FILIPS WIELANT

 

Corte instructie in materien criminele (1515-1516)

 

Ed. J. Monballyu

Zie: Filips Wielant. Verzameld werk. I. Corte instructie in materie criminele, Brussel, 1995, 303pp.

 

 

De [Corte] instructie in materien criminele om de jonghe practisienen die de hoven van Vlaendren anthieren willen ende practiquieren in Vlaemscher talen.

 

 

[Cap.1] Ende eerst van crimen.

 

[1] [Alle] crymen zyn publycque of prive.

 

[2] Crimen publicque zyn daermede tghemeen profyt ghegrieft ende gheinterresseert es. Ende van desen mach elc claghen al en gaet hem particuli[e]rlic niet an, ende dat om tenterrest van der justicie ende van den ghemeenen profyte.

 

[3] Crimen privee zyn crimen jeghen particuliere persoonen ghecommicteert, danof niement claghen en mach dan degoene diet annegaet.

 

[4] Ende van desen crimen enighe zyn capitale ende andere niet capitale.

 

[5] De capitale zyn deghone die men pungniert capitalic metter doot of met eeuweghen banne ende confiscatie van goede.

 

[6] Dese die niet capitale en zyn dat zyn deghone die men / pungniert met gheldt of met eenigher cleender pugnitie corporelle.

 

 

[Cap.2] Van processen criminele.

 

[1] [A]lle de processen criminele zyn ooc tweerande, also de crimen tweerande zyn. Te wetene, de criminele criminelic inneghestelt, ende dander criminele civilic inneghestelt.

 

[2] Processen criminele, criminelic inneghestelt, zyn deghone daer men tractiert van crime capitale daer lyf of let annecleeft oft andere groote corporeelle pungnicien.

 

[3] Processen criminele, civilic inneghestelt, zyn deghone daer men tractiert van crimen niet capitale ende alleenlic tendeert tot boeten, bruecken, emenden of andere civile pungnicien.

 

 

[Cap.3] Hoe men procedeert in processen criminele.

 

[1] [I]n processen criminele, criminelic inneghestelt, werdt zomwyle gheprocedeert ordinairlic ende zomwyle extraordinairlic.

 

[2] Ordinairlic alsser claghende partie es die presenteert te prouvene, of als men tstick achterhalen mach met preuve ordinaire. Ende in dat cas // men gheeft den processe zyn vulle leden.

 

[3] Extraordinaire alsser gheen claghende partie en es ende dat de juge of fisque procedeert uut zynder officie by inquisicien metter banck up indicien of presumptien.

 

[4] Ende in dat cas werdt gheprocedeert [zomwylen sommierlyck], zomwyle simpelic de plano ende zonder figuere van processe.

 

[5] Te wetene sommierlic als tstick de juge notoire es.

 

[6] Simpelic de plano ende zonder figuere van processe als de sake haeste begheert, zodat metten different [meerdere] inconveniente den ghemeenen profyte toecommen mochte. Ghelyc als [in] tyden van comocien of beroerten van volcke, daer men vive of zesse van den principalen beroerders [subitelic] den hals afhoudt, ende daernaer disputere oft wel ghedaen es. Want in zulcken notoiren dangereusen saken gheen ordene te houdene es.

 

[7] Want zomwyle vallet dat den tyt zulck es dat uuter pungnicie meer quaets commen zoude dan duechte. Ende in dat cas dissimuleert de juge. Ende / die dissimulacie es goede justicie, gheheeten excisaysatie.

 

 

[Cap.4] Hoe de crimen commen ter kennesse van den juge.

 

[1] [B]y vier manieren commen de crimen ter kennesse van den juge. Te wetene, [ordinairlic by accusacien, ende extraordinairlic by denunciacien, by excepcien ende by inquisicien].

 

[2] Accuseren es yemende anspreken in jugemente van crime ende hem partie formee daerin te makene.

 

[3] Denuncieren es tcrime den juge te on[t]deckene of an te bringhene zonder hem partie te willen maken.

 

[4] Eexcipieren es belasten zyn wederpartie van crime in jugemente tzynder deffencie ende als dienende tzynen sticke met protestacie van hem niet te willen injureeren noch calumpnieren.

 

[5] Inquisicie es tcrimen te ondersouckene by informacie precedente uuter officie van den juge. //

 

 

[Cap.5] Van accuserene.

 

[1] [I]n alle processen criminele weerdt gheprocedeert by accusacien, want zonder accusacie en staet niement te condempneerne. Ende in teekene van dien ons lieve heere God en wilde tvrauken bevonden in overspele niet condempneeren omdat se niement en accuseerde.

 

[2] Naer de oude ghescreven rechten elc wetweerdich ende ydone, mochte criminelic accuseeren ende criminelic concludeeren van allen crimen publycke. Nemaer dies moeste hy hem ghevanghen gheven ende doen inscriven ad penam talionis, dats te segghene dat hy verviele van zynder accusacie, hy dooghen ende lyden zoude moeten dezelve pyne of pungnicie die de gheaccuseerde gheleden zoude hebben, updat hy by der accusacie verwonnen ende achterhaelt hadde gheweest.

 

[3] Nemaer want dat recht ende die solempniteyt van inscriven ende van hem ghevanghen te moeten gheven / te stranghe was, ende dat midsdien vele ghegreveerde niet wel en dursten accuseeren, zo es by style ende costume tzelve houde recht laten vaeren ende ghemodereert ende innebrocht dat de fisque, die niet verbueren en mach, zelve de accusacie doet ende de criminele conclusie neemt, ende dat de partien alleenlic contendeeren tot civile beterynghe. Ende also werdet alnu alomme gheuseert.

 

[4] Hoewel ende niettemin de accusateur of partie formee moet prouven ende tproces beleeden tzynen coste. Ende daer hy vervalt, hy es condempnable te repare[re]ne justicie ende der partie van der wanclaghe, niet met pena talionis, nemaer arbitralic ter discretie van den juge.

 

 

[Cap.6] Van denunciacien.

 

[1] [N]aer de civile rechten, niement en es gheadmicteert te denuncierne dan officiers die daertoe gheordonneert zyn ghelyc als zyn serjanten, praters, scutters van beesten ende diereghelycke die eedt // ghedaen hebben de delicten duechdelic an te brynghene. Dewelcke gheloeft zyn van huere anbrynghene in lichten cleenen notorien saken, maer niet in groote saken, noch van grooten delicte dan om by den juge of fisque ondersouck ende inquisicie daerup te doene.

 

[2] Naer de canonycke rechten zyn gheadmicteert te moghen denunchieren alle deghone diet annegaet ende interrest hebben in de sake. Zo zyn ooc alle deghone die uut goeder effectie of uut zele van justicien ghemouveert zyn te denunchierne van wat crime dat zy, behoudelic dat de denunciateur niet en zy infame, noch vyl persoon, noch conspirateur, noch viant, noch dat hyt niet en doet omme den ghedenunchierden ghepungniert te hebben by eenigher peyne of griefve canonicque of legale, nemaer alleenlic om ghereduceert ende ter penitencien ghebrocht te zyne.

 

[3] Alle denunciacien moeten zyn warachtich, of anderssins de denunchiateur zoude moeten repareren justicie ende partie ter discretie van den juge, of zo ander segghen, ghepungniert te zyne pena talionis.

 

[4] Hoewel de denunciateur en es niet ghehouden hem te doen / instruerene, noch zyn denunciacie te prouvene, noch den fisque te assisterene, noch tproces te doen beleedene tzynen coste, hy en wille. Nemaer hy moet ende es ghehouden te tooghene den fisque tbesceedt dat hy danof heeft, ende te noumene de orconden diere af weten te sprekene. Hy moet ooc sweeren updat den juge of den fisque ghelieft, dat zyn denunciacie warachtich es, ende dat hy se niet en doet om calumpnieren.

 

[5] De juge of fisque behoort eer hy de denunciacie ontfaet, wel te meerckene wat persoon dat es de denunciateur die se doet, ende wel te ondervraghene van allen circumstancien, ten hende dat hy niement en traveilliere tonghelyck, noch cost en doet tevergheefs.

 

[6] Want teffect van denunciacien es dat de juge of fisque die ghehoort hebbende, ondersoucken by inquisicien watter af es. Ende vint hyt zo, zo procedeert men jeghen den delinquant.

 

 

[Cap.7] Van excepcie van crime.

 

[1] [E]lcken verweerere es gheoorlooft te moghen proposerene exceptie van crime tzynder defencie zonder begryp, hetzy jeghen den juge, jeghen de partye, jeghen de orconden, of jeghen brieven ende instrumenten, behoudelic dat tghuent dat hy danof // voorstelt warachtich zy. Want waert niet warachtich ende hy danof verviele, hy zoude moeten repareren justicie ende partie naer de gheleghentheyt van den sticke ende qualiteyt van den ghejurieerden, al ter discretie van den juge.

 

[2] Al eist dat de verweerere prouft zyn exceptie van crime, nochtan en sal daeromme de partie niet ghepungniert zyn van den zelven crime zonder nieu proces. Want die exceptie huer niet voorder en strect dan ten fyne daertoe zo gheproposeert es, te wetene, om den juge te verstekene van kennene, de partie van agierene, de orconden van deposerene ende de brieven ende instrumenten van yet te profiterene. Nemaer de fisque die exceptie ghehoort hebbende, staet in zyn gheheel omme zyn actie danof te intenteerne ende conclusie criminele te nemene up de verificacie van der partie of anderssins also hy te rade vinden mach.

 

 

[Cap.8] Van inquisicien.

 

[1] [D]e inquisicien, die wy heeten informacie precedente, worden altyts ghedaen uuter officie ende auctoriteyt van der juge. Want niement dan de juge of deghone / die de macht van hem heeft, inquireren mach.

 

[2] Want vele saken zyn nootsakelic om duechdelycke inquisicie te doene, ende dat in zes manieren.

 

[3] Te wetene, eerst dat de inquisiteur competent juge daertoe zy, ende dat deghone jeghen wien hy de inquisicie doet zy zyn suppoost ende ondersate, of dat tcas ghebuert zy onder zyn jurisdictie.

 

[4] Ten tweessten, dat de sake zo groot zy dat zo weert es inquisicie danof te doene. Want van lichten cleenen saken men gheen ondersouck en doet.

 

[5] Ten derden, datter zy diffamacie precedente van den crime danof men ondersouck doen wille. Want jeghen ongheblameerde of onghediffameerde persoonen en mach men niet inquereren.

 

[6] Ten vierden, dat die diffamacie precedente commen zy uut eerbaerder, discrete, wetweerdeghe persoonen ende niet uut lichten volcke, nyde, of andere malicie.

 

[7] Ten vyfsten, es noot dat de inquisiteur certain zy dat tcas daeromme hy de inquisicie doet ghebuert zy. Want het es zomwyle ghesien dat men inquisicie // dede van moorde ende de man leeftde noch, oft van brande ende thuus stont noch.

 

[8] Ten zesten, dat de informacie ende inquisicie ghestelt zy in goeder behoorlycker voorme. Want warer ghebreck in de voorme, de informacie en zoude niet dooghen. [Ende men verstaet goede voorme als de substancien van der informacie niet achterghelaeten en zyn, te wetene by wyen zou gedaen es, wanneer zou gedaen es, te wat plecke, by wyens laste, de oude van den orconden, waer zy woonen ende diereghelycke].

 

[9] Ende het zyn noch twee manieren van inquisicien, te wetene, generale ende sp[e]ciale.

 

[10] In de generale ondersouct de juge of fixque generalic van allen delicten ende persoonen om zyn provincie te zuverne van quade lieden. Ende daer en es de informacie precedente van gheenen noode, nemaer werdt daerinne gheprocedeert by generalen vraghene zo men doet in de duergaende waerheden.

 

[11] In de speciale ondersouct de juge of fisque specialic van specialen persoonen ende van specialen delicten. Ende daer moet zyn dinformacie precedente zo voorscreven es, of anderssins de inquisicie waere negheene updat se de partie wilde debateren ofte wederlegghen. /

 

[12] In dese inquisicie en hout men gheen ordene noch de solempniteyt die in de enquesten ordinaire onderhouden moeten zyn, want men roupt de partie niet omme die te zien doene noch omme de orconden te sien sweerne, noch hy en gheeft der partie de namen ende toenamen van den oorconden niet omme die te reprochierene ende salvacie daerup te makene ten hende te procederene, al naer stile ende costume.

 

[13] Ende es de redene, want die inquisicien alleenlic dienen omme tproces te prepare[re]ne ende niet om tproces te instrueerne ende daerup te condempnerene of absolverne, also de enqueste ordinaire doet.

 

[14] Ooc mede in alle de besoucken of informacien die de juge doet of doet doen uut zynder officie ende auctorite, hetzy vooren of naer litiscontestacie, en es de partye niet te roupene omme die te sien doene, noch namen noch toenamen danof te ghevene.

 

[15] Nemaer naer rechte de juge zoude ghehouden zyn te ghevene der partie de copie van der inquisicie eer hy se dwynghen zoude [moghen] te andwoorden, specialic als die ghedaen waere ten versoucke van der vervolghender partie. Maer // zo en zoude hy niet als zo ghedaen waere uut zynder officie zonder versouck van yemende, ende dat naer rechte. Maer in de practicque van [de Raet van] Vlaendren en gheeft de procureur generael nemmermeer copie van inquisicien of informacie precedente, also men wel doet in vele hoven in Vlaendren daer men ghehouden es denghonen die uutghegheven es bedreghen, de namen ende toenamen ende ooc de copie van der gheelder inquisicie te ghevene als hyt begheert.

 

[16] De juge mach inquereren van crime van XX jaeren, te tellene nederwaert van der date dat tcrime ghecommicteert was, maer naer XX jaeren niet.

 

[17] Ende van delicten ghecommicteert in Brabant of elder buuten den lande van Vlaendren, en doet de fisque in Vlaendren gheen inquisicie, al waert ooc dat de delinquant zyn verkeerynghe binnen Vlaendren name, tenwaere dat de partie danof claechde, danof begheerende recht ende justicie.

 

 

[Cap.9] Van informacie precedente by famen.

 

[1] [H]eeft de juge of fisque om zyn inquisicie te doene niet dan fame, zo moet hy hem eerst / doen informeeren van diere fame ende weten uut wat volcke die fame ghespruut es. Want fame die commen es uut dronckaerts of anderen lichten volcke of uut vianden of quaetwillende, en es niet ghenouch omme yemende te diffameren.

 

[2] Fame die alree gheresen es of huer beghin ghenomen heeft naer tvanghen of naerdat de informacie beghonnen [es], en diffameert ooc niet. Zo en doet ooc fame alleene zonder ander indicie. [Maer fame] met eenen orconde niet suspect, sprekende [van den sticke], es ghenouch om inquireren, vanghen, arresteren ende tortureren.

 

[3] Fame moet gheprouft zyn met tien goede mannen, eens sprekende, zo eenighe segghen. Andere segghen XV of XX. Andere segghen dat ghenouch es te hebbene de meeste menichte van der ghebuerte onder de welcke de fame loopt. Andere stellent in de discretie van den juge, mids dat de rechten danof gheen zeker ghetal en ordonneeren. Andere zegghen dat om te prouvene fame, twee orconden ghenouch zyn niet suspect evenverre dat zy gheven goede redene van huerer sciencie ende dat // zy noumen lieden van eeren wien zyt hebben hooren segghen.

 

 

[Cap.10] Van informacie by indicien, suspicien, conjectueren of presumpcien.

 

[1] [H]eeft de juge of fisque om zyn inquisicie te doene niet dan indicien, suspicien, conjectueren of presumptien, zo moet hy hem eerst danof doen informeeren.

 

[2] Indicien spruuten zomwyle uuter fame ende name of uuter maniere van levene van den ghedefameerden, somwyle uut zynder conversacie - want quade conversacie es indicie van quaden weercken-, somwyle uuter plecke daer hy verkeert, somwyle uuter vlucht - want vlucht maect groote suspicie -, zomwyle uut zynen contenancien - want als mens hem sprack hy veranderde in zyn coleur of tale of hy stamerde of beefde -, somwyle uut zynen worden - want hy hevet tstick ghenouch ghekent of zulcke worden ghesproken datter grote suspicie in te nemen es-, zomwyle uut zyn daden - want hy den dooden tevooren ghedreecht hadde of laghen gheleyt omme hem te slaene-, ende diereghelycke. / Ende dese ende andere indicien moeten blycken ende gheprouft zyn met orconden niet suspect.

 

[3] Een souffissant orconde van ziene ende wetene maect souffissante indicie om inquireren, om vanghen ende ooc omme tourtoureeren, maer niet omme condempneeren. Want up indicien en es niement criminelic te condempnerene hoe steerck dat zy zyn, ghemeerct dat in materien criminele de probacien claerder zyn [moeten] dan de lucht.

 

[4] Confessie extrajudiciale wel gheprouft met eenen orconde die souffissant es, maect ooc vulle indicie ende es gh[en]ouch omme inquereren ende procederen.

 

[5] Zo doet ooc dreeghynghe wel gheprouft met eenen orconde, specialic als de dreeghere ghewuene es zyne dreeghinghe te vulcommene.

 

 

[Cap.11] Van dat notoire es.

 

[1] [D]e dinghen werden de juge notoire in drien manieren, te wetene eerst by rechte, ten anderen by faite, ende ten derden by presumptien van den faite.

 

[2] By rechte als de partie tstick kent in jugemente // buuten allen vreesen, pynen ende bande van ysere, of dat hem tstick blyct by orconden oft anderen souffissanten bewysen.

 

[3] By faite als tfait zo openbaerlic ghecommicteert es in de presencie van volcke als dat de facteur of delinquant dat niet gheloochenen en can. Ende men verstaet in presencie van volcke alsser tien lieden present hebben gheweest. Ende men verstaet openbaerlic alst ghebuert es up tstrate, in de keercke, int scepenhuus, up de vischmaerct of in anderen openbaeren plecken.

 

[4] By presumptien, als de facteur huus houdt met eenen ghehuweden wyve, trecht presumeert ende hout voor notoire dat hy zit in overspele, of als een lombaert openbaer tafle hout om wouckeren, trecht presumeert ende hout over notoire dat hy een wouckereere es.

 

[5] In crimen notoire ende die kenlic zyn, es ghenouch te inquerere[n] van der notorite.

 

[6] Ende es dat wort notoire zeere pertinent in inquisicien te doene. Want in notoire crimen / mach de juge procederen zonder accusateur ofte denunciateur ende zonder partye te gheve[ne] copie van den indicien, zonder heesch te doen makene of zonder conclusien te doen nemene. Ende en es zulck proces niet te blamerene ofte te argueerene van nullite by ghebreke van solempniteyten van rechte, want in saken die den juge notoire zyn, gheene ordene houden, es ordene houden, ende in notoire saken, de juge mach suppleeren de facto.

 

[7] Als tfait ghecommicteert es in concistorien voor den juge sittende in jugemente ende in presencien van tien of twalef lieden, de juge mach procederen jeghen den facteur sommierlic zonder eenighe inquisicie te doene of ander proces te makene. Maer waere tfait ghecommicteert in de presencie van den juge buuten concistorie of vierschaere of niet sittende in jugemente, zo zoude hy moeten procedeeren by inquisicien ende tproces maken, ordinairlic daerinne procedeerende, want hem tstick niet kenlic zyn en zoude als juge. //

 

 

[Cap.12] Van commissie criminele.

 

[1] [A]ls tcrim commen es ter kennesse van den juge by eenen van den voorscreven manieren van doene, zo last de juge den ghediffameerden up te roupene ende te daghene, of alst crim capitael es, te vanghene ende zyn goet te inventorierene. Want in criminelen saken men niement daghen noch vanghen en mach zonder expres last van den juge daertoe te hebbene.

 

[2] In den Raedt van Vlaendren ende in den Grooten Raed useren zy dat last te ghevene by commissien die men nomt commissie criminele.

 

[3] In de leenhoven ende vierscaeren van Vlaendren, de baillius, serjanten ende andere dienaers vanghen zonder commissie, ende dat uut huerlieder officien. Ende zyn eenighe dienaers die generael oorlof ende last hebben daertoe van hueren meesters weghe omme de haeste die tvanghen dicwyle begheert.

 

[4] Commissien criminele worden gheexpediert in de voorscreven raden up de requeste die de partien overgheven, / zomwyle ten versoucke van partien alleene, zomwyle van den procureur generael alleene, ende zomwyle ten versoucke van den procureur ende van den partien tsamen.

 

[5] Ende worden de eenighe gheexpediert up informacien alree ghedaen ende andere up informacie te doene. Ende die moeten ghedaen zyn eer men daghe[n] of vanghen mach. Want in materien criminele niet gheoorlooft en es ymende te daghene of vanghene zonder ten minsten informacie precedente.

 

[6] Ende alle commissien daerup de informacie te doene es, moeten ghelibelleert ende ghenareert zyn van den sticke. Maer in de commissie daer de informacie precedente alree ghedaen es, es ghenouch te segghene: "Ghesien zeker informacie precedente" zonder dat noot es tstic int langhe te nare[re]ne.

 

[7] In de Cancelrie worden zomwyle gheexpediert commissien criminele zonder impetrant, zonder naracie van den sticke ende zonder cause, metter clausele: "Om zeker saken ons daertoe mouveerende", ende dat uuter auctoriteyt ende macht absolute van den // prince die dat doen mach alleene, ende negheen van zynen Rade.

 

[8] Ende als tcrym heescht pungnicie corporele of dat zulc es dat de ghedaechde niet occuperen en mach by procureur, zo expediert den Raed adjournament personnel updat blycke van den premissen.

 

 

[Cap.13] Van daghene.

 

[1] [D]aghen es van den substancialen van den processen criminele. Ende alle substancialen moeten ghehouden zyn in huere ordene of anderssins tproces en zoude niet dooghen.

 

[2] Daghen es innebrocht by godlycken rechte, natuerlycken rechte, canonycke rechten ende civile rechten.

 

[3] De daghinghen in materien criminele moeten ghedaen zyn ten persoonen van den ghediffameerden updat hy vindelic es, of daer neen, tzynen huuse. Ende men verstaet tzynen huuse daer hy hem houdt ten daghe van der daghynghe al heeft hy meer huusen. Ende heeft hy gheen huus ende dat hy ghevloden es van der plecke, zo doet men de daghynghe naer de reghele die den executeur ghegheven es by zynder commissie, hetzy ter / peye, ter bertecke met trompslaghe of anderssins.

 

[4] Ende moet de executeur besorghen dat de insinuacie den ghedaechden ghedaen zy by missiven of anderssins by zulcker manieren dat de juge verstaen moghe dat de daghynghe veresimiliter commen es ter kennesse van denzelven ghedaechden.

 

[5] Ende de ghedaechde moet hebben competenten dach om compareeren van zeven daghen ten minsten of meer naer de distancie van den siege van den juge.

 

[6] Dexecutuer es gheloeft van zynen exploite. Ende [up] zyn relacie werde de conthumacie ghegheven te zulcken profyte alst behoort evenverre dat blyct van zynder commissie of laste.

 

[7] Naer de civile rechten een executeur alleene en es niet gheloeft, maer tween werdt vul gheloeve ghegheven. Als dexecuteur reelateert dat hy Claise ghedachvaert heeft tzynen persoone ende Clais zeecht by eede ter contrarie, het staet in den juge te gheloevene denwelcken wien hy wille, consideracie nemende up de qualiteyt van den persoone zo eenighe segghen. //

 

[8] Ende daeromme eist tzekerste in materien criminele te nemene ende te sendene twee boden, zo de docters segghen, of dat de executeur zyn exploit doe[t] ter presencien van orconden ende die stelle in zyn relacie.

 

[9] Ma[e]r andere zegghen dat dexecutuer behoort ghelooft te zyne van zynen exploite, want in materien criminele dicwyle difficil zoude zyn den executeur orconden te ghecryghene.

 

[10] Ende dexecuteur en gheeft gheen copie van zynder commissie noch exploite in materien criminele also hy doen moet in materien civile, ende dat naer style.

 

 

[Cap.14] Van handstellinghen van goede.

 

[1] [N]aer rechte men doet gheen annotacie of handstellinghe van goede in materien criminele dan by der eerster conthumacie.

 

[2] Want naer style ende costume, de annotacie of handstellinghe werdt ghedaen by der commissie criminele ende by den executeur terstont als hem by informacien bleecken es van den premissen.

 

 

[Cap.15] Van vanghene.

 

[1] [T]en es niement gheoorlooft te vanghene zonder bevel ende ordonnancie van den juge zo voorscreven es.

 

[2] Hoewel die reghele / failliert in vele sticken, [te wetene] in valsche[muntenars], in openbaere straetroevers, in vercrachters van vrauwen, in de soldoyers die hueren capitain ontloopen, in deghone die de boomen ende wyngaerden bederven. Want men die ende diereghelycke vanghen mach zonder auctoriteyt van den juge.

 

[3] Zoe doet ooc den dief die wechloopt metten packe alsser gheroup es: "Weert den dief".

 

[4] Tovereers ende deghone die met venyne ommegaen om watren of putten te empoysonerene, zyn ooc vanghelic zonder bevel van den juge.

 

[5] Zo zyn ooc apostaten ende uutgheloupen monicken of ghewyde nonnen.

 

[6] Fugitiven zyn ooc vanghelic zonder auctoriteyt van den juge.

 

[7] Zo zyn ooc ballynghen, want ballynghen ghehouden zyn voor viant van der ghemeender welvaert.

 

[8] Naer rechte ende styl, niement en mach vanghen zonder informacie presedente, tenwaere [in] present meffait daer elc vanghere es als tmalfait capital es, maer anders niet.

 

[9] Nemaer elc van den voorscreven vanghers die vanghen moghen zonder // auctoriteyt van den juge, moeten den ghevanghen[e] leveren in de vanghenesse van justicien binnen twintich hueren up peyne arbitraire zo eenighe segghen. Andere zegghen binnen zes hueren updat doendelic es.

 

[10] Baillius, meyers, serjanten, dienaers ende andere officiers van steden, duerpen, casselrien of heerlicheden vanghen by vier manieren, te wetene, in bedrachten van duergaende waerheden, in present malfait, ten versoucke van partien ende van ghewysden boeten.

 

[11] Hoewel officier die yemende vanct van den winde als wetweerdich, injurieert den persoon die hy vanct ende es danof pung[n]ierlic. Want men niemende onghediffameert vanghen en mach, tenwaere scudden, truwanten, cockinnen, die zyn van den winde wel vanghelic, want zy huer diffamie voor hen medebrynghen.

 

[12] De executuer die dissimmuleert te vanghene daer hy last heeft te vanghene ende vanghen mach, zonder meerckelic belet, es te suspenderene van zynder officie ende anderssins te pungnierene te discretie van den juge.

 

[13] Zo es ooc de executeur die naer tvanghen / zynen ghevanghenen ontslaect of laet loopen, stelt hem in dangiere van zelve te commene int ghesach van dien ghevanghene ter discretie van den juge.

 

[14] [Ende hadde hyne gheslaect of laten loopen uut malicien of by corrupcien, hy waere te priverene van zynder officie ende weerdich verclaerst te zyne onhabel om nemmermeer officien van exploiteur te bedienene ende bovendien ghebannen of anders arbitralic ghepuniert te zyne.]

 

[15] Dexecuteur en mach ooc zynen ghevanghene niet laten gaen up belooftte van in te commene te zynen daghe, want dat doende zoude excedeeren ende gaen buuten zynder auctoriteyt ende commissie.

 

[16] Negheen officier of ondersate en mach den executeur ontsegghen assistencie dies versocht zynde. Ende dade hyt niet, emmers dat by zynen ontsegghen of dissimulacie interrest quame der partie of der justicie, hy waere te pungnierene ter discretie van den juge.

 

[17] Ende volghende dien men moet den executeur alomme vanghenesse leenen als hyt begheert, ten minsten om eenen nacht, den cepier ghenouch doende.

 

[18] De executeur om den delinquant die rebel es te ghecrighene om vanghen, daer hy [in] een huus hem ghesauveert heeft, mach dat huus [daer hy inne es], ommerynghen ende belegghen ende de duere ende veinstren inneslaen al en staet in zyn commissie niet. Want // als hem ghegheven es commissie om vanghen, men verstaet dat hem gheconsenteert es te doene al dat dient om zyn commissie te vulcommene.

 

[19] Maer waere de delinquant in beslotene vanghenessen van justicien, dexecuteur en zouden daer niet moghen uuthalen noch de vanghenesse breecken, tenwaere dat hy expres last hadde daertoe by zynder commissie ende dat de cracht zyne waere.

 

[20] Hy en mach ooc den delinquant niet halen uuter keercke noch van den keerckhove om wat sticke dat zy, zonder expres last daertoe te hebbene. Nemaer hy mach wel de keercke belegghen metten keerckhove [ende zenden omme] breeder last ende breeder commissie updat de materie daertoe ghedisponeert es.

 

[21] Van dootslaghe, vrauwecracht ende andere ghelike groote crimen en bevryt de keercke noch tkeerckhof niet den delinquant, nemaer de bisscop of zyn officiers willen eerst versocht zyn eer men se halen mach uuter keercke / of keerckhove. Maer versocht zynde me[n] mach se daer uute halen by fortsen jeghen den danck van den bisscop ende zynen officiers zonder de keercke daeromme te violerene, zo de weerlycke rechters mainteneeren. Nemaer van cleenen crimen bevryt de keercke ende tkeerckhof, tenwaere dat [den] delinquant de vryheyt danof zelve brake als fait doende up de keerck[e] of up tkeerckhof, of ooc van den keerchove de vryheyt gheduerende.

 

[22] De weerlycke officier mach wel vanghen cleercken ende gheestelycke persoonen int present malfait, maer hy moet se leveren hueren ordinairen betalende de misen van justicien.

 

[23] Ende niet alleenlic en eist gheoorlooft den weerlycken officiers te vanghene cleercken in present meffait, maer ooc allen anderen priveen persoonen gheen officiers zynde, behouden dat zy se leveren als boven.

 

[24] De weertlycke officier mach ooc vanghen cleercken // als zy niet en zyn in habitu et tonsura ende ghevanghen houden tot dat de gheestelycke juge ghekent heeft of tabyt daer hy in ghevanghen was [clerclic] was of niet.

 

[25] Dexecuteur mach ooc vanghen ende halen den crimineux uut zynen huuse, zonder te Ghendt, daer en mach men gheenen cr[i]mineux uutten huuse halen poorte[r] zynde, dan metten heere ende ter kennesse van zeven scepenen van der Kuere.

 

[26] Dexecuteur en sa[l] niement laten te vanghene in swaren delicten omme eenighe gheleeden, saulfconduyten, remissen, pardoenen of andere ghelycken brieven of persuacien die men voor den ghediffameerden zoude willen doen. Nemaer sal altyts voortgaen in zyn exploit zonder te nemene kennesse van saken.

 

[27] Hy en sal ooc niet diffee[re]ren teeneghen appellacien, want in Vlaendren appellatie gheen stede en heeft in materien criminele zo men dat ghemeenlic mainteneert [ende] ooc wel ende lovelic onderhoudende es./ Ende emmers hy en sallen niet laten gaen totdat de inibicie hem ghedaen werden by den juge als boven.

 

[28] Ooc en mach men naer rechte niet appelleren van vanghene, maer zo doet men wel van te langhe ghevanghen te houdene ende van ghebreecke van justicien.

 

[29] Dexecuteur en mach om gheen rebellie den deliquant in vanghen dootslaen, al waert ooc dat hy ballync waere of wetteloes, of dat hy anderssins de doot wel verdient hadde, want niement gheoorlooft en es te doodene dan den juge wien de macht daertoe ghegheven es.

 

[30] Nochtanne hadde dexecuteur exprez last ghehadt den delinquant te brynghene levende of doot, of dat de rebellie zo groot gheweest waere als dat dexecuteur hem nootsakelic hadde moeten weeren, zo zoude hy van der doot moghen gheexcuseert zyn.

 

[31] Van quetsen of myncken die de ghevanghene ontfaet int vanghen, en heeft dexecuteur niet te verandwoordene evenverre dat blyct van den rebellie. //

 

[32] So wie fortselic resisteert den executeur in zyn exploit, hem nemende metten boeseme of andere overdaet of ruutheyt doende, die staet in dangiere te verliesene de vust of anderssins ghepungniert te zyne naer de qualiteyt van den sticke.

 

[33] Insghelycx zo wie forcelic ontweldicht eenen die ghevanghen es van crime uuten handen van den executeur of dienaere, die stelt hemzelven in dangiere te commene in de stede van den ghevanghene criminelic of civilic ter discretie van den juge.

 

[34] Dexecuteur en es niet ghelooft van den injurien of excessen die hem ghedaen werden doende zyn exploit anders dan up zyn relacie inquisicie te moghen doene. Maer hy es ghelooft van zynen exploite zo hiervooren gheseyt es.

 

[35] Als de ghedefameerde, vervolcht zynde om vanghen, vliet voor den executeur ende loopt in een ander territoirie, de executeur mach hem wel volghen de [chaudechasse] ende vanghen int selve territoire in / faveure van der justicie, hoewel hy moeten leveren den heere van der plecke daer hy ghevanghen es updat de ghevanghene of de heere begheert.

 

 

[Cap.16] Van vanghenesse of kaerkere.

 

[1] [E]nde het zyn vele manieren van vanghenessen of kaerkeren. Te wetene, eenighe omme te pungnierene, ende danof dat useren de gheestelycke jugen die de delinquanten condempneeren ad perpetuos carceres.

 

[2] Anderen zyn omme te bewaerne de delinquanten tot dat tproces ghemaect es, ende dat in twee manieren. Te wetene, de cleene delinquanten simpelic zonder ysere ende boyen, [ende de groote delinquanten met ysere ende boeyen]. Ende hierof useren de weerlycke jugen, dewelcke nemmermeer ad perpetuos carceres en condempneren, want naer de civile rechten de vanghenesse gheordonneert es om verwaeren ende niet om pungnieren.

 

[3] Nochtanne in delicten daer de rechten of statuuten gheen ghenomde peyne ghestelt en hebben, es de weerlycke juge wel ghecostumeert te pungnierene met vanghenesse ende de // delinquanten daerin te stellene te watre ende te broode om eenen tyt.

 

[4] Andere [vanghenessen] dienen omme attermineeren ende vermoyen dieghone die de vonnessen of condempnacien niet furnieren of huere sculden niet betalen en willen.

 

[5] Andere zyn kaerkers van oorloghen om te verwaerne de ghevanghene[n] tot zy huer rentsoen betaelt hebben.

 

[6] Deghone die men haut sub fida custodia, dats te segghene die men stelt in de bewaernesse van archiers of serganten, en zyn properlic niet gheincarkereert [noch in vanghenessen, maer zy zyn verwaert] ende en moghen nieuwers voorder gaen dan zy oorlof hebben.

 

[7] Zo zyn ooc deghone die verbonden zyn by eede ende up peyne niet te gaene uuten casteele of uut Sente Pherhilderkeercke of plaetse of andere ghedesigneerde plaetsen ende ooc uut ghyselhuusen.

 

 

[Cap.17] Van vanghenessehouders.

 

[1] [D]e ghevanghene[n] staen ten laste, pericule ende fortune van den cypier van der huere dat zy ghelevert zyn, zo ende in zulckerwys dat een ghevanghen doot vonden waere in de vanghenesse ende dat men niet en wiste hoe hy ghestorven waere, men zoude de doet legghen / up den cepier, tenwaere dat hy hem danof conste of wiste texcuserene.

 

[2] Waert ooc dat een ghevanghene van crime by der rouckeloosheyt, negligencie of dronckenscip van den cepier of van zynen lieden uutbrake ende wechliepe, de cepier zoude dat moeten verandwoorden met zynen lyve ende staen int ghesach van den wechgheloepene criminelis of civilic te emenderene ter discretie van de juge. Ende en zoude de rouckelooshede of negligencie van den sluutere oft andere zyne dienaers hem danof gheen excusacie zyn.

 

[3] Brant of ruyne of merckelic accident of fortune merckelic overcommen zynde in de vanghenesse zonde[r] de culpe of scult van den cepier, zoude hem van den wechloopene of uutbrekene van den crimineus excusacie moghen zyn. Maer waert dat hy ne [liete] loopen uut malicien of uut coruptien, zo waere hy livelic te pungnierene.

 

[4] Zyn in een vanghenesse twee of drie sluuters, vangheneshouders of cepiers, ende dat deen wechloopt metten ghevanghene, dander sluuters en zullen danof niet te lydene hebben, tenwaere dat zy raed daertoe ghegheven hadden, of // daet daertoe ghedaen hebben.

 

[5] In bewaernessen van den ghevanghenen die criminelic ghelevert zyn, de cepiers moghen se in ysere ende in boyen slaen, te meer dat zy ghelevert zyn up wederleveren, behouden nochtan dat zy se niet en quetsen noch en myncken in huere beenen of andere leden.

 

[6] De ghevanghene es ooc te stellene in stranghen yseren als hy tcrym dat capitael es ghekent heeft, of dat hy danof verwonnen es by oorconden. Zo es hy ooc die eens vanghenesse ghebroken heeft, want men altyts presumeert jeghens hem dat hy wechloopen sal.

 

[7] Een joncman es nauwer ende strangher te bewaerene dan een houdt man, een steerck man [dan] een cranck man, een sieck man dan een ghesont man, ende alsovoort. Ende de cepier heeft cause groote discretie daerinne te oorbuerne.

 

[8] Want in goeder conciencien de cepiers behooren de ghevanghenen zoetelic te anthierne ende groot medelyden met hemlieden te hebbene.

 

[9] Ende emmers / zy en moghen gheen ghevanghenen sluuten in eenighe plecke daer gheen hemellucht en es, noch zo verre van den lieden dat men huer gheroup niet hooren en mach.

 

[10] Noch zy en moghen hemlieden niet laten lyden honghere noch durst, noch verbieden te sprekene jeghen hueren vrienden, noch beletten de aelmoesenen ende duecht die men hemlieden doen wille van spyse ende drancke, noch ooc van rade ende advise up huerlieder stick te moghen nemene, tenwaere den cepier by goeden specialen expresse verboden ende gheinterdiceert.

 

[11] Zy behooren naer rechte alle maenden te adverterene den juge de menichte van den ghevanghenen die zy hebben, metgaders de causen ende delicten daervooren zy hemlieden ghelevert zyn, huerlieder oudde, crancheyt, ghesontheyt of onghesontheyt, ende dat up de peyne van XX ponden gouds. Maer dat en es in de practicque niet gheuseert.

 

[12] De juge behoort ooc de ghevanghenen gade te slaene ende te besorghene dat zy // hebben huerlieden nootsakelycheden. Ende vint hy datter yement ghevanghen licht zonder cause ende zonder partie, hy behoort uut zynder officie dien te relaxeerne ofte te ontslaene.

 

[13] Hy behoort ooc naer rechte alle ghevanghenen te expedierne ten lancxsten binnen eender maent of dien te slakene, te condempnerne of absolverene updat de materie daertoe bereet es.

 

[14] Vrauwen die ghevanghen zy[n] van crime, behooren ghesepareert te zyne van den mans ende te hebbene vanghenesse up hemzelven. Of zy behooren naer de nieuwe rechten ghestelt te zyne in een vrauwecloostre of godshuus ende daer wel bewaert te zyne totdat de juge bereet es de sake te terminerene.

 

[15] Een cepier die vleesschelic bekent een wyf die hem in vanghenesse ghelevert es, al waert ooc by hueren dancke, commicteert crim capitael ende es livelic te pugnierene metten sweerde.

 

[16] By den ordonnancien van den hertoghe Phelips le Hardy van den jaere M IIIJc een ende vernieut by den hertoghe Jan zynen zone int jaer M IIIJc VIJ daernaer, alle cepiers van Vlaendren moeten leveren den ghevanghenen die / criminelic ghevanghen ende hen ghelevert zyn jeghen den fisque, broot, potaige, bier, bedde ende lakenen, mids daervooren ontfaende IIJ scellingen VJ denieren parisis tsdaechs.

 

[17] Ende de ghevanghenen die ghelevert zyn jeghen partien moet hy leveren broot, potaige, licht, bier, vleesch, harynck of compenaige zulc als den dach ghetydich es redelic ende tamelic, ende ooc bedden ende lynlakenen, mids daervooren ontfaende VJ scellingen parisis sdaechs.

 

[18] Ende willen zy hebben wyn of ander spyse, de cepier mach se hemlieden leveren updat hy wille, behoudelic dat huere persoonen niet voordere belast en worden in de vanghenesse dan voor IJ scellingen parisis sdaechs boven den voorscreven VJ scellingen parisis.

 

[19] De cepier moet de ghevanghene die gheabsolveert es van den crime, terstont ontslaen ende laten gaen, behouden hem zyn actie van zynen costen up denghonen dien hem ghelevert heeft of ghedaen leveren, ende dit naer ghescreven rechte. Maer naer recht costumier, de cepier hout zynen ghevanghenen tot hy betaelt es oft emmers ghecontenteert van zynen costen.

 

[20] De cepier mach int beghinsele // begheeren zekere van denghonen die hem [den ghevanghene levert, ende den juge moet hem] dien zeker doen doen of den cepier danof ontlasten, tenwaere dat de ghevanghene zelve goeds ghenouch hadde of dat hy ghelevert waere jeghen den heere of fisque alleene. Want de heere of fisque rycke ghenouch zyn om betalen.

 

[21] Duerwaerders noch andere officiers die ghevanghenen leveren by commissien van den prince of van den Rade, en zyn niet ghehouden te verandwoordene voor de costen. Nemaer staet dat te doene den impetrant, tenwaere dat zy van hueren exploiten ghedesadv[ou]eert waeren.

 

[22] Insghelycx de duerwaerders, cepiers noch andere en moghen de ghevanghenen niet spoillieren noch pillieren van hueren ghelde, abyten, cleederen, noch van tghuent dat zy anderssins van omtrent hemlieden hebben onder tdexele van vanghenescosten noch anderssins.

 

 

[Cap.18] Van vanghenesbraken.

 

[1] [S]o wie criminelic ghevanghen licht ende hy uutbreect zonder fortse, want hy de duere open vint, die es te pugnierene by banne of anderssins arbitrailic ter discretie van den juge.

 

[2] Maer es hy ontcommen / fortselic ende dat tcrime daeromme hy ghevanghen licht ghekent staet, of dat hy daerof verwonnen es met orconden, zo es hy pungnierlic van den live, al waert ooc dat tcrime niet capitael en waere. Want tbreecken uuter vanghenesse dat crim capitael ghemaect heeft, ende es preuve jeghens hem.

 

[3] Maer stonde tcrime niet bekent noch verwonnen, zo waere hy pungnierlic van denzelven crime ghelyc of hyt ghekent hadde ende danof verwonnen waere, want tbreken van der vanghenesse hem danof besculdich maect.

 

[4] So wat ghevanghene den cepier uploop doet, quest of dootslaet, es te pugnierne metten sweerde.

 

[5] Ende de ghevanghene die wroucht, reveleert of anders uutbrynct hoe dander ghevanghene[n] machineeren of conspireren omme middele te vindene uut te brekene, es slakelic ende behoort hem zyn crime, updat remicteerlic es, by den prince gheremicteert te zyne.

 

[6] So wie by fortsen trect uuter vanghenesse eenen anderen ghevanghen van den crime, die werdt naer rechte ghebannen vyf jaeren, al waert ooc dat de ghevanghene niet // besculdich en waere. Ende waere hy besculdich ende dat tstick capitael waere ende ghekent stonde of verwonnen met oorconden, zo waere de infracteur livelic te pungnierene.

 

[7] So wie eens vanghenesse yewers ghebroken heeft, es suspect van vluchte ende wechloopene in allen anderen vanghenessen, ende verliest de beneficien ende faveur die men de ghevanghene doet ghelyc als gheslaect te moghen zyne up zekere, van verlichtinghe van ysers, van ter lucht te moghen gaene ofte te sittene ter veinstren ende diereghelycke.

 

[8] Waert dat een ghevanghene hemzelven quetste of doodde uut desperacien of anderssins by accidente ende onghevalle, de juge noch de cepier en zouden in dien quets of doot niet ghehouden zyn, evenverre dat men claerlic wiste dat de quets of doot ghebuert waere in der manieren voorscreven. Maer wyst men de sake niet, me[n] zoude de doot legghen up den cepier, tenwaere dat hy hem danof wiste te excuserene by eenighe notoire ende apparenten causen van excusacien ende die expermenteerlic zyn. /

 

 

[Cap.19] Van slakene.

 

[1] [D]e cepier en mach den ghevanghenen niet slaecken noch laten gaen zonder ordonnancie van den juge, al waert ooc dat hy ghevanghen waere zonder cause of de ghevanghene goeden zeker stellen wilde. Ende dade hyt, hy waere extraordinairlic te pungnierene ende ghehouden te betaelene interrest.

 

[2] Insghelycx de juge die de ghevanghene onbehoorlic ontslaect of last te ontslaene, es ghehouden int interrest dat de justicie of partie daerby neemt.

 

[3] So wie ghevanghen es criminelic zonder last of commissie of zonder informacie precedente, die es terstont te slakene zonder zekere of caucie.

 

[4] Zoe es hy ooc als tcas zulck es dat de pugnicie niet zyn en zoude dan den ban. Want om te bannene en es gheenen noot den persoon ghevanghen te houdene.

 

[5] Ende also mach men segghen van allen crimen daer de pungnicie niet en es van den live of lede of van openbaeren instalacie te doene, gheesselynghe ende diereghelycke. //

 

[6] De ghevanghene die capitalic ghevanghen es, en es niet slakelic up zekere, tenwaere dat tcrim bekeerlic waere int civile ende dat de fisque civile conclusie ghenomen hadde, te wetene dat hy ghecondempneert worde in eenighe peyne van C ponden groten [ofte] andere somme pecuniele.

 

[7] Hy en es ooc niet slakelic als de fisque neemt conclusie criminele in sub[si]dium, te wetene C ponden groten of andere somme te betalene binnen der maent ende daer hy se niet en betaelt, dat men hem de voet afhauwe of de handt of een ander let.

 

[8] Zo en es hy ooc als de fisque concludeert copulative, te wetene C ponden groten ende de hand af.

 

[9] In Vlaendren es stil als de procureur fiscal alterneert, dat hy nochtan noch blyft by zynder conclusie criminele omme daerup recht te hebbene by ordene.

 

[10] De ghevanghene en es ooc niet slakelic als de fisque concludeert alternative, te wetene de hand af of C ponden groten. Want het staet in de discretie van den juge deen of dandere te wysene naer de gheleghentheyt van den sticke.

 

[11] Nochtanne useeren zy in Vlaendren den ghevanghene te slakene als de procureur fiscael zyn conclusie ghealterneert heeft, nietjeghenstaende / dat hy niet en sceet van zynder conclusie criminele.

 

[12] Zoe wie ghevanghen es om verbuerde onghewysde boeten criminele, ende hy daerjeghen segghen wille, die es slakelic up zekere te rechte te commene ende tghewysde te betalene. Maer es de boete ghewyst, zo moet hy namptieren ende dat naer styl.

 

[13] Vrauwen die slakelic zyn en hebben gheen borchtocht te stellene, maer es ghenouch dat zy doen caucie juratoire, al waert dat zy caucion of borchtocht vermochten.

 

[14] Cessie van goede en heeft gheen stede in criminele saken, maer moet de ghevanghene pacience hebben te beterne de mesdaet metten live als hy se met goede of met ghelde niet beteren en can.

 

 

[Cap.20] Van borchtocht in materien criminele.

 

[1] [M]ach of can een ghevanghen van crime gheen borchtocht stellen, zo moet hy ghevanghen bliven. Want zo wie borghe bedeghen es yement te rechte te brynghene up een ghenomde peyne ende hy ne te rechte niet en brynct, die werdt pede stante ghecondempneert in de peyne.

 

[2] Ende // es de peyne niet ghenomt, zo betaelt hy interrest zulc als de justicie ende de partie daerby ghenomen hebben by zynen ghebreecke, of hy werdt anderssins ghepungniert extraordinairlic ter discretie van den juge.

 

[3] Niement en mach hem verbinden up peyne capitale yemende te rechte te bringhene, dats te segghene up lyf noch up let, want niement machtich en es van zyns zelfs leden.

 

[4] Maer de principale mach hem wel verbinden weder in te commene up peyne van achterhaelt te zyne van den sticke of te verliesene tbeneficie van zynder remissie of ander gracie of up ghebannen te zyne ende diereghelycke, maer niet up zyn hooft noch up de vuust, noch up zyn hooghen, noch ander leden.

 

[5] De juge heeft wel te considerene hoe hy de burchocht neemt in materien criminele. Want warer ghebreck hy zoude zelve den fisque ende der partien moeten vuldoen.

 

[6] Ende de borchtocht die ghedaen es te rechte te brynghene, es uute als de sentencie ghewyst es ten principale.

 

[7] Zo es ooc de borchtocht die ghedaen es te rechte te staene / ende te obedierne de ordonnancie ende bevelen van de juge.

 

[8] Maer borchtocht die ghedaen es tghewysde te vulcommene en es niet uute dan als de sentencie vulcommen es.

 

[9] So wie borghe es in criminelen saken civilic inneghestelt tghewysde te betalene, die es borghe voor al dat men wysen sal, also wel ten profyte van den fisque als van der partie.

 

[10] Ende de borchtocht die ghedaen es te betalene tghewysde van eender minder wet, en strect huer niet voordere dan van den wysdomme dat dezelve wet wysen sal, zodat de burchtocht uut es als dat wysdom betrocken es by appellacien of reformacien.

 

[11] Ende daeromme raden de docteurs dat men de borchtocht zo breet neme dat zo begrypt den overjuge van appeele ende tghuent dat hem ghewyst sal zyn.

 

[12] Niement en es dwynghelic te stellene borchtocht van niet te mesdoene, want men daertoe qualic borghe vinden zoude voor de mesdaet van den principalen delinquant. [Oock es elck punierlyck van zyndre mesdaet, ende en ware niet redelic dat men den borghe punieren zoude voor de mesdaet van den principalen].

 

[13] Ende in grooten delicten, inneghestelt criminelic, en mach // deen malfacteur gheen borghe zyn van den anderen. Maer zo mach hy wel in cleenen delicten civilic inneghestelt.

 

[14] Alle de goeden van den delinquanten staen gheepoticquiert ende verbonden jeghen den fisque, behouden trecht van den crediteurs twelcke altoes vooren gaet.

 

 

[Cap.21] Van ghevanghene te belastene of beswaerene.

 

[E]nde die ghevanghen es om een maleficie mach wel belast zyn by eenen anderen officier om een ander maleficie. Nemaer tproces van der eester belastinghe sal altyts vooren gaen ende daerby niet verachtert zyn metter tweester belastinghe. Zo en sal dexecutie van den vonnesse dat men up deerste belastinghe wysen sal.

 

 

[Cap.22] Van presenteerene of conthumasseerene.

 

[1] De ghedaechde in materien criminele en mach den juge niet versmaden maer moet compareren evenverre dat de juge competent es.

 

[2] Ende in een van den drien plecken es competencie van den juge in crim[i]nele saken. Te wetene, eerst ter plecken daer de ghedachde wuent, ten anderen ter plecken / daer tdelict ghecommicteert es, ende ten derden ter plecken daer de delinquant ghevanghen ofte ghearresteert es.

 

[3] Als de ghedaechde niet en comt, men procedeert jeghen hem by deffaulte, zo men hier bevinden mach. Maer es hy ghevanghen ende dat tstick capitaelic es, zo en dient er gheen presentacie up trolle, noch comparicie in concistorie, want in dat cas tproces ghemaect werdt extraordinairlic in de vanghenesse.

 

[4] Tenwaere datter waere claghende partie of dat tcrim niet capital en waere, want in dat cas zoude men procedeeren ordinairlic ende de sake presenteren.

 

 

[Cap.23] Van hem te presenterene in materien criminele.

 

[1] [I]n materien criminele criminelic inneghestelt moet de ghedaechde compareeren in persoone, ende en es niet ontfanghelic hem te presenterene by procuracien.

 

[2] De redene die es want de sentencie die men jeghen den procureur gheven zoude en waere niet executeerlic in zynen persoon, want hy niet mesdaen en heeft, noch te draghene de pungnicie van anders mesdaten ende forfaiten.

 

[3] Ooc mede // en zoude de procureur gheen actie hebben jeghen zynen meester om ontsleghen of ontlast te zyne van der condempnatie, [ende] by consequente zoude hem zyn officie van procureur scadelic wesen, twelcke niet en behoort te zyne.

 

 

[Cap.24] Van procureurs in materien criminele.

 

[1] [R]egulariter in materie criminele publicque of privee en werdt niement gheadmicteert by procuracien heesschende noch verweerende.

 

[2] Hoewel dese generale reghele failleert in vele sticken. Eerst in materien van injurien, [item] in accusacien van ingratituden, [item] in lichten crimen, [item] in crimen civilic inneghestelt, [item] in medeghesellen van crimen - want de medegheselle int selve stick staen mach voor zynen gheselle [ende voor hem verantwoorden -, ende generalik] in allen crimen publicque ende privee daer niet dan relegacie of ban toe dient of peyne van ghelde, in zulcke saken mach de procureur occupeeren heesschende ende verweerende omme te accuserene, te excipierene, te excuserene, te prouvene, te reprochierne, te salverene ende alle andere saken te doene die de principale zoude moghen doen updat hy daer present ende voor ooghen waere.

 

[3] Maer / in delicten daer de puegnicie corporele van bloede zyn zoude, en mach de procureur niet occuperen, tenwaere omme te aligierne de cause van der absencie of om te proposerene declinatorien of dilatorien.

 

[4] Eenighe segghen dat omme te occuperene in cr[i]minelen saken daer men by procureur occupeeren mach, es noot dat de procureur hebbe procuracie speciale. Andere segghen dat ghenouch es dat hy hebbe procuracie generale met expressen specialen laste.

 

[5] In criminelen sticken daer de statuuten bekeert hebben tcrime int civile, mach de procureur occupeeren. Verbi gracia, tstatuut zeecht dat zo wie dootslaet sal betalen duust ponden parisis of andere somme pecunielle, de procureur in dat cas mach occuperen ende sustineeren al de sake duere.

 

[6] Maer zeyde tstatuut zo wie dootslaet sal onthooft zyn ende betalen duust ponden parisis, de procureur en waere in dat cas niet admissible, want de capitale pungnicie ghestelt es voor de principale peyne.

 

[7] Men mach naer rechte gheenen absent cr[i]minelic condempneeren, // want hy niet ghehoort en es noch by procureur compareeren en mach.

 

[8] Maer waert ghestatueert dat men den absent by contumacien criminelic condempneeren zoude moghen als verwonnen, zo zoude die absent procuracie moghen senden om zyn cause te deffenderene. Ende de redene die es, want naer dat statuut ordonneert tghuent dat jeghen tghemeen recht es, te wetene dat men den absent crimineelic zoude condempneeren, zo wilt ooc [t]recht releveren den absent dat hy occuperen ende zyn gheheele sake defendeeren mach by procuracien.

 

[9] Ende ooc dien achtervolghende waere by statuute een ballync zo gheabandonneert datten elck dootslaen mochte, ende datter een waere die [den] ballynck dootsloughe, die zoude moghen stellen procureur omme over hem te aligierene dat de doode ballynck was metter condicie van also enormelic gheabandonneert zynde.

 

[10] Eenighe segghen dat waere jeghen den procureur in criminelen saken niet gheexcipiert voor litiscontestacie, dat men daernaer dien procureur niet weeren en zoude moghen. Nemaer de rechten verbieden naectelic te occuperene by procureur / in crim[i]nele capitale saken, ende en behoort de juge dien niet te ontfaene al waert ooc datten de partye niet en wederseyde.

 

[11] Universiteyten of colegien moghen stellen procureurs in materien crim[i]nele, want zy niet en moghen ghecondempneert zyn ghelyc privee persoonen.

 

 

[Cap.25] Van zinnene in materien criminele.

 

[1] [D]eghone die crim[i]nelic ghedaecht es ende niet commen en mach, die mach ende behoort hem te doen zinnene by zulcken alst hem ghelieft als hy cause daertoe heeft.

 

[2] Ende in dat cas es de procureur admicteerlic. Ende niet alleenlic procureur, maer ooc persoonen die gheen procureurs en zyn en moghen, ghelyc als vrauwen, jonghers onder de XXV jaeren, rudders, religieusen ende diereghelycke, hoewel dat zy danof last hebben moeten zo eenighe segghen. Ende andere segghen dat gheenen noot en es last daertoe te hebbene.

 

[3] In de practique es gheuseert last daertoe te moeten hebben ende te sweerne dat hy dies last heeft ende dat de zinne warachtich es.

 

[4] Ende de vadere mach excuseeren // zynen zone in materien capitale ende beletten de conthumacie updat hy zeker doet zynen zone te presenterene theenen ghenomden daghe, up peyne zo eenighe segghen.

 

[5] Andere segghen dat gheenen noot en es dat de vadere te doene heeft satisdacie, want de persoon van den vadere ende van den zone zyn gherekent voor een persoon, zodat de vadere defendeerende zynen zone, scynt hemzelven [te] defenderene.

 

[6] De zone mach insghelycx excuseeren zynen vadere ende beletten de conthumacie die men tzynen laste mochte pronunchieren in criminelen saken, ende dat omme dezelve redene.

 

[7] Het es goede sinne als de [excusateur] zeecht dat de ghedaechde elder ghevanghen licht zonder fraude ende dat dat blycke by certifficacien van der justicie van der plecke of anderssins duechdelic.

 

[8] Het es ooc goede sinne dat de ghedaechde hem ter cause van den sticke ter purge gheleyt heeft voor competenten juge ende dat blycke.

 

[9] Zo eist ooc als / hy terzelver tyt ghedaecht staet voor anderen meerderen juge die hy obedieren moet.

 

[10] Groote ziecte es ooc goede sinne evenverre dat danof blycke by tween orconden of by den medecin wien men daerinne gheloeve gheeft. Maer cleen ziecte en excuseert niet. Zo en doet ooc cleenen quets, noch cleen belet, want up cleen belet en acht de juge niet.

 

[11] Absencie in den dienst van den prince of om eldere te deposerene ende oorconscip te draghene of om tghemeen profyt, maect goede sinne.

 

[12] Belet van winde ende van tempeeste excuseert denghonen die over twatre commen moeten.

 

[13] De vrauwe die kint draecht of onlancx up es van kinde, es te excuseerne.

 

[14] Oorloghe, onveyle weghen, pestilencien ter plecken daer men ghedaecht es ende diereghelycke [excuseren].

 

[15] Maer ziecte van wyve, doot van kinderen of andere ongheval en maect gheen excusacie in materien criminele, tenwaere dat den juge anders dochte, of [hy] ooc eenighe andere openbaere sinne hadde dan hier gheexpresseert zyn. //

 

 

[Cap.26] Van saufconduyten ende gheleeden.

 

[1] [A]ls de ghedaechde, doende doen zyn sinne, zeecht dat hy niet commen en darf uut vreesen van zynder partie dien [hem] onderweghe scoffieren mochte, zo sent hem de juge officiers ten coste van den ghedaechden omme hem te gheleedene. Ende als hy begheert saufconduyt omme vredelic te moghen commene, het es in den juge hem dat te consenterene of hem dat te ontsegghene naer de gheleghenthede van den sticke ende qualiteyt van den persoone.

 

[2] Men gheeft den ondersaten [ordinairlic] gheen saufconduit. Hoewel nochtan als men se gheeft me[n] moet se houden zonder breken, evenverre dat zy gheexpediert zyn rypelic met kennesse van saken ende met goeder informacie.

 

[3] Maer waeren zy ghegheven lichtelic ende [niet] met kennesse van saken, ende dat tcrime zo groot waere dat men hem daeromme zoude moghen trecken uuter keercke, zo zoude de juge die saufconduyten moghen breken met kennesse van saken ende nietjeghenstaende dien procedeeren jeghen den delinquant. Want de juge gheen saufconduyt gheven en mach den ondersaten in prejudicien, achterdeele nochte verminderthede van den ondersaten. /

 

 

[Cap.27] Van deffaulten ende conthumasieren van crime. [Ende eerst jeghen dimpetrant].

 

[1] [J]eghen den procureur generael en werdt in Vlaendren gheen deffault ghegheven, want daer altoes yement es die voor hem occupeert, hetzy zyn substituut of eenich ander procureur van den hove, want alle de procureurs van der Camere substituuten zyn van den procureur [generael].

 

[2] Nemaer in de leenhoven ende in de vierscaeren, quame de heere niet of zyn bailliu of meyere, men zoude by dien ghebreecke den ghevanghenen ontlasten ende den ghedaechden in persoone oorlof gheven.

 

[3] Comt de partie impetrante niet, de ghedaechde heeft oorlof van hove ende costen ende mach protesteeren van injurien ende van scanden, scaden ende interresten.

 

[4] Ende in dat cas de procureur procedeert voort omme tinterrest van der justicie updatter informacie es ten laste van den ghedaechden.

 

[5] Ende in materien van purgen, comt de impetrant niet, hy vervalt van zynder purge, hemzelven by dien suspect makende ende baersculdich van den sticke.

 

 

[Cap.28] Deffaulten jeghen den ghedaechden.

 

[1] [N]aer rechte, zo wie criminelic ghedaecht es ende niet en comt, zyn goedt // werdt by deffaulte [ghedescribeert ende gheannoteert] by den fisque. Ende comt hy binnen den jaere de conthumacie purgieren, de hand van justicien werdt ghelicht ende tgoet hem wederghegheven. Zoe doet ooc zynen hoyrs als hy steerft binnen den jaere.

 

[2] Maer steerft hy niet, ende dat hy de conthumacie niet en comt purgieren binnen den jaere, zo doet de fisque dat goet wysen in zynen handen als verbuert in eeuwicheden.

 

[3] Nochtan en es de ghecontumasseerde niet versteken van zynen defensien omme die te proposeerne naer tjaer of altyts als hy wille. Want men naer rechte niement die absent es versteken en mach van defensien noch condempneeren in eenighe peyne corporelle. Maer zo maecht wel in peyne pecunele omme de conthumacie, ende dit al naer rechte.

 

[4] Nemaer naer styl ende costume, zo wie in de Camere van Vlaendren ghedaecht es te compareerne in persoone, ende hy niet en comt, die valt in conthumacien ende werdt herdaecht by handslakinghe.

 

[5] Ende comt hy dan noch niet, zo gheeft men tweesste deffault ende commissie van hem te daghene updat hy ghecrighelic es binnen / Vlaendren buuten den ghewydden steden, of daer neen, te vanghene up peyne van banne ende confiscacie van goede.

 

[6] Ende comt hy dan noch niet, zo procedeert men voorts jeghen hem by deffaulten zo verre dat hy ghebannen werdt eeuwelic uut Vlaendren, ende zyn goet ghewyst verbuert ten profyte van den grave zonder eenighe breedere enqueste te doene dan de informacie precedente.

 

[7] In den Grooten Raed useren zy te bannene by conthumacien eeuwelic uut allen den landen van haerwaerts overe, te wetene uut Brabant, Limbourch, Luxenbourch, Vlaendren, Artois, Henegauwe, Hollant, Zeelant, Vrieslant, Namen [ende] Mechelen.

 

[8] Hoewel naer styl, omme eenen ghedaechden criminelic te verwinnene by deffaulten moeten zyn vier daghinghen ende vier conthumacien, te wetene drie ordinaire ende eenen vierden dabundant.

 

[9] Ende die overleden zynde, dimpetrant gheeft overe by intendyte de profyten die hy meent by dien deffaulten vercreghen te hebbene. Ende thof die ghesien metter informacien, acten ende andere mynumenten, pronunchiert de ban ende de confiscatie van goede by conthumacien. //

 

[10] Nietmin de ghebannene die hem innocent kent, blyft altyts gheheel de conthumacie te purgierene naer sentencie ende hem te rechte te presenterene. Want zulcke bannen ghegheven by conthumacien up de inobedientie niet en zyn dan interlocutorien die wederroupelic zyn. Nemaer de confiscacie hout stede, tenwaere dat de prince uut gracien danof sceeden ende hem zyn goed restitueren wilde.

 

[11] Als de defaillant poorter es van Ghendt, van Brugghe, van Ypre, of van eenighe andere steden of plecken in Vlaendren daer de poorters vry zyn van confiscacien, nochtan thof en laet niet de confiscacie te wysene, want de previlegien te aligierene ende sustinerene comt in dexecutie. Ooc eist moghelic dat [de] deffaillant zyn goet heeft buuten Vlaendren daer de voorscreven previlegien niet en bestrecken.

 

[12] Een die hem laet conthumasieren in criminelen saken verliest niet alleenlic zyn goed, nemaer ooc zy[n] eere, fame ende goeden name. Want metten banne hy bedyt infame ende blyft infame totdat hy by den prince gherestitueert es / in zynen eersten staet, goede fame ende name.

 

[13] Eenighe mainteneeren dat een gheconthumasseerde in materien criminele ghehouden es voor verwonnen et pro confesso, ende dat hy overzulck condempneerlic es ende pungnierlic ten principale van zynder conthumacie als houdende voor een ficte probacie. Nemaer andere houden ende segghen dat uut zulcker [ficte] probacie of confessie gheen absent diffinitivelic ghecondempneert zyn en mach, want in materien cr[i]minele de probacien zyn moeten niet ficte, nemaer claerder dan de lucht.

 

[14] Ende in teekene van dien, een persoon was in meye XVc neghene by mynen heeren van den Grooten Rade verclaerst by conthumacien achterhaelt zynde van den crime dat hem de procureur generael imposeerde ende ghebannen uut allen den landen up peyne van livelic gheexecuteert te zyne om tzelve crym, ende was zyn goedt ghewyst verbuert. Nochtan gheloevic ende was te bemoedene in conciencien dat hy int principael niet besculdich en was, maer zyn vlucht causeerde de condempnacie.

 

[15] Als yement ghedaecht es criminelic up peyne te compareerene in persoone ende hy niet // en comt, die werdt herdaecht up een ander peyne ende ooc omme hem te sien condempneeren in deerste peyne. Ende comt hy dan niet, zo werdt hy by conthumacien ghecondempneert in de tweeste peyne ende voort up peyne van banne ende confiscacie van goede. Ende comt hy dan noch niet, zo werdt hy by den vierden deffaulte dabundant ghebannen by conthumacien ende zyn goet ghewyst verbuert. Maer in dat cas de peynen werden [confuus] metter confiscacien daer confiscacie stede heeft. Ende daer zo gheen stede en heeft, zo zyn te wysene ende te executerene alle de voorscreven peynen.

 

[16] Ende aldus waest ghepractiquiert in Vlaendren in den tyden van mynen heere den hertoghe Karele, salegher memorien, in prejudicien van den vryheden ende previlegien van den poorterien. Danof die van Ghendt hem beclaechden, zegghende dat de poortere niet meer verbueren en mach dan zyn lyf of LX ponden parisis, tenwaere in vre[de]brake, in welcken ghevalle de poortere verbuert zyn lyf ende LX ponden parisis. Ende hemlieden was gheandwoort dat dat privilege van den live ende LX ponden hem verstaet als de poortere livelic gheexecuteert werdt, maer niet van der peynen / die hy verbueren mach binnen zynen levende live.

 

[17] Als een ghebannen es up peyne, ende gheseyt dat hy niet weder incommen en sal hy en hebbe betaelt de peyne, de ballynck en es niet executeerlic voor die peyne also langhe als hy den ban obediert. Want hy heeft kuere, te houdene den ban of de peyne te betalene. Ende waert dat hy storve gheduerende den ban, zyn hoyrs zouden van diere peyne onghehouden zyn.

 

[18] In materien van verzekerthede, comt de ghedaechde niet, de versekerthede werdt metten eersten deffaulte ghewyst by conthumacien ende den impetrant gheconsenteert bri[e]ven omme tselve te insinuerene den ghedaechden. Ende also useert ment in Vlaendren.

 

[19] Nemaer comt de ghedaechde in persoone ende dat hy versekert metter hand, zo en doet men hem gheen insinuacie. [Ende wilt hy nyet verzekeren, zoo stelt men hem inne arreste ende inne beslotene vanghenesse tot hy versekert heeft].

 

[20] Ende in Vlaendren en wyst men gheen versekerthede by deffaulte tenzy dat den hove blycke dat de daghinghe ghedaen es ten persoone of domicille van den ghedaechden. Zoe en doet ooc up anderen dach dan up den dach dienende, want laet men dien overlyden, men moet van nieux ende in ander instancie herbeghinnen. //

 

[21] In Vranckerycke useren zy in materien van verzekerthede te moeten zyn twee deffaulten als de daghinghe niet ghedaen en es ten persoone van den ghedaechden.

 

[22] In materien van purgen, commen de ghedaechde niet ten tweessten deffaulte, dimpetrant sal by conthumacien ghewyst zyn ghepurgier[t]. Maer hy en sal gheen costen hebben, want hy de purge houden ende doen moet tzynen coste.

 

[23] Als vele crimineuse ghedaecht zyn up een stick, ende dat eenighe commen ende andere niet, de procureur fiscael en laet om de absente niet te procederene jeghen de presente, noch om de presente te procederene up dabsente.

 

 

[Cap.29] Van conthumacien te purgierene.

 

[1] [N]aer rechte, elc deffaillant mach commen purgieren de deffaulten jeghen hem ghegheven ende hem presenteeren zo hiervooren gheseyt es. Ende comt hy binnen de jaere, hy heeft restitucie van zynen ghenoteerden goede, also ooc hiervooren gheseyt es.

 

[2] Nemaer naer style ende costume, niement en es ontfanghelic criminele deffaulten te purgierne dan by relievement van den prince gheexcuseert up apparente nootsakelycke excusacien. /

 

[3] Ooc en keert hy niet weder te zynen goede alst in den handen van den prince ghestelt es, maer blyft dat in denzelven handen gheduerende tproces ende totdat by vonnesse de hand danof ghelicht zy.

 

[4] Hy en keert ooc niet wedere tzynen goede als de confiscacie danof by conthumacien ghewyst es, dan uut speciaelder gracie van den prince ende by zynen openen lettren gheverifiert in de Finance zoot behoort.

 

 

[Cap.30] Van heesch te makene in materien criminele.

 

[1] In materien criminele criminelic inneghestelt by den procureur fiscael ex officio daer de delinquant ghevanghen es, en maect de fisque gheenen heesch, maer hy communicquiert den hove zyn informacie ende begheert dat de ghevanghene daerup gheinterrogiert zy pede ligato. Nemaer in criminele saken civilic inneghestelt ex officio, maect de fisque heesch ende neemt zulcke conclusie als ter materien dient.

 

[2] In materien criminele daer de partie impetrant es, werdt den heesch ghemaect by der partie civilic, nemende civile conclusie van heerlycke ende profytelycke beterynghen // met costen, scaden ende interresten. Ende de procureur of fisque neemt conclusie criminele of civile al naer gheleghenthede van den sticke.

 

[3] Alle heesschen cr[i]minele moeten claer zyn ende perfect, ende hebben huere substancialen van accusacien, te wetene jaer, ende maent, de indictie, de plecke ende de qualiteyt van den delicte. Maer den dach en es gheenen noot in den heesch te stellene, tenwaere dat de beclaechde partie begheerde den dach ghenomt thebbene omme te moghen tooghene alibi.

 

[4] In materien criminele criminelic inneghestelt en es gheenen noot conclusie te nemene, want trecht gheeft uut de peyne of de pungnicie diere naervolghen moet. Maer naer costume, de accusateur [concludeert] als hy begheert dat de verweerere ghepungniert zy naer de voorme van rechte of van der kuere ende statuuten daerup gheordonneert.

 

[5] In materien van openbaeren [diefte], ghelyc als daer de dief achterhaelt es gheweest metten packe, mach de partie concludeeren dat de dief ghecondempneert zy in de viervaut van der weerdde dat hy ghestolen heeft ende in alle de costen. Ende / [in niet] openbaeren dieften, dat hy betale twevout ende niet myn.

 

[6] De procureur mach bovendien nemen zyn conclusie criminelic ende dit al naer rechte. Nemaer de style ende costume en es van den viervoude ende tweevoude niet gheuseert, nemaer es ghenouch dat de partie wederhebbe tghestolen dynck uuter officie van den juge die ghehouden es elcken zyn scaden up te doen rechtene daer hy can.

 

[7] In actien van injurien mach de partie concludeeren civilic of criminelic. Maer kiesende deen, zo moet hy sceen van den anderen, ende dit naer rechte. Maer naer style ende costume, de partie en mach gheen crim[i]nele conclusie nemen in wat sticke dat zy, want de pungnicie van den crime den heere toebehoort.

 

[8] Ende de fisque mach wel veranderen zynen heesch ende yet daertoe doen of afdoen. Te wetene, heeft hy gheseyt by daghe, hy macht veranderen ende segghen by nachte. Maer hy moet dat doen voor litiscontestacie.

 

 

[Cap.31] Van delayen in materien criminele.

 

[1] [N]aer rechte, wilt een verweerere delibereren up den heesch die up hem criminelic ghemaect es, me[n] gheeft hem // copie van den articlen ende delay omme te andwoordene ende hem te deffenderene. Ende dat evenverre datter es claghende partie, ende dat de inquisicien ghedaen zyn ten versoucke van diere.

 

[2] Nemaer als den heesch ende de inquisicien ghemaect zyn by den fisque alleene uut zynder officie zonder versouck van partien, zo en es den verweerere niet te ghevene copie van den articlen, noch delay om te delibereren, nemaer moet hem verandwoorden up den voetstaende van zynen excesse of propren delicte. Hoewel dat men zulcken delinquant in eenighe plecken delay heeft van drien daghen als hyt begheert, ende me[n] procedeert also voort van derde daghe te derde daghe. Ende in materien criminele civilic inneghestelt heeft de verweerere alle delayen ghelyc in materien civile.

 

 

[Cap.32] Van te andwoordene by exceptien.

 

[1] [I]n materien criminele, hetzy capitale of andere, de verweerere mach proposeeren by advocaet ende procureur, ende doen proposeeren alle exceptien declinatorien, dilatorien ende peremptorien ghelyc in civile saken. Maer ten principale moet hy zelve andwoorden metter mont ende kennen of loochenen. /

 

[2] Declineerende, hy mach suspecteren den juge ende aligieren de causen van den suspicien. Of hy mach segghen dat hy ter zelver cause elders betrocken staet, begheerende daer ghesonden te zyne.

 

[3] Delayeeren[de], hy mach blameeren exploit ende segghen dat dexecuteur hem ghedaecht ofte ghevanghen heeft zonder last of zonder commissie ende zonder informacie precedente, ende dat hyne ghevanghen heeft buuten zynde[r] macht ende auctorite, of up andere jurisdictie dan daer hy vermochte texploitierne. Of hy mach debateren zyn wederpartye ende segghen dat zo niet abel en es te accuserene, want zoe infame es.

 

[4] Peremptoirlic, hy mach segghen dat hy perdoen of remissie heeft van den sticke, of rappeel van banne, of dat hy eens van denzelven sticke ghepungniert es gheweest, of dat hy danof ghecomposeert heeft ende paeys ghemaect es ende diereghelycke. Of hy mach proposeeren alibi ende zegghen dat hy te diere tyt elders was dan daer men zeecht dat tfait ghebuerde. Of hy mach loochenen tstick ende zegghen datter niet af en es, ende esser wat // dat hyt dede up zyn verweeren, of by messchieve of ongheval, of dat hyt dede al slapende. Want slaep excuseert naer rechte, tenwaere dat hyt ghewuene waere in zynen slaep te smytene, in welc cas hy behoort hem te wachten van by yemende te slapene, ende also doende en zoude niet gheexcuseert zyn.

 

[5] Hy mach ooc segghen dat hem tstick vergheven es ende dat de doode voor zyn dood hem quyteghescolden heeft alle actien van injurien. Maer men moet wel weten dat al heeft de partie die gheinjurieert es dat gheremitteert, nochtanne en es de sake daeromme niet uute. Want van allen crimen men agieren mach [inne twee manieren], te wetene de civile beteringhe jeghen de ghegreveerde partye ende de crim[i]nele jeghen den fisque. Ende en mach de partie niet remitteren noch quyten in prejudicien van den fisque, [ende] by consequente noch de fisque in prejudicien van den partien. Ende up alle dese exceptien moet de juge recht doen sommierlic ende by ordenen ghelyc hy doet in materien civile.

 

 

[Cap.33] Van renvoyen in materien cr[i]minele.

 

[1] [R]envoy en heeft gheen stede in crim[i]nele saken naer rechte, want prevencie / daerinne stede heeft.

 

[2] Prevencie vercrycht huer by daghinghe verbale of arreste of vanghene van den persoone.

 

[3] Prevencie by arreste gaet voor de daghinghe verbale, want tcrime volcht den persoon, ende die den persoon in handen heeft mach zyn vonnesse executeeren. Nochtanne waere een crimineux eldere ghevanghen dan ter plecke van zynder wuenste of ter plecken daer tcas ghesciet waere, de justicie van der plecke van zynder wuenste zoude renvoy moghen heesschen.

 

[4] Die van Ghendt noch andere gheprevilegierde steden en doen gheen renvoy van hueren poorters die buuten der stede fait ghecommicteert hebben, want de kennesse ende pungnicie van hueren poorters hemlieden toebehoort.

 

[5] Myn heeren van den Rade en doen gheen renvoy van gheprevelegierden saken ghelyc als van sauvegardebrake, van princelycke vredebrake, violencien van keercken ende van den suppoosten van diere, van crime de lese majeste, port darmes, fait boven faite, excessen ghedaen up officiers officierende, noch van velen anderen ghelycken sticken, specialic als zy danof hebben de prevencie.

 

[6] Zy // en doen ooc gheen renvoy van delicten die verjaert ende verdaecht zyn ende onghepungniert bleven by neglegencien van den [officiers ende] justiciers diere af te kennen hadden.

 

[7] Int Parlement useren zy gheen renvoy te doene van pbriesters of cleercken die ghevanghen of gheaccuseert zyn van saulvegardebracke of ander gheprevelegiert stick, dan metten laste van der boete om tzelve stick.

 

[8] Ende myn voorscreven heeren van den Rade en doen ooc gheen renvoy van den delicten die in huer hof ghecommicteert zyn, ghelyc als van ghevalscht te hebbene de brieven van den prince of valsch orconscip voor hemlieden ghedreghen te hebbene ende diereghelycke.

 

[9] Van vagabunde delinquanten, dats te segghene van denghonen die in Vlaendren gheen domicille en hebben, en doet de juge gheen renvoy, want zy pungnierlic zyn alomme daer men se vint.

 

[10] Als tusschen tween justicien ghescil es van jurisdictien, myn voorscreven heeren van den Rade [zouden] halen den crimineux als by der hueverhandt ende maken proces ende doen / de pungnicie zonder prejudicie van elckanders jurisdictie.

 

 

[Cap.34] Van te andwoordene pede ligato.

 

[1] [Z]y useren in den Grooten Raed, naerdat den heesch ghemaect es in materien van excesse ende naerdat de informacien ghesien zyn, te stellene in arreste den ghedaechden in persoone ende hem te doen interroguieren by commissaris up de articulen die de procureur overgheeft pede ligato, dats te segghene ghevanghen man zynde.

 

[2] Ende eyst dat hy int andwoorden niet en kent tzynen laste, ende dat hem de informacie niet te zeere en beswaere, zo werdt hy ontfaen int proces ordinaire ende gheadmicteert te occuperene by procureur, ende voort gheordonneert den partien te scrivene ende de informacien gherecoleert ende gheamplieert te zyne ten lastinghe [ende ontlastynghe] van den ghedaechden, ende voort in de sake ordinairlic gheprocedeert te zyne zoot behoort.

 

[3] Maer eist dat de ghedaechde, gheinterroguiert zynde pede ligato, yet heeft beghonnen kennen tzynen // laste, of dat hy int spreecken gheereert heeft of stamert of anders hemzelven suspect maect, of dat hy zeere belast es by der informacie, of datter groote indicien zyn ofte vehemente suspicien jeghen hem zyn, zo ordonneert thof dat hy gaen sal in beslooten vanghenesse om zyn proces daer ghemaect te zyne.

 

[4] In den Raed van Vlaendren useren zy te interrogierene de officiers die ghedaecht zyn in persoone up huere excessen niet by commissaris, nochte appart, maer openbaerlic in concistorien by monde ende by eede. Maer andere particuliere persoonen die gheen officiers en zyn, werden gheinterroguiert apart. Zo werden ooc officiers als tdelict hueren officien niet anne en gaet.

 

[5] Eenighe commissarissen in den Grooten Raed en doen den ghedaechden den eedt niet doen uut vreesen dat zy hemlieden versweeren zouden. Ende andere willen dat zy sweeren.

 

[6] De ghevanghene die gheinterroguiert es, moet pertinentelic andworden ende de waerheyt segghen, niet by credit vel non credit, nemaer by kennene ende loochene de veritate. /

 

[7] Ende zeecht hy dat hy van den delicte niet besculdich en es, of hy loochent dat hy danof besculdich es, die andwoorde en es niet souffissant, want zyn zegghen ende andwoorden moet zyn up tfait of dat hy tdelict ghedaen heeft of niet, ende niet up trecht of hy besculdich es of niet. Want dat recht by den juge te discerne[rene] staet ende niet by hem.

 

[8] Eyst dat hy tstick kent gheheelic willichelic ende zonder be[d]wanck, zo en esser niet meer te disputerene, noch te ondersouckene. Want de saken die gheelic willeghelic ende zonder bedwanck ghekent zyn, en heeft de juge niet dan te condempnerne.

 

[9] Ende eyst dat hyt loochent, zo procedeert de juge te nemene de probacien. Ende vint hy tstick claer ende wel gheprouft, zo procedeert hy ter condempnacien. Maer vint hy de probacien niet wel claer, of dat hy niet en heeft dan groote indicien, suspicien of andere halve prouve, zo considereert hy de qualiteyt van den delicte ende wat indicien, suspicien of presumptien hy danof heeft ende of die ghenouch zyn omme hem ter banck te bringhene. //

 

[10] Eyst dat de ghevanghene de vraghe zom kent ende zom niet, te wetene dat hy was tenzelven daghe ter plecken daer den dootslach ghebuerde, maer hy loochent den dootslach ghedaen te hebbene, zo hout de juge de sake over gheel gheloochent ende procedeert ter preuve.

 

[11] Maer eist dat hy kent den dootslach ghedaen [te] hebben, maer niet te diere plecke, noch te dien daghe, zo hout de juge de sake over ghekent ende procedeert ter condempnacie.

 

[12] Hoewel, zeecht hy dat hy kent den dootslach, maer zeecht dat hy en dede up zyn verweeren, de juge neemt tzynen voordeele de kennesse van den dootslaghe ende last hem de nootweere te prouvene.

 

[13] Ende daeromme eist wyslic gheandwoort als hy zeecht "Ic loochene den dootslach, ende indien dat danof bleecke, ic hebt ghedaen te mynder deffence." Want in dat cas en heeft de juge gheen kennesse te zynen voordeele te nemene.

 

 

[Cap.35] Van ter banck te legghene.

 

[1] [M]en sal niemende ter banck legghen alsser partie formee es die presenteert te prouvene, of dat men / tfait achterhalen mach by preuve ordinaire.

 

[2] Zo sal men ooc om lichte crimen of mesdaden daer lyf noch let anne en cleeft. Ende lichte crimen zyn yemende te treckene by den haere of te stekene met voeten of te ghevene een cacksmete ofte te injurierene met woorden ende diereghelycke.

 

[3] Men sal ooc niemende legghen ter banck tenzy dat hy gheinterroguieert hebbe gheweest pede ligato. So en salt ooc alst niet bleecken en es dat tstick daeromme hy ghevanghen es, ghesciet es. Te wetene dat [thuus] verberrent es by moortbrande ende niet by messchieve, ende dat de man vermoort es ende niet ghestorven van zelfs.

 

[4] Men sal ooc niemende legghen ter banck als hy tstick ghekent heeft of kennen wille zonder pyne, tenwaere dat hy tcrime alleene niet en hadde connen doen. Want in dat cas zoude men hem moghen pynen omme te wetene zyn complicen of dat hy se anderssins niet wroughen en wilde.

 

[5] Men sal niemende legghen ter banck dan by wysdomme van den juge. Ende eyst dat [de] ghevanghene danof appelleert me[n] sallen // hooren ende niet voorder procedeeren tot van den appelle ghedecideert zy, ende dit naer rechte.

 

[6] [Men sal oock nyemendt legghen ter banck zondere daertoe te hebben souffisante indicien ende presumptien ende dat oock naer rechte].

 

[7] Maer naer de costume vele jugen in Vlaendren weerpen den ghediffameerden up de banck alleenlic up zyn quade fame sonder eenighe particuliere indicien van den sticke te hebbene, zegghende dat de banck hemlieden sal doen segghen alle dynck. Dwelcke myn heeren van den Rade corigieren alsser clachte af comt.

 

[8] Als de informacie ghedaen es up een fame die liep, ende dat naer dinformacie loopt fame contrarie, men sal up die informacie den ghediffameerden ter banc niet legghen zonder te hebbene andere nieuwe ende souffissante indicien ofte presumptien.

 

 

[Cap.36] Van souffissanten indicien omme yemende ter banc te brynghene.

 

[1] [O]f de indicien, suspicien of presumptien souffissant zyn om de banck, licht naectelic in de discretie ende conciencie van den juge, ende en es gheen reghele noch leerynghe daerin te ghevene.

 

[2] Hoewel dat zyn drie manieren van indicien, te wetene deerste indicien die verre zyn van der waerheyt, dander indicien die naerder zyn der waerheyt, / ende de derde indicien die aldernaest der waerheyt zyn, die zy eeten ontwyfelycke indicien.

 

[3] Verre indicien of naerder indicien moghen wel mouveeren den juge ende zyn verstanesse roeren. Maer zy en zyn niet souffissant om de banck zonder ander meer ende breder indicien.

 

[4] Maer ontwyfelycke indicien wel gheprouft met tween souffissanten orconden eens sprekende zyn souffisant, als ooc es een orconde sprekende van der waerheyt. Exemple in materien van moorde. Het es verre indicie dat de ghesuspecteerde qualic ghediffameert es, of dat hy es van mans doode. Het es naerder indicie dat hy viant was van den dooden, dat hy en ghedreecht hadde te slane ende ghewuene was zyn dreeghynghe te vulcommene. Ende dese alleene zyn [niet] souffissant ghenouch om de banck, al waere[n] zy gheprouft.

 

[5] Maer het es ontwyfelycke indicie als hy ghesien was commen uuten bossche daer de doode doot lach, met eenen naecten bebloedden messe in de hande, [bleeck] ende mesmaect loopende naer de keercke, want die wel gheprouft met tween orconden // niet suspect, es souffissant ghenouch om de banck. Zo eist ooc als een souffissant orconde niet suspect zeecht dat hy hem sach gheven den slach, want die deposeert de veritate.

 

[6] Insghelycx in materien van dieften, het es een verre indicie dat de ghesuspecteerde een mueleneere es, of dat hy aerme es ende gheerne frisch en moy gaet. Het es naerder indicie dat ghestolen dync in zyn huus ghevonden es. Maer het es ontwyfelic ende souffissante indicie als hy ghesien es wechgheloopen metten packe.

 

[7] Item in materien van adulterien, het es verre indicie dat zy elcanderen lief hadden eer zy hem van melcanderen betrocken thuwelycke. Het es naerder indicie dat [hy] ghesien es converseeren int huus als de man niet thuus en was. Maer het es certum ende ontwyfelicke indicie als hy vonden es met haere te bedde. Ende also mach men segghen in allen velen ende ghelycken sticken omme te commene ter vehemente suspicie. /

 

[8] Vlucht wel gheprouft es ende maect indicie souffissante omme de banck, specialic als deghone die de vlucht neemt wechloopt naerdat hy ghediffameert es ende niet gheaccuseert, of dat hy ghevanghen zynde de vanghenesse breect ende wechloopt, of dat hy vliet in de keercke, of andere vryheyt anneemt.

 

[9] Nochtan het es wel gheoorlooft denghonen jeghen wien men procedeert by inquisicien van den grooten delicte of crime capitale te duuckene ende hem absent te houdene tot hy weet wat men hem heesschen sal, uut vreesen van gheprecipiteert te zyne. Maer upgheroupen zynde te rechte, neemt hy dan de vlucht, die vlucht maect jeghen hem suspicie soffissante omme de banck.

 

[10] Confessie extrajudiciale van den ghediffameerden wel gheprouft met eenen souffissanten [orconde] maect vulle indicie omme de banck.

 

[11] Zo doet ooc als hy ghesien es wechgaen metten facteur of dat hy den facteur ghehuust ende gheheerbeercht hadde naer tfait, of dat hy gheprocureert of middele // gheweest es van zynen ontcommene, of dat hy belet heeft dat de facteur niet ghevanghen en es, of dat hy hem beromt hadde zulck fait te doen doene, of dat hy gheraden of ghepersuadeert heeft den dooden te gaene duer den wech daer hy wiste dat de laghe gheleyt was omme hem doot te slaene.

 

 

[Cap.37] Van pinene.

 

[1] [D]e maniere van pynene, zoete of stranghe, licht gheheel ende al in de consideracie, discrecie ende conciencie van den juge. Nemaer de goede juge heeft altyts medelyden ende compassie te hebbene metten pacient ende rypelic te ansiene zyn oudde of joncheyt, zyn crancheyt of steerckheyt, zyn ziecte of ghesondde, ende wat hy in de pyne verdraghen of niet verdraghen en mach.

 

[2] Het es ooc wel nootsakelic in den juge eerstwaerf zoetelic te beghinnene, daernaer stranghere, ende daernaer noch stranghere, naer de groodte, quantite ende qualite van den delicte, naer de indicien, presumptien of suspicien die hy danof heeft, ende naer de maniere van zynen andwoordene int examineeren. Ende en heeft de juge niet te / achtene up zyn roupen, up zyn crysschen, caermen of claghen. Ende dit al met zulcker goeder moderacien ende ghetempertheyt dat tlichame van den pacient niet ghemynct, niet ghecranct, noch te zeere ghequest en zy.

 

[3] De juge heeft ooc zeere te meerckene de contenancien ende manieren die de pacient heeft up de banck in zyn spreken of andwoorden ende te huerckene of hy varieert of ghestadelic blyft by zynen propooste, ende al te doen stellene by den greffier of cleercke by goeden instrument ende expressen ghescryfte.

 

[4] [Ende behooren zyne vraghen te zyne met generale woorden waer hy was in zaterdaghe avent, wier meer was, wat hy daer dede et cetera, zoodat de specificacie altyts comen van den pacient].

 

[5] [De juge en mach noch en behoort den pacient niet te inducerene noch te persuaderene dat hy yet kent tzynen laste, noch oock te verdreeghene van meerdere pyne aen te doene updat hy nyet kennen en wille. Maer hy behoort altyts ghestadelyck te continueren de pyne met coelen zinne totdat hem dynct in consciencie dat hys ghenouch heeft].

 

[6] Hy en behoort ooc naer rechte den pacient niet te ondervraghene van [anderen delicten] dan van denghonen danof hy befaemt of ghediffameert es. Ende es de redene want men zonder indicien niement pynen en mach.

 

[7] Hy en behoort ooc den pacient niet te ondervraghene van den delicte van anderen, noch van hueren levene, conversacie of regemente, tenwaere van roovers, moordenaers, valschemunteneers ende diereghelycke. Maer vele jugen in Vlaendren doen al ter contrarien by costumen, ende dat zomtyts ghecorigiert werdt ghelyc voorscreven es. //

 

[8] In crime de lese majeste of andere enorme crimen daer groot inconvenient af commen mach, behoort de juge voor eenighe pyne te waerscuwene den pacient ende te induceerene wilt hy tstick kennen zonder pyne ende de waerheyt danof segghen, me[n] sal hem tstick doen vergheven ende remissie danof doen hebben. Ende wilt hy niet, me[n] sal procederen ende pynen omme de waerhede te wetene.

 

[9] Daer vele delinquanten zyn om in een stick te legghene ter banck, zo beghint de juge eerst te gaene an denghonen daer hem dynct daer hy de beste waerheyt af weten sal, of an denghonen die meest suspect es van den sticke, of an den crancsten.

 

[10] Ende esser een vader ende een zone, hy beghint an den zone in de presencie of wel wetene van den vadere. Want natuerlic de vadere meer vreest voor den zone dan voor hemzelven. Ende esser man ende wyf van eenen sticke, men beghint an twyf als an de crancste, ende al tzynder discretie. /

 

[11] De pynen [of tormenten worden ghedaen] met corden. Ende men vint niet in rechte dat men se anders doen mach. Nemaer naer de costumen worden zy diverschelic ghedaen, niet alleenlic met corden, maer ooc met watre, met ezyne, met viere ende anderssins ter ordonnancie van de juge, naer de gheleghentheyt van den sticke ende qualiteyt van den persoone.

 

[12] Ende de meeste pyne die men eenen pacient doen mach of can zonder [t]lichame te quetsene, es te bindene tlichame in een lade daert nieuwers wech en mach ende dan te windene by den tween grooten te[n]en. Want met dien treckene ende windene tlichame ryst ende rect, dwelcke den pacient doet onverdrachelycke pyne, de welcke cesseert terstont als men twie[l]kin slaect, ende en quetset tlichame niet, zo ic eens hoorde segghen mer Janne van Dadiselle, souverain bailliu van Vlaendren was, diet dycwyle gheexpirmenteert hadde, zo hy zeyde. //

 

 

[Cap.38] Van herpynene.

 

[1] [E]en pacient die eens te vullen ghepynt es gheweest ende niet ghekent en heeft, en mach niet herpynt zyn om tzelve tstick, tenwaere up nieuwe indicien.

 

[2] Want metter voorscreven pyne deerste indicie ghepurgiert es, tenwaere emmers dat deerste indicien zo claer ende zo naect waeren den sticke ende zo wel gheprouft met tween souffissanten orconden van ziene ende wel wetene, dat de juge meerckelic besiene de obstinacie van den pacient. Want in dat cas, zo zoude men den pacient, also maligneerende, moghen herpynen ende de banck reytereren up dezelve eerste indicien.

 

[3] Ende of een pacient ghenouch ende te vullen ghepynt es gheweest up deerste indicien of niet, dat licht naectelic in de kennesse ende discretie van den juge.

 

[4] Nieuwe indicien zyn deghone die gheelic ende al different zyn [van] den eersten in specien of in substancien. Verbi gracia, deerste indicien waeren dat de pacient was van quader fame, van quaden levene, ghewoene de lieden te slaene, te vertasserene, te verdreeghene, dat hy viant was van den dooden, ende dat hy ne / ghedreecht hadde of diereghelycke. Daernaer comt een souffissant orconde die zeecht dat hy hem sach den slach gheven, of dat hy hem tstick heeft hooren kennen. Dat segghen van dien orconde maect nieuwe indicie, gheheel ende al scillende van den eersten, ende die mids dien souffissant es omme de banck te reytererene ende den pacient te herpynene.

 

[5] Zy useren in vele plecken in Vlaendren den pacient die by orconden of anderssins duechdelic verwonnen es, zo dicwyle ende zo langhe te pynene ende herpynene totdat hy tstick ghekent heeft, zegghende dat men in Vlaendren niement executeeren en mach livelic, hy en moet tstick kennen buuten pynen ende bande van ysere.

 

[6] Hoewel dat in den Grooten Raed ende in den Raed van Vlaendren en hebben zy metter kennesse van den pacient niet te doene als zy andere souffissante preuve hebben om hem te condempneerene. Ende zy houden voor souffissante preuve in materien criminele de claere deposicie van tween oorconden niet suspect die den delinquant tdelict hebben zien commicteeren, hoewel dat omme te hebbene vulle preuve in materien criminele, die zy eeten plenissimam probacionem, // noot es te hebbene drie souffissante orconden, zo eenighe segghen.

 

[7] Die eens tstick ghekent heeft in pynen ende daernaer loochent, dien mach men herpynen omme zyn [confessie] te doen percisterene. Maer kent hy dan noch niet, of dat hy niet en percisteert, zo en es hy niet meer daeromme te pynene, want de indicie van diere confessie ghepurgiert es.

 

[8] Eenighe jugen useerden hier voortyts in eenighe plecken de pacienten te traveillierne met honghere of met durste die niet en hadden willen lyden, omme by dien middele hem tstick te doen kennene zonder banck of nieuwe indicien. Maer het staet nu verboden, ghemeerct dat directelic jeghen natuere was ende dat naer rechte. Zo zyn ooc alle andere manieren van pynen dan de ordinaire ende ghecostumeerde torturen.

 

[9] Indien dat yement ghekent heeft een stick dat hy alleene niet en heeft moghen doen, die mach de juge herpynen om zyn complicen te wetene, updat hy se anders niet wroughen noch nommen en wille. Ende eyst dat hy ligghende / up de banck yemende accuseert als complice, die accusacie maect indicie ghenouch omme den complice te vanghene, maer niet om ter banck te legghene, tenwaere datter meer indicien toe waeren.

 

[10] Waert dat de pacient dicwyle ghepynt zynde, storve up de banck of vermynct worde in zyn leden, me[n] zoude presumeeren jeghen den juge, al waert ooc dat hy souffissante indicien jeghen hem ghehadt hadde, tenwaere dat hy hem danof excuseeren conste ende tooghen by acten dat hy altyts gheprocedeert hadde cum moderamine inculpate consciencie, uut [zele] van justicien omme ter waerheyt te commene ende omme zynder officie ghenouch te doene, niet uut dolo of malicie.

 

 

[Cap.39] Van der confessie van den pacient up de banck ligghende.

 

[1] [A]ls de pacient ligghende up de banck, kent tstick daeromme hy ghepynt werdt, zo es hy terstont van der pyne te relaxerene ende niet meer te pynene.

 

[2] [Ende] eist dat hy in de pyne uut hemzelven gheseyt heeft meer dan hem ghevraecht en was, ende ghekent heeft eenighe delicten danof gheen // indicien jeghens [hem] en waeren, de juge en sal gheen gheloeve daerin stellen, maer sal senden, inquereren ende doen ondersoucken watter af es, gheconsidereert dat dicwyle bevonden es dat de pacienten uut desperacien ende uut pynen liever hebben te stervene dan de pyne te verdraghene ende ghekent hebben tghuent dat zy noynt en deden.

 

[3] Insghelycx eyst dat de pacient in zyn pyne yement belast heeft van crime, die belastinghe en maect niet dan presumptie om vanghen ende niet om de banck noch om condempneeren.

 

[4] Ende als de juge heeft de confessie van den pacient up de banck, zo doet hy hem dit sanderdaechs verhalen ende daerinne percisteerende in concistorien of in vierscaeren buuten allen banden van ysere, doet danof maken acte ende voughen se totter processe.

 

 

[Cap.40] Van loochenynghe van den pacient up de banc.

 

[1] [E]yst dat de pacient ligghende up de banck altyts loochent ende niet kennen en wille, zo werdt hy wedergheleyt in de vanghenesse, ende daer ghehouden X, XX of XXX daghen of meer / of min, ter discretie van den juge up aventuere of binnen diere tyt enighe nieuwe indicien quamen.

 

[2] Ende daer ja, zo werdt hy weder gheleyt up de banck ende gheinterroguiert up de nieuwe indicien. Ende daer neen, zo werdt hy gheslaecht ende ghelaten gaen quousque, dats te segghene totdat hy weder ontboden werdt zonder hem van den sticke of faite plainlic te absolverne.

 

[3] Ende also useert men in de practicque, nemaer naer rechte, hy behoort plainlic gheabsolveert te zyne, want hy hem by den tormenten van der banck ghepurgiert heeft van allen indicien.

 

 

[Cap.41] Wie van den banc te excuserne es.

 

[1] [N]iement die suspect es van crime by souffissanten indicien en es te excuserne van der banck, uuteghedaen deghone die de rechten danof exempteren.

 

[2] Te wetene, docteurs, rudders ende alle andere die in grooter digniteyt ghestelt zyn, officiers van princen, gouverneurs van steden ende diereghelycke duerende den tyt van hueren digniteyten ende officien, jonghe kinderen van onder de XIIIJ jaeren die men noch castyt ende slaet // met rooden, oude versufte lieden die de memorie cranc hebben. Maer dese exceptien faillieren in eenighe crimen daer men niement en spaert van der banck, ghelyc als in crime de lese majeste, verraderie ende diereghelike.

 

[3] Nemaer vrauwen die kint draghen, al eist ooc by anderen dan hueren ghetrauden mans, zyn insghelycx gheexempteert van de banck tot zy van kinde verlost zyn.

 

 

[Cap.42] Van purgacien vulgarie. Ende eerst van campene.

 

[1] [H]i[e]r voortyts als een heesschere zyn fait niet prouven en conste met orconden of anderen preuven ordinaire, zo presenteerde hy te doen blyckene met zynen lyve ende wierp de handscoe. Ende de partie was bedwonghen dien up te moeten rapene ende den camp anne te nemene of zyn onghelyc te kennene.

 

[2] Van desen rechte useerden vele de Lombaerden in den tyden dat zy Ytalien besaten, ende screven danof vele ordonnancien in huere boucken die zy heeten Jura Lombardorum, daer zy af stellen XVIIJ of XX capitelen, zom / cr[i]minel ende zom civil, daer men ghehouden was te moeten campene of zyn recht te laten vaerene. Te wetene, in persoone tot der doot toe als tcas criminel was, ende alst civil was, totdat men hem upgaf.

 

[3] Ende sichtent useerden ooc vele de Franchoisen van desen camprechte, die ooc in huer rechten, die zy nommen la loy Salique, vele danof ghescreven ende ghestelt [hebben].

 

[4] Nemaer want dat recht van campene puer in hemzelven onghefundeert was, directelic jeghen de godlycke, natuerelycke ende allen anderen rechten, specialic ghemeerct de heresie die tvolck doe hadde dat de rechtveerdicheyt Gods nemmermeer ghedooghen en zoude te laten veronghelycke den innocent, ende twelc was tempteren Gode, zo waest verboden by canonycken ende ooc den civilen rechten, danof niet meer te userene.

 

[5] Ende vele poorterien van Vlaendren zyn danof bevryt by hueren previlegien hemlieden verleent by den graven van Vlaendren, emmers dat men in dese quaerthieren danof niet meer en useert, ende also men alnoch en doet. //

 

[6] Nemaer in Vranckerycke de conync Phelips de Schoone stelde dit campen wederup by zynen brieven in daten van den jaere M IIJc VJ, ende wilde dat men weder danof useeren zoude in vier sticken ende up vier condicien. Te wetene, eerst als tcas criminel ende capitael was, ten anderen alst ghedaen was verraderlic ende zo bedectelic dat ment niet anders prouven en mochte, ten derden als deghone die beroupen es suspect es van den sticke by vehementen presumptien ende souffissante indicien, ende ten vierden als men zeker es dat tstick ghebuert es.

 

 

[Cap.43] Van anderen purgacien vulgarien.

 

[1] [I]n dezelve tyden, tvolc useerde in ghebreecke van preuven te purgierne presumptien ende suspicien by ander manieren van purgacien vulgarien, te wetene met gloyende ysers in de hand te nemene of daerup te gaene met bloeten voeten of de hand te stekene int vier of in ziende heedt watre ende dierghelycke.

 

[2] Ende zyn veel previlegien in Vlaendren die van dien purgacien spreken. Ende onder andere de poorter van Ghendt es gheprevelegiert hem te moghen purgierne / purgacione aque frigide, twelcke zy impetreren met corden ende met cauden watre.

 

[3] Nemaer want dese manieren van purgacien anders niet en waeren dan tempteren Gode, zo hebben de gheestelike rechten die ooc gheabolieert ende te nieuten ghedaen, ende en es danof niet meer gheuseert.

 

 

[Cap.44] Van purgacien canonycke.

 

[1] [D]e gheestelycke rechten hebben gheordonneert een ander maniere om te purgierene suspicien ende presumptien, te wetene by ghestaeftden eede die de juge den ghesuspecteerden doet doen met een ghetal van anderen souffissanten goeden mannen, dewelcke sweeren, te wetene de principael dat hy innocent es van den sticke, ende dander mannen dat zy houden in huer conciencie dat hy wel gheswooren heeft.

 

[2] Ende en moghen anders niet sweeren dan by houdene of by gheloevene, want anderssins zy hemlieden lichtelic versweeren zouden moghen.

 

[3] Tghetal van den mannen staet in de discretie van den juge, te nemene also mede te sweerne, oochghemeerck nemende up de qualiteyt van den persoonen, natuere van der sake, up den tyt // ende up de plecke.

 

[4] Ende hieraf useert men int gheestelic hof, ende zo doet men ooc in vele vierscaeren in Vlaendren ende eldere.

 

 

[Cap.45] Van purgacien legale.

 

[1] [D]e ghemeene practique in materien van purgen in de [weerlicke] hoven es dat de ghesuspecteerde hem gheeft ghevanghen ter plecken daer hy wuent of justiciable es, of ter plecken daer tfait ghebuert es of voor myne heeren van den Rade als souveraine justicie, ende doet uproupen de officiers, de partye ende alle andere dien zouden willen belasten van den sticke danof hy befaemt es.

 

[2] Ende dit evenverre dat tstick zulck zy dat hy hem danof purgieren moghe by processe ende preuve ordinaire, te wetene by alibi, by te toochenen den facteur die tfait ghedaen heeft, of by anderen pertinenten exceptien die prouvelic zyn met vulder preuve et niet by presumptien ofte indicien.

 

[3] Als de ghesuspecteerde gheanticipeert ende ghevanghen es omme tselve stick danof hy hem gheerne purgieren zoude, die en es / niet ontfanghelic hem ter purge te legghene, nemaer moet verandwoorden den officier ter plecken daer hy ghevanghen es.

 

[4] Want alle purgen moeten ghedaen ende vervolcht zyn ten coste van den impetrant, tenwaere dat eenich officier of partye uut malicien de purge debateerde ende danof verviele, in wel[ck] gheval zulc officier of partye condempneerlic wesen zouden in de costen, scaden ende interresten om de calumpnie.

 

 

[Cap.46] Van hemzelven te presenterene ter banc jeghen zyn [weder]partie.

 

[1] [N]iement en es ontfanghelic hem te presenterene ter banck jeghen zyn wederpartie, maer moet prouven tghuent dat hy voortstelt of hy vervalt van der sake.

 

[2] Nochtan consenteert de wederpartie daerinne, ende dat zo tevreden waere ter banck te legghene, de juge zoude tproces metter banck moghen maken by consente van den partyen updat hy anders de waerheyt niet gheweten en conde.

 

[3] Nemaer mochte men de waerheyt by anderen ordinairen middele bevinden, men zoude de partien tot zulcken presentacien niet admicteren.

 

 

[Cap.47] Van discorderene.

 

[1] [A]ls twee ghevanghenen melcanderen belasten, ende dat zy discordeeren in huere propoost, de juge doet se commen by hem ende interrogiert se up de discordancien, eerst elcken appart ende daernaer beede tsamen.

 

[2] Ende eist by also dat zy percisteeren in huere contrariete ende dat men anders de waerheyt niet gheweten en can, zo [confronteert] se de juge ter banck, dae[r] hy wel heeft groote discretie te beseghen ende te oorbuerne.

 

[3] Ende also doet hy ooc als twee orconden in materien criminele discordeeren, deen belastende ende dander ontlastende den ghesuspecteerden, als hy anders de waerheyt niet gheweten en can.

 

 

[Cap.48] Van preuve ordinaire.

 

[1] [I]n preuven ordinaire, de accusateur gaet vooren. Ende als zynen tyt gheexpireert es, of dat hy vuldaen heeft zyn productie, zo volcht de verweerere omme te prouvene zyn defense.

 

[2] In materien criminele, de juge behoort zelve denqueste te doene, tenwaere dat hy uut causen, te wetene want de orconden verre van hem zyn, of dat zy zieck zyn, oft anders gheimpediert es, eenen ghecommicteerden daertoe ordonneert. /

 

[3] Als de oorconden niet comen en willen ter adventueren by persuacien van den delinquant of uut vreesen van yemende, zo mach de juge dien uproupen als ende over ghecor[r]umpeert. Ende commen zy dan niet, zo mach hy se houden over valsch ende voor zulck jeghens hemlieden procedeerne.

 

[4] In preuve ordinaire crim[i]nele, de verweerere werdt wel gheadmicteert te prouvene negative, te wetene dat hy tstick niet ghedaen en heeft. Want de negative includeren mach taffirmative, te wetene dat thuus noch staet dat men hem balast hadde dat hyt verbrant hadde, of dat verbrant es van inviere of van den dondere oft andere messcieve, twelcke prouft de negative, te wetene dat hy gheen brantsticht ghedaen en heeft.

 

[5] De juge of commissaris die denqueste criminel doet, moet hem wel informeren van der circunstancien, want de circunstancien tprincipael fait zeere verswaeren of verlichten moghen.

 

[6] Want als de conclusien tendeeren tot peynen pecunele of andere profytelycke beteringhe, zo moet hy ondersoucken ende hem informeeren van der faculte ende rycdomme van den // ghediffameerden, ten hende dat men de peinen ende civile beterynghe te bet arbitreren ende tauxeeren moghe.

 

 

[Cap.49] Van vulle preuve in materien criminele.

 

[1] [T]wee souffissante orconden, niet reprochable, levendelic ende ghelyc sprekende van der sake van ziene ende wel wetene, maken vulle preuve in materien criminele.

 

[2] Confessie van der partie ghedaen in jugemente willichelic ende buuten allen banden van ysere, maect ooc vulle preuve.

 

[3] Evidencie van den sticke zodat den juge tstick notoire es, maect ooc vulle preuve.

 

[4] Violente presumptien, fame, opinie van volcke, vlucht, noch zulcke andere ghelycke indicien en maken gheen vulle preuve in materien criminele om condempneeren, want in materien criminele de preuve claerder zy[n] moet dan den dach.

 

 

[Cap.50] Van te reprochierne ende salverene.

 

[1] [H]et zyn te reprochierne in criminele saken jonghers onder de XXV jaeren, emmers en es huere deposicie niet souffissant om condempneeren.

 

[2] Vianden zyn ooc te reprochierne, dats te verstaene dootghesleghen vianden of capitale vianden. Zo zyn ooc deghoone die / wonen ende converseeren met dootghesleghene ende capitale vianden.

 

[3] Hy es ooc te reprochierne die dootghesleghen viant es gheweest van den delinquant, want de presumptie van der wrake es altyts jeghen hem.

 

[4] Domesticke, commensalen, familieren, huerlynghen, boden, knapen ende diereghelycke, zyn te reprochierne uuter presumptien van den warachteghen favuere. Zo zyn ooc vader, moeder, vrienden, maghen.

 

[5] Vrauwen zyn te reprochierne in processen criminele criminelic inneghestelt, maer niet in processen cr[i]minele civilic inneghestelt, ende dat naer de gheestelycke rechten.

 

[6] Maer zo en zyn zy niet naer de civile rechten, want by den civilen rechten niet verboden en es den vrauwen te deposeerne ende oorconscip te draghene int criminele ende int civile dan in twee saken zonder meer, [te wetene] in testamenten ende in materien van leene.

 

[7] Nemaer de juge neemt altyts regard ende consideracie in materien criminele up de qualite van hueren persoonen ende ooc up huere maniere van spreken metten circunstancien ende qualiteyten van der sake. //

 

[8] Men reprochiert twyf jeghen huers mans, broedere jeghen zynen broedere ende alle andere conjuncte persoonen.

 

[9] Advocaten, procureurs, soluciteurs van [der sake], voocht of curateur van den gheinjurieerden zy[n] te reprochierne als suspect ende favorable in de sake.

 

[10] Deghone die gheaccuseert staen in eenich jugement van crime of danof ghefameert zyn by ghemeender fame zyn reprochierlic in criminele saken. Zo zyn ooc medeghesellen in crime.

 

[11] Dulle ende uutsinneghe, aerme, specialic mendicerende verwatene, hereticque of ongheloeveghe zyn ooc reprochierlic.

 

[12] Ende insghelycx muenekin, canoniken, regulieren of andere religieusen die subject of verbonden staen in eenighe ordene of reghele, al waert ooc dat zy consent hadden van hueren prelaet ende hueversten. Nochtan als men de waerheyt anders niet gheweten en can, de juge neemt wel regard ende groot oochghemeerck up huerlieder deposicien, specialic in saken daer zy zomtyts wel gheproduceert moeten zyn. /

 

 

[Cap.51] Van te sluutene in rechte.

 

[1] [I]n materien criminele die capitael zyn ende daer de juge procedeert extraordinairlic uut zynder officie, en hout men gheen solempniteyt van sluutene in rechte, nemaer de juge procedeert ter condempnacie of absolucie. Maer in materien criminele ende niet capitale, civilic inneghestelt daer men procedeert ordinairlic, sluuten de partien in rechte.

 

[2] Insghelycx in materien criminele, de verweerere mach naer litiscontestacie in rechte noch produceeren orconden tzynder innocencie ende excusacie van den sticke. Ende niet alleenlic orconden, maer ooc brieven, instrumenten ende alle andere preuve tot der sentencie exclusive. Ende en es dat gheen wondere, want men traictiert van zynen live, twelcke te prefereren es voor alle dinghen.

 

[3] Ooc de fisque mach uut zynder officie naer conclusie produceren oorconden ende alle andere preuve ter belastinghe van den delinquant als hem die preuven nieuwe overcommen zyn.

 

[4] Eyst dat de delinquant steerft voor conclusie // in rechte of voor de sentencie, de sake es uute ende tcrim extynct, also wel om de peyne pecunele als corporelle. Ende steerft hy naer de sentencie, zo es tcrime ooc uute also verre alst angaet der peyne corporelle, maer de confiscacie of de ghewysde peyne pecunelle blyft staende. Ende zyn de hoyrs daervooren executeerlic.

 

[5] In crime de lese majeste ende andere die niet en expirieren metter doot, en mach de juge niet sentencieren jeghen tlichame van den dooden. Nemaer zo mach hy wel jeghen de eere, fame ende memorie van den dooden, ende ooc jeghen zyn substancie [oft goede], die verclaerende gheconfisquiert ende verbuert.

 

[6] Naer rechte zo en es [niet] te procedeerene jeghen eeneghe doode [lichaem] om dat te hanghene of te onthooftdene of te [verberrene]. Nemaer naer costume, zo eist wel gheuseert [inne] groote delicten.

 

 

[Cap.52] Van hem te submicterene in de gracie van den heere.

 

[1] [A]ls hem yement submicteert in de gracie of misericordie van den prince, heere of juge die gracie vermach te doene, men verstaet dat hy dat doet / zonder prejudicie. Want hoe goet recht dat men heeft of hoe innocent dat men es, de gracie van den prince of van den juge es altyts te versouckene.

 

[2] Ende als de prince of juge den persoon in gracien ontfaet, men verstaet dat hy hem gracie behoort te doene in al oft in zom.

 

 

[Cap.53] Van tproces te visiterene.

 

[1] [E]er de juge procedeert te wysene in cr[i]minelen capitalen saken, hy moet oversien of tproces wel ghemaect [es], wel beleedt ende wel ghefurniert. Te wetene, of de informacie souffissant was om den ghedefameerden te vanghene ende of de indicien steerck ghenouch waeren omme hem ghepynt te hebbene. Want was daerin ghebreck, tgheel proces ende al datter naer ghedaen waere ende zoude niet dooghen om condempneeren.

 

[2] Ende de juge en behoort hem niet te scamene zyn erreur te corigierne, want beter eyst dat hy hemzelven corigiert dan dat hy openbaere scande daeromme lede. Et sapiencie est mutare consilium [suum] et in meiliore reformare. //

 

[3] Ende vint hy dat tproces wel bereet ende wel ghemaect es ende dat hy procederen wille up de probacien diere zyn, zo moet hy sien wat probacien dat hy heeft, ende of zy souffissant zyn omme daerup te condempnerene. Want in materien criminele, de probacien om condempneeren claerder zyn moeten dan de lucht, zo hiervooren dycwyle gheseyt es.

 

[4] Ende vint hy dat de probacien doncker zyn ende niet claer, zo mach ende behoort hy uut zynder officie die te doen claerene met recolementen, [confrontacien] of anderssins aleer hy condempneert.

 

[5] Up indicien of presumptien en mach men niement condempneeren, tenwaere up indicien die den rechte ontwyfelic zyn, ende zulcke dat de juge uuter qualiteyt van dien onttwyfelic begrepe, of by zynder verstannesse de rechte waerhede hadde, ghelyc of hy saghe metter hooghe. Want in dat cas [hy] daerup zouden moghen condempneeren [difinitivelic], zo eenighe segghen. Ende andere segghen de contrarie, dat men up gheen indicien, hoe claer zy zyn, yemende condempneeren mach diffinitivelic.

 

[6] Ende wilt de juge procedeeren ende condempneeren up de confessie van den delinquant, zo moet hy wel sien hoe die confessie ghedaen ende toeghegaen es.

 

[7] Want / confessie ghedaen uut vreesen van pynen, alsoot wel dickent ghebuert van cleenmoedeghen lieden, en doch[t] niet, tenzy dat se de confessant binnen XX hueren daenaer ghereitereert heeft openbaerlic in concistorie of vierscaere, buuten allen pynen ende banden van ysere.

 

[8] Ende me[n] verstaet dat zo ghedaen es uut vreesen van pynen niet alleenlic als hy up de bancke licht, maer ooc als hem de banck ghetooch[t] was, ofte dat hy daeromme ontcleedt was, of dat hy ghestelt was int caude of in den roock, of dat men hem dede hebben hongher of dorst of diereghelycke.

 

[9] Nemaer cleen vreese en es niet te houdene voor pyne, ghelyc of de juge zeyde "Zeecht de waerhede of men sal hu ter banck legghen". Want waert dat de pacient up dat woort yet kende, de kennesse waere goet: Quia levis terricio non est habenda pro tormento.

 

[10] Confessie ghedaen by erreure en prejudiciert niet.

 

[11] Confessie ghedaen up de banck zonder voorgaende indicien en dooch[t] niet, al waert ooc dat de confessant daerin percisteerde, zo hiervooren gheseyt es. //

 

[12] Confessie ghedaen van crime dat men niet en heeft connen commicteren en dooch[t] niet. Ghelyc of een jonck kint ghekent hadde vrauwecracht ghecommicteert te hebbene.

 

[13] Confessie ghedaen van ondoendelycke saken of die jeghen natuere zyn en dooch[t] niet. Ghelyc als te segghen "Ic die te Ghendt bem, slouch ghisteren eenen man doot te Paris".

 

[14] Confessie ghedaen van twyfelycke saken of onzekeren delicte en prejudiciert niet, want in twyfelycken saken moet de juge meer gheneghen zyn ter absolucie dan ter condempnacie.

 

[15] Confessie ghedaen by dulle ofte uutsyneghe en prejudiciert niet.

 

[16] Zo en doet ooc confessie ghedaen voor non juge, noch ooc confessie ghedaen buuten jugemente. Want alle acten die judiceren moghen, moeten ghedaen zyn voor den juge ende ter propder plecke daer hy recht doet.

 

[17] Confessie ghedaen by procureur in criminelen capitalen saken daerin de procureur niet occupeeren en mach, en prejudiciert ooc niet.

 

[18] Maer confessie ghedaen willichelic prejudiciert ende es / ghenouch om condempneeren. Ende en es gheenen noot die dicwille te reitereren, noch meer dan eens te repeterene. Maer als zo ghedaen es niet ghewillichelic, maer uut vreesen van pynen, zo es noot dat zo ghereitereert zy buuten allen banden van ysere, zo voorscreven es.

 

 

[Cap.54] Van wysene ende pugnierene int generale.

 

[1] [D]e pungnicien zyn twerande, te wetene ordinaire ende extraordinaire. De ordinaire zyn deghone die trecht ghestelt ofte de prince gheordonneert ende ghestatueert hebben of die inbrocht zyn by costumen. De extraordinaire zyn deghone die de juge zelve stelt tzynder discretie, by dat trecht, noch de prince, noch de costume danof niet gheordonneert noch ghedisponeert en hebben.

 

[2] De juge int wysen moet altyts achtervolghen ende onderhouden de ordinaire pungnicien, ende en mach die niet minderen, meerderen, noch veranderen zonder groote meerckelycke redenen daertoe te hebbene.

 

[3] Meerckelycke redenen omme de ordinaire pungnicien // te meersene zoude moghen zyn de frequencie van den delicte om anderen exemple te ghevene. Meerckelycke redenen om de ordinaire pugnicie te minderne zoude moghen zyn dat tstick ghebuert waere onnoeselic, by ygnorancien, by fortunen, by onghevalle, by dronckenscip, uut amoureusheyt of diereghelycke.

 

[4] Ende int wysen van extraordinaire pungnicien die ghestelt zyn tzynder discretie, moet hy zyn vonnesse reghelen niet naer zyn conciencie, maer naer tghuent dat voor hem commen ende ghebleecken es als juge, ende niet als Pieter of Pauwels. Verbi gracia, God wiste wel dat tvraukin vonden in overspele verdient hadde capitale pungnicie naer de wet, want alle secreten hem condich zyn. Nochtan en wilde hy se niet condempneeren, want zo voor hem als juge niet verwonnen en was.

 

[5] De juge behoort int pungnieren van den saken die lichte zyn altyts te zyne gracelic ende ghetempert, ende daer de materien twyfelic zyn liever absolveren dan condempneeren. Want / beter eyst hondert bescu[l]deghe absolveren dan eenen onbesculdeghen condempneeren.

 

[6] Maer in grooten ende excessiven delicten moet hy onderhouden alle de [severite] daertoe staende van rechsweghe, altyts met ghetemperden medelien.

 

[7] Ende in allen sentencien criminele moet de juge stellen de cause van der condempnacie. Twelcke gheenen noot en es te doene in diffinitiven in materien civile.

 

[8] Ende hy moet, zo eenighe segghen, zien ende nemen ende in zyn presencie doen bringhen in openbaeren concistorien den persoon dien hy condempneeren wille. Ende also userent zy in Vlaendren also wel voor mynen heeren van den Rade, in hoven van mannen van leene, als in vierscaeren van scepenen.

 

[9] Maer in den Grooten Raed en doen zyt also niet, maer senden den procureur generael ende een van den greffiers in de vanghenesse, adverterende den crimineux van zynder condempnacie ten hende dat hy hem ghereet make binnen dien daghe te moeten stervene zonder eeneghe gracie te verbeydene. //

 

 

[Cap.55] Van den ordinaire capitale pungnicien in Vlaendren.

 

[1] [M]en es useerende in Vlaendren ordinairlic van neghen manieren criminele onder capitale ende ghelycke pungnicien.

 

[2] Deerste ende de meeste es tlyf ende goed. Dander es lyf ende gheen goed. De derde es mutilacie van lede, hetzy vust, voet, oere, vinghers of andere let. De vierde es openbaere fuytigacie met [banne]. De vyfste es eeuweghen ban met confiscacie van goede. De zeste es eeuweghen ban zonder confiscacie van goede. De VIJe es ban te tyde. De achste es instellacie ende tpillori. Ende te IXen [te] Ghendt useren zy van yement wetteloes te makene naer tverclaers van huerlieder kuere ende anders niet.

 

 

[Cap.56] Ordinaire criminele pungnicien civile.

 

[D]e ordinaire criminele pugnicien civile zyn mulcten ende peynen van ghelde, boeten die den prince [ghekuert] ende ghestatueert hebben, of het zyn voyaigen, peregrinaigen, verre of naer, die in den Rooden Bouck te Ghendt ende vele meer andere boucken ghescreven staen. /

 

 

[Cap.57] Van bannene.

 

[1] Zy useren in Vlaendren zeere vele te pungnierene by banne.

 

[2] Ende het zyn drie manieren van banne, te wetene deerste in de stede, dander uuter stede ende de derde in ghedesigneerde plecken buuten of binnen slands.

 

[3] In de stede bant men deghone die beter zyn daerin te blivene, want zy buuten zynde der stede scadelic wesen mochten.

 

[4] Buuten der stede bant men deghone die beter zyn buuten der stede dan daerin.

 

[5] In ghedesigneerde plecken, twelcke men heedt confineeren, bant men deghone die men niet en wilt dat zy loopen van lande te lande, nemaer dat zy bliven in de plecke die heurlieden ghe[de]signeert es den tyt duerende, ghelyc als in Cypers, in Rodes of eldere.

 

[6] Eeuwich ban met confiscacie van goede es in rechte ghehouden voor civile doodt, ghemerct de livelycke ende corporelle pungnicie diere naervolghen mach by den desobedierne van den banne.

 

[7] De wetten in Vlaendren bannen uut Vlaendren zomwyle te tyde ende zomwyle zonder tyt. Die van Ghendt bannen altyts te tyde van vyftich jaeren ende daerondere. // Die van Brugghe bannen zomwyle zonder termyn ende zomwyle by termyne. Zo doen ooc ander wetten van den lande ende en pronunchieren gheen confiscacie.

 

[8] Die van den Rade in Vlaendren bannen ooc zomwyle te termyne ende zomwyle zonder termyn. Ende daer zy bannen zonder termyn, daer volcht confiscacie.

 

[9] Eenighe wetten in Vlaendren useren van uutsegghene ende niet van banne, maer teffect es eens.

 

[10] So wie ghebannen es te tyde ende voor zynen tyt innecomt, die werdt herbannen anderen ghelycken tyt, ende in eenighe plecken eeuwelic.

 

[11] Ende zo wie ghebannen es eeuwelic ende incomt, die werdt gheconsigneert te treckene ende continuelic te resideerene in Cypers, Portuigal, Rodes of andere ghedesigneerde plecken ende vremden contreen.

 

 

[Cap.58] Wie te excuserene zyn ende niet te pungnierene.

 

[1] [R]egula[ri]ter elc delinquant es te pungnierene van zynen delicte met behoorlycker peyne.

 

[2] Hoewel dat dese reghele failliert in vele sticken. Te wetene, eerst zo failliert in alle de sticken daer trecht consenteert anderen te moghen offenderene, danof hiernaer zomwyle ghesproken woort suo loco.

 

[3] Zo failliert / ooc in deghone die by ghevalle delinqueeren, zo ghy ooc hiernaer sien sult, in dullen uutsinneghen in den tyt van huerlieder dulheyt, in deghone die slapende delinquieren ende niet en weten wat zy doen.

 

[4] Item in pupillen ende jonghe kinderen daer de malicie niet en es.

 

[5] Item in dronckaerts van grooten dronckenscepe, tenwaere dat zy hemlieden doleuselic zelve droncken ghemaect hadden.

 

[6] Item ignorancie excuseert van delicte, ghelyc als een wyf vint in huer bedde eenen anderen, meenende dat huer man gheweest waere.

 

[7] Item grooten noot excuseert, zo men hiernaer sien sal van nootweeren.

 

[8] Item godlike revelacie, twelcke zelden ghebuert.

 

[9] Item rechtvaerdeghe saken die den juge mouveeren mach.

 

[10] Item groote vreese.

 

[11] Item duechdelycke defencie van zynen persoon, van zyn vrienden, ende van zynen goede, zo men van als hiernaer daert dient, bet ende vulcommelycker sien sal.

 

 

[Cap.59] Van pungnieren int speciale, ende eerst van crime capitale ende publicque.

 

[C]rimen capitale ende publicque zyn menegherande, // te wetene, crime de lese majeste, dootslach, moort, parecedie, adulterie, vrauwecracht, ontscaec, zodomie, openbaere cracht, roof, moortbrant, diefte ende diereghelycke. Ende dese worden alle capitalic ghepungniert.

 

 

[Cap.60] Van crime de lese majeste.

 

[C]rime de lese majeste zyn tweerande, te wetene, deene es jeghen de godlycke majeste, ende dander es jeghen de tydelycke majeste.

 

 

[Cap.61] Van crimen jeghen de goddelycke majesteyt.

 

[1] [C]rime jeghen de godlycke majesteyt zyn als blasphemie, privari[c]acie, apostacie, heresie, simonye, sortilegie, divinacien ende diereghelycke.

 

[2] Blasphemie dede Lucifer werpen uuten hemele, ende by prevaricacien was Adam gheworpen uuten paradise.

 

[3] Blasphemye jeghen Gode es naer de civile rechten livelic te pungnierene. Ende men verstaet blasphaneeren als men met upsetten wille quaet spreect van den almoghenden God die ons ghescepen ende ghemaect heeft naer zyn goddelycke beelde, ende danof / wy ons wesen ende welvaert hebben.

 

[3] Blasphemie ghedaen der moeder Gods, es te pungnierene arbitrailic in de tonghe of anderssins ter discretie van den juge. Zo es ooc blasphemye ghedaen den heleghen santen ende santinnen.

 

[4] Naer de costume worden zulcke blasphemateurs van der moeder Gods ghepilloriseert mids de tonghe duerstekende, ende daernaer ghebannen.

 

[5] In Vranckerycke by ordonnancie van den conync Phelips van Valois van den jaere M IIJc XLVIJ, de blasphemateurs van Gode ende van zynder ghebenedyder moedere werden ghepungniert om deerste reyse int pillory van primen tyde tot der noene, ende daer beworpen met al der manieren van vulichede zonder steenen of yet anders dat quetsen mach. Ende daernaer ghestelt een maent te watre ende te broede.

 

[6] Om de tweesste reyse worden hemlieden int pillory ghespleten huer onderste leppe. Omme de derde reyse de upperste leppe. Ende omme de vierde reyse tgheel kinnebacken.

 

[7] Ende al // ghelycke pungnicie ordonneerde hy om deghone die Gode versweeren, twelcke hy nommende es le vilain serment.

 

[8] Apostacie es in drien manieren. Te wetene eerst apostacie van den heleghen gheloeve. Ende die zyn te pungnierene als heriticken.

 

[9] Dander es apostacie van inobediencie. Ende danof waeren Adam ende Eva. Also zyn ooc te pungnierene alle deghone die versmaden theleghe decret ende ordonnancie van onser moeder de heleghe keercke te obedierne.

 

[10] Tderde es apostacie van reghelen, ghelyc als de cleerck, canonic of muenck die zyn reghele breect. Ende dese zyn infame ende worden ghepungniert metten kaerker tot zy hem bekeeren. Ende als zy dat doen willen, men moet se daertoe ontfaen.

 

[11] Heresie werdt ghepungniert metten viere, danof den gheestelycke juge tproces maect ende de weerlike juge doet dexecutie.

 

[12] Ende men verstaet ende houdt over hereticque deghone die twyfelen int gheloeve, of deghone die hem aftrecken van der helegher keercken, of die upstellen ongheoorlooftde secten, of die / valsche openien sustineeren jeghen tgheloeve. Ende van desen crime van heresien worden ghepungniert niet alleenlic cleen persoonen, maer ooc de paus, de keysere, de conynghen, ende alle princen.

 

[13] Symonie werdt ghepungniert diverschelic ende arbitrairlic by den gheestelycken juge. Ende men verstaet simoniaele te zyne die de sacramenten, beneficien, prelatueren of andere digniteyten van beneficien van der helegher keercken coop[en] ende vercoopen.

 

[14] Sortilegien, divinacien, toeverien, incantacien, worden ghepungniert metten viere, danof de gheestelycke [juge] tproces maken ende weerlycke juge doet dexecucie.

 

[15] Ende het zyn vier manieren van divinerene. Te wetene, deerste by [geomancien], die men doet in deerde, dandere by ydromancien, die men doet in twatre, de derde die men doet by aeromancien, die men doet in de lucht, ende de vierde [by piromancien] die men doet int vier. Dewelcke alle verboden zyn.

 

[16] Zo es ooc nygromancie die men doet by incantacien [van quade gheesten ende by invocacie] // van ydolatrien. Zo es ooc de aert magicque ende de acteurs van dien, die ghenomt zyn mathematici, of auguros, of aruspices, of arioli, of sortilegi. Ende es de redene van den verbode, want zy met quaden consten tot hemlieden attribueren willen, tghuent dat Gode alleene toebehoort, te wetene, de godlycke sciencie van prophecien.

 

[Cap.62] Van der tydelike majeste.

 

[1] [I]n vele manieren commicteert men crime jeghen de tydelycke majeste. Te wetene, by conspiracien jeghen den persoon van zynen prince, of jeghen zyne eere ende welvaert, of jeghen de persoonen van zynen raden, of jeghen tghemeen profyt, sedicie makende onder tvolck, assiesteerende de viant van zynen prince met ghelde of anderssins, ontslaende van vanghenesse de crimineuse die van desen crime ghevanghen zyn, priveen kaerker maken, de officien van den prince excerceerende zonder macht ende jeghen zynen wille, ende zyn munte valschende.

 

[2] De welcke ende de ghelycke delinquanten woorden livelic ghepungniert in diverschen manieren naer rechte of naer de kueren ende statuuten van der plecke / daer zy ghebueren. Ende dat in der manieren naervolghende.

 

[3] Te wetene, deghone die conspireren jeghen den persoon van den prince soe datter [doot] naervolcht, woorden ghepungniert zeere extraordinairlic ende singulierlic, ter discretie van die van den bloede. Ende en es daerinne gheen speciale reghele te ghevene omme de enormite van den sticke.

 

[4] De conspirateurs die te Brugghe versloughen den goeden grave Kaerle, waeren zeere extraordinairlic ghepungniert, zo de hystorien verthellen. Zo waeren ooc de conspirateurs die in Hollant dootsloughen den grave Floreins.

 

[5] De ondersaten die conspireeren jeghen de eere ende welvaert van den prince, ontdeckende den vianden zyn secreet, zyn plaetsen, zyn slooten ende casteelen overghevende buuten zynen dancke, zyn te pungnerne als verraders met slepene, onthooftdene, quaerteleerende ende huer goet confisquierende.

 

[6] Zo zyn ooc deghone die machineeren jeghen den Raed of senateurs van den prince. Want zy onversceeden deel van zynen persoone ende lichame bekent moeten zyn. //

 

[7] Ende niet alleenlic en zyn te pungnierene de principale, nemaer ooc alle deghone die willens ende wetens hemlieden assisteeren, confort ende raed daertoe gheven, of eenighe bystant daerin doen. Zo zyn ooc huere kinderen, dies niet en moghen, dewelcke metter confiscacie ghespoilliert werden van hueren goede, sola vita eis relicta.

 

[8] Dat meer es, van desen crime werdt ghepungniert also wel de wille als de daet, zo wanneer dat den wille by eeneghe acte van buuten wel ende claerlic ghetoocht ende gheprouft es.

 

[9] Zo werden zy ooc die de crimen wisten ende niet te kennen en gaven.

 

[10] Maer waert dat de conspirateur beraude ende tstick uutebrochte, wroughende de [culpable], tcrim zoude hem verghevelic zyn.

 

[11] Van desen crime van conspiracien jeghen de princelycke majeste en kent niement dan de prince of zynen Raed.

 

[12] Vrauwen die [dit] crimen commicteeren met venine of anderssins, zyn meer te pungnierene dan de mans. Want vele horribelder eist om vrauwen zulc crime te commicterene dan om mans. Ende zy werden / ghepungniert metten viere.

 

[13] Van desen crime es elc vanghere ende wroughere.

 

[Cap.63] Van meuytrien.

 

[1] So wie machineert of conspireert jeghen de officiers of gouverneurs van eenighen steden of quaertieren om die doot te slaene, die commicteert insghelycx crim de lese majeste temporele, ende werdt ghesleept, onthooft ende ghequarteleert als verradere, ende zyn goet ghewyst verbuert. Zo werden ooc alle zyn complicen metten ghonen diet wisten ende niet te kennen en gaven.

 

[2] Seedicieuse, zy die ongheoorlooftde vergaderynghe maken ende tvolck beroeren, worden ghepungniert naer de qualiteyt van hueren vacacien, eenighe metter galghe, andere metten sweerde ende andere metten banne.

 

[3] Regulariter alle ongheoorlooftde vergaderinghe zyn verboden. Ende men verstaet ongheoorlooftde vergaderynghe, deghone die verboden zyn by den rechten.

 

[4] Hoewel nochtan, als de mueyterie van den volcke es jeghen de gouverneurs, zo heeft de juge zeere te merckene hoe die commocie of beroerte // ghespruut es, ende of de gouverneurs by ghebreecke van justicien of anderssins de cause danof zyn. Ende in dat cas behoort hy de pungnicie daernaer te modererene.

 

[5] Ende als de mueyterie es van den volcke ende van den gouverneurs tsamen jeghen den prince, slaende doot zyn officiers, usurpeerende zyn rechten of andere ongheoorlooftde overdaden doende, zo staen zy ten wille van den prince van live ende van goede, ende ooc van previlegien ende allen vryheden als jeghens hem bekent staende als crimineuse de lese majeste.

 

[6] Nemaer in zulck stick de prince neemt consideracie ende useert meer van gracien dan van riguere ende pungnert alleenlic de principale upsetters, eenighe livelic, andere by banne ende confiscacie van goede, andere met peelgrimagien ende verre voyaigen, ende andere anderssins, ter admoderacie ende discretie van den prince.

 

[7] Ende hy pungniert tlichame van zulcker stede omme huere rebellicheyt met aermoeden. Te wetene met grooten excessiven boeten, emenden, bruecken ende peynen tzynder discretie. /

 

 

[Cap.64] Van priveen kaerker te makene.

 

[1] [K]aerker maken of kaerker hebben, es princelic. Ende daeromme, zo wie andere dan de prince oft by zynder auctoriteyt caerker maect, houdende yemende ghevanghen jeghen zynen danck meer dan XX hueren, commicteert crim de lese majeste ende es pungnierlic metten sweerde ende conficacie van goede.

 

[2] Maer dit mach faillieren in een sake. Te wetene dat de vadere zynen zone in zyn huus mach houden ghesloten te castiemente, ende in den man die zyn wyf uut jalousien of anderssins nauwe houdt in cameren. Want die ende de zulcke gheen crim van priveen kaerker en commicteeren. So en doet ooc een amoureux die zyn boel secretelic ghesloten houdt om zyn ghenouchte, evenverre dat hy huer gheen cracht en doet.

 

[Cap.65] Van valschemunteneers.

 

[1] [T]crime van valscher munte werdt ghecommicteert in vyf manieren. Te wetene, eerst met munte te slaene zonder octroy, macht oft auctoriteyt van den prince. Ende die commicteert crim de lese majeste. Ende werdt ghepungniert naer rechte metten // sweerde ende metten viere met confiscacie van goede, ende naer de costumen metten kethele ende confiscace van goede. Al waert ooc dat de munte die hy slaet goet es in huerezelven, want munte slaen en behoort hem niet toe, nemaer es properlic de hoochede, recht ende kennesse van den prince.

 

[2] Ten tweessten, slaende valsche munte in stoffe ende in materien. Te wetene, in coopere voor goud, of in thenne of speaultre voor zelvere. Ende die commicteert insghelycx crim de lese majeste, ende werdt ghepungniert als boven, al waert ooc dat hy octroy, macht ende auctoriteyt ghehadt hadde munte te slaene.

 

[3] Ten derden, valschende de prente van der munte andere voorme ende specie ghevende. Ende dese commicteert ooc crim de lese majeste, ende werdt ghepungniert als boven.

 

[4] Ten vierden, valschende ghewichte buuten der ordonnancie, ende den pennync zyn vulle ghewichte niet ghevende, of den pennync scroedende ende hem zyn ghewicht nemende. / Ende dese worden ghepungniert als valsschaerts ende dieven, ende ghehanghen alleene an een cricke.

 

[5] Ende ten vyfsten, van valsche munte te coopene ende die onder tvolck te stroyene ende brynghene. Ende dese werdt ghepungniert extraordinairlic ter discretie van [den] juge.

 

[6] Dit verstaet hem al van der munte van den prince daeronder de valscheyt ghebuert es, of ooc van der munte die by zynder ordonnancie daer cours ende ganck heeft. Want waert van der munte van anderen princen die daer gheenen loop en hadde, zulcke mesdaet waere zoetelic te pungnierene.

 

[7] Ende van desen crime es elc vanghere, ende elc wroughere of claghere, also wel vrauwen als mans. Ende waert dat yemend wiste of yemende bevonden hadde zulcke dinghen doende, ende niet en seyde nochte en wrouchde, die waere pungnierlic ghelyc ende als de principale. Thuus daer men de valsche munte slaet, naer rechte werdt verberrent, gheraseert ende ghedemoleert. //

 

[Cap.66] Van confiscacie van goede up tcrim van lese majeste.

 

[1] [I]n dit crim van lese majeste volcht alty[t]s vanzelfs de confiscacie van goede omme de enormite van den crime, zodat gheenen noot en es die te wysene.

 

[2] Maer in anderen crimen moet de confiscacie ghewyst zyn, want confiscacie in huerzelven odieux es ende in prejudicien van denghonen dies niet en moghen.

 

[3] De leenen ende erven die de crim[i]neus heeft ter plecken daer tfait ghebuert es, volghen den heere van diere plecke, weder dat zy de prince of de vassael.

 

[4] Ende de leenen ende erven elder gheleghen, keeren weder an den heere daeronder zy gheleghen zyn als stragiersgoet, want de kinderen of hoyrs die niet anneveerden en moghen.

 

[5] De douarien van der vrauwe, noch de wyfs goedinghen en zyn niet te confisquierene om de delicten van hueren mans, tenwaere dat zy van den crime wisten of mede besculdich waeren, in welcken ghevalle also wel de douwarie als huer ander goet verbuert zoude zyn.

 

[6] De kinderen / of hoyrs en verliesen ooc huer goet niet als zy tcr[i]me de lese majeste van hueren vadere of andere huerlieder voorsate danof zy hoyrs zyn, in tyts ontdect ende te kennen ghegheven hebben.

 

[7] Ende in alle criminele bannen die men pronunchiert by conthumacien, [wert ghewyst de confiscatie van goede, want de ghecontumasseerde up die peyne upgheroupen was].

 

[Cap.67] Van dootslaghe, twelcke zy nommen homicide.

 

[1] [D]oodslach was dtweesste crime dat noynt up deerde ghebuerde. Want naer de prevaricacie van Adam ende Eva, dat deerste crim was, zo slouch doot Caim Abel zynen broedere.

 

[2] Ende also es dootslach verbode[n] by den ghebode Gods: Non occides. Ende es zo detestable voor Gode dat de inghelen roupen wrake over tbloot van den innocenten, zo de heleghe scryftuere zeecht. Twelcke de gheestelycke rechters zo sceerpelic nemen dat zy om gheen stick capitale pungnicie doen en willen.

 

[3] Dootslaghers zyn in rechte gheheeten violateurs van den meynschelycke gheslachte, ende zo ghedetesteert // dat de godlycke ende de civile rechten danof pungnieren niet alleenlic de daet, maer ooc den wille.

 

[4] By zulcker manieren, dat zo wie met eenigher acte van buuten toocht dat hy wille hadde ymende te doodene, hoewel dat hy en niet en doodde, die es naer dezelve rechten pungnierlic ghelyc of hy ghedoot hadde.

 

[5] Ende me[n] verstaet dat hy toocht by acte van buuten zynen wille, als hy wandelt met wapenen, of laghen lecht, of yemende besprynct met ansienlycke stocken, slaende of quetsende.

 

[6] Maer de costume ende practique es ter contrarien, ter aventueren omdat dat recht te rigoreus es, mids dat den wille van den meynsche quaet es om prouven dan by presumptien, daerup men niement criminelic condempneeren en mach, maer moeten in criminelen saken de probacien claerder zyn dan de dach. Ooc en es de justicie noch tghemeen profyt niet zo zeere ghequest metten wille alst zyn zoude metter daet.

 

 

[Cap.68] Van drie manieren van dootslaghen.

 

[1] [E]nde het zyn drie manieren van doodene. Te wetene by upsetten wille voor deerste, voor dander / by noode, ende voor tderde by messchieve.

 

[2] Van den tween, te wetene by noode ende by messchieve, en volcht gheen capitale pungnicie, maer staet te beteren civilic.

 

[3] Maer van den derden, te wetene by upsetten wille, daer cleeft naectelic ane de pungnicie capitale metten sweerde ende confiscacie van goede.

 

[Cap.69] Van doodslaghe by upsette wille.

 

[1] [D]oodslach by upsette werdt ghecommicteert in vele manieren. Te wetene, eerst metter handt, metter tonghe, met consente, met teekene, met sorcerien ende met venyne. Ende in wat van desen of anderen manieren dootslach ghecommicteert werdt met upsette, de pungnicie es capitale.

 

[2] Ende de redene die es, want niement gheoorlooft en es te doodene met upsette, noch wrake te nemene, noch te pungnierene, noch te condempnerene dan den prince, of denghonen die hy daertoe ghestelt ende gheauctoriseert heeft uut zynder princelycke macht ende der godliker institucie hem verleent. Ende dat al in faveure ende voorderynghen van onser weerdegher moedere justicie. //

 

 

[Cap.70] Van dootslach metter hand.

 

[1] [M]etter hand commicteert men dootslach besprynghende, slaende, stekende met sweerden, messen, [priemen] kniven, goegden, halebaerden, javelynen, codden, handstocken, ghecantte peden, ghysaermen of andere yserin of houten stocken.

 

[2] Zo doet men ooc werpende met steenen, scietende met boghen, handbussen, colvenerin of andere ghescutten, of yemende precipiteerende ende werpende van der brugghe int watre, of werpende van uut eender veinstre up tstrate of van den beerch nedere, of versmoorende, of verworghende, of diereghelycke, zo datter doot naervolcht.

 

[Cap.71] Van doodene metter tonghe.

 

[1] [M]etter tonghe commicteert men homicide in vier manieren. Te wetene, eerst by orcondene, ten anderen by injurien, ten derden by radene ende by lastene, ende ten vierden by bevelene.

 

[2] Valsch orconde die met zynder valscher tonghe yemende ter doot brynct, es te pungnierene metter leedere of pelloris als verswooren, met slepene als valsch ende verradere, / ende metten sweerde ende confiscacien van goede als commicteerende homicide.

 

[3] Valsch juge die doleuselic met zynder valscher tonghe den innocent ter doot wyst, es ooc te pungnierene als valsch ende ooc homicide ghecommicteert hebbende.

 

[4] Ende zo wie raed ghegheven of ghepersuadeert heeft yemende doet te slaene, zodat tfait nemmermeer ghebuert en zoude hebben hadde hyt niet gheraden of ghepersuadeert, die es pungnierlic ghelyc de principale.

 

[5] Soe es hy ooc die ghelast of bevolen heeft doodslach te doene, zo men hiernaer claerder betooghen sal.

 

[Cap.72] Van dootslach by consente.

 

[1] [D]oodslach by consente werdt ghecommicteert by denghonen die den facteur voor tstick of naer tstick hulpe, troost ende bystant ghedaen hebben.

 

[2] Te wetene voor tstick, hem assisteerende met ghelde, met volcke, met peerden, met harnassche, of andere hulpe. Ende naer tstic, met hem wechgaende, hem ontfaende ende repeteerende, zyn vanghen belettende ende den heere ontvliedende ende diereghelycke. //

 

[Cap.73] Van te doedene by teekene.

 

[B]y teekene doodt men als men doleuselic ende by frauden wyst de plecke waer de man es, of dat men den man doet gaende duer de wech daer de laghe up hem gheleyt es ende diereghelycke. Ende dese zyn te pungnierene als homicide ghecommicteert hebbende ghelyc den principael.

 

 

[Cap.74] Van doodene by sorcerien.

 

[1] [S]o wie yemende doot by sortilegien of sorcerien, dats te segghene by toverien, die es te pungnierene metten viere, niet alleenlic als commicteerende homicide, nemaer ooc als doende sorcerie dat jeghen tgheloeve es ende de ordonnancie van onser moedere de heleghe keercke.

 

[2] So es hy ooc die by sorcerien doet dat man en wyf niet genereren en moghen of beletten dat de vrauwe niet baersen en mach.

 

 

[Cap.75] Van doodene by venyne.

 

[1] [S]o wie yemende doode met venyne, die es ghehouden voor verradere ende werdt ghepungniert metten sweerde ende confiscacie van goede.

 

[2] So doet hy ooc die quaet venyn maect, gheeft, coopt, vercoopt, haelt of brynct, of in zyn huus / houdt ende bewaert, willens en wetens, om yemende te doodene, al eist ooc dat hyt niet en huerbuert of te weercke en stelt, noch datter yement af ghestorven es.

 

[3] Maer het zyn drie manieren van venyne. Te wetene, deerste dat quaet es in hemzelven, maer alst gheminghelt es met anderen substancien, zo eist goet ende medecinael. Dander dat quaet es ende quaet blyft. Ende tderde dat malicieuselic ghemaect es om vergheven.

 

[4] Teerste venin moghen hebben medecinen, apoticarissen, cyrurgienen, ende maerscalcken, ende dat oorbueren, gheven ende vercoopen, gheminghelt ende ongheminghelt, thueren gheliefte. Nemaer zy moeten wel zien wien zyt gheven of vercoopen, ende weten wat men daermede doen wille. Ende dat wel onthouden of scriven up aventuere ofter questie af quame.

 

[5] Dander venynen en mach niement, wie hy zy, doleuselic hebben in zyn huus, noch coopen, noch vercoopen, noch gheven, noch laten hebben, in wat manieren dat zy, up peyne van livelic ghepungniert ende ghecorigiert te zyne. //

 

[6] So wie met drancken of potaigen, ghemaect van quade venineuse cruuden yemende malicieuselic ter doot brynct, verbuert also vele alsof hyt ghedaen hadde met venyne.

 

[7] Ende zo wie met zulcken drancke of potaigen een vrauwe doet aborteren of mesbaeren van kinde, die werdt livelic ghepungniert als directelic homicide ghecommicteert hebbende [updat tkyndt leefde. Maer leefde tkyndt noch nyet of esser gheen malicie], zo eist den ban.

 

[8] Een vrauwe die by vrauwenconsten huerzelven doet aborteeren of mesbaeren van kinde dat leeftde, es te pungnierene metten putte naer de costume. Ende leeftde [t]kint niet, zo waer zo te pungnierene by banne of andere extraordinaire pungnicien.

 

[9] Insghelycx vleeschauwers, viscoopers, taverniers ende andere die willens ende wetens ghecorumpeert vleesch of visch of ghebraste wynen of andere ghecorumpeerde vitaillen vercoopen ende danof yement ghestorven es, zyn te pungnieren van homiciden.

 

[10] Ende generalic, zo wie anderen ter doot brynct malicieuselic, in wat specien / of by wat manieren dat zy, es pungnierlic als boven. Zo zyn zy ooc alle hulpers ende medepleghers die willens ende wetens hulpe, confort, troost of faveur daertoe ghedaen of ghegheven hebben.

 

 

[Cap.76] Wien gheoorlooft es doot te moghen slaene.

 

[1] [I]n vier manieren eist naer de civile rechten gheoorlooft doot te moghen slaene. Te wetene, eerst omme de deffencie van zynen persoon, ten anderen omme de defencie van zynen goede, ten derden omme de deffencie van zynder eere, ende ten vierden omme de deffencie van zynen vrienden. Ende es al gheheeten nootweere.

 

[2] Want deffencie es recht van natueren [ende] ooc civil recht ende canonic, zodat al tghuent dat men doet in deffencien, es gheseyt wel ghedaen, behoudelic dat ghedaen zy met moderacien ende in hitten, zo men hiernaer hooren sal.

 

 

[Cap.77] Van deffensen van zynen persoon.

 

[1] [E]lcken die bespronghen es, es gheoorlooft hem te verweerene. Ende al slaet hy en doot, hy en verbuert niet.

 

[2] Hoewel nochtan, zo wie nootweere proposeeren wille, die moet articulieren ende prouven, // eerst dat hy gheaggresseert ende bespronghen was. Want waere hy zelve aggresseur ende bespringhere gheweest, ten zoude gheen nootweere gherekent zyn. Hy moet ooc articuleeren ende prouven dat hy zo benaut was dat hy zonder dangier van zynen persoon niet vlien noch anderssins dan met slaene ontgaen en mochte.

 

[3] Ende trecht presumeert dat hy was benaut ende in dangiere van zynen persoone als hy bespro[n]ghen was met wapene. Te wetene met ghetrockenen messen, sweerde of andere.

 

[4] Hy moet ooc voort ariticuleeren ende prouven dat hyt ghedaen heeft terstont in de hitte, voor eenich vertreck of interval van tyde. Want waerer vertreck of interval van tyde, het waere wrake ende gheen deffence.

 

[5] Ende men moet verstaen dat ghedaen es terstont, als ment doet in fragrini cr[i]mine ende aleer zy ghesceeden [zyn] of ghediverteert tot anderen saecken.

 

[6] Hy moet noch voort articuleeren dat hyt ghedaen heeft met moderacien, zonder excederen. Want hadde hyt gheexcedeert, hy waere pungnierlic van den excesse ter discretie van den juge, evenverre dat hy dat exces ghedaen hadde uut proopooste. /

 

[7] Moderacie van nootweere es in drie manieren. Eerst dat de faite ghelyc zyn. Te wetene es yement bespronghen zonder wapene, hy moet hem weeren zonder wapene. Ten tweessten, dat den tyt zy ghelyc. Want also faen als yement bespronghen es, zo moet hy hem terstont weeren. Ende ten derden, datter niet meer faits en zy dant behouft om zyn deffence.

 

[8] Nochtanne, als een bespronghen es met eenen stocke, ende dat hy hem anders niet weeren en mach dan metten sweerde, hy mach slaen met sweerde, ende es danof niet te pungnierene. Want hy es bespronghen met wapene, te wetene met stocke, ende hy weert hem met wapene, te wetene met zynen sweerde.

 

[9] Ende aleer een verweerere hem verweeren mach, hy moet verbeyden dat hem eenighe offencie ghedaen zy, hetzy van besprynghen, van te bevreesene met wapene, ende diereghelycke. Want die eerst den twist beghint es de offenderere.

 

[10] Maer om dreeghen en sal hy niet slaen, tenwaere dat de dreeghere ghewone waere zyn dreeghementen te vulcommene, zo eeneghe zegghen. Maer andere segghen dat om dreeghen men niet [slaen en zal, want dreeghen niet en zyn danne woorden ende woorden moet men wederstaen met woorden ende niet by faite]. //

 

[11] Waert nochtan dat int beyden pericle gheleghen en waere, te wetene want de dreeghere hadde ghesonden halen volc of verbeydde volc om den ghedreechden te slaene, de ghedreechde zoude in dat cas hem moghen weeren ende den dreeghere anticiperen, updat hy anderssins [van den perycle] niet ontgaen en mochte.

 

[12] Waert dat yement anderen bespronghe ende sloughe ende dan wechliepe, ende de ghesleghene naer hem loopende hem achterhaelde, quetste ende dootsloughe, deghone diere voolchde waere ghehouden in de quest of doot als [culpable] ende niet als doleus of ooc als malicieus, want het es zeere difficil ten temperne rechtveerdeghe hitte.

 

[13] Insghelycx, als twee ghevochten hebben ende ghesceeden zyn, ende dat daernaer deen den anderen comt besprynghen, quetsen of dooden, de facteur es ghehouden in den quets of doet om tinterval van den tyde. Ende als twee ghesmeten hebben elcanderen elc segghende dat hyt ghedaen heeft up / zy[n] verweeren, ende dat men niet en weet wie dat de aggresseur was, zo zyn zy beede te pungnierene, want van der nootweere niet en blyct.

 

[14] Als in een conflict, rammelynghe of ghevechten een dootghesleghen es met vele wonden, danof deene alleene doodwonde es, ende dat men niet en weet by wien de doodwonde ghegheven was, niement van den gheselscepe en es te pungnierene van der doot, maer alle de facteurs tsamen zyn pungnierlic van der quetse zonder meer, civilic ende arbitrairlic ter discretie van den juge, als hulpers ende medepleghers.

 

[15] Ende de redene es, want men niet en weet wie de doodwonde gaf, ende in criminelen saken moeten de probacien claerder zyn dan de lucht, ende niement en es te condempnerene ter doot by presumptien.

 

[16] Maer waert dat bleeck van den facteur, die facteur alleene zoude pungnierlic zyn van der doot, ende alle dandere van der quetse. Tenwaere dat tconflict // oft de rammelynghe toecommen waere by upsette omme yement doot te slaene, of dat zy gheroupen hadden "Slaet doot, slaet doot", want in dat cas, zy zouden alle in de doot ghehouden zyn.

 

[17] Eenighe segghen dat in conflictien daer men niet en weedt wie de dootwonde gaf, es te pungnierene van der doot de beghyndere van den faite ende alle dandere als complicen, ten hende dat de doot onghepungniert niet en blive. Hoewel andere segghen ter contrarien omme de redenen voorscreven.

 

[18] Als twee ghevochten hebben verre van lieden, danof deen es van goeder fame ende dander niet, ende dat de welghefameerde zeecht dat tghuent dat hy ghedaen heeft es gheweest op zyn verweeren, maer hy en cans niet prouven dan by zynen eede die hy presenteert te doene, mids zynder goeder fame, den eedt werdt ontfanghen te zynder purgacie. Ende hy sal gheabsolveert zyn, want de goede fame behoort hem te profiterene, ende de quade fame den anderen [te] inderen.

 

[19] Maer in dit stick, de juge moet zeere considereren de condicie ende qualiteyt van den persoon / ende alle andere saken die daerin te considereren zyn, ende dan doen naer zyn beste bevint dat recht es.

 

 

[Cap.78] Van besprynghene.

 

[1] [B]esprynghen es yemende uploop doen in grammen moede.

 

[2] Ende dien achtervolghende, eyst dat hu yement besprynct zonder wapene of zonder an hu te commene of gherakene, die doet hu injurie. Ende heeft hy hu gheraect zonder quetsen, so eist ooc injurie, die te pungnierene staet by den juge naer de gheleghenthede van den sticke ende qualiteyt van den persoone.

 

[3] In teekene van dien, waert zo dat ghestatueert waere, dat zo wie anderen besprynct met wapene, sal boeten X ponden parisis, ende dat yement anderen bespronghen hebbende, een mes an zyn zyde hadde zonder dat te treckene, nochtan hy zoude boeten X ponden parisis, ghemeerct dat hy bespronghen hadde met wapenen.

 

[4] Waert ghestatueert dat zo wie bespronghe yements huus, zoude betalen dobbel boete. Ende dat hy bespronghe tpoortael van den huuse, die zoude betalen de dobbel boete, want tpoortael een let van den huuse es. Ende men maect in dat cas gheen // differencie of thuus gheleent, ghehuert of ghecocht, of van zynder patrimonie commen es.

 

[5] Ende waert ghestatueert dat zo wie yemende besprynct in zyn huus, sal betalen dobbel boete, ende dat een facteur lydende voor thuus up tstrate bespronghe, zyn mes of ander stock wierpe naer den man sittende voor zyn duere, die facteur zoude betalen dobbel boete, ghelyc of hy en bespronghen hadde binnen den huuse. Want hy heeft ghetoocht zynen wille by faite. Ende die by zynen huuse es, es also vele als in zyn huus.

 

[6] Waert ooc dat yemet anderen doleuselic metten cleederen [vast]hilde, ende dat een ander quame den ghehoudenen besprynghen ende quetsen, ja, of dootsloughe, zy zouden beede even ghelyc in den quets of doot ghehouden zyn.

 

[7] Martin es bespronghen ende ghequest van vele lieden ende heeft vele wonden emmers dat hy es ghestorven, ende men zeecht dat hy doot es van der wonde die hem Aelbrecht gaf. Aelbrecht, commende in faite contrarie, wilt prouven de contrarie, / ende dat de wonde die hy hem gaf gheen dootwonde was, of hy wilt prouven dat de wonde die hem Clais gaf de doodwonde was. Aelbrecht werdt ghehoort in zyn preuve, ende blycket zo, hy en sal niet beteren dan van wonden ende niet van der doot.

 

[8] Ende zulcke preuve moet zyn ghedaen met [cyrurgienen ende] medecinen, die best daerinne te gheloeven zyn om dexperiencie van hueren consten. Ende die medecinen [ende cyrurgienen] moeten ghecoren zyn by den wille van den naesten vrienden van den dooden ende van den facteurs tsamen, of ter arbitraige van den juge, als zy daerinne niet en accordeeren en connen.

 

[9] Ende een medecin alleene en es niet ghenouch om van zulcken saken te jugierene. Maer daer moeter twee zyn ten minsten, tenwaere dat men maer eenen vinden en conste.

 

[10] Als een die bespronghen ende ghequest es, langhe te bedde gheleghen heeft, ende dat hy dan upstaet ende gaet ter keercken of achter strate, meenende ghenesen te zyne, ende corts denaer haestelic steerft, de facteur diene ghequest // heeft sal beteren de doot, evenverre dat blyct dat de wonde doodwonde was.

 

[11] Want in dat cas, men zoude presumeeren ende ooc verstaen dat de doode van dien doodwonde ghestorven es, tenzy dat de facteur doe staen dat de doode ghestorven es by zynder negligencie of quaden regemente, als van byslapene, van te vele te drynckene, van quaden bewaerne, van den meesters niet te obedierne, ende diereghelycke.

 

[12] Maer was de wonde gheen doodwonde, noch ghestaen in periculeuse plaetsen van den lichame, zo presumeert men dat de doode ghestorven es van anderen saken. Tenwaere dat bleecke dat van der quetsuere hem toecomen waere eeneghen fellen corts. Want in dat cas, men zoude presumeeren jeghen den facteur ende hem de doot doen beteren. Want het es zeere eens of hy dootslaet of dat hy cause es van der doot.

 

[13] Ende hierup moet men staen ten jugemente van medecinen, ten hende te wetene of hy ghestorven es van der wonde of uut occasien van der wonde ende de quetse hem ghedaen.

 

[14] Hoewel, / ghebuerdet zo dat een ghequetst storve by der impericie van den medecin of cyrurgien, de facteur en zoude in de doot niet ghehouden zyn. Maer zo zoude hy wel in den quests.

 

[15] Indien dat ghestatueert waere, dat zo wie anderen besprynct sal betalen X ponden parisis, ende datter vele waeren die tsamen bespronghen waeren, elc zoude betalen X ponden parisis. Want het zyn also vele injurien als [injuriateurs].

 

[16] Ende ter contrarien, waert dat een alleene bespronghe veel persoonen, hy en zoude maer betalen [één] boete den heere. Maer elc van partien zoude hem moghen heesschen reparacie van der injurie, ende hy zoude elcken int particuliere danof moeten vuldoen.

 

[17] Waert ghestatueert, dat zo wie anderen besprynct sal betalen X ponden parisis, ende zo wie quetst sal betalen XX ponden parisis, ende dat yement eenen anderen bespronghe ende ghequetst hadde up eenen spronck, de facteur sal betalen XX ponden van der quetse, ende quyte zyn van der X ponden van besprynghene.

 

[18] Maer hadde hy yemen bespronghen up eenen tyt ende ghequetst up eenen anderen tyt, hy zoude beede de boeten betalen. Ende // waert dat twee elcanderen bespronghen hadden, ende dat men niet en wiste wie deerste was, men zoude presumeeren jeghen denghonen die ghewone es roere te souckene ende zulcke maleficien te commicterene.

 

[19] Waert ghestatueert by eenen statuute dat zo wie slaet int aensichte sal betalen C ponden, ende by eenen anderen statuute dat zo wie slaet up tstrate sal betalen dobbel boete, ende by noch eenen anderen statuute dat alle boeten dobbel zyn by nachte, ende het ghevalt zo dat Martin slouch Gillekin int aensichte up tstrate ende by nachte, de rechten willen dat de C ponden ghedupliciert worden sonder meer, ende dat Maertin daerin ghecondempneert zy. Want toriginael ende tprincipael stick werdt gheextimeert ende niet tghuent datter uut spruut of toevalt.

 

[20] Waert ghestatueert dat zo wie besprynct sal betalen X ponden, ende zo wie quetst sal betalen C ponden, ende zo wie dootslaet sal betalen M ponden, [ende] het viele dat Clais bespronghe Mattheus ende zo quetse datter de doot naervolchde al up eenen spronck, Clais en zoude alle de boeten niet / betalen, maer ontstaen metter meestere, te wetene metten M ponden. Want tfait al ghehouden es voor een delict mids [der] continuacie. Maer waeren de sticken ghebuert diverschelic ende by intervalle van tyde, hy zoude alle de boeten moeten betalen.

 

[21] Ende het zyn eenighe die segghen dat men by statute wel veranderen mach de criminele peyne van homicide ende die bekeeren in civile ende peyne pecunaire.

 

[22] Andere segghen de contrarie dat ment niet doen en mach. Want dat doende, me[n] zoude den lieden gheven cause van delinquerene.

 

[23] Waert ghestatueert dat zo wie yemende quetste sal betalen X ponden, ende doet hyt up de strate hy sal betalen dobbel boete, ende volghende dien dat Martin quetste Jaquemaert up tstrate, Martin sal betalen beede de boeten. Want [dit] twee delicten zyn, deen uut causen van der quetse, ende dandere uut causen van der plecke, waeromme tdelict te swaerder es, zo eenighe segghen.

 

[24] Andere segghen dat hy ontstaen sal metter dobbelder boete. Andere dat hy ontstaen mach metter mynster boete. //

 

[25] In alle statuuten, de voorme ende den text van dien zyn te onderhoudene also zy spreken ende ghestelt zyn, want zy stricte juris zyn.

 

[26] Verbi gracia, waert ghestatueert dat zo wie besprynct, slaet of quetst, sal boeten X ponden, ende zo wie dootslaet sal ghedoot zyn, ende dat Martin bespronghe ende quetste Claise, ende daernaer Matthys quame dootslaen Clais, Martin zoude boeten X ponden parisis van der wonde, ende Matthys zoude criminelic gheexecuteert zyn.

 

[27] Waert dat yement quetste eenen ziecken, al waer ooc zonder dootwonde ende dat hy storve, de facteur zoude ghehouden zyn in de doot ghelyc of hy eenen ghesonden ghequetst hadde.

 

 

[Cap.79] Van nootweere in bescudde van zynen goede.

 

[1] [H]et es gheoorlooft elcken doot te slaene by nootweere den dief of anderen die by nachte commen in yements huus om stelen of om ander overdaet, hetzy myselven ofte den mynen of mynen goede te doene.

 

[2] So eist ooc den dief [ofte] anderen my quaet willende, die by daghe comt in myn huus of byvanc met stocke of wapene omme my / tmyne te nemene, als ick en anders zonder dangier van mynen persoone of goede niet quyte wesen en can.

 

[3] Maer dit verstaet hem als de dief of quaetwillen comt om stelen goet dat veel weert es of ander saken van grooter importancie. Maer niet van peeren, appelen, prumen ende ander goed van cleender weerdden. Want in dat cas en es hy niet te doene, noch ooc te quetsene, als waert ooc dat hy hem met wapene stelde ter weeren.

 

[4] In den ghevalle dat yement bespronghe mynen persoon ende ic vlien mochte zonder dangier, [ick] zoude behooren te vliene, zo hiervooren gheseyt es. Maer zo en zoude ic niet waert dat yement bespronghe myn goed. Want tvlien zoude my int selve goed groot inder ende scade moghen draghen.

 

[5] Insghelycx waere ic bespronghen in mynen persoon ende zeere benaut, ic zoude my terstont moghen weeren ende niet by intervalle van tyde, zo ooc voorscreven es. Maer waert dat men my myn goed forcelic nemen wilde, of my [steken] // uuten mynen, ic zoude my moghen weeren niet alleenlic terstont, maer ooc metter tyt, ende nemen te mynder assistencie van mynen vrienden, specialic als de scade die men my doen wilde, groot ende irreparable waere.

 

 

[Cap.80] Van nootweere in bescudde van zynder eere.

 

[1] [A]ls een eenen anderen wille gheven een cacsmete, dander mach dat beletten met zynen sweerde, updat hyt anders niet beletten en can. Ende al sloughe hy en doot, het werdt ghereputeert ende ghehouden over nootweere, want hy die scande niet en behoort te ghedooghene.

 

[2] Het es ghehoorlooft den edelman hem te weerne jeghen den vilain. Ende al slougghe hy en doot, het es te houdene voor nootweere. Want elc behoort zyn eere te bewaerene voor alle dync, ende te scuwene scande ende eeuwelycke reproche.

 

[3] Ende al ghelyc muechdy segghen van eenen steercken man jeghen eenen crancken, want de steercke man niet vlien en mach sonder scande.

 

[4] Nochtan en eyst niet scande altoes te vliene, specialic als men vliet of vertrect om meerdre quets, dangier of ander enorme grief of quaet te scuwene. /

 

 

[Cap.81] Van nootweere in bescudde van zynen vrienden.

 

[1] [E]lc mach defendeeren zonder mesdoen denghonen die gheobpresseert es, specialic als de gheobpresseerde roupt om hulpe, al eist ooc dat hy en niet en kent, noch noynt en sach.

 

[2] Ende al ghelyc een vremde ghediede mach helpen defenderen den insetene of poortere die overlast es, updat hy wille. Maer hy en es daerinne niet ghehouden, noch daertoe dwynghelic.

 

[3] Het es gheoorlooft den vadere te deffenderene zynen zone die gheobpresseert es. Ende slaet hy en doot, het es te houdene over nootweere, ende dat also wel van bastaerde als de ghetraude.

 

[4] De vadere mach ooc deffendeeren zyn dochtere jeghen zynen knecht of slave die se violeert of wille toocht of maniere maect te violerene. Ende al slaet hy en doot, hy en verbuert niet.

 

[5] De vadere mach ooc dootslaen den adulterin van zynder dochtere als hy se vint int weerck of daeromtrent binnen zynen huuse of den huuse van huer. Maer hy moet se beede doodslaen oft emmer zo grieven dat hy toocht dat hy wille hadde beede doot te slaene, zo ghy hiernaer sien zult int capittle van addulterien.

 

[6] Het es ooc [gheorlooft] den vadere, vrienden ende // maghen, ende ooc den voochden van jonghen maechden, ende insghelycx den vrienden van eerbaeren weduwen, die te deffenderene jeghen denghonen die se met crachte ontscaecken of wechleeden wille, met allen hueren medepleghers. Ende al slaen zy se doot, zy en verbueren niet.

 

[7] Het es gheoorlooft den man doot te slaene denghonen die hy vindt addulteerende met zynen wyve, hetzy in zyn huus of ander plecke.

 

[8] Het es gheoorlooft den man dood te slaene denghonen die hem suspect es ende niet af en laet te solluciteerne zyn wyf of jeghens huer te sprekene, zonderlinghe als hy hem dat driewaerf verboden heeft ter presencie van lieden.

 

[9] Het es gheoorlooft den heere of meestere dood te slaene zynen slave of knecht die hy vint met zynen wive of zyn dochtere oneerbaerlic spelende ende converseerende.

 

[10] Het es ooc gheoorlooft den man doot te slaene in bescudde van zynen wyve, of den wyve in bescudde van hueren man.

 

[11] Zo eyst ooc den concubinaire int bescudde van zynder concubine, ende den brudegoem int bescudden van zynder bruut.

 

[12] Insghelycx eist gheoorlooft / den zone doot te slaene in bescudde van zynen vadere of moedere, ende de neve in bescudde van zynen grootheere ende grootvrauwe. Ende dade hyt niet, hy waere te pungnierene.

 

[13] Zo eist ooc den broedere in bescudde van zynen broedere of naermaech.

 

[14] Het es gheoorlooft den gheselle te weghe doot te slaene in bescudde van zynen gheselle.

 

[15] De meestere es ghehouden te deffenderene zynen ghehuerden knape. Ende de knape es insghelycx te houdene te deffendeerne zynen meestere met wapene ende roupene ende met alderander hulpe die hy hem doen mach, zonder dangier van zynen persoone.

 

[16] Hy moet ooc ende es ghehouden te deffenderene die belooft ende toegheseyt heeft te doene.

 

[17] De leenheere es ghehouden te deffenderene zynen lee[n]man ende vassael. Ende de leenman zynen leenheere.

 

[18] Het es ooc gheoorlooft den zone doot te slaene denghonen die hy vint adulteerende metter wyve van zynen vadere.

 

[19] Maer al dat voorscreven es moet ghedaen zyn in de hitte ende zonder interval van tyde, zo voorscreven es, ende met moderacie ende ter deffence ende niet in wraken. Want // niement gheoorlooft en es wrake te nemene dan God alleene ende de jugen die daertoe ghecommicteert zyn ende tlast hebben de delicten te pungnierene.

 

 

[Cap.82] [Noch] van gheorloofden doetslaghe.

 

[1] [H]et es gheoorlooft doot te slane, primo in oorloghen in den dienst van den prince ende onder tbeleedt van den capitainen.

 

[2] 2° zo eist ooc [gheorlooft doot] te slaene den ballync of ander viant van den lande, die by den juge gheordonneert es dootghesleghen te zyne.

 

[3] 3° ooc mede eyst gheoorlooft doot te slaene de Turcken om de defencie van den heleghen kerstenen gheloeve.

 

[4] 4° insghelycx om de defencie van der stede of lande daer men woont of daghelicx frequeteert of daer men gheboren es.

 

[5] 5° ende het es gheoorlooft doot te slaene by laste ende auctoriteyt van den juge ghelyc als doen de scerprechters, buelen ende hanckdieven.

·   

 

 

[Cap.83] Van oorloghen.

 

[1] [A]l dat men dootslaet in rechtveerdeghe oorloghen es wel dootghesleghen. Ende al dat men daerin neemt of vanct, es zyne naer rechte ende in conciencien, in also verren alst ghedaen werdt up de vianden.

 

[2] Ende men verstaet rechtveerdeghe oorloghe alsser vier / saken in concurreeren. Te wetene, eerst persoonen daertoe bequame, ten anderen rechtveerdeghe sake ende querelle, ten derden goede meeninghe, ende ten vierden auctoriteyt van den ooversten.

 

[3] Pbriesters noch gheestelycke persoonen zyn niet bequame int oorloghe noch om lieden doot te slaene. Maer zy moghen wel in rechtverdeghe oorloghen assisteeren ende persuaderen ende inhorteren dat men vroylic vechte om de defence van den kerstin gheloeve, om de vryheyt van der helegher keercke ende omme tbescud van den lande. Maer zy en moghen niet roupen: "Slaet doot."

 

[4] Rechtveerdeghe saken in oorloghen zyn defencien van hemzelven ende van den zynen, ende omme zyne hoocheyt ende heerlichede te bescuddene ende te bewaerne, ende omme te recouvrerene tghuent dat afghenomen es.

 

[5] Goede meeninghe heeft men ter oorloghe als ment doet zonder presumptie, nyde oft om wrake, nochte om niemende tzyne onrechtverdelic te weerene. Ende men heeft auctoriteyt oorloghe te doene als men daertoe co[n]sent heeft ende auctoriteyt van den prince. //

 

[6] Naer rechte, niement en mach behoorlycke oorloghe upstellen, noch consent daertoe gheven, dan de princen die gheenen oversten en kennen, ghelyc als ne doen de paus ende de keysere.

 

[7] Want alle andere princen, ghelyc als de conync van Vranckerycke, Inghelant, Spaengen, noch ooc hertoghen, graven, maercgraven, noch andere, en hebben daertoe gheen auctoriteyt dan de facto, want [zy] naer rechte oversten behooren te kennene. Maer de usurpacie ende usancie es ter contrarien.

 

[8] Ende zo wie oorloghe upstelt zonder auctoriteyt van den prince commicteert crim de lese majeste, tenwaere in grooter noot ende om zyn defensie ende nootsakelic bescut.

 

[9] Toorloghe dat de paus of de keysere doen in bescudde van den kerstin gheloeve, hetzy jeghen de Turcken, Sarasinen of hereticque kerstenen, es rechtveerdich. Ende es in rechte gheheeten bellum Romanum, omdat de keercke van Roome thooft es van den gheloeve, ende dat de keysere zynen tytle danof draecht.

 

[10] Torloghe dat de prince upstelt jeghen zyn rebelle ondersaten om tonderhout van zynder heerlichede, / jurisdictie, hoochede ende tbescudt van zynen ghemenen ondersaten, es ooc rechtveerdich, ende gheheeten bellum judiciale.

 

[11] Ende ter contrarien torloghe dat de rebelle ondersaten doen hueren prince, es onrechtverdich, ende es gheheeten bellum presumptuosum, tewaere int ontsegghen of in ghebreecke van justicien, ende dat zy de justicie niet en wisten te ghecrighene.

 

[12] Torloghe dat men do[e]t tzynen deffencie, omme tzyne weder te ghecryghene es rechtveerdich, evenverre dat ment doe [subytelic], ende in de hitte zonder interval van tyde. Ende es gheheeten bellum licitum. Ende daer men gheen copie van juge ghecryghen en conste, men zoude tzelve oorloghe licite moghen doen met intervalle van tyde.

 

[13] Toorloghe dat men doet jeghen denghonen die hemlieden rechtveerdelic defenderen moghen, es onrechtveerdich, ende gheheeten bellum temerarium.

 

[14] Zo es ooc onrechtveerdich toorloghe dat de prince doet om zyn plaisance, om zyn ghebueren te cranckene, of om nieu concquest te doene. Ende es gheheeten bellum voluuntarium.

 

[15] Ende // torloghe dat men doet als bedwonghen, om hem zyn wyf, zyn kinderen, goed, stede ende landt te bescuddene, es rechtverdich. Ende es gheheeten in latine bellum necessarium.

 

 

[Cap.84] Van assisinen, te wetene ruuters zonder meesters.

 

[1] [A]ssissinen, dat zyn ruuters zonder meesters ende die de lieden dootslaen om ghelt. Zo zynt ooc al hebben zy meesters. Ende dese mach elc dootslaen zonder mesdoen als zy danof by den juge achterhaelt zyn.

 

[2] Ende zo wie die se te weercke stelt, es te pungnierene ghelyc de principale. Zo es hy ooc die se recepteert of heerbeercht, of eenich faveur doet, of assistencie draecht. Ende al huerlieden goed es te confisquierne.

 

 

[Cap.85] Wie gheexcuseert werden van doetslaghe.

 

[1] [A]lle jonghe kinderen die noch gheen quaet weten, zyn texcuseerne van dootslaghe. Want in dootslach moet malicie zyn.

 

[2] Zo zyn ooc dulle die dul zyn van grooter dullicheyt, want die niet en weten wat zy doen.

 

[3] Insghelycx dronckaerts in grooter dronckenscip, omme dezelve / cause, tenwaere dat zy doleuselic hemzelven droncken daertoe ghemaect hadden.

 

[4] Zo zyn ooc die ghesleghen [hebben] onwetens ende onwillens ende zonder malencien, of diet deden by messchieve of ongheval, zonder culpe of groote roukelooshede, of diet deden in spele als tspel gheoorlooft was, ende niet te ruude, ende ooc tgrief niet groot, noch scadieuselic ghedaen.

 

 

[Cap.86] Van te doodene by messcieve of onghevalle.

 

[1] [E]en tycheldeckere die metten afwerpene van zynen tychelen yement quetst of dootweerpt, en es niet ghehouden in de doot of quets evenverre dat hy zyn teekin of waerscuwen ghestelt of gheroupen heeft, zoot behoort, ende datter gheen dol of andere malicie of rouckelooshede en es.

 

[2] Ende also muechdy segghen van bosschers of weercklieden die boomen vellen of boomen troncken up openbaeren straten.

 

[3] Zo muechdy ooc van scutters die tusschen doelen ymende quetsen of dootschieten naerdat zy gheroupen hebben "Staet vast", ende dat de plecke gheprevelegiert es te moghen schietene. //

 

[4] Ooc peerdeberyders, als zy roupen "Wach, wacht", ende daer gheen malicie en es. Insghelycx van wagheneers die huere waghenen duer tvolc mennen achter straten.

 

[5] Ende generalic zo wie doende gheoorlooft weerck, yemende doot, niet meenene te doodene, en es niet ghehouden, noch te pungnierene van der doot. Zo es hy wel de culpa arbitrale up datter eenighe es.

 

[6] Ende daeromme, een die slaet naer Berthelmeeux, ende dootslaet Mattheeux, die en es niet te pungnierne van der doot, want hy gheene meeninghe en hadde Mattheeuse te slaene. Nemaer hy es te pungnierene van injurien ende te reparerene de scade, want hy es in de culpe, mids dat hem niet gheoorlooft en was naer Berthelmeeux te slaene.

 

[7] Ende also eyst van denghonen die meende te werpene of te slaene eenen hont, of te schietene naer een catte of naer eenen voghele, ende hy gheraecte eenen man. Want hy ghehouden es int interrest civil omme de causen ende redenen voorscreven. /

 

[8] De rechten maecken differencie tusschen quaet bedroch dwelcke zy eeten dolus malus, groote culpe, die zy heeten latam culpam, lichte culpe die zy heeten levam culpam, noch lichter culpe die zy heeten levissimam culpam, ende meskief of ongheval twelcke zy eeten casum fortuitum.

[9] Ende zy verstaen dat dolus malus es een quaetwilleghe machinacie, commender uut quader meeninghe om yemende te bedrieghene of griefvene.

 

[10] Verby gracia, de man [was] ghejaecht ende hy quam vluchten in myn huus. Ic sloet de duere, maer de veinstre niet, ende dat uut malicien omdat de vianden daerinne commen zouden.

 

[11] Groote culpe es als men niet en verstaet dat al de weerelt verstaet, of ignoreert dat elc weet of behoort te wetene.

 

[12] Verbi gracia, elc weet dat de voorstrate ghemeene ende openbaer es. De ticheldeckere zeecht dat hys niet en wiste ende en stelde daeromme gheen teeken. Hy es in de groote culpe van den grieve datter af commen es, want hy behoorde te wetene dat elc weet. Ende zulcke groote culpe es also vele als dol. //

 

[13] Lichte culpe es rouckelooshede of negligencie in saken daerin men twyfelen mach.

 

[14] Verbi gracia, de strate stont achtere, ende de ticheldeckere en wist niet of zo ghemeene ende openbaer was of niet.

 

[15] Noch lichter culpe es tghuent dat men eenichsins voorsien mach ende niet en voorsiet.

 

[16] Verbi gracia, myn huus staet om vallen, ic macht beteren ende ic en doets niet. Thuus valt ende doet mynen ghebuer scade. Ic bem ghehouden in die scade, want ic in de culpe bem.

 

[17] Maer meskief of [on]gheval [es] tghuent dat bettelic ende onversienlic toecomt ende niet voorsienlic en was. Te wetene dat tkint onder tpeert of onder den waghen loopen zoude.

 

[18] Een die eenen anderen quetst of dootslaet die hy niet en kent, of dat hy eenen anderen meende te hebbene, verbuert also vele of hy en ghekent hadde. Ende es dat niet gherekent meskief of [on]gheval.

 

 

[Cap.87] Van moorde.

 

[1] [M]oort es yement dootslaen, bedectelic, uut den weghe, in busschen, in haghen, verre van lieden. Of het es yement verraderlic / doetslaen van achtere, of by nachte, zonder roupen of waerscuwen. Of het es dootslaen verswyghende ende niet te kennen gheven.

 

[2] Dit crim van moorde es zeere detestable in rechte, dat de moordeneere, specialic die in bosschen moort, niet vry en es in keercken, noch up keerchoven, noch ontfanghelic hem danof ter purge te legghene, noch renvoy te heesschene, noch eenichsins texcipierne recht van privilegien, of ooc te aligierne eenighe andere exceptien van nootsinne.

 

[3] Zyn cas es ooc inremissible ende niet verghevelic by den prince by zynder macht ordinaire. Maer es zyn proces te makene ter plecke daer hy ghevanghen es, ende es hy verwonnen, te pungnierene met slepene, onthooftdene, ende tlichame up een rat te stellene.

 

 

[Cap.88] Van pariciden.

 

[1] [P]ariciden zyn deghone die dooden vader of moedere, grootheere of grootvrauwe, broeder of zuster, oom of moye, man of wyf, scoonvadere of scoonmoedere, neve of nichte. Ende dese ende huere complicen werden zeere wreedelic ende vremdelic ghepungniert naer rechte.

 

[2] Want zy worden ghesleghen // met rooden ende daernaer ghenaeyt in een coehuut of ander vel met vier levende beesten, te wetene, een hont, een cappoen, een simme ende een serpentkin dat gheheeten es vipra, ende also gheworpen in de zee of in de riviere.

 

[3] Of zy worden ghewoorpen den honden of anderen fellen ongherigghen dieren, omme van hemlieden verslynt te zyne, ende dit al naer rechte.

 

[4] Maer naer de rechten costumiere, de pariciden werden ghesleept up hurden also scoffierlic ende injurieuselic als men mach, ende daernaer onthooft ende den lichame ghestelt up een rat ende hueren goet gheconfisquiert. Wilde nochtan de juge yet meer daertoe doen omme de enormite van den crime ten exemple van anderen, hy zoudt moghen doen.

 

[5] Een zone die ghecocht heeft venyn om vadere of moedere te vergheve[ne], es gheheeten paricide, ende pungnierlic als boven, al en heeft hyt niet te weercke ghestelt. So es ooc de medecin die willens en wetens doleuselic den zone tvenyn ghegheven of vercocht heeft om dat / te doene.

 

[6] De vadere die dootslaet zynen zone die hy vint addulteerende met zynen wyve, es paricide, maer niet te pungnierene als paricide, noch ooc livelic. Maer es zyn pungnicie den ban naer rechte.

 

[7] Deghone die ghelt gheleent heeft den zone om tvenyn te coopene ende de vadere daermede verghevende, es ooc paricide. Zo zyn alle deghone die raet ende daet daertoe gheven of ghegheven hebben.

 

[8] Dulle en zyn niet executeerlic van desen crime. Maer men moet se stellen in vanghenessen, in blocken ende in yserin.

 

 

[Cap.89] Van hemzelven te doodene.

 

[1] [N]aer rechte, zo wie uut disperacien van te verliesene lyf, eere, goed, of [omme] anderen quaden propooste, hemzelven tlyf neemt, die werd ghesleept ende ghehanghen in eenen spriet ten spectacle van elcken.

 

[2] Ende de redene die es omme de enormite van den crime. Want die eenen anderen doot, en doot maer tlichame, maer die hemzelven doot, die doot ziele ende lichame.

 

[3] Maer heeft hyt ghedaen uut pynen van ziecten, groote melancolie, of ghebreck van s[i]nne haestelic overcommen, zo werdt hy begraven int ghewydde ende niet [ghe]pungniert metten spriete, ende dit naer rechte. //

 

[4] Naer rechte costumier, zo wie hemzelven tlyf neemt, uut wat occasien dat zy, die werdt als moerdeneere up hemzelven ghehanghen in eenen spriet, ende zyn goedt ghewyst verbuert. Ende zy useren dat niement an tlichame en comme dan de heere of zyn officiers by zynen consente.

 

[5] Zy useren ooc als tcas ghebuert es in huus, tlichame te slepene van onder de zulle als tlichame niet weerdich zynde over de zulle van der duere ghesleept te zyne. Ende maken daertoe een gat onder dezelve zulle.

 

[6] Ende zo wie hemzelven quetst uut disperacien of anderen quaden wille met ghedelibereerden voortstelle, die es [te] pungnierene ghelyc of hy eenen anderen ghequetst hadde, want niement meester en es van zyns zelfs leden.

 

[7] Insghelycx, zo wie hemzelven doet lubben of vueren, es capitalic te pungnierene. Zo es ooc de meester diene ghelubt heeft of ghevuert, ende ooc deghone die tinstrument daertoe ghemaect, voortghestelt, ghepractiquiert ende viersiert heeft. /

 

 

[Cap.90] Van adulterien.

 

[1] [A]dulterie es directelic contrarie ende jeghen de gheboden Gods. Ende was danof de pungnicie in doude testament met te steenene tot der doot.

 

[2] Het es ooc de doot naer de civile rechten, also wel om de enormite van den delicte in hemzelven als omme tquaet datter uutcomt.

 

[3] Maer de gheestelycke ende canonycke rechten hebben de peynen van addulterien ghemodereert by drie andere manieren van pungnicien. Te wetene, deerste by divorcie, ten anderen by stekene in cloostere, ende ten derden by excommunicatien.

 

[4] Ende weerlycke jugen dienvolghende pungniert ooc a[d]ulterie zoetelycker dan metter doot. Te wetene met banne of andere civile pungnicien.

 

[5] Nochtan zyn de civile rechten danof bleven in huer wesen ende onghecorigiert om de mans, zodat naer dezelve rechten de mans altyts bliven pungnierlic van den live.

 

[6] Nemaer de pungnicie van den vrauwen, die ooc was van den live met steenene, zo voorscreven es, // es ghemodereert by den nieuwen rechten, ende gheordonneert dat men se slaen sal met rooden ende dan steken in een cloostre, daer se de man uuthalen sal moghen binnen tween jaeren naerdat ser inneghedaen es. Ende daer hyt niet en doet, of dat hy steerft binnen denzelven tween jaeren, zo werdt zo ghecleedt int cloostre om eeuwelic daer te blivene, latende hueren kinderen of anderen hoyrs de tweedeel, ende den cloostre tderde van hueren goede.

 

[7] Van desen crime kent de gheestelycke juge ommedat annegaet den brekene of violerene van den heleghen sacramente van den huwelike, twelcke gheestelic es.

 

[8] Ende de weerlycke juge neemt ooc dickent danof kennesse, ommedat de persoonen weerlic ende hueren justiciable zyn, zodat om adulterie de addulterin dobbel pungnicie lyden moeghen.

 

[9] Ende es tcrime zeere detestable in rechte omdat uut dien meest spruuten allerande crimen, ghelyc als dootslach, meyneedichede, valsch oorconscip, foortse, cracht, injurie ende diereghelycke, ende ooc / dicwyle inncest ende putierscip.

 

[10] Ende van desen crimen van adulterien en mach men niet transigneeren noch paeys maken, also men wel mach van allen anderen crimen daer doot annecleeft.

 

[11] De rechten permitteeren den man doot te slaene zonder mesdoen, den adulterin die hy vint besich met zyn wyve, evenverre dat de aldulterin vilain zy ende niet edele. Ende es hy edele, zo es de man zoetelic te pungnierene niet van den live als homicide, maer by banne.

 

[12] De rechten permicteeren ooc den vadere doot te slaene den adulterin die hy vint besich met zynder dochtere. Maer om dat te doene moeten concurreeren vyf speciale saken ten minsten.

 

[13] Eerst, dat hy se int weerck vint ende eer zy ghesceeden zyn. Ende men verstaet int weerck als hy se vint tsamen int bedde, of in de camere cussende ende leckende.

 

[14] Ten tweessten, als hy se vindt besich in zyn huus gars huus.

 

[15] Ten derden, dat hy se beede dootslaet, al waer ooc dat zo kint drougghe.

 

[16] Ten vierden, dat zo zy onder zyn macht ende baillie, ende niet onder // de baillie van hueren grootheere.

 

[17] Ten vyfsten, dat zo ghehuwet zy ende gheen weduwe of maecht. Want waere zo weduwe of maecht, hy en zouder niet an moghen commen.

 

[18] De zone en mach niet doetslaen zonder begryp den adulterin die hy besich vint met zynder moedere, noch de moedere den adulterin van huerer dochtere, noch de broedere van zynder zustere. Want dat niement ghedoocht en es dan den vadere in der manieren als boven ende up de condicie voorscreven, ende anders niet.

 

[19] Adulterie ghecommicteert met princessen es grieflycker te pungnierene dan dat ghecommicteert es met anderen vrauwen. Den tween ghebroeders in Vranckerycke die bevonden waeren adulteerende metten tween conighinnen, wyfs van Lodewyc Hustin ende Charles de la Marche, waeren de genitalen afghesneden ende hueren lichame levende ghevleghen, ende also ghehanghen. Ende de princessen waeren ghemureert tusschen tween mueren, daer zy hendelic storven in grooter miserie, zo de hystorie dat verclaerst.

 

[20] Waert dat de leenheere sliepe metten wyve van zynen vassael, de vassael zoude exempt zyn van dien leenheere / ende sorteeren onder den hueverheere in alle sticken.

 

[21] Ende by contrarien, waert dat de vassael sliepe by den wyve van zynen leenheere, de vassael zoude verliesen zyn leen dat hy hilt van dien heere.

 

[22] De vrauwen die achterhaelt zyn van adulterien ende te diere causen versceeden zyn van hueren mans by vonnesse ende met kennesse van saken van den gheestelycken hove, verliesen naer leenrechte ende naer costume naer de doot van hueren man huer douarie costumiere.

 

[23] Nemaer het zyn vele sticken daer de man zyn wyf niet accuseeren en mach noch doen verwinnen van adulterien.

 

[24] Eerst, als hy besmet es van denzelven crime. Te tweessten, als hy zelve danof cause es gheweest. Ten derden, als zo by crachte gheadulteert es. Ten vierden, als zo by bedroghe gheadulteert es, meenende dat huere mans gheweest waere. Ten vyfsten, als zo thuwelic anegaen heeft omme de langhe absentie van hueren man, meenende dat hy langhe doot gheweest waere. Ende ten zesten, als hy naer tstick ghebuert, zyn wyf gheconsilliert ende weder thuus ghehaelt heeft.

 

[25] Van desen crime, twelcke es publicque, mach elc accuseeren, also wel // diet niet anne en gaet als diet annegaet.

 

[26] Maer als in die sake concurreeren int accuseeren een vremde diet niet anne en gaet, de vadere van den wyve ende de man, de man es gheprefereert voor alle andere. [Ende] als de man niet accuseren en wille, de vadere macht doen. Ende wilt hyt niet doen, elc andere macht doen.

 

[27] So wie eerbaere ghehuwede vrauwen oneerbaerlic soliciteert of scandelic handelt, zodat zo haer danof beclaecht, die es te pungnierene by banne of anderssins ter discretie van den juge, al en esser gheen ander mesdaet.

 

[28] Makeleers ende coppelessen die eerbaer vrauwen helpen te valle bringhen, worden naer rechte livelic ghepungniert, ende naer de rechten costumier by banne.

 

[29] De pungnicie van makeleers naer tprivilege van Ghendt es de ban van vyftich jaeren, ende van den coppelessen den nuese af. Maer zy en useren van den nuese niet meer, maer wel van banne, pellorisacie, installacien of scauvauteringhe.

 

[30] Naer de civile rechten, een openbaer adulterin en es niet vry in de keercke, nocht insghelycx up tkeerchof omme de groote oneere van den sticke. /

 

 

[Cap.91] Van ghedoochsamichede.

 

[1] [D]e man die wel weet ende ghedoocht zyn wyf adultereren, ende daerjeghen niet en zeecht, noch huere van hem en doet, die werdt ghepungniert van ghedoochsamichede by banne of anderssins ter discretie van den juge.

 

[2] So werdt hy ooc a forciori als hy eenich ghewin of concquest daerup doet, of ghelt of profyt danof neemt. Want dat doende, hy commicteert crim van putierscepe.

 

[3] Maer es tstick van den wyve niet openbaer, ende datter niet af en es onder tvolck dan suspicie die de man eerbaerlic decken mach, zo en es de man zyn wyf behoudende, niet te pungnierene van ghedoochsamichede. Want elc gheerne bewaert de heere van zynen huuse daer hy can.

 

[4] Maer om dat wel te wetene es noot de discretie van den juge die by conjecturen verstaen mach of de man eerlic of oneerlic decken mach de scande.

 

 

[Cap.92] Van putiers ende putierscepe.

 

[1] [O]penbaer putiers die openbaerlic [con]quest doen of ghewin nemen up zondich leven van lichten vrauwen, hetzy van huer zelfs wyfs of van huer // zelfs dochteren of andere, die zyn te pungnierene metter galghe.

 

[2] Dit crim es gheheeten lenocinium, int welcke concurreeren moeten drie dinghen om den openbaeren putier ter galghen te brynghene. Te wetene, eerst dat hy de vrauwe daertoe brocht heeft. Ten tweessten, dat hy profyt danof ghenomen heeft. Ende ten derden, dat hy se tot hem subject ghemaect heeft by beloofte, eede ende anderen verbande.

 

[3] Ende in alle dese crimen van adulterien, stupre, putierscip ende ooc incest, danof hiernaer ghesproken werdt, de fauteurs ende fauteressen, ende alle deghone die hulpe, troost of bystant hemlieden doen, worden ghepungniert ghelyc de principale.

 

 

[Cap.93] Van maechden te ontsettene.

 

[1] [S]o wie maecht scoffiert by hueren dancke, die verbuert naer rechte de heelft van zynen goede. Ende heeft hy gheen goet, hy wordt ghebannen.

 

[2] Dit crimen in rechte es gheheeten stuprum, twelcke pungniert de gheestlycke juge alst ghedaen es by consente. Maer alst ghedaen es by foortsen, zo pungniert dat de weerlycke / juge metten sueerde.

 

[3] De gheestelycke juge dwynct den facteur de ghedefloreerde te trauwene of huer te doterene tzynder kuere. Maer dat moet ghedaen zyn eer hy ander wyf of zo ander man neemt. Want eyst dat de ghedefloreerde beyt huer reparacie te heesschene totdat de man of zo ghehuwet es, zo es de sake uute, want de man zyn kuere niet hebben en zoude in der manieren voorscreven.

 

[4] Ende die een maechdekin van tien jaeren pynt te violerene, die es te pungnierne by banne of anderssins naer zyn qualiteyt ende condicie, al eyst ooc dat hy huer niet mesdoen en conste.

 

[5] Een voocht die zyn weese scoffiert, al eyst ooc by hueren dancke, die werdt ghebannen by den werlycken juge, ende al zyn goet ghewyst verbuert. Ende al ghelyc eyst van [den] curateur.

 

[6] Dit crim van stupre werdt ooc ghecommicteert in eerbaere weduwen. Ende es te pungnierne ghelyc oft in maechden ghecommicteert waere.

 

[7] Naer de [oude] kuere van Ghendt, zo wie eenighe joncvrauwe [ontspant], mach men hem ghecrighen, me[n] sal hem // den nuese afsnyden. Ende mach men niet ghecryghen, men sallen bannen also langhe als scepenen van der kuere te Ghendt ende wien de kennesse van dien toebehoort, goetdyncken sal.

 

[8] Waert dat een leenheere ontiste ende besliepe de dochtere van zynen vassael, maecht zynde, de vassael zoude exempt zyn van dien leenheere in allen saken. Ende ter contrarie, waert dat de vassael sliepe by der dochtere van zynen leenheere, maecht zynde, hy zoude verliesen zyn leen, ten profyte van den leenheere, met al dat hy van hem hilde.

 

 

[Cap.94] Van fornicacie.

 

[1] [F]ornicacie es te doene te hebbene met wyfs buuten bande van huwelyck, hetzy met concubynen, met weduwen of metten lichten wyfs.

 

[2] Alle fornicacien, hoe simple zy zyn, zyn dootsonden. Ende daeromme verbieden de canonycke rechten de concubunaigen, die nochtanne gheoorlooft waeren naer de civilen rechten.

 

 

[Cap.95] Van inceste.

 

[1] [M]en commicteer[t] incest yement te doen hebbende met zynen maechscepe, of met zynder affinite, of met muencken, nonnen of andere religieusen.

 

[2] Die te / doen hebben met nonnen es criminelic te pungnierene van den live.

 

[3] Die te doene heeft met zynder moedere, dochtere, zustere, naernichte [et cetera], die es te pungnierne meer dan van addulterien met openbaerder scandelycker doot ten exemple van anderen, ende dit naer de civile rechten. Nemaer de gheestelycke pungnieren dit crime met openbaeren penitencien, ter discretie van den officiael of anderen [hueren] juge.

 

[4] So wie te doene heeft met zynder nichte in verbodenen grade, ende al eyst ooc in huwelycke, die commicteert dit crim van inceste, tenwaere dat hy danof ghedispensert waere of dat hy swoere dat hyt niet en wiste dat zyn maechscip was.

 

[5] Van desen crime kennen de gheestelycke ende weerlycke jugen elc int huere, want het es mixti fori.

 

 

[Cap.96] Van den vullen faite.

 

[1] [D]it crim, twelc dat gheheeten es zodomye of zonde jeghen natuere, es zeere abhominable, injurieux ende diffameeux in rechte, ende te pungnierene metter doot.

 

[2] De welcke zonde inneheeft drie specien, te wetene, met lieden, met beesten, ende met hemzelven. //

 

[3] Alst ghedaen es met lieden, al waert ooc met zyns zelfs wyve, of met lichten wyve, of met mans, of met kinderen, de zulcke werden ghepungniert metten viere, also wel deen als dandere.

 

[4] Ende alst ghedaen es met beesten, de facteur ende de beesten worden tsamen ghepungniert metten viere.

 

[5] Maer alst ghedaen es met hemzelven, twelcke gheheeten es mollicies, ende ter kennesse comt, dat zelden ghebuert dan in biechten, zo es dat te pungnierene met banne ofte andere extraordinaire puegnicie.

 

[6] Van desen crime woorden ghepungniert deghone die te doene hebben met Sarasinen, Turcken, Jueden, want den kerstenen verboden es met hemlieden te cohabiterene.

 

[7] Deghone die jonghe knechtkin uprapen omme tvul fait te doene, zyn te pungnierene als boven.

 

 

[Cap.97] Van vrauwen te vercrachtene.

 

[1] [S]o wie maecht, weduwe of religieuse ende ande[re] eerbaere vrauwen vercracht, die werdt ghepungniert metten sweerde ende zyn goet verbuert ghewyst te zyne.

 

[2] Ende men verstaet cracht alsser helpgheroup es, ende dat danof blyct. / Ende als tstick ghebuert es in bosschen, in grachten, of verre van lieden, me[n] presumeert omme de vrauwe, specialic als zo eerbaer ende van goeden levene es.

 

[3] Maer om te vercrachtene lichte wyfs, die int bordeel sitten of andere oneerbaere plaetsen, en es gheen pungnicie. Want zy elcken gheabandoneert moeten zyn ende niement ontsegghen in state zynde.

 

[4] Dat meer es, al waert dat een joncman vonde int bordeel of andere oneerbaer plaetse, een maecht ghehabilliert up de lichte maniere, ende hy huer toesprake ende overdaet dede, hy zoude te excuseerne zyn.

 

[5] Men mach niet vercrachten de vrauwen die van lichten levene bekeert zyn te huwelycke state, of hemlieden betrocken hebben in eenich godshuus of beghinhof omme eerbaerlic te levene.

 

[6] Zo en doet ooc vrauwen die hem zuverlic draghen in concubinaigen met eenen goeden gheselle, al waert ooc dat zy int secrete altemet eenen anderen vrientscepe dade. Want zy elcken niet en zyn openbaerlic ende int ghemeene gheabandonneert. //

 

[7] Naer de kuere van Ghendt, zo wie by crachte bekent heeft eenighe vrauwe, ende datter clachte af comt, de vrauwe werdt ghesequestert by advise van scepenen, ende de facteur werdt ghedachvert ende inneghedaecht in vierscaeren. Comt hy, de vrauwe werde voor ooghen brocht, ende eyst dat zo by hem gaet, hy es vry. Maer gaet zo by hem niet, ende de factuer bevonden ende achterhaelt es van den faite, me[n] sallen onthooftden. Ende comt de facteur ten daghe niet, me[n] sallen maken wetteloes ende zyn goed confisquieren. Ende eyst dat twyf claecht tonghelyck, zoe sal zo dan staen ter correctien van scepenen.

 

 

[Cap.98] Van ontscakene.

 

[1] [I]n Vlaendren maken zy differencie tusschen vrauwencracht ende ontscaeck. Maer in rechte eyst eens ende gheheeten rapt.

 

[2] So wie maecht of eerbaere weduwe of religieuse of andere goede vrauwe ontscaet met crachte, hy ende alle zyne hulpers ende medepleghers die te faite gheweest hebben of raed of daet daertoe / ghegheven hebben, zyn te executeerne metten sweerde, ende huer goet te zyne verbuert ende gheconfisquiert ten profyte van den heere.

 

[3] Ende en zoude niet excuseeren dat men zeyde, of dat zo zelve quame zegghen voor justicie of eldere, dat gheweest waere by hueren consente. Want trecht, noch de justicie daermede niet tevreden zyn en zoude, midts dat tfait niet alleenlic angaet partie, maer ooc justicie.

 

[4] Want het es een reghele generale in materien van delicte dat uut allen crimen spruuten twee actien, deene om de partie voor hueren interrest, ende dander om den fisque voor tinterrest van justicien. By zulcker wys, al vergheeft deen, dander blyft in zyn actie, zo hiervooren zomwyle gheseyt es.

 

[5] Ende also, zo wie maecht of eerbaer weduwe ontscaect zonder cracht, ende hy rycke es, hy verbuert de heelft van zynen goede. Ende es hy aerme, hy werdt ghebannen.

 

[6] Ooc de vrienden die niet en achtervolghen tontscaeck fortselic ghedaen van huerer dochtere [ofte nichte], zyn te pungnierne by banne als suspect van dien ontscaeck. //

 

[7] Naer de houde kueren van Ghendt, zo wie vrauwe die vader en of moeder heeft, ontscaet by hueren vryen wille ende buuten den wille van hueren naesten vrienden ende maghen, die verbuert al huer goet dat zo heeft ende dat huer staet toe te commene. Ende dat goed gaet up huer hoyrs ghelyc of zo doet waere. Ende de man die se ontscaet heeft werdt ghebannen drie jaeren uut Vlaendren.

 

[8] Ende es zo ontscaet jeghen hueren danck ende wille, ende dat zo blyft by den man jeghen den wille van hueren naesten vrienden, zo verliest ooc al huer goet als boven. Ende dat es te verstaene van vrauwen die noynt ghehuwet en waeren.

 

[9] By previlege van den hertoghe Phelips van den jaere duust IIIJc XXXVIIJ, so wie vrauwe, weduwe of maecht ontscaet, die verbuert tlyf updat hy in handen es. Ende daer neen, hy werdt ghemaect wetteloes. Blyft zo by hem, zo verliest huer goet, ende de vrienden deelen dat ghelyc of zo doot waere. Maer blyft zo by hem niet, ende datter gheen huwelic en / es, of dat de factuer ghecreghen es, ende steerft hy by justicien of anderssins, zo keert de vrauwe weder thueren goede. Maer blyft hy te live, ende dat zo hem latende es, commende by hueren vrienden, zo sal hebben een redelycke porcie van hueren goede om up te levene also langhe als zo van hem es. Maer keert zo weder by hem, zo [verliest] al present ende toecommende, naer tzelve previlege.

 

[10] So wie ontscaect een jonck kint van IX of tien jaeren, die werdt ghepungniert by banne.

 

[11] Ende een die een jonghe dochtere ontscaet, en mach niet trauwen naer de civile rechten. Ende eyst dat zo hem trauwet, zo verliest al tgoet dat zo van hem ghehadt [heeft].

 

[12] [Maer naer de canonycke rechten mach de ontscaecte dochtere wel trauwen den ontscakere ende tghuendt dat zou danof doet, es ende blyft huwelyck ende en verliest van hueren noch van zynen goede nyet, want metten huwelycke zoo eist haerlieden ghemeene].

 

[13] Al heeft een ontscakere twyf ghetrauwet, ende dat zo zeecht dat al ghedaen es by hueren dancke ende consente, nochtan en zyn de facteurs daermede niet quyte jeghen justicie, zo voorscreven es, maer zyn pungnierlic tot zy remissie hebben of pardoen van den sticke gheinterineert, zoot behoort.

 

[14] Ende in dit crim van rapte werdt ghepungniert also wel de wille als de daet. Te wetene, als de facteur met eenighen teekenen van buuten toocht dat hy wille hadde te ontscaekene. //

 

 

[Cap.99] Van force publicque.

 

[1] [P]ublicque fortse es yemende verfortseeren in zyn huus, of up tstrate, of andere openbaere violence doen met wapene, of het [es] yemende vertasseren, of met crachte dwynghen yet te doene, of yet te beloevene, of yet te ghevene jeghen recht, ende daer men niet inne ghehouden es, of yemende te dwynghene te [spelene] jeghen zynen danck, of beletten dat hy tzynen daghe van wette niet commen en mach, of dat hem gheen recht ghescien en mach, of dat de juge by be[d]wanghe anders wysen sal dan dat recht es, of het es vergaderen volc om yemende te verlastene of doot te slaene, of om sedicie te makene, of het es dueren ende veinsteren in sticken te smytene, ende altoes met wapene.

 

[2] Ende generalic, alle crachten ende overdaden die men doet met wapene, zyn gheheeten fortse publicque. Ende me[n] verstaet wapene alle manieren van stocken daermede men grieven of hinderen mach.

 

[3] Als dit crime ghecommicteert es met wapene zonder yemende te grievene van den live, zo es de pungnicie den eeuwelycken ban / met confiscacie van goede. Maer esser quets of doot, zo pungniert de juge den quets of de doot zoot behoort.

 

[4] Als een by violencien ghesteken es uut zynder possessie, die mach civilic agieren up tpossessoir ende zyn possessie recupereren. Ende [es] de violencie ghedaen met wapenen, zo mach hy contendeeren hem ghepungniert te hebbene pena legi Julie de vi publica [twelke es de peyne voorscreven].

 

[5] Ende een juge die by dissimulacien of anderssins laet van desen crime te pungnierene, of zulcke pungnicie niet en doet alsoot behoort, bediet infame ende onhabel om meer juge te moghen zyne, ende werdt ghecondempneert in hondert ponden goudts naer rechte.

 

 

[Cap.100] Van represalien.

 

[1] [A]ls men yemende van buuten tzyne neemt by fortsen in tyden van payse, hetzy ter zee of te lande, ende dat de prince van den facteur hem ontseecht justicie dies versocht, zodat hy ten zynen niet gheraken en can, zo mach de prince van den gheinteresseerden doen sommeren by heraulden, ambassateurs of poursuyanten den anderen prince dat hy zyne subject redene doet doen. Ende daer hyt dan niet en doet, zo expediert de prince van den gheinterresseerde brieven van represalien // om te vanghene alle ondersaten van den anderen prince die binnen zynen lande commen zullen ende arresteren al huerlieder goed dat men vinden sal binnen denzelven zynen lande, tot hy vuldaen es van zynen verliese.

 

[2] Ende men verstaet dat de justicie ontseyt es als de prince van den facteur dissimuleert of negligent es up de clachte van den gheinterressceerden justicie te doene, of dat hy de materie sleept met delayen, of abuselycken vonnessen daerinne gheeft. Tenwaere datter juge van appelle waere, in welc gheval hy zoude moghen appelleeren ende zyn recht vervolghen totten hende. Nemaer waerer gheen juge van appelle, of dat men den ghegreveerden by den juge van appelle openbaerlic noch meer greveerde, hy zoude zyn recours hebben an zynen prince om zyn lettren van represalien te vercryghene.

 

[3] Dit recht van represalien es in rechte gheheeten impignoracie, ende naer ons tale brieven van maercke. Ende tscynt zynde rigoureux ende odieux in hemzelven, want vanghen of arresteren deen voor den anderen, of bescadeghen denghenen dies niet en moghen, / en scynt niet redelic. Nochtanne eist ghepermicteert als innebrocht by den goddelycken ende ooc by den meynschelycken rechten, omdat de ghebueren mellyncanderen niet bescadighen en zouden, welc goddelic ende meynschelic recht de civile rechten niet ghecorigiert en hebben.

 

[4] Howel, men gheeft gheen represalien om cleyn dinghen, noch om cleen verlies, noch zonder kennesse van saken, noch zonder wysdom of vonnesse.

 

[5] Men co[n]senteert ooc niement lettren van represalien, hy, deghone die se impetreert, en zy warachtich subject onder den prince die de represalien gheeft, scot ende lot daer gheldende metten anderen ondersaten, of het en waeren gheprevelegierde persoonen die by previlegien [gheen] scot ende lot gholden, ghelyc als de studenten daer universite of scole es, souldoyiers daere garnisoenen zyn, [raedslieden] van princen ende diereghelycke, want men de zulcke houdt voor ondersaten.

 

[6] Men gheeft ooc gheen represalien denghonen wien de scade of injusticie ghedaen was eer hy ondersate bedeech.

 

[7] Zo en doet ooc jeghen zyns zelfs ondersaten, noch jeghen vrauwen, noch jeghen cleercken, noch jeghen scolieren, // noch jeghen huere dienaers, scrivers, noch beddellen.

 

[8] Zo en doet men ooc jeghen ambassadeurs, noch jeghen deghone die ghedaecht zyn torconscepe te commene of trecken in vryen maercten, of in groote aflaten ende pardoenen zonder fraude, noch ooc jeghen cooplieden, scippers of huere dienaers die by fortunen ende grooten tempeeste van der zee, fortcelic bedwonghen zyn an dlant te moeten commene, noch jeghen deghone die ghedaecht zyn te rechte te moeten compareren. Want alle dese vry gaen ende vry keeren moeten hebben.

 

[9] Alle [re]presalien moeten gheexecuteert zyn in de landen of jurisdictien van den prince die se gheeft, ende niet daerbuuten, ende by zynen officiers ende niet by den impetrant of anderen. Ende en mach dexecuteur de scade niet excederen.

 

[10] Ende eenighe segghen dat gheen princen die oversten kent, of prince boven hem heeft, represalien consenteeren mach. Maer de costume es contrarie, specialic in Vlaendren.

 

[11] De grave van Vlaendren expediert lettren van represalien nietjeghestaende dat hy den conynck kent voor zynen oversten. Ende dat dat waer es, by den XXIXen article / van den paix van Senlis es gheseyt dat de conynck om de saken voorleden, gheen represalien gheven en sal up Vlaendren of anderen desen landen, noch de eerdshertoghe Phelips up Vranckerycke, Bretaingnen [et cetera], twelcke niet besproken en zoude hebben gheweest, hadde de grave gheen auctoriteyt ghehadt represalien te ghevene.

 

[12] Ende zo wie represallien qualic impetreert, betaelt voor emende quadruple ende verliest zyn saken ende tghuent daeromme hy de [re]presalien vercreghen heeft.

 

 

[Cap.101] Van tollen ende anderen exactien.

 

[1] [S]o wie nieuwen tol, cueilloote of ander exactie voortstelt zonder auctoriteyt van den prince, ende dat hy dien hefft by crachte tvolc daertoe dwynghende, die commicteert fortse publicque ende es capitalic te pungnierene.

 

[2] Want doet hyt zonder cracht ende zonder yements wedersegghen, zo eist fortse privee ende te pungnierne metter peyne van vyftich ponden gouts of anderssins ter discretie van den juge.

 

[3] So wat tolleneere tol neemt van denghonen die gheenen tol sculdich en zyn, es naer rechte capitalic te pungnierene van exactien, sed hoc jure non utimur.

 

[4] Ende zo wie uut frauden meer heescht dat men sculdich es van // tolle, die betaelt tweevaut. Ende doet hyt met fortsen, hy betaelt quadruple. So doen ooc huer dienaers.

 

 

[Cap.102] Van force privee.

 

[1] [F]orce privee es yement cracht doen zonder wapene. Verbi gracia, de crediteur die uut zyns selfs auctoriteyt dwynct zynen debiteur te betalene commicteert force privee.

 

[2] Zo doen ooc deghone die cracht doen sciplieden in tyde van naufraige ende hemlieden thuere ontdraghen, of die te brande loopt ende den lieden thuere nemen, of die met vergaderynghe van volcke zonder wapene yemende verdriven uut zynen huuse of gronde van erven ende hemzelven danof in de possessie stellen.

 

[3] Een voocht die met fortsen occupeert tgoet van zynder weese, commicteert fortse privee.

 

[4] Soe doet hy ooc [die] yements dochtere of bruut by forcen dwynct of onthout.

 

[5] De pungnicie van desen crime es naer rechte de confiscacie van zynen goede, ende hy bedyt infame ende werdt ghepriveert van allen staten ende eeren. Ende de juge die dissimmuleert van desen crime justicie te doene of anders / danof wyst dant behoort, wert infame.

 

[6] Maer naer de practicque ende recht costumier, de pungnicie es arbitraire ter discretie van den juge, ende naer de gheleghenthede van den sticke ende qualiteyt van den persoone.

 

 

[Cap.103] Van rapynen.

 

[1] [R]apine es yement nemen zyn catteil openbaerlic, twelcke ghebuert in twee manieren, te wetene by fortsen ende zonder fortse. Verbi gracia, so wie yemende neemt zynen capproen, bonnet, hoet, heycke, tabart, haessac, burse of ander goet, openbaer zonder fortse, commicteert rapine. Ende es te pungnierne metten quadruplicque binnen den jaere, ende naer tjaer metten restitutie van den principale.

 

[2] Ende zo wie zulcke rapine doet met fortsen ende zonder wapene, die werdt ghepungniert met confiscacie van een deel van zynen goede. Ende eyst by fortcen ende met wapene, zo werdt hy eeuwelic ghebannen, of anderssins crim[i]nelic ghepungniert.

 

[3] Zo werden ooc alle hulpers ende medepleghers, ende die raet of daet toe ghegheven hebben.

 

[4] Ende die hemzelven berecht ende zyns selfs dynck openbaerlic neemt // en commicteert gheen rapine om ghepungniert te zyne als rapineur. Maer hy verliest trecht dat hy daeranne hadde.

 

[5] De rapineur werdt zomwyle ghepungniert als dief metter ghalghe.

 

 

[Cap.104] Van roove.

 

[1] [R]oof es ymende tzyne nemen bedectelic, met crachte, by nachte, of verre van lieden, in bosschen, passaigen, zytstraten, of andere suspecte plaetsen, of onbehoorlycke tyden. Ende es te pungnierene metten sweerde ende confiscacie van goede, ende tlichame te stellene up een rat met taxkins van ryse, omme te tooghene dat hy straetroever was.

 

[2] Dit crim es zo detestable dat de keercke den delinquant danof niet en bevryt, ende es danof vanghere ende wroughere eenyeghelic, ende moet terecht staen ter plecken daer hy ghevanghen es zonder declineren, ende en mach niement van dien crime hem ter purge stellen. Maer hy zoude hem wel moghen ghedraghen in alle informacien ghedaen of te doene.

 

[3] Alle deghone die roovers herberghen of logieren, of hulpe, faveur of assistence doen, in wat manieren dat zy, willens en wetens, zyn ooc / capitalic te pungnierene. Ende hebben daerup diversche ordonnancien ende statuuten ghemaect ende ghepublieert gheweest.

 

[4] De juge[n] die danof dissimuleren justicie ende pungnicie te doene, zyn te condempnerene in hondert ponden gouds ende werden infame, ende zomwyle ghepungniert livelic ende capitalic.

 

[5] Ende in Vranckerycke worden de straetroovers ghesleept ter galghewaert ende also ghehanghen.

 

[6] In de Duutsche landen woorden de straetroovers gherabraect, dats te segghene levende ghebonden up raden, de leden ghebroken, ende also laten sterven vanzelfs, in grooter pyne ende alende.

 

[7] By den previlege van wylen salegher memorien de grave Guy van Vlaendren, die van Ghendt pungnieren dit crim civilic met LX ponden parisis, ende te versettene ende restituerene de scade binnen derden daghe. Hoewel dat men tzelve previlege anders niet en useert dan van ghemeene scade die men hemlieden buuten up huerlieder goeden doen mach van ghemeenen spoillaigen te doene, nemaer van ande[re]n rooven die ander doende zyn, die werden ooc ghepungniert in der manieren voorscreven. //

 

 

[Cap.105] Van moortbrande.

 

[1] [S]o wie yements huus, schuere, stal, scip of andere edificien, of ooc coorne, vruchten of ander goet verberrent, daerin tvier stekende by upsetten wille, werdt ghepungniert metten sweerde of metten viere.

 

[2] In Vlaendren useren zy de pungnicie te doene metten viere, ende daernaer tlichame te stellene up een radt, met een potkin daeronder an trat hanghende.

 

[3] In Brabant useert men de moortbranders te brandene ende een zeer onghenadeghe doot [te] doen sterven omme te meerder exemple te ghevene, ende daer te doen scuwene de frequencie van zulcken enorme ende wraeckghiereghe delicte.

 

[4] Ende van desen cryme wert ghepungniert also wel den wille als de mesdaet. Want zo wie yement dreecht te verberrene, zegghende ic sal den rooden hane over hu huus doen vlieghen, die es te pungnierne ghelyc of hyt ghedaen hadde.

 

[5] Zo es hy ooc d[i]e preparatorien of maniere ghemaect heeft tviere te stekene met pycken, walmaken, brandenviers, of diereghelycke, al en heeft hy tfait niet vulbrocht ende ghedaen. /

 

 

[Cap.106] Van inviere.

 

[1] [A]ls den brant van inviere groot es, ende groote scade daer ghebueren doet, zo es deghone uut wiens huuse den brant comt te werpene int vier updat men in de hitte ghevanghen can, ende daer neen, eeuwelic te bannene.

 

[2] Maer es den brant cleene, zo moet deghone uut wiens huuse den brant comt, uprechten de scade ende ghepungniert zyn van zynder rouckelooshede met fustigacien, banne, of anderssins te discretie van den juge.

 

[3] Ende en helpt gheen excusacie van dronckenscepe of roukelooshede van boden, want hy in dat stick voor al verandwoorden sal, ende moet den gheinterresceerden huer scade uprechten.

 

[4] Hoewel, nochtan [ware] den brant commen in zyn huus by fortune van den dondere, blixeme, moortbrande of anderssins, hy en waere nieuwers inne ghehouden.

 

[5] Ende men presumeert dat den brant in zyn huus ghesteken es by moortbrande als den brant eerst comt uuter scuere ofte ander plecke daer men niet ghewuene en es vier te makene, noch licht te draghene.

 

[6] Zo doet men ooc als de weert tevooren ghedreecht // was te verberne, ende dat datte blycke. Verbi gracia, waert dat myn viant uut viantscepe tvier stake in myn huus, stal, scuere, hovenbuer of andere edificie, daermede thuus van mynen ghebuer mede verberrent worde, ic en zoude niet ghehouden zyn in de scade van mynen ghebuer. Tenwaere dat bleecke dat ic oorspronck ende cause gheweest waere van diere viantscip, in welc gheval ic ghehouden zyn zoude de scade te beterne.

 

 

[Cap.107] Van dycken inne te stekene.

 

[1] [S]o wie dycken van der zee of van den rivieren insteect of breect, die es te pungnierene metten viere ter plecken daer tcas ghebuert es.

 

[2] Zo werden ooc alle de medepleghers ende deghone die raet ende daet daertoe ghegheven hebben.

 

[3] Ende zo wie insteect de dam[m]en van den meersschen zodat de meersschen daermede verdryncken ende scade doen, die werden naer rechte ghepungniert in metallum, ende naer costume in de restitucie van der scade, ende anderssins arbitrailic ter discretie van den juge.

 

[4] Naer / de kuere van den Vier Ambochten, zo wie dyck innesteect, verbuert de vuust, zo ic onthouden hebbe.

 

 

[Cap.108] Van violateurs van keercken.

 

[1] [D]e keercke violeren es eene overdaet doen in de keercke of up tkeerckhof, of yemende danof halen die de [immunite] ende vryheyt danof anghenomen heeft.

 

[2] Want zo wie de keercke violeert met fortsen, commicteert crim jeghen de godlycke majeste, ende es naer de civile rechten pungnierlic capitalic metten sweerde ende confiscacie van goede, ende naer de gheestelycke rechten arbitrairlic met restitucie ende reparacie.

 

[3] Nemaer ghy moet weten dat de keercke consenteert den weerlycker rechter drie manieren van crimeneusen te moghen halene van der keercke zonder de keercke te violerene. Te wetene, straetroovers, malicieuse homiciden, ende deghone die onder tdexele van der vryheyt van der keercke fait ghedaen hebben. Ende de civile rechten hebben der noch twee criminele sticken daertoe ghevoucht. Te wetene, addulterien ende vrauwencrachters, hoewel de gheestelycke en willen // ghemeenlic die niet wel admicteren, tenwaere dat zy ghesciet waeren in de keercke of up tkeerckhof.

 

[4] Zy en willen ooc niet dat men yemende hale uuter keercke voordat de gheestelycke officiers ghekent hebben wat criminel dat es, ende ooft zulc es dat de keercke den facteur bevryen mach. Twelcke dycwyle groote verachteringhe gheweest es van justicien, ende es menich crimineus daermede ontcommen.

 

[5] Waert dat een facteur yment belaechde by der keercke omme te haestelycker in de keercke te moghen vliene, die en zoude in die keercke niet vry zyn, want hy hem betraut hadde up de keercke.

 

[6] De keercke en gheeft gheen vryheyt den uutgheloopenen moinc, want zyn prelaet hem uuthalen mach zonder violeeren.

 

[7] So en gheeft ooc gheen vryheyt den homicide die cleerck versleghen heeft, noch Jueden, noch Sarasinen, noch slaven die hueren meester ontloopen.

 

[8] Tgoet van den sculdeneers van den prince en es ooc niet vry in keercken, maer zoude de prince dat moghen uuthalen zonder de keercke violencie te doene.

 

[9] Zo en zoude men niet tgoet van anderen sculdeneers / van particulieren priveen persoonen, tenwaere by consente van den bisscop. Ende de bisscop en zoude dat niet behooren te ontsegghene, want de keercke niet ghemaect en es omme yement onghelyc te doene.

 

[10] Men heeft nu onlancx gheuseert te halene uuter keercken by mandementen van den prince banckerouters, die mids huerer vlucht den cooplieden ende inseten bystier maecten ende groote scade deden.

 

 

[Cap.109] Van vanghenesse te breeckene of violerene.

 

[1] [H]et zyn vele manieren van vanghenessen. Te wetene, eerst vanghenessen om pungnieren, ten anderen vanghenessen om verwaeren, ten derden vanghenessen om vermoyen, ten vierden vanghenessen [om] gheoorlooftder oorloghe, ende ten vyfsten vanghenesse van ongheoorlooftde oorloghe.

 

[2] De weerlycke rechten en pungnieren niement met vanghenessen. Maer zo doen wel de gheestelycke rechten, de welcke condempneeren ghemeenlic ad perpetuos caerceres.

 

[3] So wie licht in vanghenessen van justicien om verwaeren, // ende uuter vanghenesse gaet zonder violentie of yet te breken, want hy de duere open vint, die es alleenlic te pungnierene by banne of anderssins ter discretie van den juge.

 

[4] Maer heeft hy de vanghenesse ghebreecken naerdat hy tcrime ghekent heeft, of naerdat hy danof verwonnen es, zo es hy pungnierlic van den live, alsoot hiervooren gheseyt es al int langhe, in een ander capittle.

 

[5] So wie ghevanghen es by execucien om te vermoyene, ende by dien middele justicie hem te obedierne ende tghewysde te vulcommene, ende hy de vanghenesse violeert, die werdt ghepungniert arbitrailic by banne, ofte anderssins ter discretie van den juge.

 

[6] Zo wie ghevanghen licht by rechtveerdegher oorloghe, ende hy ontcomt, die en verbuert niet, maer es quyte van allen rentsoenen, tenwaere dat hy zyn trauwe ghevende hem voorder verbonden hadde.

 

[7] Maer zo wie ghevanghen es van onrechtveerdegher oorloghe, ghelyc als lieden antieren moordeneers, roovers, verraders ende andere die den paysivelen meynschen onrechtveerdeghe oorloghe / doen, ontloopt ende huut vanghenesse breect, die werdt sceerpelic ghevolcht met alre diligencie, zonder bannen. Nemaer werdt ghestelt up ghelt omme hem te ghecryghene levende of doot, want hy viant es van allen meynschen.

 

[8] So wie breect de vanghenesse die hem gheordenneert es te houdene up peyne, die verbuert de peyne, zo insghelycx hiervooren gheseyt es.

 

[9] Ende zo wie breect ghiselinghe, die es te pungnierene naer de kueren, statuuten ende ordonnancien diere of zyn. By der kuere van Ghendt, zo wie sgraven ghiselvrede breect, verbuert LX ponden.

 

[10] Ende zo wie die de vanghenesse breect om yemende die ghevanghen licht van crime te verlossene ende uut te halene, die es te bannene vyftich jaer of eeuwelic, naer de gheleghenthede van den sticke.

 

 

[Cap.110] Van saulvegardebrake, vrede[brake] ende versekerthedebrake.

 

[1] [S]o wie breect de sauvegarde van den prince met vryen upsetten wille ende propooste, die es te pungnierene van den live.

 

[2] Ende me[n] verstaet dat zo ghebroken es als men yet doet forcelic binnen of contrarie derzelver // salvegarde [zodat] deghone die in de salvegarde es, daer[by] grief, scade of scande lydt.

 

[3] Vredebrake ende versekerthedebrake zyn te pungnierene naer de peynen die daertoe ghestelt zyn, of naer de kueren, statuuten ende ordonnancien die danof ghemaect zyn in elcke plecke.

 

[4] Ghelyc als te Ghendt, want naer de oude kuere van Ghendt, vredebrake es lyf ende goed. By eender ander kuere, vrebrake es de boete van LX ponden jeghen den grave, XX ponden jeghen de stede, ende X ponden jeghen de partie.

 

[5] Van ghelycken, zo wie te Ghendt vrede breect met wonden, verbuert tlyf, updat hy in handen es. Ende daer neen, by zynder absencie, men maecten wetteloes. Ende die vrede breect zonder wonde verbuert C ponden, te wetene LX ponden jeghen den heere, XX jeghen de stede ende XX ponden jeghen de partye.

 

[6] By eender ander kuere, men sal den vredebrekere met wonden zyn huus afwerpen, zonder dat daernaer nemmermeer te moghen betemmeren. Ende comt de vredebrakere in handen, me[n] sallen rechten als van moorde. Ende comt hy in handen niet, me[n] sallen bannen vyftich jaeren van moorde.

 

[7] Ende in allen anderen saken en verbuert de poortere van Ghendt niet meer dan tlyf of LX ponden, tenwaere in vrebrake. Daer verbuert hy tlyf ende LX ponden by der kuere van den grave Guy. /

 

 

[Cap.111] Van heerlycken vrede.

 

[1] [D]e grave van Vlaendren doet tweewaerfs tsiaers wysen ende publieeren in zyn Wetachteghe Camere, eenen eerlycken vrede, by der welcker hy neemt ende stelt alle zyne ondersaten van Vlaendren in vrede ende in sauvegarden, hemlieden verbiedende alle weghen van faiten, up de verbuerte van live ende van goede.

 

[2] Ende heerlycke vrede es meer te ontsiene dan paeys. Want paeys mach men aflegghen met communicacien ende by [consenten] van partien. Zo en mach men niet met heerlycken vrede.

 

[3] In Vranckerycke useeren zy de la quaranteyne du roy, twelcke es een oude ordonnancie royale. Daermede maect de coninc bestant van XL daghen tusschen alle partien die ghevochten hebben ende hueren vrienden ende maghen up peyne van moorde ende confiscacie van goede, de facteurs altyts uuteghesteken.

 

 

[Cap.112] Van paix ende bestantbrake.

 

[1] [S]o wie breect bestant dat ghemaect es tusschen princen ende steden, pillierende de cooplieden of de landslieden thuere nemende, die es te condempnerene in de restitucie metten quadruplicque, ende werdt infame ende personnelic ghepungniert. //

 

[2] Ende zo wie binnen bestande yemende van der eender zyde slaet ende quest, verbuert de vust, of hy werdt anders extraordinairlic ghepungniert naer de gheleghentheyt van den sticke. Ende slaet hy doet, de pungnicie es livelic metten sweerde.

 

[3] Rudders o[f] lieden van oorloghen die den ghemeenen paix breken, staen te pungnierene capitalic van paixbrake. Ende andere die gheen lieden van oorloghen en zyn, werden ghepungniert ter discretien van den juge.

 

[4] Ende zo wie den paix breect met wonden, die verliest de vuust. Ende slaet hy doot, hy werdt ghedoodt metten sweerde. Ende breect hy se anders, hy werdt anders extraordinairlic ghepungniert.

 

 

[Cap.113] Van sepultueren te violeerene of brekene.

 

[1] [S]o wie breect of wechdraecht steen, zaerck, ymage, pilaer, of andere chierynghe of ornament van sepultueren, es te condempneerne jeghen de hoyrs die in de sepultuere gherecht zyn voor de injurie IIJc gouden pennynghen.

 

[2] Zo es ooc jeghen allen anderen die danof claghen ende agieren willen. Want de actie populaire es, die elc intenteeren mach die wille, al en gaet hem niet anne. /

 

[3] Thuus daer de ymaigen, zaerck, steenen, of andere sticken van sepultueren ghebrocht werden, werdt gheconfisquiert ten profyte van den fisque.

 

[4] So wie dit crim commicteert, commicteert ooc sacrilege, ende es naer rechte te pungnierne als sacrilege doende in tien ponden goudts. Ende de juge die by dissimmulacie of anderssins laet dit crim te pungnierne, es te condempnerene in twyntich ponden goudts.

 

[5] Zo wie trect uuter sepultuere tdoode lichame van yement, of de beenderen, of andere reliquien, die es te pungnierene metten sweerde, updat hy vilain es ende van cleender abstractie ende condicie. Ende es hy edele ende van den goeden commen, zo es hy te bannene metten eeuweghen banne, die zy heeten in de rechten deportacie. Tenwaere dat hyt ghedaen hadde met fortsen ende ghewapenderhand, want in dat cas, hy waere insghelycx livelic te pungnierene ende corigierne, zonder eenighe dissimmulacie of excusacie die hy niet doen en mach, te wat causen of tytle dat zyn mach. //

 

 

[Cap.114] Van dieften.

 

[1] [D]iefte es yement [tzyne te] nemen bedectelic zonder wapene, of het es yment roerende goed contracteeren of handelen jeghen [den] danck van den heere of meestere, met intencie van profyt of winnynghe daeran te doene.

 

[2] Dit crim es verboden by den godlycken rechten in de tien gheboden: Non furtum facis. Zo eist ooc by den civilen rechten.

 

[3] Eenighe dieften zyn simple, ende andere niet simple.

 

[4] Simple diefte es alsser gheen ander aergher crime mede ghevoucht es. Want omme simple diefte en werdt niement ghehanghen naer de houde rechten. Maer es de simple diefte te pungnierne met viervout en twivout jeghen den heere, ende met restitucie van [den] principale jeghen partien, ende met scaden ende interresten.

 

[5] Maer niet simple dieften zyn te pungnierene naer de groodte van den sticke ende crime dattmer inne vindt ende mede ghevoucht es. Te wetene, hadde hy ghestolen in de keercke keerckelic goed, men zouden pungnieren als sacrilege ghecommicteert / hebbende. Of hadde hy ghestolen met fortsen brekende sloten of [comptoiren], hy waere pungnierlic van diere fortse. Of hadde hy int stelen yement dootghesleghen, hy waere te pungnierene als ghedaen hebbende homicide, ende also voort.

 

[6] Naer de nieuwe rechten, ende ooc naer rechte costumier, een simple dief es om deerste reyse ghesleghen met rooden, omme de tweesste gheteekent in de hoere of anderen leden, ende omme de derde werdt hy ghehanghen. Ende dat omme de frequencie van den delicte die de pungnicie doet augmenteeren.

 

[7] Ende also de dief die tweewaerf achterhaelt es van dieften, es gheheeten fur consuetus, want twee acten maken costume. Ende die driewaerf steelt, es gheheeten fur famosus vel [grossator].

 

[8] Naer de Lombaertsche rechten, ende ooc naer rechte costumier aldaer, een simple dief es om deerste reyse te pungnierne met te verliesene een hooghe, om de tweesste reyse zynen nuese, ende om de derde tlyf. Maer de Roomsche rechten abhorreren de desingnacie van den aenschynen, want taenschyn ghemaect es naer taensschyn Gods.

 

[9] De keyserlycke rechten in // usibus feudorum, pungnieren livelic de simple dieften die maer V scellingen groten ghestolen heeft. Maer dat verstaet hem als metter diefte bestant of paeys ghebroken werdt.

 

[10] Ooc willen eenighe docteur[s] segghen dat elcken scellynck maect eenen gouden pennynck, danof de LXXII maken een pontstick gouds.

 

[11] De civile rechten en maken gheen distynctie of de diefte groot es of cleene, maer pungnieren de frequencie livelic, also wel om cleene diefte als om groote diefte.

 

[12] Hoewel de juge groote consideracie neemt up den dief die simpelic steelt uut aermoeden of uut noode, broot of ander dynck dat etelic of drynckelic es. Zo doet hy ooc up den tyt ende qualiteyt van den persoonen.

 

[13] In Vranckerycke ende in vele andere steden ende plecken, useren zy in vele sticken te hanghene den simplen dief om deerste reyse. Te wetene den knape of brootate die zynen meester steelt. Hoewel nochtan, willen de rechten dat familiere ende domesticke dieften niet en worden openbaerlic ghepungniert, ende negheen knape en sal sterven om diefte / ghecommicteert in zynen meester[s] huus.

 

[14] Zy useeren ooc in Vranckerycke ende eldere, te hanghene om deerste reyse den dief [die] plouchysers steelt of de peerden uut der plouch, of die de munte van zynen prince scroet, of die ghestolen heeft in de heerbeerghe daer hy ghelogiert [es], of in keercken of up keerchoven, of der lieder kinderen ende diereghelycke.

 

[15] De zone die zynen vader steelt, commicteert diefte. Zo doet ooc een wyf die hueren man steelt, hoewel dat zy daeromme niet en zyn te pungnierene als dieven, maer staen ter corectie van den juge tzynder arbitraige. Nemaer de vadere of de man moghen tghestolen goed by justicien doen halen daert es, zonder ghelt of prys te ghevene.

 

[16] Maer waert dat twyf wechghinghe met eenen anderen man, ende dat die man of twyf wechdroughen eenich ghelt, juweel, of ander goed, den huuse toebehoorende, de wechleedere zoude ghepungniert zyn livelic als dief ende adulterin, ende de vrauwe met banne of andere pungnicie ter discretie van den juge.

JUSTIFY"> 

 

[17] Eenighe dieven zyn gheheeten openbaer dieven, ende andere niet openbaer. Openbaer // dief es die achterhaelt of ghevanghen es metten [packe]. Niet openbaer dief es die tpack wech heeft, of ander lieder roerende goed heeft, of handelet jeghen zynen danck.

 

 

[Cap.115] Van sacrilege.

 

[1] [S]oe wie keerckelic goet steelt in de keercke of up tghewydde, die es pungnierlic metter galghe of metten sweerde ter discrecie van den juge, als dief ende als sacrelege ghecommicteert hebbende.

 

[2] Ende zo wie keerckelic goet steelt buuten der keercken of buuten den ghewydden, verliest de vuust naer rechte. Ende naer costume werdt hy ghehanghen.

 

[3] Ende zo wie steelt in de keercke of up tghewydde, weerlic goet, es te hanghene uut causen van der plecke daer hy de diefte doet.

 

[4] Ende me[n] verstaet keerckelic goet, thelich sacrament, de cyborien, de reliquen, de cassen, [de boucken], de monstrancen, de ornamenten, ende generalic al dat ghededieert es ten dienste Gods.

 

[5] Want naer rechte tcrim van sacrelege mach diverschelic ghepungniert zyn, te wetene, metten viere, metter galghe, of met gheworpen te werdene den beesten ende also voort. /

 

[6] Zo wie upbreect sepultuere van den dooden, ende steelt de kiste of lynwaet of ande[r] goet, die commicteert sacrelege ende werdt ghepungniert metter galghe.

 

 

[Cap.116] Van reeuroeve.

 

[1] [S]o wie dat steelt in steerfhuusen eenich goed dat niet verdeelt en es, de zulcke commicteert reeuroof, ende es te pungnierene ter discrecien van den juge met eeuweghen banne, of anderssins arbitrairlic naer de qualiteyt van den persoon ende gheleghenhede van den faite.

 

[2] Ende en es gheen excusacie dat tgoet niet verdeelt en was, ende dat men niet en wiste wiedt behooren zoude, want de dief wel wiste dat zyne niet en was, ende dat den steerfhuuse toebehoorde.

 

[3] Naer de costume, de houdere of houderigghe van eenighen steerfhuuse die in den staet van onverdeelden goede of maken van den inventaris achterhout eenich goed voort te brynghene wel wetende dat den ghemeenen steerfhuuse toebehoort, die verliest dat goed ende al trecht dat hy of zou daeranne hadden. Ende van ghelycken eist van den hoyre emmers naer tsteerfhuus van Ghendt. //

 

 

[Cap.117] Van beesten te stelene.

 

[1] [S]o wie steelt een cudde van tien scapen, of van vier veerckenen, of een peert, of een coe, die werdt ghepungniert naer rechte in metallum, of met eeuweghen banne, ende naer rechte costumier metter galghe.

 

[2] Ende doet hyt by fortsen ende met wapene, hy werdt gheworpen den beesten naer de oude rechten, ende naer costume ghepungniert metten sweerde.

 

[3] Ende deghone die zulcke scapen of peerdedieven recepteeren of heerbeerghen, worden naer rechte ghebannen X jaeren.

 

[4] Insghelycx, zo wie die steelt hanen, hinnen, kiekenen, pauwen, of andere domesticque voghelen of ooc andere beesten, die commicteert diefte, ende werden ghepungniert arbitralic.

 

 

[Cap.118] Van te stelene in den brant.

 

[D]e diefte die men doet int loopen ten brande, of daer een scip verdeerft, staet naer rechte te pungnierene metten quadruple binnen den jaere [ende] ten simpelsten naer tjaer, ende naer costume metten baste. Want die diefte ghedaen es onder tdexele van duechden ende anders en eyst niet te bekeerene. /

 

 

[Cap.119] Van te stelene tghemeen goedt.

 

[1] [S]o wie administracie of handelinghe hebbende van sprincen pennynghe, dezelve pennynghen steelt of wechdraecht of anderssins bekeert tzynen profyte, of converteert in anderen saken ende usaygen dan ten profyte van den prince, die es te pungnierne metter quadruplicque ende metten banne, of, zo ander segghen, capitalic van den live.

 

[2] Ende zo wie gheen administracie hebbende die pennynghen steelt, es te pungnierene metter galghe als dief.

 

[3] So wie administracie hebbende van den pennynghen van eenigher stede of ghemeente, dezelve pennynghen wechdraecht, of bekeert in ander usaige dan daertoe dat zy ghegheven ende gheordonneert zyn, ende zonder auctorite van den justicie, die es te pungnierne metter quadruplicque ende metten eeuweghen banne.

 

[4] So es hy ooc die zulck ghelt vermanghelt of verwisselt, tgoet ghelt daeruute nemende ende ander aergher daerinne legghende.

 

[5] Ende zo wat tresorier zulck ghelt by hem behout ende niet en lecht in de tresorie of ander plecke van der stede daertoe gheordonneert, dien mach men vanghen ende in de vanghenesse houden totdat // hy tzelve goed in de tresorie of andere ghedesigneerde plecke ghebrocht sal hebben.

 

[6] De ontfanghere die in zyn rekenynghe of boucken [achterlaet] te scrivene, of min scryft dan hy in de waerheyt ontfaen heeft, es te pungnierene metten quadruplicque ende metten banne.

 

[7] Generalic, zo wie yements roerende catteil, cleen of groot, anneveert, wechdraecht, handelt ende tractiert jeghen den danck of wille van den proprietaris, by wat manieren dat zy, die commicteert diefte diverschelic. Nochtan ende es danof diverschelic pungnierlic. Te wetene, zomwyle metten restitucie van der quadruplicque ende zomwyle anders naer de qualiteyt van den sticke, zo voorscreven es.

 

 

[Cap.120] Van te recepterene of heerbeerghene ghestolen goedt.

 

[1] [N]iet alleenlic en es ghehouden den principalen dief in de diefte, maer zo zyn zy ooc alle die den dief, de diefte doende, troest, hulpe ende bystant ghedaen hebben ende mede ghedeelt, of den dief of tghestolen goet gherecepteert ende gheheerbeerch[t] hebben, wetende dat zulck was.

 

[2] Maer van rade en es niement te pungnierene, tenzy dat by dien rade de / diefte ghedaen ende ghecommicteert zy, ende dat de dief anders de diefte niet ghecommicteert en zoude hebben.

 

[3] Niement en es ghehouden den dief te wroughene, hy en wille. Maer de juge mach ondersouck doen van den ghestolenen goede alomme in de plecke die hem suspect zyn. Ende me[n] moet hem alle openynghe doen van cameren ende couffers.

 

[4] Vader, zone, broeder, zuster, man, twyf, ende diereghelycke, die dieven of ghestolen goed gherecepteert of gheheerbeercht hebben, en zyn niet zo stranghelic te pungnierene als de vremde, tenzy dat zy mededeelich zyn van der diefte. Want elc zyn bloet behoort te verlossene ende te besceermene.

 

 

[Cap.121] Van ghestolen goet te coopene.

 

[1] [Z]o wie ghestolen goet coopt wel wetende, es te pungnierene ghelyc de principale dief. Maer wiste hyt niet, zo es hy quyte met restituerende tghestolen goed zonder prys of zonder zyn ghelt weder te hebbene.

 

[2] Als men vint ghestolen goed int huus van eenen die ghewone es ghestolen goed te coopene, of die danof eens achterhaelt es gheweest, trecht presumeert dat hy // dat wetens ghecocht heeft.

 

[3] Vele steden zyn ghepreviligiert dat men huere poorters of cooplieden niet heesschen en mach van ghestolen goede als zy dat ghecocht hebben up de openbaere ende vrye maerct of drie daghen openbaerlic ghehanghen hebben voor huer veinstre.

 

[4] De lombaerden ende woukereers zyn ooc ghepriviligiert gheen ghestolen goed te moeten restituerene zonder prys ende verloop.

 

 

[Cap.122] Van vonde.

 

[1] [S]oe wie vint yements keerle, of roc, mes, burse, of ander dynck, ende niet te voorschyne en brynct, die commicteert diefte, ende es arbitrairlic te pungnierne.

 

[2] Maer brynct hyt te voorscyne ende dat yement comt halen segghende dat zyne es, hy mach van dien heesschen eenen drynckpennynck voor zyn moeyte van vindene, van uprapene, ende van verwaerne.

 

 

[Cap.123] Van valscheyt.

 

[1] [S]oe wie doleuselic ende malicieuselic verandert de warachtichede om yement te bedrieghene, commicteert crim van valschede.

 

[2] Dit crim werdt ghedaen / in vyf manieren. Te wetene, eerst by consente, ten anderen by monde, ten derden by scrivene, ten vierden by userene, ende ten vyfsten by verswyghene.

 

 

[Cap.124] Van valscheyt by consente.

 

[1] [V]alscheyt by consente es a[l]s men yemende bedriecht by voorwaerden of co[n]tracten, ghelyc als een dynck tweewaerf te vercoopene, of een dynck te vercoopene den eenen ende den anderen te ypotikierne of in betalinghe te ghevene.

 

[2] Ende dese valscheyt by contracte of consente es te pungnierene civilic met boeten, costen, scaden, ende interresten ter discretie van den juge.

 

 

[Cap.125] Van valscheyt by monde.

 

[1] [V]alscheyt by monde werdt ghecommicteert in vyf manieren. Te wetene, eerst by valsschelic te kennen ghevene, ten anderen valschelic te accuserene, ten derden valschelic te denunchierne, ten vierden valschelic te orcondene, ende ten vyfsten valschelic te wysene.

 

[2] So wie yet impetreert van den prince up zyn valsch ende min dan warachtich te kennen gheven, zyn impetracie es subreptyf ende obreptyf, ende by dien moet vervallen // van zynder impetracie, hetzy relievement, remissie, pardon, rappel van banne, of andere princelycke gracien ende provisien.

 

[3] So wie valschelic accuseert zodat hy zyn accusacie niet prouven en can, die vervalt van zynder accusacie, ende moet repareren niet alleenlic de partie, nemaer ooc de fisque ter discretie van den juge. So moet ooc een denunciateur die valschelic denunchiert. Insghelycx een executeur of commissaris die valschelic rapporteert of relateert.

 

[4] Een orconde die valschelic deposeert, werdt ghepungniert criminelic of civilic naer de qualiteyt van den sticke, al eyst ooc dat zyn orconscip gheen effect en sorteert.

 

[5] Ende eist dat zyn orconscip ghewrocht heeft ende ghesorteert es zodat yement daermede ter doot commen es, zo es die valsche orconde te pungnierne niet allenlic als valsch, nemaer ooc als verradere ende als homicide ghecommicteert hebbende.

 

[6] Insghelycx, een orconde die by eede anders deposeert voor commissaris dan hy gheseyt heeft up tstrate, / die es te pungnierene [niet] als valsch, maer als bedrieghere ende logheneere ter discretie van den juge.

 

[7] Ende de juge die valschelic wyst uut malicien, es te pungnierne als valsch, naer de qualiteyt van den sticke, ende den grieve ende achterdeele dat yemende van zulcken zynen vonnessen daerby commen es.

 

 

[Cap.126] Van valscheyt te scrivene.

 

[1] [I]nt scriven commicteert men valscheyt met valschelic te componerene, valschelic te mynuterene, valschelic te grosserene, valschelic te teekene, valschelic te zeghelen, ende valschelic te raserene. Ende men verstaet dat ghedaen es valschelic, als men doet jeghen de waerheyt, ende datter yement prejudicie by neemt.

 

[2] Zo wat cleerck, greffier, notaris, tabellion of andere scrivem, componeerende, mynuteerende of grosseerende, willens ende wetens yet achterlaet of anders scryft dant waer es, of dant ghepasseert ende verkent es, zodat yement scade, scande of achterdeel daerby ghenomen heeft, die es te pungnierene als valsch // by eeuighen banne. Ende hy werdt infame ende inable dat officie nemmermeer te excercerene.

 

[3] Zo es hy ooc die onder zyn handteekin of zeghele yet affirmeert dat valsch es. Ende en es gheen differencie in wat brieven of boucken de valsheyt ghedaen werdt, publicque of prive.

 

[4] So wat notaris yet valschelic scryft in prejudicien van der keercke, die werdt ghepungniert met eeuweghen banne als boven.

 

[5] Ende zo wat notaris, secretaris, greffier, of ander scrivere, [achterlaet uut malicien te scrivene] om den prince tghuent dat hy ghelast was of behoorde te scrivene, zodat de prince grief ende interrest daerby neemt, die verliest de vust, zo eenighe segghen. Andere segghen dat hy te pungnierene staet metter generaelder pungnicie van valscheyt, te wetene metten eeuweghen banne.

 

[6] Ende heeft hy valschelic ghescreven in prejudicien van den prince, ende dat hy zelve de cause ende den oorspronck danof es, zo werdt hy ghepungniert metter vust, [ofte], also andere segghen, metten / viere. Maer es hy gheen inventeur, cause of oorspronck van der valscheyt, ende dat hy tinstrument ghemaect heeft ter instigacie, contemplacie of versouck van anderen, zo en verliest hy anders niet dan zyn goed.

 

[7] Een notaris of greffier die by rouckelooshede of by negligencien, ende niet uut malicien, yement bescadicht, componeerende, mynuteerende, grosseerende, of teekenende, die betaelt scaden ende interrest.

 

[8] Maer maect hy brieven of instrumenten die in hemzelven negheen zyn, want zy ghebreck hebben in voormen ofte in substancien, zo en betaelt hy niet, want zy niement hinderen en moghen.

 

[9] Ende men moet weten voor een reghele generale in materien van valscheden, dat men niet en pungniert de valscheyt in wat specien dat zo, tenzy dat zo yemende scade, schande of andere prejudicie of achterdeel ghedreghen heeft. Maer me[n] pungniert wel den delinquant extraordinairlic van zynder malicie ende valscheyt updat yement inder of scande danof hebben mochte. //

 

[10] So wie doleuselic contrefait den zeghele of handteekin van yemende, zodat yement daerby scade neemt of scande in live ofte in goede, die verliest naer rechte de vuust, zo eenighe segghen. Maer naer costume, hy werdt ghestelt int pillory ende ghebannen. Ende bovendien, naer de costume van Ghendt houdt men hem af deerste let van den rechteren dume.

 

[11] Rasuere prejudiciert ende maect valschede, als by diere de waerheyt ghesubverteert es. Twelcke lichtelic ghebueren mach in daten, in sommen, in plecken ende in namen.

 

[12] Quaet lattin of ander quade tale, noch ooc rasuere van eender lettre of twee, of achterlaten van eenen worde of sillabe in brieven of boucken, en maect gheen valscheyt, tenwaere dat met diere quader tale, rasuere of achterlaten van worde of sillabe, de substancie, zyn verstannesse of warachtichede verandert waere in quade.

 

[13] Rasuere die ghedaen es in narracie van den faite van den sticke, maect den brief suspect. Maer zo en doet zo niet als zo ghedaen es in de naracie van den rechte.

 

[14] So wie raseert of anderssins valscht / de brieven van den prince commende uut zynder cancelrie, die staet te pungnierene by den Grooten Rade. Ende de boete die danof comt, behoort toe den cancelier.

 

[15] Maer commen de gheraseerde of ghevalschste brieven van den prince uut eenighen van zynen anderen raden, dien raed heeft de kennesse, ende de beterynghe behoort den prince.

 

[16] Soe wie yements besloten brief open doet, ende dien leest ende voort anderen toocht, zodat de scrivere of deghone an wien hy ghescreven es scade of scande daerby nemen, die commicteert valscheyt, ende es arbitrairlic te pungnierene by den juge diere af te kennen heeft.

 

 

[Cap.127] Van valscheyt by mesbrukene.

 

[1] [S]o wie useert van valscher mate of van valschen ghewichten, die es te pungnierene by banne naer de civile rechten. Ende naer de canonicke rechten doet hy penetencie dertich daghen te watre ende te broede. Ende naer costume betaelt hy de boeten diere toestaen ende ghekuert zyn.

 

[2] Ooc zo wie coopt of vercoopt met valsscher mate of // met valschen ghewichte, willens ende wetens, die commicteert diefte, ende moet restitueren ende beteren met twivout.

 

[3] Ende zo wie valsch ghewichte of maten wetens leent om yemende te bedrieghene, es ghehouden int interrest van den bedroghe.

 

[4] Zo es hy ooc die valsche ghewichten of maten maect, verhuert of vercoopt, weder hyt weet of niet en weet dat zy valsch zyn, want hyt behoort te wetene. Ende bovendien es te pungnierene van valschede. Want valsche mate en es gheen mate, noch valsch ghewichte en es gheen ghewichte, ghelyc een valsch pennynck gheen pennynck es.

 

[5] So wie hemselven gheeft anderen tytle van officien of digniteyt dan hy heeft, of die hem draecht ghelast of ghecommicteert zynde van anderen dan de waerheyt es om yemende te bedrieghene, die commicteert valschede, ende weerdt ghepungniert extraordinairlic met te betalene interresten als lueghenaere. Tenwaere dat hyt dede by coruptien, in welck cas hy pungnierlic zyn zoude als bedrieghere ende valsschaert pena falsi.

 

[6] So / wie hem draecht voor ruddere of docteur die gheen ruddere noch docteur en es, of voor notaris die gheen notaris en es, die es te houdene als valsch. Zo doen zy ooc die nemen of draghen anderlieder wapene of teeken. Ende zyn te pungnierene pena falsi.

 

[7] So wie zynen name verandert om yemende te bedrieghene, zo datter scade of scande of ander inder af comt, die waere te pungnierene arbitrailic naer de gheleghentheyt van den sticke ende ter discretie van den juge.

 

[8] Maer zo en waere hy niet als hy zynen name niet en verandert uut quaden meeninghen. Want elcken gheoorlooft es te veranderne zynen name naer zyn gheliefte alsser niement inder by en heeft.

 

[9] Tes gheoorlooft te veranderen zynen name omme de defencie van hemzelven ende van den zynen. Ende ooc omme de vianden te abuserene ende te bedrieghene.

 

[10] Die zynen name verandert uut ghenouchten of uut spele, en verbuert niet. Zo en doet hy ooc die byname van [bretecque] anne neempt.

 

[11] De zelversmet die zyn zelver aergher maect dan de ordonnancie van den prince inheeft, es te pungnierene als valsch, // ende ooc te [priveren van] zynder neeringhe. Zo es hy ooc die tlattoen vercoopt voor gaut, of speautre voor zelvere ende diereghelycke.

 

[12] Insghelycx, een drapier die valschelic zeghelt of ander faute doet in zyn laken contrarie den kueren ende ordonnancie ende contrarie zynen eede, es te pungnierene als valsch, ende te priverene van zynder neeringhe. Ende worden de lakenen also ghevalscht zomwyle verberrent tzynen coste ende laste.

 

[13] Zo wie de munte van den prince valscht, die es te pungnierne niet alleenlic als valsch, nemaer ooc als verradere, zo hiervooren gheseyt es.

 

[14] De tafellettiers ende biketuers die biticquerende de swaer[e] pennynghen uutweghen latende de lichte, comicteeren valscheyt ende rooven tghemeen profyt. Want niet doendelic en es de munteneers alle de pennynghen even juuste te makene, ende de munte behoort den volcke int generale ende niet den taffelettiers of andere particuliere persoonen.

 

[15] Procureur, advocaet, voocht, toesiender, curateur of speciael curateur ende diereghelike, die tsecreet van den saken van hueren meesters of weesen ontdecken, of de brieven, instrumenten, instructien / ende mynumenten der wederpartie tooghen, zyn te pungnierne als valsch pena falsi.

 

[16] Ende also, zo wie in jugemente useert ende hem behelpt met valschen brieven, willens ende wetens, die es te pungnierne als valsch, maer niet zo stranghelic of hy zelve de brieven ghemaect ende ghevalsch[t] hadde.

 

[17] Ooc waert dat een verweerere betrocken zynde van sculden, hem behielpe tzynder ontlastinghe met quitancien die suspect waeren van valscheden, de juge zoude zulcken verweerere dwynghen te namptierene, ende dan kennen van der valschede, ende dat naer styl van eenighen hoven.

 

[18] Alle instrumenten of brieven die de juge bevint vulcommelic valsch zynde, die mach hy behouden ende verbernen.

 

[19] Een vrauwe of andere die een kint verwisselt, supponeerende een kint voor een andere, commicteert valschede ende es te pungnierene metten pillorye of andere scandelike pungnicien te discretie van den juge.

 

 

[Cap.128] Van valscheyt by verswyghene.

 

[1] [S]o wie een testament of codicille duuct, vervremt, of achterhaut zodat te voorschyne niet en comt, ende dat by dien achterhoudene ymende scade comt, die // commicteert valschede ende es te pungnierene pena falsi by banne.

 

[2] Maer also en eist niet van anderen brieven of instrumenten die men duuct ofte achterhaut. Want die dat doet en es maer pungnierlic van tinterreste, tenwaere dat hy[t] dede uut malicien omdat [men] de waerheyt niet weten en zoude. Want [die] zoude commicteren valscheyt ende ghepungniert zyn pena falsi.

 

[3] Deghone die valschen de boucken van den cooplieden, of verbernen, of bladeren daeruute snyden, omme de waerheyt te duuckene, commicteert valscheyt ende bovendien betalen interrest.

 

[4] Een orconde die by eede ghevraecht zynde, de waerheyt verswycht te deposerene, commicteert valschede. Ende es te pungnierene pena falsi.

 

[5] Ende men moet weten dat dactie van valschede danof de rechten spreken, en gheduert maer twintich jaer.

 

[6] De generale pungnicie van valscheden es naer doude rechten den eeuweghen ban ende confiscacie van goede, ende naer de nieuwe rechten den ban zonder meer ende gheen confiscacie van goede.

 

[7] Naer de costume van eeneghen plaetsen, ende emmer / te Ghendt, zy pungnieren de valschaerts metten pillory ende met sluetelene int aynschyn ende met banne, twelcke de rechten zeere [abhorreren], omdat taenschyn van den meynsche ghemaect es naer dymaige Gods.

 

 

[Cap.129] Van valsche ende fameuse libellen te makene ende die te sayene.

 

[1] [F]ameuse libellen zyn brievekins die men saeyt achter straten of plact of stelt voor dueren of poorten tot yements diffamie, of het zyn famuese liedekins die men maect om te singhene ende met sanghe yemende te blamerene ende diffameerne.

 

[2] Zo wie zulcke brievekins of liedekins dicteert, maect, scryft, saeyt, of an de dueren, poorten of mueren hect ter diffamye van yement, hem lastende van crime dat hy niet prouven en can, es te pungnierene metten sweerde.

 

[3] Zo es hy ooc die se voortbrynct ende niet en scuert, want voortbrynghende men presumeert dat hy se zelve ghemaect of ghesaeyt heeft, of dat hy ghenouchte daerin nemende, begheert de verdeerfnesse van den ghediffameerden. // Tenwaere dat hy zyn innocencie danof conste bewysen, ende tooghen dat hy de briefkins vonden ende upgheheven hadde, ter presencie van den lieden zonder fraude.

 

[4] Nemaer die zulcke libellen fameuse maect of voortbrynct van saken capitale die warachtich zyn, of die hy presenteert te prouvene, die en es niet te pungnierene, evenverre dat hy die presentacie doet in jugemente. Want buuten jugemente en behoort niement anderen te accuseerne of wroughene.

 

[5] In saken die niet capitael en zyn, es de scrivere ende voortbringhere pungnierlic van injurien also vele als de ghediffameerde sweeren wille dat hy liever verlooren hadde van den zynen dan ghedoocht te hebbene die injurie. Ende bovendien moet hy hem restitueren zyn eere, fame ende renommee die hy also doende ghequest heeft, ende maken libelle ter contrarie.

 

[6] Ende en es gheen differencie of de scrivere libellen fameeux ghescreven heeft in zynen name, of in den name van anderen, of in [ghefingeerde] namen, of dat hy den ghediffameerden kende of niet en kende.

 

[7] Infameusen libellen die den prince annegaen of den / ghemeenen profyte int generale, of den officiers of gouverneurs van den lande of ooc particuliere steden, es wel ghedaen dat deghone diet fameeus libelle vonden heeft, dat voort te bringhene, behoudelic dat hy dat doe discretelic der justicie ende niement anders.

 

 

[Cap.130] Van valschen teerlinghen ende den dobbelspele.

 

[1] [D]eghone die speelt me[t] valschen teerlinghen, commicteert twee crimen, te wetene, deen valscheyt, ende dander diefte. Valscheyt, want hy useert dat valsch es, ende diefte, want tghelt dat hy daermede wint, hem nemmermeer toebehooren en mach.

 

[2] Ende es te pungnierene als valsch ende als dief ter arbitraigen van den juge, ende moet wederkeeren tghelt dat hy daermede valschelic ghewonnen heeft of afghebot.

 

[3] Ende zo wie met zulcken dobbelspelen verlooren heeft ende dat betooghende, die mach dat wederheesschen van denghonen diet ghewonnen hebben of van hueren hoyrs, al waert over vyftich jaer. Want in dit crim prescriptie van tyde gheen stede en heeft.

 

[4] Ende wilt de verliesere noch zyn hoyr tverlies niet wederheesschen, de fisque mach er actie af maken, ende de restitucie // begheeren. Want de fisque successeur es van allen vicien.

 

[5] Dit crime van dobbelspele, al eist ooc met rechten teerlinghen, es zo ghedetesteert in rechte, dat de speelders gheen actie en hebben te heesschene reparacie van den injurien die hemlieden up tspel ghedaen zyn, noch ooc restitucie van den scade die zy int spel ghenomen hebben.

 

[6] Ende alle contracten van coopene of vercoopene, leenende of manghelende die de speelders up tspel maken, zyn negheene. Ende en heeft de speeldere die yet vercoopt up tspel, den coop niet te garanderene.

 

[7] Thuus daer men dobbelspel houdt, es verbuert jeghen den fisque updat den weert toebehoort. Zo eist ooc, al behoordert anderen evenverre dat hyt weet dat men aldaer dobbelspel houdt.

 

[8] Dat meer es, al eyst dat den weert yet ghestolen of ghenomen es gheduerende tspel, hy verlieset ende hevet an hemzelven. Ende es hy ghesleghen of gheinjurieert, hy en heeft gheen actie, noch en es ontfanghelic omme danof gherepareert te zyne.

 

[9] Ende zo wie mededeelt int dobbelspel, es te pungnierene ghelyc den principael, al en speelt hy zelve niet. Insghelycx, zo wie ghelt / leent up tspel, en heeft gheen actie dat weder te heesschene, want hy occasie es van den spele.

 

[10] Ende deghone die up dat spel sien, zyn te pungnierene, al en spelen zy niet. Want elcken verboden es zynen tyt daermede te occuperene. Ooc zeecht men ghemeenlic dat van tween kyckers comt een dobbeleere.

 

[11] So wie yemende dwynct te spelene, of de jonghers brynct te spelene, die es meer te pungnierene dan simpel dobbeleere ter discretie van den juge, want hy cause es van vele quaets.

 

[12] Ende men verstaet dat men de jonghers dwynct of brynct, als men de tafle daertoe stelt, de teerlynghen daerup weerpt, tvier maect, de keerssen ontsteect ende diereghelycke. Want by zulcken persuacien, de jonghers die haere jonghe hitte qualic refreneeren connen, haestelic te spele te bringhen zyn.

 

[13] Ende dit al verstaet hem van dobbelspele, quaertspele, ende van allen anderen spelen die puer ligghen in fortune, ende zom in industrien ghelyc verkeerspel of tafelspel ende diereghelycke. Want die twee manieren van spele verboden zyn, niet om tspel in hemzelven, // maer om tquaet datter uutcomt, mids dat de fortune bottelic commende, den zyn van den meynsche zeere ontreghelt.

 

[14] Nochtanne eyst wel gheoorlooft die verboden spelen te spelene uut recreacien, om cleen ghelt, om den wyn, of om een banket, of om een coppel capoenen, of diereghelycke, in behoorlike tyde ende gheoorlooftde plecke.

 

[15] Ende men verstaet cleen ghelt tusschen rycke speelders eenen scelling, danof de LXXIJ maken een pont gouds, ende tusschen aerme speelders twee of drie stuvers, naer elcx faculte, ende emmers dat tghelt zo cleene zy, dat de speelders niet en letten of achten of zy winnen of verliesen.

 

[16] De speelders in dese ongheoorlooftde spelen spelende om groot ghelt, zyn te pungnierene extraordinairlic by banne, by mulcten van ghelde of anderssins ter discretie van den juge. Want de juge heeft te besorghene dat niement van zynder provincie qualic van den zynen usere, noch tzyne wechwerpe tevergheefs.

 

[17] Ende de actien van desen ongheoorlooftden spelen metten / pungnicien daertoe staende, duert eeuwelic. Ende vint men niemende wien men restitueren sal, zo gheeft ment om Gode.

 

[18] De conynck Karele de vyfste, conynck van Vranckerycke, van dien name, heeft ghestatueert ende verboden by zynen brieven van den jaere M IIJc LXIX alle dobbelspelen, tafelspelen, caetspelen, keghelspelen, bollen, billen, paletten ende alle andere spelen die niet en dienden omme dexercicie van den lichamen van zynen ondersaten, ter oorloghe ende deffence van zynen rycke, up de peyne van XL schellingen tournois, telcker reyse tzynen profyte. Ende ordonneerde ende stelde de scietspelen [ende de antierynghen] van beede den booghen.

 

 

[Cap.131] Van palen te verstellene.

 

[1] [P]alen te verstellene bedectelic ende uut frauden, es valschede.

 

[2] So wie paelsteen uutdoet ende wechdraecht omme yet danof te makene ende niet om de limiten te verdonckerne, die es te pungnierene van dieften ter discretie van den juge.

 

[3] Maer zo wie paelsteen verset om zynen // gront te [meerene] breedene tzynen profyte, die commicteert valschede. Ende es hy jonc, hy werdt ghebannen ende ghesonden in verren landen eenen langhen tyt. Ende es hy houdt, zo werdt hy ve[r]bannen ende versonden eenen curten tyt, al ter discretie van den juge.

 

[4] So wie in processe es jeghen zynen ghebuer omme eelcx limiten, ende dat deen tproces duerende den paelsteen fraudeleuselic verstelt, meenende daermede zyn proces te winnene, die commicteert valscheyt, ende verliest zyn [proces], ende daertoe mede also vele lands of erve van den zynen als hy metten verstellene van den pale meende te winnene. Ende heeft hys zo vele niet, zo es hy ghehouden int interrest, ter extimacien in ghelycken tuserene.

 

[5] Zo wie uut malicien paelsteen verstelt om zynen ghebuer moyte te doene ende hemzelven gheen voordeel, die werdt naer rechte pungnierlic metter boete van vyftich gouden pennynghen ten profyte van den fisque, ende betaelt der partie huer interrest als vooren.

 

[6] Insghelycx, so wie paelsteen doleuselic verstelt by laste van anderen, die wert naer rechte ghesleghen met rooden ende ghebannen twee jaer. Maer eyst niet doleuselic, / zo werdt hy ghesleghen zonder meer. Ende al ghelyc eist te verstaene van paelboomen of ander paelteekenen die men doleuselic uut of wechdoet.

 

[7] Van desen crime mach elc accuseren.

 

 

[Cap.132] Van calupnieren ende calumpniateurs.

 

[1] [C]alumpnieeren es wetendelic proponeeren of sust[i]neeren in jugemente dat onrecht es, of yement accuseeren of denunchieren van crime dat niet ghe[sciet] of prouvelic es. Of het es ooc dissimielieren ende te voorschyne niet te willen brynghene dat pungnierlic es.

 

[2] Ende de pungnicie es arbitraire ter discretie van den juge, die consideracie neempt up de causen die de proponent ghemouveert heeft zyn voortstel te sustinerene. Want heeft hy ghemeent goet recht te hebbene, hy en calumpnieert niet.

 

[3] Sweeren de calumpnia, es solempnelic eedt te doene dat men verstaet in de cause wel ghefundeert te zyne.

 

 

[Cap.133] Van concussien.

 

[1] [C]oncussie es onder tdexele van officien ofte auctoriteyt ymende composeeren.

 

[2] Ende daeromme, een juge die by dreeghemente, inductie of anderssins ghelt neemt, of andere presentacien hem doet, omme te wysene of niet te wysene of anders te // wysene dan recht es, commicteert crim van concussien. So doet hy ooc een duerwaerdere of andere officier die ghelt neemt om te vanghene contrarie zynen laste.

 

[3] Dit crim es te pungnierene arbitrailic ter discretie van den juge, met restitucie van den principalen ende quadruplicque, met banne als valschscaert of als calumpniateur.

 

[4] De promoteur die tot eender ghehuweder vrauwe niet ghediffameert zeecht, "Gheeft my eenen noble of ic en sal hu doen daghen van adulterie", ende zo innocent zynde, den noble gheeft uut vreesen van gheblameert te zyne, zoot dicwyle ghebuert es int Therenwaensche, die promoteur commicteert crime van concussien, van valscheden, van calumpnien, ende es grieflic te pungnierene.

 

 

[Cap.134] Van coruptien.

 

[1] [T]usschen concussie ende coruptie es cleene differencie, anders dan dat concussie comt van der zyde van den juge of officier by extorcien, ende corruptie comt van der zyde van der partie die den juge, officier of orconde corumpeert.

 

[2] Want de juge of officier ghelt nemende of ander ghifte om yet te wysene of discernerene, of niet te wysene of discernerene in materien / civile, die betaelt quadruple, ende restitueert tprincipael dat hy ghenomen heeft, ende al ten profyte van den fisque.

 

[3] Ende in materien criminele daer innocente doot naer volcht, werdt hy criminelic gheexecuteert metten sweerde ende zyn goet gheconfisquiert, of eeuwelic ghebannen naer de gheleghenthede van den sticke.

 

[4] Ende also mach men segghen van orconden, van commissarissen, van executeurs, ende van allen officiers die by coruptien anders doen dan zy behooren.

 

[5] De corumpant en heeft zyn ghelt of ghifte niet wedere, noch actie om dat ghelt of tghuent dat hy daeromme ghegheven heeft te heesschene.

 

[6] Nemaer dien contrarie, het werdt gheapplicquiert den fisque als successeur van allen vicien, crimen ende delicten.

 

[7] Ende in teekene van dien, de fisque heeft actie te heesschene de coruptie niet alleenlic van den principalen die se ontfaen heeft, maer ooc van zynen hoyre.

 

[8] Ende es de cause, want de rechten niet ghedooghen en willen dat juge, commissaris, executeur, noch andere officiers van justicien, yet nemen boven hueren wedden of salaris, tenwaeren eenighe gracelycheden // om eten of om dryncken, ghelyc als hasen, conynen, patricen, faisanten, cappoenen, of andere ghelycke lieflicheden die binnen corten tyde gheconsommeert ende vertheert moghen zyn.

 

[9] Ende dien achtervolghende, zo es in Vranckerycke verboden den jugen gheenen wyn te nemene in ghiften, dan in kannen of in potten, ende niet in thonnen.

 

[10] Coruptie of concussie mach commen of vallen in den juge, commissaris, executeur, of andere dienaers van justicien, of in de orconden in drie manieren. Te wetene, deerste uuter herte, dander uuten monde, ende de derde uuten handt.

 

[11] Uuter herten omme de jonste ofte affectie, uuter mont om de glorie, uuter handt om de ghyfte. Ende van desen moeten alle dienaers van justicie vry zy[n] ende libere.

 

 

[Cap.135] Va[n] officien te coopene.

 

[1] [Z]o wie by voorwaerde of compacte ghelt gheeft om officien van judicatueren te coopene secretelic ende zonder twetene van den prince, die es onweerdich ende niet ydone dat officie te hebbene of bedienene.

 

[2] Maer waere den coop ghedaen jeghen den prince, ende dat tghelt commen waere tzynen profyte, zo waert executeerlic in foro temporali, maer niet in foro spirituali. Want / officien van judicatueren te coopene met ghelde en es in conciencien niet wel te sustinerene.

 

[3] Ooc eist verboden by den ouden ordonnancien royale van Vranckerycke officien van judicatueren te coopene of vercoopene. Ende de conynck Lodewyc de XIIe, [laest] overleden, verclaerst expresselic by zynen ordonnancie van den jaere M IIIJc neghen ende tneghentich, dat hy de voorscreven ordonnancie niet desrogieren en wille.

 

[4] De pungnicie van desen crime, dwelcke gheheeten es de [ambitu], es te betalene den prince hondert ghulden pennynghen. Ende werdt de coopere infame ende inhable omme tselve ende andere ghelycke officien te bedienene. Ende men verstaet de C ghuldenen denieren van LXXII int pont.

 

[5] Van desen crime werdt ghepungniert niet alleenlic de coopere, maer ooc deghone by dien coope tofficie confereert ende de brieven danof expediert.

 

 

[Cap.136] Van monopolium ende dieren tyt te makene.

 

[1] [S]o wat cooplieden of lieden van neeringhen om huer singulier [proffyt] zulck verstant onderlynghe maken, dat zy daermede coorne, vleesch, visch, wyn, bier, fruyt, spec[er]ie, of andere vitaille, of ooc wullen, lakenen, ledere, was, lynwaet, of ander goed doen dieren // in prejudicien van den ghemeenen profyte, die commicteert crim van monopolium, ende worden ghepungniert met grooten boeten ende amenden, ende ooc met banne, privacie van hueren neeringhen ende coopmanscepen, al naer de gheleghenthede van den saken ende discretie van den juge.

 

[2] Zo werden ooc deghone die om huer singulier beletten te commene ter maerct de vitaillen oft coopmanscepen die den volcke nootsakelic zyn.

 

[3] De pungnicie van zulcken monopolieurs es hemlieden te condempnerene XX [gouden] pennynghen meer of min, ter discretie van den juge ende naer de qualiteyt van den delicte ende den interreste dat tghemeen volc daerby ghenomen heeft.

 

[4] Ende van desen crime mach elc accuseren, al waert ooc dat hy ander inhable waere te accuserene.

 

[5] Maer men ne mach naer rechte niemende dwynghen zyn corene ofte andere vitaillen te vercoopene te minderen pryse dant ghemeenlic ghelt, tenwaere in grooten dieren tyde. Want in dieren tyde zoude de prince, of de juge, of gouverneurs van steden, moghen ordonneeren up den prys van den vitaillen of anderen goede in faveure van den ghemeenen aermen volcke ende omme de / preservacie dat zy van hongher niet en sterven.

 

[6] De vitailliers die de vitaillen differeeren te voorne of elders voeren dan int heer van den prince omme meer of min te winnene, worden ghepungniert met confiscacien van goede, ofte met banne. Ende voeren of zenden [zy] de vitaille den vianden directelic of indirectelic, zo verbueren zy tlyf ende goed als verraders ende crimineuse de lese majeste.

 

[7] Alle deghone die in dieren tyde procureren met ghelde of anderssins tcoorne ofte andere vitaille uuten lande te moghen voerne omme te meer te moghen winnene nietjeghenstaende den verbode, die commicteert crim van monopolie. Ende zyn arbitrairlic te pungnierne, specialic als by dien uutvoerene tghemeen profyt, interrest daerby ghenomen heeft.

 

[8] So doen ooc vleeschauwers die onderlinghe convenieren vleesch te moghen upblasene ende niet meer dan een zeker quantiteyt van vleessche ten vleeschuuse te brynghene, ommedat huer vleesch te meer ghelden zouden.

 

[9] So doen ooc backers, brauwers, taverniers, ende generalic alle andere neeringhen die in huere vergaderinghe onderlinghe sluuten of maken eenighe ordonnancie omme // huerlieder singulier ende in prejudicien van den ghemeenen profyte.

 

[10] Ende zyn te pungnierene met boeten naer huere faculteyt, of naer de kueren ende ordonnancien die in vele steden daerup ghemaect zyn, of anderssins ter discretien van den juge, also hiervooren gheseyt es.

 

[11] Ende de jugen die dissimuleeren te doene de pungnicien van desen crime, werden ghecondempneert in XL ponden gouds.

 

 

[Cap.137] Van hulpers ende medepleghers.

 

[1] [D]eghone die hulpe of troost, raed of bevel ghegheven heeft om eenich cr[i]minel fait te doene of delict te commicterene, es te pungnierene ghelyc den principalen die eerst tfait commicteerde.

 

[2] Dewelcke ghedaen werdt in drien manieren. Te wetene, eerst int fait, ten anderen voor tfait, ende ten derden naer tfait.

 

[3] Voor tfait, leenende willens ende wetens peert, of arnasch, of stoc, of mes, of ander wapene, of instrument, of ghelt om dat fait te doene. Int fait, present zynde ende mede doende met roupende woorden, persuasien, of anderssins. Naer tfait, metten facteur wechgaende, of den facteur favoriseerende, zyn vanghen te belettene, hem te logierene of diereghelycke.

 

[4] By rade werdt men medepleghere, als den raed / fraudelent es, zodat de facteur anderssins tfait niet ghedaen en hadde.

 

[5] Ende zo wie expresselic beveelt eenich fait of delict te doene ende commicterene, es also besculdich, ende staet te pungnierene ghelyc den principael.

 

[6] Deghone die alleenlic int ghesceet gaen, of metten facteur commen, niet wetende van den ghescille of upsette, en zyn gheen medepleghers. Tewaere dat zy favoriseerende den facteur, naer tfait met hem wechghegaen waeren, of tstick gheadvoeert hadden.

 

 

[Cap.138] Van den receptateurs.

 

[1] [Z]oe wie eenen crimineux verselscipt, logiert, of heerbeercht, wel wetende dat hy crimineus es, die es te pungnierene van denzelven crime, danof de crimineux belast ende achterhaelt es.

 

[2] Hoewel dat faelgiert in vrienden, in maghen, of andere conjoincte persoonen, in vadere, in moedere, grootheere, grootvrauwe, broeder, zuster, of diereghelycke.

 

[3] Want de zulcke, yemende recepteerende die crimineus es, en werdt zo grieflic niet te pungnierne als vremde die de crimineux niet en bestaen van bloede. Maer worden gheexcuseert omme de affinite ende anders ghecorigiert ter discretie van den juge alleenlic, // tenwaere dat zy mede clachtich waeren van den delicte.

 

[4] Het falgiert ooc int wyf voor hueren man et econtra, de man voor zyn wyf. Want zy ooc zoeterlycker te pungnierene zyn.

 

[5] Ende zyn eenighe die zegghen dat dese conjuncte persoonen recepteerende, logierende, duckende, oft anderssins favoriseerende den delinquant, hueren vrient of maech, naer den [delycte], niet en mesdoen, nochte yewers inne te pungnierne zyn. Maer andere willen dat zy ghepungniert zyn, ten minsten civilic met boeten of peynen van ghelde, naer de qualiteyt van den delicte.

 

[6] So wie den crimineus in zyn huus heeft, ende dien niet en levert der justicie terstont als hy dies vermaent ende versocht es, ende hy macht heeft ofte ghestaet es te leverne, die verbuert zyn huus ende possessie naer rechte.

 

[7] Ende es thuus zyne niet, zo werdt hy eeuwelic ghebannen ende zyn goet gheconfisquiert, hoewel, naer de kuere van Ghendt, de heere moet commen met VIJ scepenen van der Kuere waere hy tobedierene. /

 

 

[Cap.139] Van injurien.

 

[1[ [D]e injurien zyn drierande, te wetene, deene by worden, dander by faite, ende [ten] derde by ghescryften.

 

[2] Ende al dat men doet met meeninghe yemende te injurieerne, es ghehouden over injurie, hetzy versmadende twelck zy heeten conthumelie of scade of scande of injusticie doende, evenverre dat de ghejurieerde dat ter herten trect ende fait danof make.

 

[3] Ende mach de gheinjurieerde danof agieren civilic, ende by eede affirmeeren, dat hy liever hadde verlooren van den zynen hondert pont of meer of min, dan zulcke injurie gheleden te hebbene.

 

[4] Ende als hy dat gheswooren heeft, zo en mach de juge den injuriant in niet min condempneeren.

 

 

[Cap.140] Van injurien by woorden.

 

[1] [S]o wie buuten jugement, injurieert met worden, al eyst ooc metter waerheyt, die weerdt ghecondempneert die injurie te repareerne met worden ende anderssins ter discretie van den juge, updat de gheinjurieerde de worden ter herten neemt, ende reparacie danof begheert. //

 

[2] Maer zulcke worden die warachtich zyn ghesproken in jugemente, en maken gheen injurie, evenverre dat zy dienen ten propooste, ende dat hy protesteert dat hy se niet en proposeert of zeecht alio iniuriandi, maer alleenlic ten sticke dienende.

 

[3] Het es ooc injurie als men met worden yemende verwydt zyn ghebreecken van natueren, segghende "Ghy bastaerd", "Ghy bulteneere", "Ghy manckaert", "Ghy blendebeele" ende diereghelike.

 

[4] Ende en es gheen differencie of de injurie ghesproken es in de presencie of absencie van den gheinjurieerden. Want also vele mesdoet hy die injurieert achter als vooren.

 

[5] Als yement eenen anderen heet lieghen, die doet hem injurie. Tenwaere dat hy by voorgaende injurieuse worden daertoe gheirriteert of gheprovoceert waere, of dat hem gheseyt waeren eenighe saken zynder eere angaende. Want in dat cas, hy zoude in de hitte stoutelic moghen heeten lieghen, ende de injurie verbale die hy hem doet met contrarieren injurieuse woorden rapelleeren, behoudelic nochtans altyts gracelicheyt ende moderacie.

 

[6] Men commicteert gheen injurie met woorden tenzy dat zy ghesproken zyn met / wille ende upsette [omme te] injurierene, ende dat de ghejurieerde dat ter herten neemt, zo voorscreven es. Want waeren zy gheseyt in spele, of uut ghenouchten, ten zouden gheen injurien zyn.

 

[7] Sceeven of cabeeukins die men plaisantelic gheeft, en maken properlic gheen injurie. Maer zo doen zy wel als zy byten of snyden, zodat de persoon daerby bescaemt es [ofte hindere], of zynder eeren te naer ghesproken es.

 

[8] Injurien gheprofereert met worden, worden gherepareert met worden, met peelgrimaigen oft anderen heerlycken beteringhe, ende ooc met aelmoesenen te doene, met ghelasveinstren te makene, ende diereghelycke. Insghelycx met sommen van ghelde, ofte andere profytelycke beterynghe, ende al ter discrecien van de juge.

 

[9] Ende generalic woorden te segghene, ghelyc als causeerende "Ghy mocht wel beter zyn", of "Ghy en zyt niements goeders of niements ghelyc", "Ghy zyt dat ghy zyt", of diereghelycke, zonder andere specificacie, en injurieren niet, ende niement en behoort hem die anne te treckene.

 

[10] Dreeghen met worden es injurie, specialic als de dreeghinghe te vreesene es uuter qualiteyt van den dreeghene, of van zynen vrienden. Hoewel nochtan en valt danof gheen reparacie, maer mach de ghedreechde hem doen versekeren by justicien // updat hy hem beducht.

 

[11] Blasphemie ghesproken van yemende, es te houdene voor injurie. Ende men verstaet hier blasphemie, als men yemende weynscht eenich toecommende quaet, ghelyc als te segghene, "Ic wilde dat ghy an de galghe waert" of "Ic sal hu eens sien hanghen" ende diereghelycke. Nochtan valt danof cleen of gheen pungnicie, want niet en zyn dan lichte, ydele woorden, die niet zeere en smerten.

 

[12] Maer waert dat de gheinjurieerde aldaer toe gheprovoceert, den blasphemateur een hoerclyncke gave, of wederomme hem injurie zeyde terstont in de hitte, hy zoude te excuseerne zyn ofte min te pungnierene.

 

[13] Ende daeromme de canonisten raden, zo doen ooc de biechtvaders, alle injurien lichtelic te verghevene omme de minne Gods. Ende zegghen dat dat groot profyt es der zielen, ende een groote specie van aelmoesene.

 

[14] Ooc de jugen doen altyts groote neerenstichede te appointierne ende af te legghene de processen voor hemlieden commende in materien van injurien, specialic als zy niet dan verbael en zyn.

 

[15] By drie manieren cesseert actie van injurien, te wetene, deerste by remitterene, dander by dissimmuleerene, ende de derde by teekene.

 

[16] By remitterene, als de ghejurieerde / ter bede of supplicacie van den injuriant de injurie vergheeft. By dissimmulerene, als hy verbeyt jaer ende dach zonder hem danof te beclaghene. By teekene, als hy den injuriant vriendelic groot ende vriendelic cust, oft met hem eedt of drynct. Want dat alle teekenen zyn van reconciliacien.

 

[17] Zulcke ende ghelycke actien zyn uute als de gheinjurieerde steerft. Ende en heeft zyn hoyr gheen actie die te vervolghene, tenwaere dat tproces inneghestelt waere ende ghelitiscontesteert.

 

[18] Een astrologien die huut abuse van zynder sciencie noomt of wyst de dief, en doet gheen injurie, zo eenighe segghen. Maer hy doet aergher, ende es corporeerlic te pungnierene van supersticie.

 

 

[Cap.141] Va[n] injurie by faite.

 

[1] [A]ls deen den anderen trect metten capproene, hoede of bonnette, die doet also vele alsof hy ne trocke metten hooftde zonder quetsen.

 

[2] Insghelycx, die manieren maect yemende te willen slaene, wiperende metter hand of met zynen messe of stock, injurieert, al en slaet hy niet, ende es te pungnierene van der wyperynghe. Maer slaet hy daernaer, zo pungniert men den slach.

 

[3] Ooc de injurien by faite worden vele ghepungniert naer de // previlegien, kueren, statuuten, ordonnancien ende costumen van der plecken.

 

[4] Naer tprivilege verleent dien van Ghendt by wylen de grave Phelips van Helsaten, ende ooc van den grave Guy, zo wie up den poortre van Ghendt mes trect in evelen moede, verbuert LX ponden parisis, al en slaet hy niet.

 

[5] So wie eenen anderen betrect in jugemente zonder rechtverdeghe cause, die injurieert. Zo doet ooc die yement yet heescht als sculdeneere die niet sculdich en es, of die yemende verbiedt zyn beesten te weedene in ghemeene weeden.

 

[6] Zo doet hy ooc de ghebuer die zyne metghebuer procureert, of stanck maect, of rooc, of ander vul, of yet quaets doet in zyn huus.

 

[7] Actie van injurien es ghegheven niet alleenlic den gheinjurieerde, maer ooc anderen voor hem, ghelyc als den vadere voor den zone, de meestere voor de dienare, den man voor zyn wyf, den brudegoom voor zyn bruut, den abdt voor zynen muenc, ende diereghelycke. Want al verghevet deen, dander macht agieren.

 

[8] Ende zynder vele injurianten, elc es ghehouden voor al, want het zyn also vele injurien alsser persoonen injurianten zyn. Ende al betaelt deen, dander / en es daeromme niet quyte, noch gheabsolveert.

 

[9] Ooc zyn niet alleenlic de injurianten ghehouden in de injurie [maer oock alle deghoone die de injurie hebben] gheprocureert of die den injuriant daertoe brocht of gheinciteert hebben.

 

[10] Hoewel het zyn vele persoonen die injurierende, in de injurie niet ghehouden en zyn, ghelyc als jonghe kinderen, of dulle, of uutsinneghe die niement injurieren en moghen.

 

[11] Dronckaerts van grooten dronckenscepe zyn te excuserene, specialic van verbalen injurien. Zo zyn ooc diet doen in spele of huut ghenouchten, of uut gheckernye, of om castien, of corrigieren, tenwaere dat tspel te ruude of de corectie te stranghe ende te excessyf waere.

 

[12] Zy zyn ooc gheexcuseert die yemende injurie doen om de eere van hueren prince, ofte van den ghemeenen profyte.

 

[13] Zo zyn ooc die naermaechscip zyn, zo voorscreven es, of die se doen by laste van den juge, executeerende [stranghelic] trecht naer rechte.

 

[14] Zy zyn ooc gheexcuseert, die de injurie doen by ignorancien, ghelyc als een besprynct een jonghe maecht, ofte een eerbaere vrauwe die ghecleedt es in desoluten abyte, of in suspecte plaetse, meenende dat een licht wyf gheweest hadde.

 

[15] Men doet ooc niement injurie // die wille. Nochtan, es yemende de injurie ghedaen, die hy quyte scelt of niet vervolghen en wille, de fisque en sal daeromme niet laten te agierene, ende te doene zyn officie voor zyn recht ende voor tinterrest van der justicie. Want uut allen delicten spruuten twee actien, te wetene, deene omme de partye, ende dander omme den fisque. Ende de eene en werdt niet extynct nochte ghedoot metter andere, also dicwyle gheseyt es.

 

[16] Ende men moet weten dat in wat manieren de injurie ghedaen es, trecht presumeert altyts dat de meeninghe quaet was ende dat zo ghedaen es met wille ende upsette. Want injurie es quaet in hemzelven, ende al dat quaet es werdt ghepresumeert qualic ghedaen zynde.

 

[17] Hoewel dat failliert in persoonen die naer ende elcanderen belanck zyn van bloede. Want men presumeert jeghen hemlieden niet dat zy huer bloet zouden willen injurieren. Zo doet ooc in den man ende in zyn wyf.

 

[18] Van desen injurien by faitte, eenighe zyn enorme ende andere niet.

 

[19] De enorme zyn deghone die men doot by sturtynghe van bloede inhabundancien, zodat de ghequestste noot / heeft van cureren by plaestren, salven, of andere cyrurgie, of dat hy onghenadichelic ghesleghen es met stocken, of dat de injurie ghedaen es in den persoon van den juge, of anderen officier, of van yemende van den Rade, of van den bisscop, of van den pbriestre, die [ghecleet] ende bereet es messe te doene of anderen dienst ende diereghelycke.

 

[20] Waert dat yement zynen juge een caecksmete gave in evelen moede, die zoude verbueren tlyf. Zo zoude ooc een ruddere die zynen capitain irreveterentelic injurieerde.

 

[21] De injurie es [oock] innorme om den tyt, te wetene als zo ghedaen es up paesschedaghen, zondaghen, of andere feestelike daghen, in de hoochmesse, of als men Onsen Heere consacreet, ende diereghelycke.

 

[22] Ende van den niet [enorme] injurien en es hier niet te segghene, met dat hiervooren danof expres ghedaen es.

 

 

[Cap.142] Van injuerien by ghescryfte.

 

[B]y ghescryfte werdt ghedaen injurie als men doleuselic scryft, dicht, of maect refreyn, liekins, boucxkins, of hystorien ter diffamacie van yemende van saken die niet warachtich en zyn. Ende hieraf es insghelycx ghesproken hiervooren int capittle van fameuse libellen te makene. //

 

 

[Cap.143] Van quetsen ende myncken.

 

[1] [Q]uetsen es in twee manieren, te wetene, eerst met wonden, ende ten anderen zonder wonde, met myncke of zonder myncke. Ende hieraf zyn alomme kueren ende ordonnancien die de jugen elc int huere onderhouden.

 

[2] Quets int aenschyn, al eyst zonder lynxem, es meer te pungnierene dan de quets ghedaen in anderen leden, ende es ghemeenlic dobbel boete of dobbel emende.

 

[3] Maer esser defiguracie ende linxem, zo es de pungnicie te meerdere, al ter discretie van den juge, insghelycx by rade ende advise van den meesters, medecynen, ende cyrurgienen.

 

[4] Gheswel en es gheen wonde, tenzy dat zo versweere ende uutghesneden zyn moet, ende dan eyst wonde ende pungnierlic als wonde.

 

 

[Cap.144] Van corectien.

 

[1] [E]en vader die zynen zone slaet, of een voocht zyn weese, of een naermaech den anderen, of een man zyn wyf, of de meester zynen knape, of de scoolmeestere zynen scolier, die en injurie[re]n niet, al eist ooc met weede of met wonde, evenverre dat zyt doen omme te castydene, te / corigierne, of te bet te instrueerne of leerene, of obedient te makene. Tenwaere dat [dat] slaen te excessyf ende exorbant waere, in welck cas men zoude ondersoucken de maniere, ende texces pungnieren.

 

[2] Nemaer ten es niet gheoorlooft den zone te corigierene zynen vadere, noch de neve zynen grootheere. Ende waert dat zyt daden ende de vadere of grootheere offendeerden, de vadere of grootheere zouden se moghen slaen ende corigieren, ofte de juge zoudt wreken ende de pungnicie danof doen.

 

[3] Het es gheoorlooft den man te castyene zyn wyf zonder peyne of boete, behoudelic dat hy doet gracelic ende met goeder manieren. Want waert exces, me[n] zoudt grootelicx pungnieren.

 

 

[Cap.145] Van quests of scade ghedaen by beesten.

 

[1] [W]aert dat myn peert, osse, hont, coe, of andere die myn domesticque es, by zynder beroerynghe of felheyt, by hemzelven ende uut zynder natuere zonder yements instigacie, yement quetste, doodde, of scade dede, ic en zoude in die scade niet ghehouden zyn, ic en wilde. Maer ic zoude de kuere hebben die scade te beterne, of de beeste daervooren te abandonnerene of [laetene].

 

[2] Maer // waert dat die beeste dien quets, dood of scade dede niet huut huerzelven, noch uut huerer natuere, maer by tyssinghe [ofte instigacie] van my of anderen, ic of dandere zoude de scade moeten beteren ende niet ontstaen metter beesten te abandonnerene.

 

[3] Insghelycx, was de hondt gheleedt by eenen knecht of anderen, dien liet loopen uut malicien, of uut rouckelooshede, of omdat hy en niet ghehouden en conste, die knecht es in de mesdaet die de hondt doet, ende niet de meestere.

 

[4] Of was de hondt ghetist tyssere, ende dat breect ende dan yement behindert, tysere es ghehouden in de mesdaet, ende niet de meestere.

 

[5] Ende also mach men segghen van beryders van peerden, of van knapen die huers meesters peerden beryden te watre. Want comt ghebreck van den knecht, de meester en esser niet inne ghehouden.

 

[6] Eyst dat hu peert, stier, osse, of ander dier, myn peert, stier, osse, of ander dier, besprynct zodat uut dien myn dier hu of anderen scade doet, ghy hebt die scade an huzelven, ende moet de scade van anderen vuldoen, ende icke niet.

 

[7] Waert dat hu dier tmyne bespronghe, ende dat myn dier hem weerende waere ende thuwe quetste / of doodde, ic en zoude in uwe scade niet ghehouden zyn, want de culpe comt van uwen diere.

 

[8] Ende als men niet en weet welc dier begonste, zo zyn de scaden ghecompenseert, ende en es deen in den anderen niet ghehouden, maer heeft elc zyn scade an hemzelven.

 

[9] Waer[t dat] ic in myn huus of hof hilde eenen wulf, beer of vos, of ander wilde wreede beeste, ende dat die yemende scade dede, ic waere ghehouden in die scade ter extimacie van den juge. Want niement en behoort zulcke beesten te onderhoudene ten laste of scade van anderen.

 

[10] Ende waert [dat] zulcke wulf, beer, vos, of ander wilt dier, my ontliepe ende zo verre ontvremt waere dat uut mynder kennesse waere, ic en zoude in die scade die dat dier dede niet ghehouden zyn. Want als dat wilt dier my ontloopen es ende vervremt, zo en eyst niet meer myne, maer behoort denghonen diet vanghen of dootslaen sal.

 

 

[Cap.146] Van scade te doene int generale.

 

[1] [G]eneralic in allen saecken, zo wie yemende scade doet in zyn goet of in zyn vruchten, directelic of indirectelic, by malicien, frauden, rouckeloosheden, // negligencie, oft anderssins in wat manieren het zy, die es ghehouden die scade te restituerene.

 

[2] Zo es hy ooc die se bevolen heeft, of ghelast, of zelve doet, of helpen doet. Te wetene, deghone die de mesdaet kent simpelic ende die se loochent, ende anders bevonden werdt, met twivoude ende interreste.

 

 

[Cap.147] Van uutghietene ende uutwerpene.

 

[1] [W]art dat yement uut zynen huuse of andersmans huuse, wierpe of gote up openbaeren straten of ghemeene weghen, uryne of andere vulheyt, daermede yements cleederen, bonnet, capproen, of ander saken verdorven of ghesconden waere, men zoude actie hebben die scade te heesschene met twivoude ofte dobbele.

 

[2] Maer zo en zoude men niet waere de strate niet openbaer ofte den wech ghemeene, of dat hy gheroupen hadde "Garde [leaue]", zonder fraude.

 

[3] Waert dat uut eenen huuse ghewoorpen waere up openbaere strate een been of ander dynck, zonder malicie of met upsetten wille, ende dat met dien uutwerpene yement gheraect waere ende storve, die uutwerpere zoude die doot beteren civilic met vyftich gouden pennynghen.

 

[4] Ende warer quetse ende / gheen doot, hy zoude dien quets beteren met twivoude ende interreste.

 

[5] Ende zynder veel lieden int huus, ende dat men niet en weedt wiet ghedaen heeft, zo zyn zy alle daerinne ghehouden. Maer als deen betaelt heeft, dander zyn quyte.

 

[6] In ghemeene heerbeerghen, de weert es ghehouden van den uutwerpene ende niet de gast. Maer de weert heeft zyn recouvreeren up den gast.

 

[7] Item, zyn int huus twee [mesnaigen], of es thuus ghedeelt in tween, deghone uut wiens [mesnaige] of deel daet tduutwerpen uutcomt, betaelt de scade.

 

[8] Waert dat een commensael, een disciple of een werckman thuutwerpen dede, de meestere zoude ghehouden zyn in de scade, behouden zyn recouvreeren up den huutwerpere.

 

 

[Cap.148] Van paeys te makene.

 

[1] [V]an allen delicten mach men transigieren ende paeys maken met zynder partye zonder eenighe peyne of verbuerte. Ende de redene es, want elcken gheoorlooft es hemzelven ende zyn bloet te redimerene.

 

[2] Ooc mach de juge dwynghen den ghequetsten om den ghegreveerden pays te makene, want zyn officie es te besorghene dat zyn ondersaten in paise zyn. //

 

[3] Hy mach ooc ghis[e]lin de partie totdat zy paeys ghemaect hebben, ende borchtoocht nemen, dat zy mellyncanderen niet mesdoen zullen, ende ooc verbieden alle weghe van faiten.

 

[4] Nochtan, met paeys te makene tusschen de partien en es tdelict niet uute, noch de peyne quyte. Maer de juge procedeert altoes voort uut zynder officie ter pungnicien van denzelven delicte, al en heeft hy gheen claghende partie.

 

[5] Tenwaere dat by statuute anders daerup gheordonneert waere. Te wetene, dat zo wie pays hadde jeghen partie, die zoude ooc paeys hebben jeghen den heere ende justicie. Want in dat cas, de juge zoude cesseren van te procederne uut zynder officie. Also de bailliu doet te Ghendt, want hy niet claghen en mach zonder partie.

 

[6] Ende om paeys te makene by procureur, zulck procureur moet hebben daertoe procuracie speciale tot zulcken ende ghelycke sticke alleenlic dienende.

 

[7] Als een ghequest paeys ghemaect heeft van zynder wonde of quetse ende hem tstick vergheven heeft, niement anders en es ontfanghelic den facteur yet te heesschene.

 

[8] Ooc als pays ghemaect es / van wonde, ende dat [de] ghequetste daernaer steerft, dien pays hout stede, ende en es de facteur in de doot niet ghehouden, tenwaere dat de toecommende doot uutghesteken ende ghereserveert waere.

 

[9] Als partien in questien zyn van injurien, ende dat zy van diere questie paeys maken, de juge verstaet dat met dien pays makene tstick ghekent es, ende dat hy up die kennesse mach procederen zonder andere informacie of probacie.

 

[10] Ende daeromme useren zulcke paysmakers van eender cautele of practique, te wetene, dat zy tstick loochenen voor den juge, ende makende pays, doen den notaris scriven [dat den paix ghemaect es] van zulcken injurien ende quetsen als [zy] mellyncanderen annegheseyt hebben. Want also scrivende, zo en kennen zy niet.

 

[11] Maer screve de notaris van zulcken injurien als zy melcanderen ghedaen hebben, dan zoude de juge ghefundeert zyn te procederene.

 

[12] Een weese mach pays maken van der dood van zynen vadere by auctoriteyt van den voocht ende decrete van den juge. Ende zulcken paeys hout stede, ende en mach de weese ter houdden commen zynde, dien niet breecken, evenverre dat zo wat // heeft van zoene voor huers vaders doot.

 

[13] Vrouwen en moghen gheen zoen ontfaen.

 

[14] Paeys ghemaect met een van den hoyrs daer vele hoyrs zyn, en es niet ghenouch, maer moet ghemaect zyn met allen den hoyrs, ofte emmers de meeste menichte daertoe hebbende.

 

[15] In Vranckerycke en maect niement pays van der doot van bastaerden dan de coninc, de prince of heere van der plecke [daer den dootslach ghesciet].

 

[16] Ende in Vlaendren, de montzoudere van der moederlycke zyde mach den pays ontfaen, want niement bastaerd en es van diere zyde.

 

 

[Cap.149] Van abolicien.

 

[1] [A]bolieren es alle clachten ende querellen van crime dooden ende [perimeren].

 

[2] Abolicie werdt ghedaen in drie manieren, te wetene, eerst by den prince huut zynder hoocheyt, ten anderen by den juge uut zynder officie, ende ten derden by der doot van den accusateur of gheaccuseerde.

 

[3] De abolicie die de prince doet uut zynder hoocheyt of propren mouvemente om te ghelievene of uut triumphen of blyde incomste of diereghelycke, doodt ende extingniert / alle accusacien jeghen allen anderen dan jeghen den acteur. Dewelcke mach zyn accusacie weder verheffen binnen XXX daghen naer texpireren van den fatalen van derzelver abolicie, ende al nietjeghenstaende diere.

 

[4] De abolicie die de juge doet in jugemente ter begheerte van den accusateur, moet ghedaen zyn in presencien van beeden den partien, ende met kennesse van saken. Want waert dat de accusateur in zyn instancie calumpnieuselic gheaccuseert hadde, de abolucie en zoude niet ghescien, maer zoude de calumpnie ghepungniert zyn.

 

[5] Maer hadde de accusateur gheaccuseert niet calumpnieuselic maer by erreure, zo zoude de juge de abolicie admicteren. Tenwaere dat de gheaccuseerde ghesustineert hadde injurie van vanghenessen, van spiteghe of scandelycke woorden, of van pynen of van tormenten. Want in dat cas, de abolicie en zoude niet ghescien, nemaer zouden de excessen ghepungiert zyn, al waert ooc dat beede de partien in de abolicie consenteerden.

 

[6] Als deen of dandere van partien, te wetene de accusateur of de gheaccuseerde, steerft, zo comt de abolicie vanzelfs regulariter.

 

[7] Fal[l]it in crim[i]ne de lese majeste, in crim[i]ne [falsi] peculatus repetendarum, // want die metter doot niet gheabolieert en werden.

 

 

[Cap.150] Van remissien ende pardoenen.

 

[1] [N]iement en remitteert noch en vergheeft de delicten dan de prince.

 

[2] De souverains baillius van Vlaendren ende vele andere officiers, moghen uut cracht van hueren commissien wel composeeren van delicten. Nemaer zy en moghen niet remitteren, want remicteren es princelic.

 

[3] Insghelycx, myne heeren van den Rade moghen uut crachte van der instructie van der Camere wel composeeren van delicte, als zy de materie twyfelic vinden. Maer zy en moghen niet remitteeren omme dezelve redene.

 

[4] Nochtanne, met zulcke composicien, de ghecomposeerde zyn vry van dien delicte, ghelyc oft de prince gheremicteert hadde.

 

[5] De prince, uut zynder macht ordinaire, en vergheeft gheen exorbitante crimen, noch en remitteert se niet, ghelyc als van lese majeste, vrauwecracht, zodomie, valschers van munten, moort, moortbrant, roof, noch diereghelycke. Maer zo doet hy wel by zynder macht extraordinaire ende absolute, alst hem ghelieft.

 

[6] De prince gheeft remissie van delicten danof de pungnicie wesen zoude corporeel, te wetene van lyf of lede. Maer niet van delicten die men civilic pungneeren mach. /

 

[7] Ende alst zyn gheliefte es extraordinairlic remissie te doene, de secretaris teekent "By den eerdschertoghe" zonder meer ende en stelt niet ter relacie van den Rade. Of de cancelier [zeghelende] de remissie extraordinaire, doet by den secretarys stellen up den ploy "Sigillato de expresso mandato domini".

 

[8] Int expedieren van remissien of pardoenen zyn zeere te considerene tpropoost ende den wille van den delinquant, de toecomste van den faite, de gheleghentheyt van den sticke, de qualiteyt van den persoon, den tyt, de plecke, ende andere circumstancien.

 

[9] Ende heeft de impetrant daer tevooren eenighe crimen of delicten ghecommicteert, hy moet die repeteeren ende van nieux te kennen gheven, al waert ooc dat hy remissie danof hadde, ende der partie satisfactie ghedaen hadde, oft anderssins zyn impetracie waere subreptyf ende negheene.

 

[10] Ende van allen crimen daer lyf of let ancleeft, useert men remissie of perdoen te moeten ghecryghene, hoe onnoesel de facteur daerinne commen es.

 

[11] Eenighe remissien woorden ghegheven plainlic ende zonder emende civile, ende andere worden ghelast met [emende civile]. //

 

[12] De remissien die de prince expediert up den Goeden Vriendach in de eere van der passie Gods, die werden regulariter gheexpediert plainlic ende zonder emende civile. So worden ooc deghone die de prince gheeft tzynder blyder incomste, want hy dan remicteert corporel, cr[i]minel ende tcivil in also verren als tcas remicteerlic es.

 

[13] Maer remissen die de prince gheeft up anderen tyden zyn ghemeenlic ghelast met emenden civile.

 

[14] In Vranckerycke, alle remissien worden gheexpediert plainlic ende zonder emende, als tcas remicteerlic es.

 

[15] Princessen remicteeren ooc delicten thueren blyden incomsten, hoewel dat de princen doet de brieven danof expedieren.

 

[16] Als de prince remicteert plainlic, corporel, cr[i]minel, ende civil, hy restitueert oft emmers laet volghen den impetrant de confiscacie van zynen goede die ghebuert es ende niet ghewyst. Maer zo en doet hy niet als zo ghewyst es.

 

[17] Ende alle remissien moeten innehouden satisfactie te doene der partie updat zo niet ghedaen en es, ende ooc interrinement.

 

[18] Zy moeten ooc ghepresenteert zyn den juge die ghecommictert / es ten interrimente, ten hende die te interrinerene, ende dat binnen den jaere ende daghe, of anderssins zy en zouden den impetrant niet patrocineren, noch van effecte zyn.

 

[19] Ende moet de impetrant presenteerende zyn remissie, hem ghevanghen gheven ende ghevanghen bliven totdat zo hem gheinterrineert es. Tenzy dat hy borchtocht heeft te comparerene tallen daghen ende tghewysde te betalene.

 

[20] Ende hy moet doen uproupen den procureur generael, den souverain van Vlaendren, den bailliu van der plecke daer tcas ghecommicteert es, metgaders de gheinteressceerde partie, al eist ooc dat hy pays met huer heeft, omme by hemlieden te sien procederene ten voorscreven interrinemente. Ende dit al binnen den voorscreven jaere ende daghe.

 

[21] Ende heeft hy hem versuuymt, ende dat tjaer overleden es, zo mach hy hem danof doen releveren. Maer in dat cas, de canceliers hebben innebrocht te lastene de remissie van emende, als zo daer tevoeren danof niet belast en was, ende dat in pungnicien van der voorscreven rouckelooshede.

 

[22] So doen zy ooc als de impetrant begheert a[m]plicacie van tghuent dat hy versweghen of vergheten heeft, of te vele, of te lettel te kennen ghegheven heeft. //

 

[23] Ende es differencie tusschen remissie ende perdoen. Want remissie werdt gheexpediert van saken daer yement doot es, ende de perdoenen van mesdaden daer niement doet es.

 

[24] Ende in teekene van dien, de remissien worden gheexpediert in zyden coorden ende groenen wasse, ende de perdoenen in simplen steerten ende rooden wasse.

 

[25] De interrinementen van den remissien up Vlaendren, worden altyts ghecommicteert mynen heeren van den Rade, want gracien interrineren princelic es.

 

 

[Cap.151] Van rappeelen van banne.

 

[1] [D]e rappeelen van banne worden gheexpediert in drie manieren, te wetene, eerst in zyden coorden ende groonen wasse, ten anderen in dobbelen steerten, ende ten derden in simplen steerten.

 

[2] Want alle bannen van vyftich jaeren ende daerboven, worden gheexpediert in groenen wasse ende in zyden coorden. Bannen van tien jaeren ende daerboven tot vyftich jaeren, worden gheexpediert in dobbel steerten ende rooden wassen. Ende de bannen van onder de tien jaeren woorden gheexpediert in simplen steerten ende rooden wasse. /

 

[3] Als den ban ghedaen es partielic, dats te segghene ten vervolghe van eenigher ghequetster of ghegreveerder partie, zo werdt trappeel ghelast van interrinemente ende van satisfactie te doene der partye, updat zo niet ghedaen en es.

 

[4] Maer als den ban ghedaen es ten vervolghe van den fisque alleene, zo en werdt t[r]appel niet ghelast van interrinerene.

 

[5] Van bannen ghegheven by der wet van Ghendt, gheeft de prince tlandt ende ooc de stede, in also verren alst scepenen consenteeren.

 

[6] Ende van bannen ghegheven by den wetten van Brugghe of van Ypre ten ghenomden tyden of ten ghenomden jaeren, en gheeft de prince niet dan tlandt totten scependomme. Maer als den ban es zonder tyt, zo [g]heeft hy tland ende de stede. Want die van Brugghe hebben danof expres privilege. Ende telcken als eenich impetrant comt in Vlaendren doen interrineeren zyn rappeel van banne, zy consenteren interrinement, behoudelic dat zy niet en commen binnen den palen van Brugghe voor den tyt huut es. Ende // den Raed wyset also, ende danof zyn vele exemple.

 

[7] Van allen den andere bannen ghepronunchiert by den wetten van den anderen steden in Vlaendren, hetzy te tyde of zonder tyt, gheeft de prince tlandt ende de stede, alsoot hem ghelieft.

 

[8] Die van Ghendt hebben zomwyle vervolcht ende begheert an den prince, dat men de rappellen van hueren bannen niet lasten en zoude van interrinemente, zegghende dat tcas altyts blyct by den tytele van den banne, ende dat zy nemmermeer en consenteeren de stede, de partie en es eerst ghecontenteert ende ghepaeyt ende vuldaen.

 

[9] Ende hebben zo vele ghedaen dat hemlieden gheconsenteert es by previlege, dat de rappeelen van hueren bannen niet ghelast en zyn van interrinemente. Nemaer aleer de ballynck de stede hebben sal, hy moet hem submicteren in de wet, ende stellen zekere te vulcommene tghuent dat zy arbitreren zullen.

 

 

[Cap.152] Van appelleren in criminelen zaken.

 

[1] [N]aer rechte, de delinquant die criminelic verwonnen es by zyns zelfs / confessie, en mach niet appelleeren, maer de sentencie die werdt ter execucien gheleyt nietjeghenstaende zyn appellacie.

 

[2] Maer es hy niet verwonnen naer zyns zelfs kennesse ende confessie, ende dat de peyne corporel es, zo mach hy appelleeren, ende werdt de execucie ter reverencie van den appelle ghediffereert tot by de juge ad quem de appellacie ghedecideert es, ende dat naer rechte.

 

[3] Maer naer de costume, den Raed van Vlaendren en differeert niet ten appeele van den ghecondempneerden diffinitivelic, al eyst ooc dat zy niet gheleden [ofte gheconfesseert] en hebben, evenverre dat zy anderssins by duechdelycker preuve verwonnen zyn. Ende danof zyn vele exemplen, ende onder andere van eenen Jan Faillant, die ghecondempneert was up oorconscip, ende niet up zyn confessie.

 

[4] In Vranckerycke worden gheadmicteert alle appellacien criminele. Ende wilt de coninc dat de processen ende de persoonen ghesonden worden in de conciergerie ende int Parlament, omme tappel aldaer ghedecideert te zyne, weder wel of qualic gheappelleert hebbende. //

 

[5] In Vlaendren, de minder wette en obedieren te gheenen appelle in materien criminele, specialic van der diffinitive. Want zy niement en condempneeren livelic dan up zyn confessie.

 

[6] Zy en admicteeren ooc gheen reformacie van zulcken diffinitiven omme dezelve redene. Maer zo doen zy wel van bannen. Ende in dat cas myne heeren van den Rade expedieren de reformacie niet, maer gheven den ballync gheleede al Vlaendren duere, uutghedaen in de plecke daer zy ghebannen zyn.

 

 

[Cap.153] Van criminelen vonnessen te executerene.

 

[1] [I]n den Grooten Raedt, de procureur generael, of zyn substituut in zyn absencie, es ghelast tvonnesse criminel ter execucien te doen legghene, metter assistencie van den duerwaerders. /

 

[2] In Vlaendren werdt ghecommicteert deerste bailliu myns gheduchs heeren daerup versocht. Ende ghemeenlic eyst de bailliu van der Ouderburch te Ghendt, de bailliu van der Zale tYpre, of andere de naeste bailliu van der plecke daer de Camere resideert, metter assistencie van den procureur generael ende duerwaerders.

 

[3] De appariteur die dexecucie doet, es in de sauvegarde van den prince, ende en mesdoet nochte en sondicht niet jeghen Gode, noch jeghen de weerelt. Want hyt doet by bevele ende laste van de juge dies macht heeft, ende omme tvulcommen van der justicie, Deo gratias.