Filips Wielant

 

Tractaet van den leenrechten na den hoven van Vlaendren (1492)

 

Voorlopige uitgave in 56 kapittels op basis van het oudst bewaarde maar onvolledige handschrift BRUSSEL, ALGEMEEN RIJKSARCHIEF, Handschriftenverzameling 1317 (daterend van mei 1499). De in dat handschrift ontbrekende delen werden in schuindruk aangevuld op basis van GENT, UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK, Handschriften 1627 (ontstaan kort voor 1524).

Nadere informatie betreffende auteur, indeling en belang van het werk vindt men in R.OPSOMMER, „Omme dat leengoed es thoochste dinc van der weerelt“. Het leenrecht in Vlaanderen in de 14de en 15de eeuw, Brussel, 1995, dl.I, p.156-160.

 

 

Cap. I Discriptie van Vlaendren

 

[1] Vlaendren heeft drie deelen danof ([1]) tdeen licht onder de croone, tandere onder den keysere ende tderde es eyghendom. Tghuendt dat licht onder de croone es gheheeten tgraefscip van Vlaendren, ter cause van den welcken de grave es ([2]) een van den XIJ ghenooten van den huuse van Vranckerycke ende de eerste van den graven hebbende de preminencien van te draghene tzweert voor ([3]) den coninc te zijnder consecracie, coronacie ofte in anderen feesten. Ende tandre deel dat licht onder den keysere metten eyghendomme. Ende es gheheeten theerscip ofte de heerlichede van Vlaendren daer de grave hem draecht als souverain. Ende es in possessien te wysene bij arreste ende zonder resorte. Ende van desen tween deelen maect tghesceet ([4]) de rivier van der Scelde, want al dat licht onder de westzyde ende onder de croone es van den resorte van Vranckerycke, uutghedaen Vier ambochten ende tlandt van Waes, dewelcke zijn exempt van allen resorte, nietjeghenstaende dat zy ligghen onder de zelve westzyde. Ende en houdt de grave dat niet van den ([5]) croone noch van den keysere, maer keyserlic.

 

[2] Tgraefscip van Vlaendren onder de croone es ghedeelt metter riviere van der Leye, want tghuendt dat licht onder dese zyde van der Leye ende tusschen Leye ende de Scelde ([6]) es gheheeten Flaendres flamingandt. Ende tghuendt dat licht over de Leye van Meenene upwaert ([7]) es gheheeten Flaendres gallicant. Vlaendren flamingant heeft drie deelen naer drie previlegensteden dier innestaen met hueren cassellerien, te wetene Ghendt, Brugghe ende Ypre. Es gheheeten flamingant omme dat men daer spreect vlaemsche tale. Ende Vlaendren gallicant zijn de steden ende casselerien van Ryssele, Douway ([8]) ende Orchies daer men meest spreect ([9]) walsche tale.

 

[3] De heerlichede van Vlaenderen onder tkeyserijcke begrijpt tgraefscip van Aelst met zijnen toebehoorten, de stede van Nieneve ende tlant van Rotselaere ([10]). Ende theyghendom begrijpt de stede ende tlant van Dendremonde, de stede ([11]) van Gheerdtsberghe, de Vier ambochten, tlandt van Waes ende Bornehem. Hoewel eeneghe zouden willen zegghen dat Gheerdtsberghe ende Bornehem tanderen tijden ghehauden hebben gheweest van den bisscop van Ludeke. Nemaer dat es langhe leden ende es al uut possessien.

 

[4] In Vlaendren flamingandt onder de croone zijn XIJ ([12]) principale prinselicke leenhoven van mannen, te wetene de ouderburch te Ghendt, de burch van Brugghe, de zale van Ypre, tcasteel van Curtrycke, thof van Thielt, thuus van Deinse, tcasteel van Peteghem gheseit Beaulieu ([13]), den steenen man ([14]) tAudenaerde, de burch van Vuerne, thof van Cassele, thof ende steen van Berghen, thof ([15]) van Belle. Ende in elc van desen hoven worden berecht de leenen diere uut spruuten ende daeraf ghehouden zijn.

 

[5] In Vlaendren gallicant onder de croone en zijn zo ic meene maer twee princelicke hoven, te wetene de zale van Ryssele ende tcasteel van Douay. Van der sale van Ryssele zijn ghehouden vier princelijcke bannieren ende hooghe justiciers, te wetene Falimpin, Commene, Wavrin ende Cysoing, metgaders groote menichte van andren edelen leenen.

 

[6] In de heerlichede van Vlaenderen onder tkeyserycke, te wetene in tgraefscip van Aelst, es een princelic hof, te wetene tperon van Aelst. Daer resorteren vyf bannieren ghelijc als Roo, Gavere, Zotteghem, Boulaer ende Scorisse, ende groote menichte van anderen ([16]) edelen leenen ende hooghe justiciers.

 

[7] Int eyghendom zijn twee princepale princelicke hoven, te wetene thuus van Dendremonde ende thof van Waes.

 

[8] ([17]) In alle dese vier quartieren zijn de costumen van den leenhoven diversch in vele sticken ende by speciale in materie van successien van leenen, zo ghij hiernaer zien zult.

 

[9] Item alle de hoven plaghen te treckene te hoofde ende ooc te resorterene by appeele ofte reformatie in de wettachteghe camere van Vlaendren zonder voordere buuten den lande betrocken te zijne. Nemaer metter camere van den rade die sichtent gheinstitueert ende upghestelt es, zo es de wettachteghe camere zeere vergaen. Want tghuendt dat daer plachte te commene, compt nu in de camere van den rade ende van daer trect voort int parlement, ten waere dat yemendt den cost doen wilde de wettachteghe camere te vergaderene ([18]).

 

[10] Ende es de wettachteghe camere een souverain hof in Vlaendren, niet alleenlic van mannen maer ooc van raden ende mannen die de grave ofte zijn stedehoudere doet vergaderen in zekeren ghetale alst hem ghelieft, ter plecke daer zijne camere in Vlaendren resideert ([19]). De welcke doen recht te zijnder maninghen van allen zaken voor hemlieden commende, hetzy by resorte ofte in deerste instancie van leenen naectelic ghehouden van den persoon van den prince ghelijc als zijn Duuckercke, Grevelinghe, Burbuerch, Bornehem ende andere partaigen van Vlaendren. Zy berechten ooc de heerlicke vreden ende kennen van allen materien angaende den state ende eere van den grooten vassaelen van Vlaendren. Ende zegghen eeneghe als men dese camere ([20]) voortijts plochte te houdene in de presentie van den grave, zo was in den middele van den parckette ghemaect een bedde van perkemente ende daerup gheleit ([21]) een naect zweert in teeckene van souveraintheit, ende dat niement kennesse en heeft up de vassaelen ende leenmannen van Vlaendren noch up huere leenen dan de grave by zijnder wettachtegher camere.

 

Cap. II Diffinitie van leene

 

[1] Leen es een minnelicke ghifte van eeneghen onroerlicken proffytelicke dinghen daerinne de heere yemendt vercleedt naer hofrechte omme eeneghe eerbaren ghetrauwen beloofden dienst, by zulcke manieren dat de proprieteyt eeuwelicke blijft den leenheere ende tbladt ende proffyt den leenhoudere.

 

[2] De propre nature van leene staet principalic in thien pointen die ghij meest colligieren ([22]) ende vergaderen muecht uuter voorseide diffinitie van leene. Te wetene eerst dat ghyfte ghedaen ende ontfaen zoj minnelic ende jonstelic, ende niet by bedwanghe. Ten tweesten dat de ghyfte zy van gronden, van erfven ofte van anderen onroerlicken goeden ofte van zaken die over onroerlicken goet gherekent zijn. Ten derden dat de vassael feaulteyscip doe zijnen heere, belovende by eede hem goedt ende ghetrauwe te zijne naer zijne macht. Ten vierden dat de vassael in de ghijfte gheerft ende vercleedt zy. Ten vyfsten dat de vassael ghestelt zy in de reele ende actuele possessie van den leene. Ten sesten dat de proprieteyt van den leene, twelcke zy heeten dominium directum, altyts blijve den leenheere. Ten zevensten dat tbladt ende proffyte van den leene, twelcke zij heeten dominium utile, altyts blyft den leenhoudere. Ten achsten dat tleen eeuwich zy ende succedert up doudtste ende naeste hoyr van den leenman abyle omme succederen. Ten neghensten dat de vassael tleen niet en verbuere danne met kennessen van zaken ende omme zulcke mesdaet als hij bij rechte punierlic wesen zoude. Ende te tiensten dat tleen berecht zij in deerste instancie voor de mannen daert resirteert, ende niet voor den ordinairen ofte anderen jugen.

 

Cap. III Uut wat rechte leenrecht ghespruut es

 

[1] Leenrecht es een recht costumier, gheintroduseert ([23]) bij usancien ofte costumen die eeneghe keysers naer tkeyserijcke beghoonste te declinerene, hebben ghedaen stellen in ghescryfte in usibus feudorum, ende en compt uuten civilen noch ghescreven rechte niet, noch de romeynen en useerdens noynt ([24]) ofte in tyden van huerlieder triumphe.

 

[2] Ende ghij moet weten dat in materien van leene men achtervolcht de costume locale daer costume locale es. Ende es daer negheene, zo achtervolght men de costume van den upperhove daer tleen van den heere resorteert. Ende esser noch negheene, zo achtervolcht men de costume generale van den quartiere in Vlaendren daer tleen gheleghen es. Ende als die failgiert, zo neemt men de costume generael van der croone updat onder de croone es, of van den keyserycke updat onder tkeyserycke es. Ende esser gheene, zo neempt men de ghescreven costumen in usibus feudorum. Ende esser niet, zo verrect men hem an ghescreven recht, ende men consulteert de zaken met clercken ende practyzienen, of men trect te hoofde daert behoort, ende tghuendt dat men danne doet ofte blijft doene zonder retracteren werdt costume locale in dat hof. Ghij moet ooc weten dat in materie van leene men wyst by exemplen ende by ghelijcken twelcke men in andere rechten niet en doet.

 

Cap. IV Differentie tusschen leen ende eyghendom

 

Leen ende eyghendom differeren ende verscillen in vele manieren. Eerst want eyghendom hout men van gode van hemelrijcke ende van niemendt el, ende tleen es altoos van yemende ghehouden. Item ende eyghendom en staet tot gheenen dienste, ende tleen staet ter trauwen ende ter waerheden ende ten dienste personeele. Item eyghendom sorteert jurisdictie voor den juge ordinaire, ende tleen staet ten berechte van huusghenoten. Item men mach eyghendom vercoopen ende veranderen zonder tconsent van ymende, ende omme tleen te veranderene moet men altyts hebben consent van den heere. Zy ghescillen noch in vele andere sticken te lanc omme te scrivene ende hier niet dienende ten proposte.

 

Cap. V Differentie tusschen leen ende cheynslandt

 

Insghelijcx leen ende cheynslandt hebben verscil in vele sticken. Eerst want tleen es inbrocht jure consuetudinario, ende tcontract van den cheijnslande es gheintroduceert by civilen rechten. Item tleen staet ter trauwen ende ter waerheden ende ten personnelen dienste, ende cheynslandt staet alleenlic ten pencioene van eeneghen renten tsiaers. Item tleen sorteert jurisdictie voor bailliu ende mannen, ende cheijnslandt voor meyere ende scepenen. Item tleen es afwinnelic omme deerste faulte die den vassael den leenheere doet contrarie zijnen eede, ende cheynslandt voor tghebreck van betalinghen van den renten van drie jaeren ende niet meer. Item noch zijnder noch meer differentie, maer het es ghenouch up dese reyse.

 

Cap. VI Divisie van leene

 

[1] Alle leenen zijn gheestelic ofte weerlic. Gheestelicke leenen zijn die men houdt van der kercke ofte die uutghegheven zijn by gheestelicken persoonen, dignytheitt ende auctoryteyt hebbende leen uut te moghen gheven. Weerlicke leenen zijn deghoone die by den weerlicken heeren ofte vassaelen uutghegheven zijn.

 

[2] Van weerlicke leenen eeneghe zijn edele ende princelic, andere edele ende niet princelic, andere min edele, andere middelbaerl of eenichsins edele, ende andere vilains ende onedele. Princelice leen twelcke zy heeten feudum regale es tghuendt dat men zonder middele ontfaet van den keysere of van den coninck in zijn rycke, met eenighe grooter dignyteyt daermede ghevoucht, ghelijc als zijn de graefscepen van Vlaendren ende van Aelst. Edele ende niet princelic leen, twelcke zij heeten feudum nobile, es in twee manieren, want het es tghuendt dat zonder middele ghehouden es van den keysere ofte van den coninc zonder groote dignyteyr, of tes tghuendt dat compt van den grave met eeneghe groote officien ofte banieren ([25]) ghelijc als te zijne burchgrave, erfvachtich camerlinc, erfvachtich maerscalc, ber van Vlaendren ofte dierghelijcken. Ende dese zijn in leenrechten capiteinen, barroenen ofte groote vassaelen. Min edele leen twelcke de clercken heeten feudum minus nobile, es ooc in tween manieren. Want het es tghuendt dat men ontfaet van den grave zonder middele met minderen officien ghelijc als te zijne schiltcnape, schyncker, bouttellier, ontfanghere van den spyckeren, castelains van den casteelen ende dierghelijcke. Oft het es tghuendt dat men ontfanct zonder middele van den voornomden grooten vassaelen. Ende dese zijn gheheeten in leenrechten cleen vassaelen. Leen middelbaer of eenichsins edele, twelcke zij heeten feudum mediocriter ([26]) seu aliqualiter nobile, es tghuendt dat men ontfaet van den grave met noch mindere officien ghelijc als te zijne erfachtich meyer, erfvachtich amman, cypier, duerwaerdere, messagier ofte dierghelijcke, ofte het tghuendt dat men ontfaet van den voorseiden cleenen vassaelen. Leen onedele ende vylain es tghuendt dat compt van den minsten vassaelen ofte van den grave of van eeneghe van den anderen vassaelen in cleender weerde ende zonder eeneghe officie, administracie ofte digniteit, ende dit en mach den besitters gheen edelheyt gheven.

 

Cap.VII Andere divisie van leene

 

Eeneghe leenen zijn gheheeten feuda antiqua paterna, dats te segghene oude patrimonie leenen. Ende andere feuda nova, dat es nieuwe patrimonie leenen. Ende andere feuda nova, dats te segghene nieuwe leenen. Oude patrimonie leenen zijn de ghone die vercreghen zijn bij den voorsaten van zo ouden tijde dat gheene memorie en es van den eersten vercrighene, oft dat zij den vierden graet overleden zijn. Nieuwe patrimonie leenen zijn de ghuene die vercreghen zijn binnen mans ghedijnckene oft niet overleden en zijn den vierden graet. Ende nieuwe leenen zijn de ghone die vercreghen zijn bi ijemende die noch leeft ende noch gheenen struuck ghenomen en hebben. Ende dese drie specien van leene scillen in qualiteeten ende in substancien, want doude patrimonie leen alst den vierden graet overleden es, maect zijnen possessie edele. Zo ne doet niet nieuwe patrimonie, noch tnieuwe vercreghen leen al waert ooc edele in hem selven. Maer het gheeft hem alleenlic een beghinsel ter edelheyt. Ende alsser twijfele es of tleen leden es den vierden graedt oft niet presumeert men omme tleen, ende werdt gherekent oud ende edele.

 

Cap.VIII Noch andere divisie van leene

 

[1] Eeneghe leenen hebben jurisdictie ende alle justicie, hooghe, middele ende nedere. Andere justicie viscontiere, andere justicie fonssiere, ende andere ne gheene justicie. In Vlaendren de hooghe justiciere neemt // kennesse bi zijnen bailliu ende mannen van allen faiten ende brueken ghebuerende up zijn leen ofte up de resorte van dien, ende excerseert de selve justicie metten sweerde ghelijc de grave zelve. Ende heeft de confiscacie van den goede onder hem wesende, metgaders tol, vond, bastaerden ende stragiersgoet, in eenighe plecken de boete van LX ponden parisis ende daerondere. De viscontier heeft up zijn leen tol, vond, bastaerden ende stragiersgoet, de boete van IIJ ponden parisis ende daerondere. Ende vermach te stellene eenen bailliu omme met zijnen mannen updat hi vul hof heeft, oft daer men met mannen die hi ontleent jeghens zijn overheere, te doene recht ende wet ende justicie elken diet begheert, van zaken tzijnder kennesse behoorende. De fonssier vermach alleenlic justicie omme in te doen commene zijne renten, ende mach daertoe stellen eenen sergant oft anderen officier. Ende heeft de boete van IIJ schelling parisis. Nemaer van desen justicien useren de vassalen diverschelic meer ende min naer de auctoriteit die hemlieden de princen voortijts ghegheven hebben ofte naer de usancien bi hemlieden vercreghen metter langher tijt.

 

[2] Eenighe leenen zijn corporeel, andere incorporeel. Corporeele leenen zijn de ghone die ghemaect zijn van lande, van huusen oft van anderen onroerliken zaken die men tasten oft ghevoelen mach. Incorporeele leenen zijn de ghone die men maect van erveliken renten, voghelrien, visscherien, tollen, officien oft anderen eeuweghen profiten die namen hebben, in de lucht ende niet tastelic en zijn.

 

[3] Eenighe leenen zijn splitelic, andere niet splijtelic. // Regulariter alle leenen in Vlaendren zijn splijtelic bij successien ende anderssins niet, ende dat bi costumen, want het es contrarie den leenrechte, ende alle grote huusen gaender mede te nieuten.

 

[4] Eeneghe leenen zijn puer ende simple, andere zij[n] ghecondicioneert. Simple leenen zijn de ghone die de heere uutgheeft naer rechte natuere van leene. Leenen ghecondicioneert zijn de ghene daertoe den heere ghevoucht heeft eenighe ghestaecten dienst jeghens of boven nature van leene zo ghi hiernaer claerder zien zult.

 

[5] Het zijn noch meer manieren ([27]) van leene die ic achterlate uut corthede, ende ooc omme dat zo mij dijncken niet dienende tonsen propooste mids dat men danof niet en useert in Vlaendren, ghelijc als van leenen mascelijn ende femenijn, leenen gardie ende castaldie, ende vele andere diere ghelijck.

 

Cap.IX Wie leen uutgheven mach

 

[1] Alle gheestelike persoonen digniteijt hebbende, moghen kerckelic goet uutgheven te leene overmids dat zijt van ouds ghecostumeert zijn. Ende elc priestre ([28]) oft andere gheestelic persoon, het zij dat hij digniteijt heeft of ne gheene, mach wel zijn zelfs patrimonie ofte gheconcquesteert goet uutgheven te leene ghelijc de leeke, evenverre dat hi hebbe consent van den heere ende een leen danof men tnieuwe leen houden mach ende verheffen.

 

[2] Elc wie hi zij in Vlaendren mach zijn goet uutgheven te leene metter solempniteit daertoe dienende, evenverre dat hem de aliancie van dien niet verboden zi, ende dat hi leen hebbe danof men tnieuwe leen verheffen ende houden mach.

 

[3] Onbejaerde kinderen, dulle, innocenten, stomme, blende ende diere ghelike en moghen gheen leen uutgheven. Zo en mach ooc twijf, wesende onder de subjectie van hueren man, mids dat de aliancie van hueren goede hemlieden verboden es bi rechte.

 

Cap.X Wie leen hebben ende ontfaen mach

 

[1] Elc generalic wie hi zij, mach nieu leen ontfaen in Vlaendren, hetzij man, wijf, edele, onedele, jonc, vrij, slave, ghetraut oft bastaert, cruepel, manc, blende, ec., evenverre dat de uutghevere niet en ignereert zijne condicie. Ende bi successien comt elc te leene die abele es omme succederen, nietjeghenstaende wat ghebreecke hi anderssins heeft in sinnen oft in lichame. Nemaer de leenrechten voorsien dat de leenen bedient worden zoot behoort.

 

[2] Gave de leenheere eenen wive een nieu leen metten laste van te dienene in wapenen, meenende dat een manpersoon gheweest hadde, de ghifte waere negheene, mids dat hi ignoreerde huere condicie. Maer wiste hijt te vooren, de ghifte zoude stede houden. So zoud se ooc al hadde hi maer ghetwijfelt, want in zulke zaken men houdt den twijfelende voor wetende, naerdat hi gheen breeder ondersoeck // danof en doet. Ende twijf zoude tleen doen bedienen bi substituut of man van voochdien.

 

[3] Een cruepel oft manc man mach wel leen ontfaen omme te zijne messagier te voet. Zo mach ooc een blent man omme te scietene ende verjaghene de crayen van zijns heeren hove. Want al en zijn zi niet nette noch abele omme tleen selve te bedienene, zij moghent bi substituut doen bedienen.

 

[4] Onbejaert kint mach wel leen ontfaen, maer ten mach niet sweeren, noch feauteijtscip doen tot commen es tot zijnen XIIIJ jaeren oft emmer X jaeren ende een half tenu proxius pubertati, so ghi hiernaer sien zult. Ende daeromme useert men hem te ghevene man van voochdien.

 

[5] Eene vrauwe mach wel leen ontfaen in Vlaendren. Nochtan en mach zo niet zijn vassale, noch eedt doen, noch tleen selve bedienen, zo ne waere princesse. Nemaer zo mach wel hebben vassalen onder haere, ende heerlichede, jurisdictie up hemlieden, bij hueren bailliu ende mannen, ende tleen doen bedienen bi eenen man van voochdijen.

 

[6] Keercken ende keerckelijke lieden moghen wel weerlike leenen ontfaen bij octroije van den prince. Zo moghen ooc leecken keerkelijke leenen. Nemaer de keercken moeten stellen eenen sterveliken leecken laet die tleen bediene, ende staen te rechte van allen zaken den leene anegaende int hof van den mannen. //

 

Cap. XI Wat men uutgheven of niet uutgheven en mach

 

[1] Geen gheestelic goet en mach men uutgheven te leene, tenzij dat van ouds ghecostumeert zi uute te ghevene. Waert nochtanne dat een prelaet uutgave te leene gheestelic goed niet ghecostumeert uut te ghevene, ende dat de paus, de ordinaris noch niement anders hem daerin gheen belet en dede binnen XXX jaeren, dat goed zoude eeuwelic gheinfeodeert ende uutghevelic bliven.

 

[2] Tienden en mach men in gheender mannieren uutgheven te leene sichtent den verbode van den paus Urbaen. Nemaer de oude infeodacien van tienden, ghedaen van daer te vooren bi consente van den paus, houden stede ten profite van den weerliken ende andere die se hebben ende possesseeren.

 

[3] Van peerden, coeijen, selvere, goud, boucken, noch andere catteil en mach men gheen leen maken, mids dat zi verslijten ende te nieuten gaen metten tijde, ende dat zi veranderlic ende transporteerlic zijn van onder de jurisdictie van den bailliu ende mannen. Nemaer men mach wel omme tleen te beterne uutgheven erve ende catteil tegadere, ghelijc als erve meersch ende zeven coijen daerin, ofte een wee ende scapen daerup, ofte diere ghelike. Ende al so langhe als de coijen ende scapen up tleen zijn, zo sorteren zi natuere van leens. Maer als zi danof zijn, zo zijn ze catteil. Ende also eist te verstaene van huusen, boomen, die men in Vlaendren houdt als catteil.

 

[4] De vassael en mach tprincipael van zijnen leene niet grootelicx verminderen, noch ijet groots danof splijten omme voort uute te ghevene te leene, tenzij bij expresse octroije van den heere ende consente van zijnen oudsten // hoijre. Nemaer hi mach wel omme zijn hof te stoffeerene van den mannen die hem ghebreecken, uutgheven ende splijten eenighe cleene partien van den selven leene, ghelijc als eenen gansenpoel, eenen cappoen tsiaers, ofte diere ghelijk, zonder daertoe te nemene eenich consent.

 

Cap. XII Hoe men comt te leene bij drie manieren

 

[1] Bij drie mannieren comt men te leene, te wetene bi ghijften, bij successien, ende bi possessien oft prescriptien. Ghijfte van leene es zo wanneer de heere tleen nieuwe uutgheeft ofte dat hijt ghedoocht te veranderne ofte te ontstruuckene, hetzi bi coepe, bi manghelinghen, bij donacien oft anderssins. Successie van leene es als tleen versteerft van een vassael up den anderen. Ende possessie oft priescriptie es als de vassael tleen zo langhe ghebruuct heeft als dat hem sculdich es eeuwelic te volghene, zo ghi hiernaer claerder zien zult.

 

[2] Ende ghi moet weten dat ghifte oft successie zonder possessie gheen recht ([29]) noch actie en heeft in tleen, nemaer wel ten leene. Possessie met duechdeliken tijtle en gheeft gheen recht ten leene noch int leen, zo en waere van XXX jaeren. Possessie ter quader trauwe ende up onduechdeliken tijtle en prescrebeert nemmermeer ten gheenen daghe. Possessie van jaeren ende van daghen met eenighen tijtle maect de vruchten possesseurs als possesseurs ter goeder trauwe, zo ghi ooc hiernaer claerder sien zult. //

 

Cap. XIII Hoe men nieu leen uutgheeft bij drie zaken

 

[1] Omme ijemende te verghiftene van eenen nieuwen leene, rau, dat noijnt uutghegheven en was, de heere moet doen drie zaken. Eerst hi moet tleen uutgheven bi monde oft bi ghescrijften, zegghende jeghene u, "omme de diensten die uwe voorders of ghi mij ghedaen hebt ofte doen zult, dit casteel, dit huus, desen gront, dit watre, desen bosch, dese rente, te houdene van mij te leene". Ten tweessten hi moet den vassael daer in doen erven bij den mannen in ghemaecten hove. Ende ten derden, naer tfeauteijtscip ghedaen, hi moet den zelven vassael stellen in de reelle ende actuele possessie van den leene.

 

[2] Als de heere es nieu leen uutghevende, alleenlic zegghende, "ic gheve u dit goed van mij te houdene in leene", zo verstaet men dat de ghifte puer simple es ende zonder condicie. Ende en staet de vassael niet breeder gheobligiert dan ter trauwen ende waerhede, ende ten relieve naer de weerdde van den leene. Maer als de heere ijet meer daer toevoucht ([30]) segghende, "dies zuldij mij dienen in wapenen, gaen met mijne wijve ter kerken, ofte doen zulck coroweijen", zo en es tleen niet simple, nemaer ghecondicioneert.

 

[3] Ende ghi moet weten dat de heere nieu leen uutghevende, stellen mach up tleen zulcke ende also vele lasten ende condicien alst hem ghelieft, behoudelic dat de vassael die ontfaen ende annegaen wille, ende dat niet en zi jeghen gode, jeghen recht, jeghen concientie, jeghens goede zeden, jeghen ghemeen profit, jeghen rechte natuere van leene, noch in preiudicien van den overheere oft ijement anders. //

 

[4] Wilt ooc de heere hebben relief van peerden, van honden, van handscoen, van spoeren oft diere ghelijck, hij moet ooc bespreken int uutgheven voor ervenesse. Want anderssins de leenman zoude ghestaen met te betaelen tien ponden parisis voor trelief indien dat tleen zo groot waere, ofte metter bester vrome van drien indien dat tleen zo goet niet en waere, zo ghi hiernaer zien zult.

 

[5] Wilt ooc de heere hebben eenighe jaerlicxsche ghedijnckenisse, hetzi van glavien, scaecberderen, handscoen, offerpenningen ofte diere ghelijcke, hij moet bespreecken, want zulke zaken zijn buuten der natuere van simplen leene, ec.

 

[6] Wilt ooc de heere hebben eenighe jaerlicxsche renten van coorne, van evenen, van ghelde ende diere ghelijcke, hij moet ooc bespreken, want dat naectelic es jeghen ende contrarie der natuere van leene ende smaect van landcheinse.

 

[7] Als de heere de condicien eens ghestelt heeft ende dat de vassael daerup in erven commen es, so en mach hij se noch zijne naercommers, niet meer veranderen, ten waere bi expressen consente van den vassael.

 

[8] Ghijfte van leene wilt ghedaen zijn jonstelic ende minnelic ende uut eender edelder herten, ende omme gheene andere redene danne omme te hebbene van den vassael personnelen dienst. Ende daeromme zo en behoort de heere gheen ghelt danof te nemene, want het zoude snaken coop of ghierichede. Nochtanne nemt hijt, het houdt stede. //

 

[9] Eist dat de heere int uutgheven stelt eenighe onreijne ofte zondelike condicien, ghelijc als te zijne tzij makeleers, stove of bordeelhouders oft diere ghelijcke, ende dat de vassael dat anneveerdde ende daerup in erven quame, de vassael sal ([31]) tleen behouden. Nochtan sal de condicie verandert zijn in eene redelike condicie, naer de vacacie van den vassael ende grootte van den leene, ten goetdijncken van den huusghenoeten, ten hende dat hij tleen niet en hebbe om niet. Ende waert zo dat de heere ende de vassael beede danof sweghen, ende dat de mannen daerinne niet en remedierden, so sal de souveraine justicie daerinne voorsien, ten vervolghe van den procureur generael.

 

[10] Waert dat de heere uutgave te leene goed dat hem niet toe en behoorde, de vassael en salt niet behouden, al waere hijs ooc in erven. Nemaer de heere sallen danof recompenseeren in anderen goede oft met ghelde, nietjeghenstaende zijne ignorancie, want hij behoort te wetene wat hi doet. Nemaer hadde de vassael zelve wel gheweten dat anderen toebehoorde, de heere en zoude in de recompensacie niet ghehouden zijn.

 

[11] Eist dat de heere uutgheeft eenighen gront daer groon ([32]) coerne oft andere groone vruchten up staen, men verstaet dat de vruchten volghen der ghifte, ten waere expresselic ghecondicioneert ter contrarien. Ende en sal de vassael niet gheven den heere van drichte, noch van zade, noch van anderen costen die de heere omme de zelve groone vruchten ghedaen heeft. Ende // al ghelijc zuldij segghen van huusen, van boomen ende van al dat wortelvast ende naghelvast up tleen es.

 

[12] Waert dat de heere tleen uutgave bi ghemeten ofte andere mate, segghende precise, "ic gheve hu C ghemeten, de vassael en mach niet meer hebben dan die mate. Ende ghebreecter ooc ijet, de heere salt hem vuldoen. Nemaer seijde de heere jeghene hu, "C ghemeten lettel meer of min" ende datter bevonden waere CIJ of CIIJ, de vassael sal se behouden, want twee of drie up C es lettel. Maer warer ooc twee of drie mijn, de vassael zouder moeten mede tevreden zijn. Ende also zuldij segghen van anderen ghetale naer advenant, want up XX of XXV een halve es lettel min of meer, ende up XL, L, een gheheel lettel min of meer, ende also voort.

 

Cap. XIV Van ervene

 

[1] Ervenesse es eene actie oft solempniteijt van hofrechte daermede de vassael gheleedt werdt int leen, metten teekene van eenen sweerde, van eenen ringhe, van eenen stocke oft anderen dinghe, naer de costume van den hove daer men de ervenesse doet.

 

[2] Dese ervenesse es gheheeten in leenrecht investitura verbalis seu abusiva, want zo en gheeft den vassael gheen ander recht noch actie dan ten leene, ende niet int leen. Ende en es niet anders dan eene wettelike // confirmacie van der ghifte. Nemaer stellen in possessien, twelke zi heeten investitura realis vel propria, gheeft den vassael recht int leen, ende coroboreert, versteerct, vasticht ende vulsluudt de ghifte, de ervenesse ende al datter vooren ghedaen es, zo ghi hiernaer zien zult.

 

[3] In successien van leenen en es van deser ervenesse gheenen noot, want de doode eerft ende vercleedt den levenden. Ende mids dien es ghenouch dat de successeur ([33]) tleen verheffe, feaulteijtscip doe, ende hem doet ([34]) stellen in de possessie ende investituere reele, so ghi ooc hiernaer zien zult.

 

Cap. XV Van feaulteijtscepe

 

[1] Naer de ervenesse van nieuwen leene, so moet de vassael feaulteijtscip doen eer hi in de possessie ghestelt werdt up dat de heere ghelieft. Ende en es feaulteijtscip anders niet dan den eedt die de vassael doet zijnen heere, blootshoofs ende ontgort, metten handen tegadere oft upgheheven, ec. Ende daerinne es te onderhoudene de costume van elken hove. Ende daer gheene speciale voorme van eede en es, zo mach men nemen den eedt ghescreven in de leenrechten in deser mannieren.

 

[2] "Ic sweere hu ghetrauwe te zijne jeghens elken, uutghedaen jeghens mijnen overheere". Ofte aldus, "ic sweere dat ic voortan hu sal zijn ghetrauwe also een goet vassael sculdich es te zijne zijnen heere". // Ende dit es ghenouch omme feaulteijtscip te doene. Nochtanne omme de juge ende simple lieden die niet en verstonden wat zi swoeren, zo hebbent de leenrechten ghebreet in deser mannieren. "Ende ic en sal mij nemmermeer vinden in steden noch in plecken daer mijnen heere sal moghen verliesen lijf of let, oft daer hem sal moghen scien grief of hinder van zijnen persoon, noch injurie, noch noch continuelic, noch daer men doen sal jeghen zijne eere. Ic en salt pijnen te belettene ende bescuddene met mijnen live also verre alst mij inneghelic werdt ende icx van hem versocht zi. Ende als ic ijet weten sal zijnder eere of live annegaende, dat sal ic hem ghetrauwelic ontdecken ende te kennen gheven. Ende verliest hij van den zijnen, dat sal ic hem recouvreren naer mijne macht. Ic sal ooc zijne zaken secreet houden ende danof niet ondecken zonder zijn weten oft consent, ende alle zijne zaken voorderen naer mijnen beste, zonder danof te makene ontclaer dat claer es, noch onmoghelic dat moghelic es, also moet mij God helpen ende alle zijne heleghen."

 

[3] Uut desen eede verstaet men altijts gheexcipiert te zijne, al waert ooc niet gheseijt, de persoonen van onsen heleghe vaders de paus, van den keijsere, van den conijnc ende anderen overheeren. Item de heere wien de vassael ter causen van anderen leenen daer tevooren eedt ghedaen heeft, up datter eenich es. Item tland oft de stede daer de vassael zijne residencie heeft zonder fraude. Item de persoon van den vassael zelve, de vadere, de broeders oft de zone van den vassael, in zaken die annegaen moghen de rechte van natueren. //

 

[4] Ende desen eedt moet doen de vassael in handen van den heere, niet heijmelic maer openbaer ([35]), in de presencie van twee leenmannen van den selven hove ten minsten, ende metter solempniteijt ghecostumeert. Ende wat ghiften oft ervenessen hij van den leene heeft, noch ooc wat possessien, zo en sal hij gheene maninghe moghen ontfaen, noch kennesse draghen, noch vonnessen wijsen, hij en hebbe eerst manscap ghedaen ende feaulteijtscip gheswooren, ende dat naer hofrechte.

 

[5] Niement wie hij zij, gheestelic of weerlic, die leen ontfaen wille en mach hem excuseeren feaulteijtscip te doene, het en waere dat hij daertoe onabel waere, ghelijc als zijn onbejaerde kinderen, dulle, stomme oft diere ghelijke, oft het en waere ooc de beletten hiernaer volghende. Eerst dat de heere verwaten waere van den prins maiori excommunicatione, oft criminelic verbannen bij den prince, oft zonder justicie. Ten tweessten dat de heere selve zijn leen noch niet verheven en hadde, noch leenheere ([36]) bekent en waere. Ten derden dat tleen litigeux stonde tusschen den heere ende den vassael, ende dat de heere hem ontseijde de possessie. Ende ten vierden dat int uutgheven van den leene ghecondicionneert waere gheen manscip te doene, twelcke nochtans onbehoorlic wesen zoude ende buuten der natuere van pueren leene, ghemeerct dat feudum gheseijt es ex fidelitate, ende daer gheen fidelite en es, daer en can gheen feudum wesen. //

 

[6] Waert dat de leenheere storve voor den vassael, de vassael en waere niet ghehouden zijnen successeur eedt te doene, bi dat men verstaet dat den eedt die de vassael dede den leenheere als hij levende was, voor hem ende voor zijn naercommers. Nemaer de vassael moet wel overgheven den nieuwen heere de grootte ende tdenombrement van zijnen leene, ende kennen tleen van hem te houdene updat hi dies vermaent zij.

 

[7] De vassael en es niet ghehouden te doene eedt den zone van zijnen leenheere also langhe als de leenheere leeft ende tleen behoudt. Nochtan bij den eede die hi den vadere doet, zo staet hij verbonden den zone niet te grievene, noch te offenderene jeghen den zone van den vassael. [Den zone van den vassael] ([37]) en doet zijns vaders leenheere gheenen eedt also langhe als zijn vadere leeft ende tleen behoudt. Nochtan moet hi hem wel wachten den leenheere te mesdoene, want de pugnicie zoude te meerder zijn.

 

[8] Een onbejaert kint en behoort niet te sweerene voor dat tzijnder oudde commen es. Waert nochtan dat de heere wilde, het zoude moeten sweeren ende feauteijtscip ([38]) doen te zijnen tien jaeren ende half, want het dan es proximus pubertati, ende de rechten presumeren dan in hem scaltheijt zijnde. Vrauwen, weesen, dulle, stomme ende andere die in tutelle oft curatelie ghestelt zijn, zweeren bi hueren voocht oft curateur. Absent van den lande oft present, die meerkelike nootsaeken hebben te hove niet te moghen // commene, ontfaet men feaulteitscip te sweerene ende te doene bi procureur, hebbende daertoe procuratie speciale, ghemaect onder svassaels zeghele updat hi edelman in dat hof bekent es, ofte daer neen onder zeghel autentick, ende niet onder tanteeken van notaris of tabellien.

 

[9] Bij desen eedt, de souverain heere ghelijc als de grave van Vlaendren, vercricht up den vassael vulle jurisdictie, de welke zij heeten merum imperium. Nemaer de vassaelheeren vercrighen up huere leenmannen alleenlic jurisdictie also verre als tleen strect ende niet voordere. Want als zi ghebrec hebben van dienste, zi procederen ter afwinninghe ende wederkeeringhe van den leene, ende niet ter corectie oft pugnicie van den leenman.

 

[10] Ende eist dat ghi mij vraecht wat differentie oft ghescille dat es tusschen feaulteijtscip, hommage ende vassellaige, ic andwoorde u negheene. Nemaer zi beteekenen ghelijc dijnc onder diversche namen, want feaulteijtscip es te sweerene ghetrauwe te zijne, hommaige es te sweerene leenman te zijne, ende vassellaige es te sweerene vassael te zijne. Ende es vassael te segghene in latine also vele als gheobligiert oft verbonden.

 

[11] Een vassael mach wel eedt doen ende leenman zijn van tween souverainen heeren, te wetene van den keijsere ende van den conijnc van Vranckerijcke die beede gheenen hueversten en kennen, want doende // eedt den eenen, hij steect uut den anderen die hi eerst eedt ghedaen heeft. Nemaer den welken hi sculdich es te dienene ende hoe, zuldij hiernaer zien al int langhe.

 

[12] De leenheere en doet zijnen leenman gheenen wederheed. Nochtanne metten heede die hi van hem ontfaet, hi staet jeghens hem verbonden also diepe zonder eedt als doet de leenman jeghens hem bij eede, want de trauwe moet ghelijc staen.

 

[13] De overheere en doet ooc gheenen eedt van den leenen die hi ontfaet van zijnen vassalen. Ende daeromme waert dat de grave van Vlaendren vercreghe een achterleen ghehouden van Landreghem, hij en zoude den heere van Landreghem gheen feaulteijtscip doen, want hi overheere danof es. Nochtanne zoude hi in conciencien ende naer leenrechte ghehouden zijn den heere van Landreghem te bescuddene ende besceermene in de qualiteijt van leenheere, ghelijc oft hi hem eedt ghedaen hadde.

 

Cap. XVI Van in possessien van leene te commene

 

[1] Als de vassael verheft ende gheheerft es int leen, ende dat hi feaulteijtscip ghedaen heeft, zo moet de heere den zelven vassael stellen in de reele ende actuele possessie van den leene, ter presencie van den mannen, metten woorden ende solempniteijt daertoe dienende, naer de costume van den // hove. Ende dit evenverre dat in zijne macht es, dat de possessie ijdel zij, ende tleen niet gheoccupeert bij anderen.

 

[2] Dit stellen in possessien es gheheeten in de leenrechten investitura propria, de welcke sluudt ende bindt al datter tevooren ghedaen es. Ende gheeft den vassael recht ende actie int leen, zo hiervooren gheseijt es.

 

[3] Bij twee mannieren mach de vassael commen in de possessie van den leene. Deerste ende de zekerste es hem daerinne te doen stellene bij den heere, in ghemaecten hove, metter solempniteijt daertoe dienende. Dandere als de vassael hem selven steect up eenighen tijtle in de selve possessie, zonder solempniteijt van hofrechte, ende daerinne blijft paisivelic jaer ende dach, bij wetene oft emmers zonder wedersech van den heere, ontfaende de vruchten ende doende de diensten van hem ontfaet. Zo maect de possessie de vruchten zijne als possesseur ter goeder trauwe, al eist ooc dat hij int leen niet verghift en es, noch den heere feaulteijtscip ghedaen en heeft. Ende waert dat hijt also paisivelic bleve besittende XXX jaer, de heere noch niement anders en zoudene danof moghen versteken noch dwinghen ter ervenesse te commene, maer wel feaulteijtscip te doene.

 

[4] Waert dat de heere ijemende eerfde in een nieu leen noch onghestruuct, ende feaulteijtscip ontfinghe, // ende dat hi dan hem dies berauwende de possessie gave eenen anderen metten solempniteijten daertoe dienende, de possesseur zoude tleen behouden ende danof versteecken den gheerftden. Maer de heere zoude den zelven gheheerfden moeten quijten zijnen eedt ende betalen tinterest, oft hem gheven een ander leen also goed.

 

[5] In patrimonie leenen en mach de heere niet ontsegghen te stellen in possessien also verre alst in zijne macht es, ende dat de vassael zijn debvoir ghedaen heeft van relieve ende feaulteijtscepe, oft emmers ghepresenteert te doene, ter presencie ende kennesse van den mannen. Ende waert dat hijt ontseijde, hij soude betalen scade ende interrest. Ende bleve hijt ontsegghende jaer ende dach zonder merkelike redene daertoe te hebbene, de vassael zoude bi auctoriteijten van den overheere tleen anneveerden ende dat behouden zonder heere, ende ghebruucken als eijghendom oft verheffen van den overheere.

 

[6] Als de heere ontfaet vele persoonen teenen leene up diversche tijden, de ghone es te prefererene ten ghebruucsaemhede van den leene die eerst zijne diligencie van verheffene ghedaen heeft, updat den heere ghelieft. Ende in de possessie zijnde, hi salder inne bliven tot dat hi bi vonnesse van den mannen daer uuteghesteken es. Ende waere twijfele wie deerst waere, oft dat de heere difficulteijt maecte ijemende van hem allen te // ghevene de zelve possessie, so zullen de mannen presumeeren omme den ghonen die den besten tijtle heeft, ende dien stellen in de possessie, partien ghehoort, ende dan voort procedeeren int principael.

 

[7] Alsser ghescil es tusschen den heere ende den vassael, de heere segghende dat hi hem tleen noijnt uute en gaf, noch noijnt en eerfde, noch feaulteijtscip ontfinc, ende de vassael de contrarie, de mannen zullen den vassael admitteeren tzijnder preuve, want zijn voortstel affirmatijf es. Ende prouft hijt duechdelic, zi zullen hem tleen anwijsen. Ende prouft hijt half, te wetene met eenen souffissanten orconde, oft met priveen ghescrijfte, oft anderssins, zo zullen de mannen de zake stellen ten eede van den vassael, in supplementum probationis. Ende prouft de vassael niet met allen, ende hij nochtans es in de possessie van den leene, men sal tghescil slichten bi zijnen eede in faveure van der possessien die in rechte zeere ghepreviligiert es. Nemaer wilt hij niet sweeren, zo sal men den eedt refereren den heere, nietjeghenstaende dat zijn voortstel negatijf es. Ende wilt de heere ooc niet sweeren, zo sal men den vassael tleen annewijsen evenverre dat hij in de possessie es.

 

[8] Ende es de heere zelve in de possessie ende de vassael niet en prouft, zo sal nochtan de heere moeten sweeren updat den vassael ghelieft, want de leenrechten also datte ordonneeren. Ende es deen noch dandere in de possessie niet, ende datter niet gheprouft en es van gheender zijde, zo staet in de kuere van den mannen te referene den eedt wient hems ghelieft. // Ende daerinne behooren zij wel te considererene de qualiteijt van den persoonen, ende wie van den partien best te gheloevene es. Ende als zi daerinne twijfelen of dat de materie groot ende lastich es, moghen zij ordonneren dat deen of dandere diet hemlieden best dijnct omme sweeren met XIJ souffissante persoonen die in huere concientie affirmeren zullen dat zi houden den persoon van zulker goeder fame ende name als dat hij niet qualic noch onrechtveerdichelic en zoude willen sweeren. Ende dese sommiere manniere van procederen gheven de leenrechten. Nietmin, zijn de costumen van den hoven anders, men moet die achtervolghen.

 

[9] Ende die zijn principael wint ende wederpartie heeft in hove, die wint zijne wettelike costen, al waeren zij ooc niet ghewijst, ende dat bi costumen. Maer die ijet vercrijcht bi conthumacien heeft zijn costen an hem selven, ten waere dat partien bi relievement oft anderssins haere quame presenteeren, want in dat cas zo zoude zo de costen van den conthumacien moeten uplegghen voor alle weercken.

 

[10] Ervenesse van nieuwen leene moet gheprouft zijn met chaertren ghezeghelt metten zeghelen van den mannen diere over waere, ofte metter deposicie van den selven mannen, oft van heeren anderen bistanders van ziene, hoorne, segghene, ende en zoude tghescrijfte van den heere, noch zijne deposicie alleene daerinne gheene vulle preuve zijn. Nemaer in ouden patromoinen ([39]) leenen die overlanc ([40]) struuc ghenomen // hebben es ghenouch te tooghene dat hi es oudste ende naesste van den dooden, abel omme succedeeren, metgaders quitance van den relieve ende recipisce van den denombremente onder den zeghele van den heere oft van zijnen stedehoudere. Ende waerer twijfele ofter feaulteijtscip ghedaen es of niet, de mannen zullen ordonneeren den vassael dat hij feaulteijtscip doe omme alle twijfele te scuwene ende hem doen stellen in de possessie updat hij er niet uute en es.

 

Cap. XVII Van leenen te prescribeerene

 

[1] So wie eenen leene paisivelic ghebruuct XXX jaeren ([41]), het zij met tijtle of zonder tijtle, die behout tleen bi prescriptien omme hem, zijn hoijrs ende naercommers in eeuwicheden. Ende ghi zult verstaen zonder tijtle als men niet en weet te segghene hoe hij eerst daeran gheraect es. Nemaer omme te commene te deser prescriptie moeten nootzakelike concurreren vier pointen. Eerst dat de besittere tleen ghepossesseert heeft als leen. Ten tweessten dat hijt ghepossesseert hebbe als zijne ende niet als gagiere, oft in assignacien, oft bewijse van sculden, noch bij eenighen onduechdeliken tijtle. Ten derden dat hi den dienst daertoe staende ghedaen hebbe eens ten minsten. Ende ten vierden dat de possessie gheweest es continuelic ende zonder interrupcie.

 

[2] Waert dat men twijfelde of de vassael tleen ghepossesseert hadde als leen of als erve, zo zullen // de mannen sweeren den vassael of bi zijnen ghebreecke den eedt refereren den heere. Ende wilt deen noch dandere niet sweeren, zo zullen zij wijsen omme den possesseur ende ordonneeren datten den heere daerinne verghifte, erve ende feauteijtscip ontfaet. Nemaer waerer questie van dienste, de vassael sal moeten doen staen met orconden oft anderssins duechdelic dat hi den dienst ghedaen heeft, ten minsten eens binnen den XXX jaeren, want dat es ghenouch omme metter natuerliker possessie de civile possessie te vercrighene. Ende de continuele possessie moet ooc blijcken bi oorconden oft anderssins duechdelic. Ende zo wie interruptie allegiert moet interruptie prouven.

 

[3] De vassael mach in goeder conciencien tleen bi hem gheprescribeert wel besitten ende eeuwelic behouden al waert ooc dat hij twijfelde van zijnen tijtle. Zo moghen ooc zijne hoijrs ende naercommers. Want de gheestelike rechten consenteeren den civilen rechten te moghen statueren ([42]) ende ordonneren dat een possesseur zonder tijtle prescripbeere in odium negligencium, ten hende dat men niet eeuwelic en blive twijfelende van zijnen rechte. Nemaer wiste hi certain dat zijne tijtle onduechdelic ([43]) waere, zij zouden quaet doen dat te behoudene, quia mala fidei possessor ullo tempore ([44]) non prescribit.

 

[4] Ghi moet weten dat jeghens uutlandsche ende absente ex cause necessaria vel probabili de prescriptie niet en loopt. Ende ghi zult verstaen absenten ex cause necessaria, de ghone die zijn in den dienst van den princen in oorloghen ofte ghesonden in // ambassaden oft anderssins gheoccupeert omme ghemeene profit, oft deghone die zijn in de heleghe voiaigen van Jheruzalem, van Rome ofte van Sente Jacops in Galissien, ende niet deghone die absent zijn omme huere ghenoughen ofte omme huere negocien, coopmanscepe oft ander ghesinguliert profit.

 

[5] De vassael en mach bi hem noch bi zijne naercommers niet inbringhen bi prescriptien eeneghe servitute up tleen in preiudicien van den heere, noch ooc tleen yewers laten verminderen, al waert ooc ten ziene ende welwetene van den heere. Nemaer hi macht wel beteren ende vermeerderen ten voordele van den heere. Hij en mach ooc niet ontgaen bi prescriptien van te doene de diensten staende ten leene, al en hadde hij in XXX, XL, L, C jaeren die niet ghedaen noch daertoe vermaent gheweest.

 

[6] Thienden en zijn niet prescriptible van den leecken. Want se de leecke niet besitten en moghen, ten waere de ghone die gheinfeodeert waeren voer tverbot van den paus Urbaen. Nemaer ander gheestelic goet mach men wel prescribeeren metter possessie van veertich jaeren.

 

Cap. XVIII Van successien van leene

 

[1] Tleen succedeert altijts up den oudsten naesten van der zijde danof dat tleen commen es. Ende zijn altoes de manshoofden in gheliken grade ghepreferert den vrauwen. //

 

[2] Ende het zijn drie specien van successien, te wetene van clemmenden, van dalenden ende van bezijden. De clemmende in de rechte linie zijn vader ([45]), moeder, grootheere, grootvrauwe, oudgrootheere, oudtghrootvrauwe ende also voort. Ende dese en moghen nemmermeer succederen naer leenrechte, want zi van den leenman niet commen noch ghedescendeert zijn, ten waere costume ter contrarie. De dalende in de rechte linie zijn de zone, de dochtere, de neve, de nichte, sneven ende snichten kinderen die men heet pronepotes, de kinderen van hemlieden die men heet abnepotes ([46]), ende also voort. Ende dese in huere ordene zijn gheprefereert in successien van leene allen anderen. De collaterale oft van bezijden zijn broeders, zusters, ooms, moyen, oudhooms, oudemoyen, rechsweers, andersweers, ende also voort. Ende dese succederen in ghebreeke van den dalende hoyrs in rechten linien, prefererende altijts den oudsten naesten van der zijde danof dat tleen commen es, ende manshoofden voor de vrauwen in den selven graet, zo voorseit es.

 

[3] In nieuwe gheconcquesteerde leenen die noynt struuc en namen, en succedeert deen broedere den anderen niet naer leenrechte, noch den rechsweer den rechsweer. Nemaer bi ghebreecke van lichameliken hoyre, tleen keert wedere up den heere, ten waere anferssins ghecondicioneert ofte gheintroduceert bi costumen. Ende die redene die es, want de broedere niet commen noch ghedescendeert en es van den broedere, noch de ([47]) rechsweer van den rechsweer.

 

[4] In Vlaendren en maect men int succedeeren gheene // differencie tusschen oude ende nieuwe leenen dan in deser mannieren, te wetene dat een nieu leen gheconquesteert zonder naerderhede succedeert up den oudsten naesten van wat zijden dat zij, ende also wel up broedere of zustere, als up anderen. Nemaer leen dat eens struuc ghenomen heeft moet bliven in den struuc, ende altijts gaen up den oudsten van der zijde danof dat commen es, zonder ontstruucken.

 

[5] In successien van vadere of moedere daer meer kinderen zijn dan een, houdt men dese reghele ende costume in Vlaendren flamengant onder de crone, te wetene de oudste manhooft hevet tleen metter justicie ende heerlichede, ende met allen zijnen toebehoorten. Ende de tweesste nemt daerin tderde in profijten, updat hem ghelieft, ten laste van den oudsten. Ende de derde tderde int derde, ten laste van den tweessten. Nemaer datte doende, de tweesste moet renunchieren van allen eijghendommen, erven ende catteillen van diere versteerfte gheleghen in Vlaendren flamengant onder de croone ende niet voordere, ten profite van den oudsten. Ende de derde moet insghelijcx afgaen van zijnder porcie van allen eijghendommen, erven ende catteillen gheleghen als boven, ten profite van den tweessten. Ende alle dander kinderen, updatter meer zijn, en nemen gheen recht int selve leen. Ende de tweesste heeft kuere ende optie van wien hij zijn derde, twelc men hem afsplijt van den principalen leene, houden wille, te wetene van zijnen oudsten broedere ofte van den leenheere danof tprincipael leen ghehouden es. Nemaer als hi deen eens ghecoren heeft ende feaulteijtscip daerup ghedaen ende relief betaelt, zo ne mach hij datte niet veranderen. // Ende al ghelijc eist van den derden broedere, want hi mach zijn derde int derde verheffen van den principaelen heere ofte van zijnen oudsten oft tweessten broedere te zijnder kuere. Nemaer de oudste mach zijn tweessten ende derden broeders uutgoeden van hueren derden bi estimacien ten segghene van goeden mannen ende met anderen goede commende uuten selven sterfhuuse, hetzij met erven of met haven, ende danof ontlasten ende ontcommeren zijn leen, updat hem ghelieft, behoudelic dat hi datte doe in tijts ende aleer tderde van den overheere verheven es. Ende dit derde, noch de achterstellen van dien en loopen ten laste van den oudsten niet voor ander stont dat gheheescht ende verheven es. Ende wilt de IJe niet verheffen, tselve derde, de derde macht doen. Ende bij zijnen ghebreecke de vierde, ende also voort, renunchierende van erven ende cattellen, zo voorseit es. Ende dese mannieren van succederene hout men in Vlaendren flamengant onder de croone alleenlic in successien van vadere ende moedere. Nemaer in successien van broeders, zusteren, ooms, neven, rechsweers, leenen verschijnen gheel, zonder splete up den oudsten naesten.

 

[6] Ende als de oudste zone zulc ghebrec heeft in zijne sinnen als dat men meerckelic siet dat tleen te quuiste gaen zoude in zijnen handen, so vermoghen vadere ende moedere, tbedde gheheel zijnde, daerinne te voorsiene ende maken ende ordonneeren een verdeel tusschen hueren kinderen, bi advise van vrienden ende maghen, ende der auctoriteijt van der wet daer zij poorters zijn, of zijn zi nieuwers poorters, bi mijnen heeren van den rade, behoudelic dat zi dat // doende gheen lief kint en maken, noch den eenen buuten den anderen niet te vele en verscoonen, ende dat zij den oudsten zo vele anderssins laten als dat hij redelic hebbe om up te levene.

 

[7] In Vlaendren gallicant twelke es over Leye in de casselrie van Rijssele, Douway ende Orchies, in successien van vadere ende moedere, de oudste hevet tleen ende alle dander broeders ende zusters hebben tvijfste voor hemlieden allen, ende deelen datte bij ghelijcker porcie, ende houdt elc dezelve zijns porcie van den overheere of van den oudsten broedere also edelic als dezelve oudste zijn principael leen doet. Ende bovendien zo commen zij deelen in de erven ende catteillen.

 

[8] Int Land van Aelst ende int Land van Waes, de IJe nemt tderde zonder renunchierne van erven noch cateilen. Ende zijnder meer kinderen, zij deelen dat derde al ghelijc. Ende bovendien commen zij voort deelen int steerfhuus.

 

[9] Int Dendermontsche in eeneghe plecken, de oudste hevet tleen, ende dander kinderen hebben also vele profijts daerinne. Ende nietmin zi commen ooc deelen in erven ende catteillen.

 

[10] Naer leenrechte, in successien van vadere of ([48]) moedere, de zone van den tweessten huwelike es te prefererene der dochtere van den eersten huwelike, nietjeghenstaende dat zo ouder es van jaeren. Want de manhooftden in gheliken grade zijn te prefererene den vrauwen zo voorseit es.

 

[11] Een zone van den eersten bedde es te prefererene // de zone van den tweessten bedde omme te hebbene tleen van zijnen vadere of ([49]) moedere, nietjeghenstaende dat tconquest danof ghedaen es met pennijnghen int tweesste huwelic. Dits te verstaene als vadere of moedere van beede de kinderen danof ter erven ghedaen es.

 

[12] In successien van leene, representacie en heeft gheene stede in Vlaendren. Dats te segghene dat tkint van den oudsten zone van den vassael die ghestorven es, en representeert zijnen vadere niet omme te succederne int leen van zijnen grootheere. Nemaer de ooms ofte moyen van den zelven kinde zullen als oudste naeste daertoe gheprefereert zijn.

 

[13] Als twee kindrren gheboren zijn teender dracht, die eerst ter weerelt quam sal hebben tleen. Maer esser twijfele wie deerste was, de vadere of bi ghebreecke van hem de heere, sal kiesen den ghonen van den tween dat hem ghelieft.

 

[14] Een kint ghesneden uuten dooden lichame van zijnder moedere sal succederen int leen van zelver zijnder moedere, nietjeghenstaende dat zo doot was eert ter weerelt quam.

 

[15] Waert dat mijn tweesste broedere storve voor my zonder lichamelic ghetraut hoir, tderde dat hi jeghens my ghenomen ende van my verheven hadde, zoude succedeeren up zijn oudste hoyr naer my, ende niet up my. Want het zoude clemmen. Nochtan hadde hijt verheven van den overheere, het zoude keeren up my, mids dat uut mijnen leene commen ende ghespleten es. Zo zoudt ooc al laecht ghemeene metten mijne. Ende al ghelijc muechdy segghen van den IIJen int derde. //

 

[16] Een leen es ghesuccedeert van mijnen grootheere up mijnen vadere, nemaer mijn vadere es ghestorven zonder tleen te verheffene binnen behoorliken tijde, de vraghe es wie succedeeren sal, ic of mijn oom. Zeecht ic, want al en dede mijn vader zijn debvoir niet van verheffene, nochtanne trecht van leene was hem gheboren, ende dat recht es voort up mij ghesuccedeert. Ooc mede naer de costume van Vlaendren de doode eerft den levenden zijn toecomenden hoyre ([50]), ende ghebrec van relieve en ontheerft niet.

 

[17] Als twee hoijren staen in gheliken grade, ende dat deen commen es van den broedere ende dandere van den zustere, de oudste van jaeren sal tleen wechdraghen bi successien, nietjenstaende ([51]) dat hij van der vrauwe commen es.

 

Cap. XIX Oft bastaerden succedeeren moghen in leenen

 

[1] Bastaerd die bi navolghende huwelike gheligitimert es succedeert in leene also vrij als oft hij ghetraut gheboeren gheweest hadde, want thuwelic purgiert in hem de smette van bastaerdien, al en waert ooc maer ghesolempniseert int article van der doot, ut habetur loco postumi.

 

[2] Bastaerden ghebooren buuten bande van huwelicke die men heet naturales, ofte die ghewonnen zijn bij eenen lichten wijve openbaerlic int leven sittende danof de vadere onzekere es die men heet vulgo consitos (???????) // succederen int leen van huerlieder moedere, ende en zijn gheen bastaerde van diere zijde. Nemaer bastaerden ghewonnen in overspele, die men heet adulterios, oft die ghewonnen zijn bi zijn zelfs zustere, bij zijnder zuster dochtere, oft ander maechscip, die men heet incestuosos, oft van priestres ([52]), dijakens, muencken, nonnen, religieusen oft andere persoonen die Gode suverheijt belooft hebben, die men heet nepharios, en succedeeren vadere noch moedere niet, maer bliven bastaerd mids dat sij ([53]) naer alle rechten gheestelic ende weerlic, versteecken zijn van allen successien, staten ende eeren. Ende en moghen niet deelen al waert ooc dat de vrienden daerinne consenteerden.

 

[3] Bastaerd van princessen en succedeert zijnder moedere niet omme de groote oneere, scande en scoffierichede die zo haer selven ende den lande doet. Ende daeromme waert dat eene graefnede van Vlaendren ghecreghe eenen bastaerdt, al waert voor huwelicke alsoot tanderen tijden ghebuert es, die bastaerd zoude niet succedeeren int graefscip van Vlaendren.

 

[4] Bastaerd gheligitimeert bij den paus of bij den prince en succedeert niet in Vlaendren uut cracht van der legitimacie, ten waere dat zijne ligitimacie gheinterineert waere bi consent van den heere, van den oudsten hoyre ende van den vrienden ende maghen. Nemaer de ghetraude zone van eenen bastaerd, tzij dat hi gheligitimeert zi of niet, succedeert int leen van zijnen vadere. Nemaer // storve de zelve zone zonder wettelic hoijr van zijnen lichame, tleen zoude wederkeeren up den heere mids dat gheenen tronc ghenomen en heeft.

 

[5] Een vassael heeft eenen zone bij zijnder concubine, ende die latende hi traut een edel wijf danof hi ooc eenen zone ghecrijcht, tedel wijf steerft ende hi traut zijne concubine, ende maect daermede zijn eerste ende oudsten zone ooc ghetraut, de vraghe es welc van beeden desen zonen succederen sal int leen van den vadere. Seecht de zone van den edelen wijve. Ende de redene es, want de zone van den concubine en mochte niet succederen dan bi condicien, te wetene updat hi ghetraut waere, ende aleer de condicie ghepurifiert was zo hadde de zone van den edelen wijve vercreghen trecht van successien van zijnen vadere, welc recht achterna hem niet gheweeren en conste tpurgieren van den condicie.

 

[6] Een vassael hilt in zijn huus een vraukin daer hi bi ghecreech eenen zone, ende alle de ghebueren hilden dat vraukin over zijne concubine ende niet over zijn ghetraut wijf. Daernaer hij liet tvraukin varen ende gaf haer eenen man, ende hij traude eene rijcke joncvrauwe daerbij hi ooc ghecreech eenen zone, dese vassael in zijn dootsbedde verclaersde in contenessen van zijnder conciencie dat hij metten vraukine ondertrauwe ghedaen hadde, daernaer beslapen ende den zone vercreghen, nommende tijt, stede ende stonde daer ende alsoot ghebuerde, ende het es al ghebleecken dat zo waer es, de vraghe es welc van den tween zonen succederen sal int leen van den voorseiden vassael. Zeecht de zone van den // vraukine voorseit, want met dat de vassael naer ondertrauwe tvraukin vleesschelic bekende, zo waest vulmaect huwelic, ende thuwelic dat hij daernaer dede was negheen. Nochtan en was de zone van der joncvrauwe niet bastaerd indien dat zo van den eersten huwelike niet en wiste.

 

[7] Een edel man trac spelen te Rodes in zijn ghenouchte ende was uute meer dan tien jaeren, zijn wijf die jonc ende lustich was, claechde den bisscop zijne langhe absencie. De bisscop beval den vrienden den edelen man te doen commene, ende want hij niet en quam. De bisscop pronunchierde divorsie tusschen hem beeden ende gaf der joncvrauwe faculteijt eenen anderen man te moghen nemene, ende zo traude eenen vassael daerbi zo ghecreech eenen zone. De vraghe es of de zone succedeeren sal als ghetraut. Zeecht ja, omme de auctoriteijt bij den bisscop, ende dat divorcie ghecelebreert was met kennesse van zaken. Maer waere zo thuwelic anneghegaen bi haer selven, tkindt waere bastaerdt.

 

[8] Een leenman trac spelen over tzee ende binnen XIJ of XIIIJ maenden daernaer zijn wijf die thuus ghebleven was ghelach van eender dochtere, den leenman noch levende. Corts daernaer de maren quamen dat de leenman ghestorven was, ende terstont zijn zustere wilde zijn leen anneveerden, zegghende dat de voorseide dochtere zijn dochtere niet zijn en mochte. Nemaer de weduwe over haer dochtere sustineerde ter contrarie, zegghende dat tkint haere dochtere was, ende dat zo ghebooren was binnen huwelike. De vraghe es wie tleen // hebben sal. Seecht de dochtere, want de rechten presumeren omme thuwelic, ende en staet in de zustere niet te disputeerene hoe de moedere an tkint gherocht es, ten waere dat zo expresselic wiste te verclaerene ende tooghene dat zo faulte ghedaen hadde.

 

[9] Een vassael traude een jonghe dochtere die hij wel meende een goede maecht zijnde. Ende nochtan, binnen twee oft drie maenden daernaer, zo baersde hem eenen scoonen vulwassenen zone. De vassael, omme zijne eere te deckene oft omme de lieftde die hi thaerwaerts hadde oft omme andere redenen hem daertoe purrende, zweech ende en maecter gheen fait af, ende bleef altijts met huer huus houdende tot dat hij starf. De vraghe es of dat kint succedeeren sal in zijn leen. Zeecht ja, quia filius est quem nupcie demonstrant.

 

[10] Een vassael verstac zijn wijf omme dat zo haer qualic regeerde, ende twijf also uut zijnen huus wesende ghecreech eenen zone die men wel beduchte dat svassaels niet en was. Daernaer de vassael uut compassien haeldt se weder thuus ende hilt huus met haer tot hij starf, zonder den zone daerinne hij twijfelde bastaerd oft adulterin te doen pronunchierene. De vraghe es of die zone, de vadere overleden zijnde, succederen sal int leen. Zeecht ja, want naerdat hij twijf weder thuus ghehaelt ende thuus met huer ghehouden heeft, men presumeert omme den zone ende omme thuwelic tot dat de contrarie ghewijst es. //

 

[11] Een huwelic es ghewijst defectijf omme datter ghebrec was van eender zijde, den anderen danof nochtans niet wetende. Verbi gratia. De man was priestre ([54]) of muenc oft eldere ghehuwet ende twijf en wister niet af, oft twijf was religieuse oft anderssins verbonden ende de man en wister niet af. Te wetene of de zone van dien huwelike succedeeren sal int leen. Zeecht ja, want al was thuwelic in hem selven defectijf, nochtan mids der goeder trauwe van den eenen, de zone es ghetraudt van beeden. Nemaer waere thuwelic ghewijst negheen omme de maechsibbe, want twijf zo naer nichte was van den man oft de man zo naer maech van den wijve als dat zij niet contracteren en mochten zonder dispensacie, oft omme ghevaderscip oft andere gheestelike affinite, zo en zoude de zone van dien huwelike niet succedeeren, al waerer ooc goede trauwe van der eender zijde evenverre dat hi gheboeren waere voor de dispensacie.

 

Cap. XX Van tghent dat den leene volcht in matterien van successien

 

[1] Naer de costume van Vlaendren de grondeneere trect an hem al dat hij besluuten mach binnen der walbrugghe daer valbrugghe es, hetzij huusen, boomen oft andere edificien, oft catteillen eerdtvast, wortelvast ende naghelvast. Zo doet hij ooc alle de artillerie, harnasche, boghen ende stocken wesende binnen den zelven beluuck daer steerck huus es. Ende men houdt ende // rekent voor steercke huusen de ghone die begracht ende bewalt zijn ende die men houden mach jeghens scilt ende speere.

 

[2] Es up tleen gheen steerck huus noch gheenen wal, zo behoudt de grondenaere tbeste huus ende den besten boom te zijnder kuere. Item hi behoudt al dat binnen der eerden besloten leyt. Item alle de fruijtboomen. Item alle de eecken die hem selven gheplant hebben, daer haecx noch haumes noynt an quam. Item alle de eecken, wulghen oft boomen met hooftden, thooft ende datter onder staet. Item alle de scoten onder drie jaeren. Item wintmuelenen ende al datter niet an draeyt. Item tduufhuus metten duven. Item alle de visschen van der walgracht. Item de twee swanen up de gracht oft up de vivers, evenverre dat zij gheteekent zijn metten teekene van den dooden. Item de valken ende andere voghelen van proye gheteekent metter maelge van den dooden. Item de netten, feretten, gaerne ende andere instrumenten dienende omme wilt oft omme visschen te vanghene. Ende alle de huusen die deelsaem ende prijselic zijn mach de grondeneere behouden voor den prijs ten zegghene van goeden mannen, ghelijc of zi ter eerden laghen.

 

[3] Ende als van den vruchten, es de vassael ghestorven voor den ougst ende dat de vruchten noch staen up den hackere, rijpe oft groene, ghemaeijt oft onghemaeijt, de grondeneere sal se behouden. Nemaer zijn zi in de scuere, zo werden zi deelsaem oft emmere de paeijmenten diere af vallen zullen. //

 

Cap. XXI Oft men leen anveerden mach zonder scult te betalene

 

[1] In Vlaendren elc wie hij zij anveerdt leen zonder scult te betalene, evenverre dat hij renunchiert ende gheen profijt en nemt in eenich ander goet van den steerfhuuse van den dooden, ende also eist gheuseert. Nochtans eenighe costumiers zoude[n] willen mainteneeren dat waere int steerfhuus niet goets ghenouch, dat dan de scultheesschers zouden moghen halen haere scult up tblad van den leene van den eersten jaere. Ende waerer noch niet goets ghenouch, up tblad van den leene van den tweessten jaere. Ende waerer noch niet goets ghenouch, up tblad van den leene van den derden jaere, ende niet voorders, ten waere dat tleen expresselic in de scult verbonden stonden. Item int steerfhuus van Ghendt, de costumiers sustineren dat zo wie leen anveerdt es bedwinghelic scult te betalene.

 

[2] Naer ghescreven leenrechte, een zone en mach tleen van zijnen vadere niet anneveerden ende zijn steerfhuus vlien, nemaer renunchierende van den eenen hij moet renunchieren van den anderen. Nemaer een broedere oft een ander aeldijnc mach wel tleen anveerden ende gheene scult betalen, naer de selve rechten. Ende de cause van der differencie es, want de zone es gherekent ghelijc metten vadere ende als een persoon, zodat tleen continueert up hem. Nemaer de broedere oft andere aeldijnc comt ten leene niet proplic bi continuacien oft successien, nemaer uut crachte van den munificien ende liberaliteijt van den eersten ghevere. Ende bi dien schijnt dat de broedere naer de selve rechten meer ghepreviligiert es dan de zone.

 

[3] Stonde tleen verbonden ende gheepotiquiert in eenighe // ervelike oft lijfrente, de vassael zoude die moeten behouden te zijnen laste, al waert ooc dat hij in deele quame, ende en zoude de rente gheene scult int steerfhuus gherekent zijn. Nemaer de achterstellen toten overlijdene van den vassael zullen daeldinghers ghemeene betaelen ende tleen danof ontlasten, evenverre dat de grondeneere in deele comt. Nemaer comt hij in deele niet, de achterstellen zullen bliven ten laste van den leene.

 

Cap. XXII Van leene in deele te bringhene

 

[1] In successien van vadere ende moedere, de oudste zone sal wechdraghen tleen met zijnen toebehoorten, ende datte behouden vooren uute zonder ijet danof te ([55]) colaterene oft in deele te bringhene. Ende nochtan hij sal deelen in eijghendomme, erven ende catteillen pro virili ende hebben zijn portie also diepe als elc van den anderen hoijrs. Ende al ghelijc eist in successien van broders, rechsweers oft andere aeldinghers. Ende de redene die es, want successie van leene heeft een ander natuere ende manniere van succedeerene dan successie van anderen goede omme de obligacien ende diensten diere toe staen. Nemaer een tweesste broedere en mach ([56]) niet deelen in eijghendomme, erve ende catteillen ende zijn derde van zijnen leene behouden. Noch ooc de derde broedere tderde int derde nemen. Nemaer anveerdende tleen, hij moet renunchieren van den anderen, zo hier vooren gheseijt es.

 

[2] Waert dat eenich van den anderen kinderen wech hadden, bi ghijften van huwelike oft anderssins, // eenich leen dat ten dien steerfhuuse hadde moghen commen, ende dat hij in deele commen wilde, die zoude moeten inbrenghen die weerdde ende estimacie van den zelven leene, te wetene deen heelft ter eender doot ende dander heelft ter andere.

 

Cap. XXIII Van leene te verheffene

 

[1] Als ijemend commen es teeneghen leene, hetzij bi ghiften, bi coope, bi successien oft anderssins, hi moet naer de costume van Vlaendren tzelve leen verheffen ende gheven den heere ghelt, sporen, handscoen, ghelavien, valcken oft zulc ander relief alsser toe staet. Ende dit verheffen es gheheeten in leenrecht investiture, die de vassael doen moet binnen jaeren en daghen naerdat hem toecommen es, oft anderssins hij zoude zijn recht verliesen, naer de zelve rechten.

 

[2] In den tijt van verheffene es XL daghen. Ende waert dat de vassael die liete lijden zonder verheffen, de heere zoude hand slaen an tleen ende danof ghebruucken zonder man tot de vassael datte quame verheffen binnen jaere ende daghe en betalen relief ende bovendien de boete van X ponden parisis metten wetteliken costen. Ende quame de vassael binnen jaere ende binnen daghe niet, de heere zoude procederen ter afwinninghe van den bodeme van den selven leene, naer de rechten van den hove ende metter solempniteijt daertoe dienende. Uuten welcken ghi meercken muecht // dat met niet te verheffene binnen XL daghen de vassael verliest zijne possessie, ende met niet te verheffene binnen daghe ende jaere hij verliest de proprieteijt, ten waere in de sticken hiernaer volghende.

 

[3] Eerst, waere de vassael uutlandsch oft absent omme nootzakelike zaken in den dienst van den prince oft van den lande oft in belooftde peregrinagen van Jherusalem, Rome ofte Sente Jacops in Galissien zonder fraude, want jeghens zulcke absente en loopt den tijt niet. Ende hi zoude ontfanghelic zijn te verheffene binnen zes weecken naer zijn wederkeeren. Ende hadde de heere oft ijement anders ijet ghegheven van den leene gheduerende zijne absentie, hij zoudt weder moeten gheven. Ten anderen, waere de vassael onder zijne jaeren ofte in voochdien, nochtanne omme te bescuddene tblad eist wel noot dat de voocht tleen verheffe, want anderssins de heere zoudder hand an slaen ende tleen ghebruucken totdat de voocht verheve oft totdat de weese thuerer oudde commen wesende haer debvoir dede, oft hij zoude innen up tzelve leen zijn relief, nemaer gheene boete noch andere costen. Ten derden, als de vassael ignorerende dadt leen was ende meende dar eijghendom oft erve gheweest hadde zonder fraude, want in dat cas de equite van der costume zoudene bewachten van boeten ofte verliese van leene.

 

[4] Ende desen tijt van verheffene beghint ende gaet inne ten daghe van den overlijdene van den laetsten possesseur, het en waere dat hi zo verre ghestorven // waere uuten lande als dat zijn hoijr cause hadde te ignorerene zijn overlijden. Want in dat cas den tijt zoude ingaen ter date van dat de doot tzijnder kennesse commen waere.

 

[5] Waert dat de vassael die tleen behoorde te verheffene storve voor den XLen dach oft voor jaer ende voor daghe, de vraghe es oft zijn hoijr sal hebben alleenlic tresidu van den tijde dat de vassael noch hadde oft de vullen tijt. Seecht dat naer de costume van Vlaendren hij sal hebben eenen nieuwen vullen tijt van XL daghen omme te commene in de possessie, oft van jaere ende daghe omme te bescuddene de propriete. Nemaer naer ghescreven leenrecht, waere hi zone van den vassael hi en zoude niet meer hebben dan tresidu van den voorseiden tijde mids dat hi comt in de stede van zijnen vadere ende dat hi met zijnen vadere gherekent es een persoon naer de selve leenrechten.

 

[6] Waert dat ijemend liete leen te verheffene omme dat een ander in de possessie waere, die zoude nochtan ghehouden zijn voor negligent ende verliesen de actie die hij hadde ten leene. Want wilt hij recht hebben an tleen, hi moet betooghen bi effecte ende zijn debvoir doen binnen den ghestelden tijde oft hi vervalt van zijnen rechte.

 

[7] Als vele hoijrs tenderen teenen leene, de heere en sal niemende weijgheren te verheffene noch feaulteijtscip te doene, nemaer hi en sal maer eenen stellen // in de possessie van den leene, te wetene den eersten die hem presenteert, ten wzere dat partien ghehoort ende de titlen ghesien, anders bij den mannen van der possessie ghehordenneert waere.

 

[8] Comt een tweesste zone tleen verheffen, de heere en sallen daertoe niet ontfanghen hij en wille voor an der stont dat hi wel gheinformeert ende verzekert es dat tusschen den tweessten ende den eersten broedere gheen contract en es, noch eeneghe voorwaerde in prejudicien van den heere omme hem zijne heerlike rente tonttreckene.

 

[9] In Vlaendren betaelt men van relieve tghuent dat int tdenombrement voor trelief ghespecifiert staet, hetzij eenen witten hond, eenen roden valke, een paer spoeren, een ghelavie, een paer handscoen oft diere ghelike. Ende als tdenombrement zeecht te vullen relieve, so betaelt men X ponden parisis. Ende staet te halven relieve, zo betaelt men V ponden parisis. Ende staet ter bester vrome, zo betaelt men de beste upheve van den drie toecommende jaerscaren ter kuere van den heere.

 

[10] Item in eenighe plecken in Vlaendren daer men betaelt relief van ghelde, betaelt men ooc camerlincghelt, te wetene van eenen vullen relieve XX schellinghen parisis. Ende van eenen halven X schellinghen parisis. Ende dat camerlincghelt behoort toe den camerlijnc van den heere oft anderen diet ghelieft. Ende plach voortijts te heetene hoofschede. // Nemaer daer men betaelt relief van spoeren, handscoen, etc., en betaelt men gheen camerlijncghelt. Ende het zijn vele plecken in Vlaendren daer men van gheenen camerlijncghelde en useert, ghelijc als in Rijsselambocht, int hof van Belle, int hof van Vuerne ende in vele andere hoven.

 

[11] Niemend en es bedwijnghelic leen te verheffene hi en wille. Nemaer de XL daghen overleden zijnde, heeft de heere gheenen man, de heere mach tleen an hem trecken. Ende comter niement binnen jaere ende binnen daghe, hij procideert ter afwinninghe zo voorseit es.

 

[12] Niemend en betaelt relief dan die leen verheft, want die gheen proffijt en neemt en behoort gheen last te draghene, noch ijement anders voor hem. Ende daeromme scijnt dat de heeren onghelijc doen den ghonen danof zi dobble of meer relieven nemen dan een. Nochtan daer costume locale danof ter contrarie es gheuseert alsoot behoort ende ghewijst bi vonnessen van den mannen in judicio contradictorio, men moet se wel onderhouden.

 

Cap. XXIV Van denombrementen over te ghevene

 

[1] So wie leen ontfaet, die moet binnen XL daghen naerdat hijs vermaent es van sheeren weghe, overgheven ([57]) zijnen heeren de grootte van zijnen leene, twelk zij heeten denombrement up de boete ([58]) van X ponden parisis. Zo moet hi ooc telken alsser een nieuwen leenheere comt ende hijs van hem versocht es.

 

[2] Een rappoort of denombrement overgheven min dan souffisantelic es also vele als niet overghegheven, ende de overghevere valt in de boete van X ponden parisis ende nietmin de heere mach hem bedwinghen souffissant rappoort over te bringhene. Ende waert dat hij uut frauden min overgave dant behoorde, de heere sal tsurplus an hem trecken. Ende daeromme zo stelt men ghemeenlic in rappoort de protestacie van te moghen minderne ende meerderne ten goetdijnckene van den mannen wiens huusghenoot ic bem.

 

[3] Als de vassael niet en weet de groodte van zijnen leene ter aventueren omme dat de boucken ende pappieren danof verbrandt of verlooren zijn, zo es de heere ghehouden hem te tooghene zijnen registre omme de groodte daer uute te makene. Ende eist dat de vassael zijn denombrement overgheeft alsoot in den registre staet, hij en verbuert gheene boete al waerer ghebrec, nochtanne sal hij tghebrec corrigieren ten goetdijnckene van den mannen. Ende esser gheenen registre noch gheen bewijs, zo sal men verstaen dat tleen simple es ende zonder condicie ende dat alleenlic staet te trauwen ende waerheden ende te vullen of halven relieve naer dat weerdt es.

 

[4] Ende dit denombrement moet de vassael overgheven // onder zijnen zeghele verwapent met zijnder wapene. Ende die gheene wapene en heeft mach van zelfs zulke wapene nemen alst hem ghelieft evenverre dat niet en zij de wapene van ijemend anders in die provincie. Nochtanne tzekerste ende theerlicste es omme de ghone die gheene wapene en hebben ende omme huere naercommers, dat zij huere wapene nemen bi wetene ende auctoriteijt van den prince, want die en can hem niement verbieden te voerne, noch daer en can gheen begrijp inne wesen.

 

Cap. XXV Van douwarie up leenen

 

[1] Naer de costume van Vlaendren generaellic onderhouden al tland duere, alle weduwen van vassalen weder zij van den vassael kinderen hebben ofte negheene, hebben ende ghebruucken naer de doot van den zelven vassael bi mannieren van bilevinghen ende douwarie huer leven lanc de heelft in profiten van den leene oft leenen daerin de vassael huer man ten daghe van der consumacie van den huwelike ervachtich was, ende ooc zichtent ervachtich bedeghen es, nietjeghenstaende wat veranderinghe danof ghebuert es.

 

[2] Dese costume de welcke comt uut Vranckerijck, ende es contrarie den ghescreven leenrechten, faelgiert in vele sticken. Eerst, alst tleen // behoijrt es, dats te segghene als de man eenen zone heeft bi zijnen eersten wijve. Want in dat cas de zone draghet tleen van zijnen vadere zuver wech zonder eenich last van bilevinghen. Zo doet eene dochtere van eersten bedde alsser gheen zone van den tweessten bedde en es.

 

[3] Item so faelgiert ooc in een nieu leen dat de man selve conquesteerde ende weder vercochte zuver van bilevinghen. Want metten gheconquesteerden mochte hij zijnen wille doen.

 

[4] Item so faelgiert ooc als man ende wijf tsamen ghegheven hebben tleen te huwelike met eenighen van hueren kinderen zuvere van bijlevinghen. Want met dat zo zelve in de ghifte gheconsenteert heeft in faveure van den huwelike ende huer zelfs kinde, zo en mach zo datte achternaer niet retracteeren, ende zo vele te min dat in ghijften van huwelike gheen bedroch wesen en mach.

 

[5] Item so faelgiert noch in plecken daer men useert te makene huwelike voorwaerden die men heet douwarie convenenchier van meublen ende roerliken goeden. Want anveerdende de douwarie convenenchier, zo moet sceeden van der douwarie costumier, het en waere dat bij den voorseiden huweliker voorwaerden expresselic ghecondicioneert waere dat zoe se beede hebben sal. Nemaer up een leen en mach de weduwe niet hebben douwarie convenenchier ende costumier. //

 

[6] Item so faelgiert ooc so wanneer de weduwe naer de doot van haeren man haer zelfs wijf zijnde, danof gherenunchiert heeft int maken van den verdeele van der versteerfte van haeren man oft anderssins.

 

[7] Item so faelgiert noch als de joncvrauwe danof gherenunchiert heeft bi eede in ghemaecten hove oft voor den officiael, hetzi binnen huwelike of daernaer. Ende de dispensacie die zo van dien eede naermaels ghecrighen mochte en zoude huer niet baten in prejudicien van den hoijre oft van den coepere, ten waere dat de coepere bevonden waere coopere zijnde ter quader trauwen zodat daeromme tcontract van den coope te nieuten ghewijst worde.

 

[8] Item zo faelgiert so wanneer de weduwe met penninghen, erven, catteillen oft anderen goede bi huere consente gherecompenseert es van huerer voorseiden douwarie. Ende die recompensacie es ghemeenlic tvierde van den coope oft van der estimacie van den leene.

 

[9] Item soe faelgiert so wanneer dat voor thuwelic ghecondicioneert es expresselic dat zo naer de doot van hueren brudegoom gheene bijlevinghe an zijne leenen hebben en sal, ende dit in plecken daer men useert te maken ([59]) huweliker voorwaerden.

 

[10] Item up een leen en moghen gheen twee bilevinghen tsamen zijn. Ende mids dien de weduwe van den vassael en es niet ontfanghelic bijlevinghe // te hesschene daer tzelfs vassaels moedere bijlevinghe up heeft, nemaer moet verbeijden de doot van haer.

 

[11] Eeneghe segghen dat an verhuwede leenen de weduwe gheen bijlevinghe en houdt. Dats te segghene als een leenman huwet ende zijn wijf steerft ende de leenman verhuwet ende hij dan steerft, zijn weduwe en sal gheene bilevinghe houden an tleen, want dat heet een verhuwet leen. Nemaer waerup haer de costume fundeert en can ic niet verstaen, nietmin daer men se useert men moet se onderhouden.

 

[12] De proprietaris en mach de weduwe niet uutgrooten van huerer bilevinghe met anderen goede uuten selven steerfhuuse also hij zoude moghen doen zijnen broeders ofte zusters van hueren derden, tenzij bi hueren expressen wille ende consente.

 

[13] De weduwe en heeft huere bijlevinghe niet voor dat se die in ghemaecten hove heescht. Nemaer als zoe se heescht, de mannen zullen se ter stont daertoe doen ende in de possessie stellen, nietjeghenstaende wat de proprietaris daerjeghens zeecht, ten waere dat hij voetstaens dede blijcken van huerer renunciacie bij eede oft recompensacien bi penninghen oft anderen goede. Ende eist datter proces rijst, so zullen de mannen voorsien de weduwe, updat zijt begheert, van lijftocht up tleen bi provisien omme huer proces te moghen volghene, ten minsten van den derden van der douwarien oft van andere redelicke somme naer de gheleghenthede van den sticke ende hueren persoone ende grootte van den leene. //

 

[14] In Rijsselambocht de weduwe houdt huere douwarie costumier also vrij ende also edele van den heere danof tprincipael leen ghehouden es als doet de proprietaris de proprieteijt. Ende zo heeft haer deel van den manscepen omme met eenen bailliu die zo stelt hof te makene up haer selven ende elken diet begheert recht te doene. Ende noch bovendien, zo heeft zo tbeste huus voor haer wuenste al waert ooc eene steercke plecke tot an der stont dat de grondeneere huer bewijst heeft een ander redelic huus up tleen naer hueren staet ende naer de groodte van den leene. Ende zo en betaelt niet van relieve, noch en contribueert in gheene refectien, noch en es ghehouden eenighe dienst van wapenen noch andere.

 

[15] In Vlaendren flamengant en hebben zijt zo breet niet, want zij en hebben niet anders dan de heelft in alle profijten ende gheen justicie, ende vermoghen alleenlic te stellene eenen ontfanghere oft stedehoudere omme huere porcie tontfaene. Item zi contribueren metten proprietaris in allen refectien die nootzakelic zijn, te wetene int vierde van allen grooten gheduereghen leden die men nieuwe maect an de huusen, brugghen, muelenen, ende in de heelft van allen anderen ghemeenen reparacien, uutghedaen an de huusen die de leenen volghen, want met dat zij daerinne gheen profijt en nemen zo en behooren zi ooc gheen last te draghene, ten waere dat de grondeneere huer die bewijst hadde voor huere woenste, want updat zoot begheert hij moet huer een huus up tleen bewijsen naer de groodte ende weerde van den leenen. //

 

[16] Een grondeneere justicie hebbende mach wel condempnacie composeeren den delinquant zonder te nemene tconsent van der douwagiere. Maer hij en mach gheene ghemaecte composicien noch ghewijsde boeten quijtscelden in prejudicien van huer.

 

[17] De grondeneere mach ooc wel verpachten tleen, de muelene ende andere toebehoorten te zijnen scoonsten zonder tbizijn van der weduwe, behoudelic dat hijt doe zonder fraude. Ende de redene die es, want de weduwe en heeft gheen recht dan an de profiten, ende men presumeert dat de vassael tmeeste prouffit souct van zijnen goede als hi anderssins goet mainagier es.

 

[18] An tghuent dat de grondeneere doet delven uut zijnen gronde omme vercoopen, hetzij margle, ticheleerde, poteerde, steenen oft diere ghelijcke, heeft de douagiere tvierde zonder meer, also zo hebben zoude in den coop van den principalen goede waert vercocht. Nemaer zo en mach den proprietaris niet bedwinghen te delvene hi en wille. Ende dit zuldij verstaen als tprincipael leen niet en es delvinghe. Want waere tprincipael leen moer of deeric, de proprietaris zoude moeten delven alsoot behoort. Ende de weduwe zoude hebben de heelft van den profite.

 

[19] Waert dat de vassael gheduerende de douairie zijn leen meersde bi zijnder industrie oft met zijnen penninghen, het waere van jurisdictien, van justicien, van tolle, van vrije maelerien of visscherien oft // diere ghelijke, de douagiere en sal gheene bijlevinghe daeran nemen. Nemaer waert dat tleen meersde van tzelfs bi natueren of bij fortunen, te wetene bi anweerpe van watere, bi datter reijghers oft andere voghelen quamen nestelen of diere ghelike, de douagiere sal danof hebben in profiten de heelft zonder meer. Ende waert datter verschene eenighe erve oft eijghendom bij confiscacien oft als bastaerd of stragiersgoet, de douagiere sal daerinne hebben de heelft van der proprieteijt, nemaer in leene niet dan haer porcie van den blade.

 

[20] Als de douagiere steerft so slaet de grondeneere hand an zijn leen, metgaders an alle de vruchten ghesneden of niet ghesneden, bosschen, boomen ghevelt of niet ghevelt, hout ghemaect of niet ghemaect, visschen ghevischt of niet ghevischt, ende andere zaken die hij vindt up tleen ten daghe van hueren overlijdene. Ende segghen eenighe dat waeren de vruchten, boomen, hout, visschen oft diere ghelike gheladen te waghene omme te voorne van den leene ende dat de achterste wielen noch stonden up tleen ter date van den overlijdene van der douagiere ende dat zij daerup bleven tot dat se de proprietaris arresteerde of calengierde, tvoorseide gheladen goet zoude daer bliven tzijnen profite. Ende de redene die es, want tgroote faveur dat men int stic van bilevinghen draecht den vrauwen en extendeert hem niet up huerlieder hoijr. Ende de grondeneere in wiens prejudicie dit recht van bijlevinghen grootelicx gheintroduceert es, neemt jeghen thoijr de zake also sceerp als hij mach. //

 

[21] Al tghuent dat gheougst ende in de schuere es ten daghe van den overlijdene van der douagiere, es deelsaem tusschen den grondeneere ende hueren hoijrs. Zo zijn ooc de pachten ghevallen ten zelven daghe.

 

[22] Eijst dat de douagiere binnen den tijde van huerer douarie ghemaect heeft eeneghe groote reparacien of nieuwe edificien up tleen, de grondeneere heeft kuere die te laten weerene ende af doene updat zij weerlic ende afdoendelic zijn zonder dander edificien te grievene, oft die te behoudene voor destimacie ghelijc of zi ter eerden laghen.

 

[23] Waert ooc dat de douagiere vercreghen ende ghecocht hadde eenighe servituten oft andere prouffijten up tleen niet separable van den leene, de grondeneere sal dat behouden updat hij wille, recompenseerende hueren hoijrs van der estimacie ten segghene van goeden lieden.

 

[24] De mans en hebben in Vlaendren dit recht van bijlevinghen niet up de leenen van hueren wijfs, ten waere dat bi compromisse van huwelijke ende bi consente van den oudsten hoijre anderssins ghecondicioneert ende besproken waere. Nochtans ten casteele van Ghendt de poorters willen useeren bijlevinghe te nemene up de leenen van huere wijfs. Nemaer dat comt uuten steerfhuuse van Ghendt daer twijf niet meer verscoont zijn en mach dan de man, noch de man dan twijf, zo zi segghen. //

 

Cap. XXVI Van leenen te veranderene bi consente van den heere

 

[1] Het es generalic verboden in de leenrechten dat niement wie hij zij, zijn leen en verandere bi coope, ghifte, manghelinghe, transpoorte, noch anderssins, zom noch al, noch ooc en belaste, zonder daertoe te hebbene expres consent van den heere.

 

[2] In Vlaendren useeren zij ende es ooc leenrecht te moeten hebbene metten consente van den heere, tconsent van den oudsten hoijre in alle sticken uutghedaen in tween. Tdeen es als de vercoopere toocht noot oft aermoede. Tdandere als tleen nieuwe es ende vercreghen bij den ghonen diet vercoopt. Ende in Rijsselambocht voughen zij eene derde exceptie die zij heeten remploij. Dat es te segghene als de grondeneere zijn leen vercoopt omme te remploijerene in een betere leen van gheliken mannieren omme zijne meeste commodite oft profijt. Want in dat cas en heeft hij niet te doene metten consente van den oudsten hoijre noch ooc noodt te betooghene, maer es ghenouch tconsent van den heere.

 

[3] Niement in Vlaendren en mach veranderen zijn leen dat ghehouden es van den grave oft van eenighen van zijnen hoven in Vlaendren, hij en moet daertoe hebben zijne opene lettren van octroije die men expediert onder zijnen grooten zeghele, oft in de camere van den rade, ofte in de camere van der rekeninghe te Rijssele, achtervolghende den ordonnancien voortijts daerup ghemaect bij den grave Lodewijc gheseijt van Male. Ende in dit octroij staet altijts expresselic besproken dat // ([60]) de coopere niet vrijer en zij dan de vercoopere. Twelk men stelt omme de kercken ende omme eenighe poorters die vrij van confiscacien zijn. Nemaer van achterleenen die van den grave noch van zijnen hoven in Vlaendren niet ghehouden en zijn, en es gheen noot octroij te hebbene van den grave, maer es ghenouch dat de heere ende doudste hoijr mondelic daerinne consenteeren.

 

[4] Omme kercken te ervene in wat leenen het zij, gravelic of niet gravelic, moet men ooc hebben expres octroij van den grave, gheexpediert niet in de camere van den rade, noch in de camere van der rekeninghen, nemaer bij hem uut gracien in zijne cancelrie, ende daernaer gheverifiert in de financien oft in de camere van der rekeninghe.

 

[5] Een vassael die octroij heeft zijn leen te vercoopene eenen particulieren persoon en mach bi virtuute van dien octroije tleen niet vercoopen eenen anderen persoon quia fines mandati sunt custodiendi. Insghelijcx een vassael die octroij heeft te vercoopene tgheel leen en mach bi virtuute van dien octroije niet vercoopen een deel van den selven leene zonder meer, want bij dusdaneghe consente die stricti juris zijn tghuent dat niet gheexpresseert en es debet ([61]) haberi pro omisso.

 

[6] Naer de costume van Vlaendren de heere en mach niet weijgheren noch ontsegghen den vassael zijn leen te veranderne evenverre dat hij noot betoocht daer noot dient, oft consent van zijnen oudsten hoijre // daer dat consent dient, ende daertoe mede presenteert over te legghene den Xen penninck ende andere heerlike rechten, ten waere dat de vassael tleen bringhen wilde in dooder hand oft onder de macht van zijnen vianden.

 

[7] Een leenman mach zijn leen niet versetten voor scult, noch gheven in gaigen, al waert ooc omme renten te betalene, zonder expres consent van den heere. Maer hij mach wel vercoopen bi aermoeden ende bij noode zo voorseit es. Hij en mach ooc zijn leen niet uutgheven ten erveliken cheinse zonder consent van den heere, al waert ooc dat hi dat doende condicioneerde dat hi met dien contracte niet en ([62]) meent te prejudicierne der natuere van den leene, want tghuent dat hij danof doet es in fraudem legis. Hij en macht ooc niet verpachten bij termijnen van XX, XXX, XL, LX of C jaeren, noch gheenen anderen langhen tijt, dan ([63]) zijn leven lanc ende IIJ jaeren naer zijn doot, ten waere bij consente van den heere ende van den oudsten hoijre. Ende daeromme useert men in zomeghen plecken in Vlaendren te vernieuwene de pachten van leene van IIJ jaeren te IIJ jaeren, oft als men se IX jaeren verpachten wille, zo doet men datte met driewaerf IIJ jaeren ende met drie godspenninghen. Ende dien pacht houdt stede, al waert ooc dat de vassael storve. Nemaer waert dat hij den gront vercochte, den pacht zoude te nieuten zijn, zo ghi hiernaer claerder zien zult. Hij en mach ooc zijn leen niet te nieuten doen, noch casteel oft steercte datter upstaet demolieren, noch tvier daerinne steken, zonder consent van den heere. Nemaer // indien dadt hem te lastich es tonderhoudene up zijnen cost, hij maecht den heere te kennen gheven ten hende dat hij daerinne voorsie. Ende doet hijt niet, hij macht abandonneeren, vaghe laten staen, ende van zelfs laten in ruijnen vallen. Hij en mach ooc niet renunchieren noch afgaen van zijnen leene zonder tconsent van den heere, evenverre dat hij eedt ende feauteijtscip ghedaen heeft. Verbi gratia. De leenheere doet oorloghe ende sommeert zijnen vassael hem te commen dienene, nemaer de vassael, uut conciencien oft van vreesen van ghevanghen tzijne of dootghesleghen te zijne oft dat hem de querelle niet rechtveerdich en dijnct ofte omme andere ([64]) zaken, heeft liever zijn leen te abandonneerene dan ter oorloghen te treckene oft te zendene, te wetene oft hijt vermach. Zeecht dat heeft de vassael gheenen eedt ghedaen, hij mach renunchieren zonder difficulteijt, want niement en es bedwinghelic leen tontfaene hij en wille. Maer heeft hij eed ghedaen, hij en mach niet renunchieren zonder tconsent van den heere, ghemeerct dat den eedt hem dwijnct ende obligiert vassael te blivene tot hi danof gheslaect es.

 

[8] Nemaer hij mach vercoopen de vruchten van zijnen leene, ende al den tijt dat tleen in zijnen handen wesen sal ende de catteillen staende up tleen, zonder daertoe te nemene tconsent van den heere, noch van zijnen oudsten hoijre, noch ooc noodt te betooghene, want de zelve vruchten ende catteillen hem naectelic toebehooren ende niemend el. Maer vercochte hij de vruchten eenen ghesetten tijt ende hij storve, den coop zoude sterven met hem. Ende // den naercommere sal tleen zuver anneveerden metten vruchten die hij daerup vindt. Ende also eist van catteillen, want alle de catteillen die de successeur up tleen vindt trect hij an hem, nietjeghenstaende wat vercoopinghe danof ghedaen es.

 

[9] De vassael zoude ooc naer leenrechte moghen ordonneren dat men zijn testament vulquame metten vruchten van zijnen leene van IJ oft IIJ jaeren naer de doot evenverre dat die ghifte waere ad pios usus ende omme de lavenesse van zijnder ziele, ende dat hij anderssins gheen goet en hadde omme tzelve testament te vulcommene, want in dat cas men presumeert dat hi aligiert noodt ende aermoede der ziele. Nochtanne en zoude hij omme die aligacie niet moghen wedergheven bi testamente principael leen ad pios usus zonder tconsent van den heere ende den oudsten hoijre quia esset testari de re aliena. Nochtanne willen eeneghe segghen ende mainteneren dat hadde hijt also ghegheven ad pios usus thoijr in conciencien zoude ghehouden zijn in de estimacie van der weerdde van den selven leene.

 

[10] De vassael mach wel transporteeren ende overdraghen zijn leen zijnen oudsten hoijre zonder daertoe te nemene consent van den heere noch van den oudsten hoijre daernaer. Zo mach ooc een vader of moeder hueren tweessten of derden kinde in voederinghe van huwelike evenverre dat zijt gheven ongheestimert, want gavent zij bij estimacien voor eeneghe somme van penninghen de heere zoude ter aventueren danof willen ghedient zijn. //

 

[11] Een leen dat litigeeux es en mach de vassael niet veranderen noch bringhen in steercker handt gheduerende tlitige, al waert ooc dat hij tconsent hadde van den heere ende van den oudsten hoijr oft dat hij noot betooghen conste. Want dat doende hij zoude committeeren vice de litige, ende de vercoopere zoude verbueren zijn leen, ende de coopere zijne penninghen ten profite van den grave, ten waere dat de prince hemlieden daertoe gheauctoriseert ende octroij ghegheven hadde.

 

Cap. XXVII Van consente van den oudsten hoijre

 

[1] Also hier vooren gheseijt es, so useert men in Vlaendren ende ooc naer leenrechte te hebbene metten consente van den heere tconsent van den oudsten hoijre in allen zaken uutghedaen in tween, te wetene als de vercoopere noodt betoocht oft als hij vercoopt zijn zelfs conquest.

 

[2] Waert dat een vassael binnen zijnen levene gheheerft hadde in zijn leen zijnen tweessten zone bij den consent van den eersten metten solempniteijten daertoe dienende, deerste en zoude naermaels niet ontfanghelic zijn zijn consent te wederroupene noch reverencie paternele te aligierene. Want de leenrechten presumeren dat de vadere niet en zoude willen voorderen zijnen tweessten zone voor den eersten, ten waere met grooter causen.

 

[3] Een leenman ([65]) mach zijnen oudsten hoijre zijn leen updraghen ende hem danof onterven zonder // tconsent van den oudsten hoijre daernaer, noch ooc zonder noot te betooghene, noch keercghebot te doen doene, noch tiende penninc te betalene.

 

[4] Al eist dat een oudste hoijr dit consent doen mach onder zijnen zeghele, nochtan eist tzekerste omme den coopere dat hijt doe voor de mannen ten hende dat zi de kennesse danof draghen moghen. Ende es zeere eens weder hij tconsent doet voeren of naer de ervinghe want confirmacie of ratihabicie es also crachtich als consent te voeren.

 

[5] Waert dat een vassael zijn leen vercochte bij consente van den heere ende zonder tconsent van den oudsten hoijre, den coop sal voortgaen. Nemaer tdoudste hoijr ende gheen andere sal ter stont moghen retracteren den coop, updat hij wille, mids overlegghende den coopere de penninghen van den coope. Oft wilt hij verbeijden de doot van den vassael vercoopere, hij sal dan tleen anneveerden zonder eenighe penninghen weder te ghevene. Nemaer hanghende dien tijt, te wetene also langhe als de vassael leeft, sal de coopere de vruchten zijne maken.

 

Cap. XXVIII Van noodt te betooghene

 

[1] Naer de costumen van Vlaendren, de vassael mach zijn leen vercoopen bij noode gheswooren ende gheverifiert int hof van den mannen, ende en heeft daertoe niet te hebbene tconsent van zijnen oudsten hoijre, zo hier vooren gheseijt es. //

 

[2] Een edelman affirmeerde in ghemaecten hove dat hi nood hadde zijn leen te vercoopene ende zijn oudste hoijr sustineerde ter contrarie, zegghende dat hij noch hadde peerden, harnasch, zelvere ende andere juweelen die wel behoorden vooren te gaene. Daerup de edelman replicquierde dat die peerden, harnasch ende juweelen hem dienden omme tonderhoudt van zijnen state ende om zijn heere ende hem selven eere ende dienst mede te doene, te wetene wat de mannen wijsen zullen. Seecht dat den coop voortgae, want de rechten favoriseeren zeere den edelen staet. Ende al ghelijc zuldij segghen van cleercken die boucken hebben ende huer leen bi noode vercoopen willen. Nemaer hadde de vassael erve oft eijghendom ende hij leen vercoopen wilde, de erve oft eijghendom zoude moeten voeren gaen.

 

[3] Een vassael vercoopt een leen bij noode, ende nochtans hij stelt de penninghen van den coope met langhen paijmenten, te wetene oft daer noot bekent werdt. Zeecht ja, want het mach wel zijn dat zijne sculden ooc staen te betalene met paijmenten, oft dat hij meer profijts daeran doet dan of hijt vercochte met ghereeden ghelde. Ende tprofijt van den vassael es altijts te favoriseerene.

 

Cap. XXIX Van leen te vercoopene

 

[1] Als een grondeneere zijn leen vercocht heeft ende hem berauwet, hij mach achterwaert terden // ende renunchieren van den coope totter ontervenesse, het en waere anders besproken in den coop oft dat hi ghepasseert hadde procuracie irrevocable omme de ontervenesse te doene. Nemaer renunchierende hi moet boeten jeghens den heere X ponden parisis ende betalen de costen evenverre datter kerckgheboden ghedaen zijn. Maer esser gheen kerckghebot ghedaen, hij en sal niet boeten. Hij moet ooc ghenouch doen den coopere van zijnen interresten updatter ooc eenighe zijn.

 

[2] Item de vercoopere ghestorven eer hi ontheerft es, zijn naercommere en sal den coop niet houden hij en wille, noch ooc boeten, noch costen betalen, al waeren ooc alle de kerckgheboden ghedaen.

 

[3] Eist dat de vassael zijn wijf noch levende, leen vercoopt zuvere van bijlevinghen ende hij huer danof niet en doet renunchieren bi eede voor de mannen oft voor den officiael alsoot behoort, steerft hij voor huer, zo sal hebben huere bijlevinghe up tleen ghelijc ofter noijnt coop noch veranderinghe ghebuert en waere. Nemaer in dat cas, de coopere sal hebben zijn actie up thoijr omme zijn interest, want hem tleen zuver vercocht was. Zo ne zoude hij niet waere in den coop van der bijlevinghe niet gheroert.

 

[4] Een vrauwe die huer tzelf leen vercoopt bi wetene ende consente van hueren man ende als daertoe bi hem gheauctoriseert, en mach naermaels als huer man doet es niet retracteeren den coop, noch huer behelpen beneficio velleani ([66]), noch aligieren bedwanck, // reverencie of vreese van hueren man, al waere ooc tleen haer ghegheven in huwelijke ghijften ende zo ghedeclineert waere ter aermoeden, ende dit naer de costume van Vlaendren.

 

Cap. XXX Van leen te belastene met renten

 

[1] Niemend en mach zijn leen belasten met renten, hij en moet ooc hebben consent van den heere, van den oudsten hoijre oft noot betooghen. Ende naer leenrechte, de ghone die in de rente gheheerft es behoort te zijne leenman also langhe als de rente loop heeft ende niet ghelost en es. Ende es de rente te live, hij behoort naer de selve rechten te zijne man te live, want al dat van den leene gheminct ende ghespleten es van profiten oft anders, behoort te behoudene natuere ende condicie van leene. Nochtan zij userent anders in Vlaendren ten grooten achterdeele van den heere.

 

[2] Rente up leen die eens ghestelt es te lossene blijft eeuwelic losselic, al waere den tijt van der lossinghe voorleden, ende dat in faveure van den leene.

 

Cap. XXXI Van naerhede te nemene //

 

[1] Als een leen of een rente up leen bij ijemende vercocht es behoorlic, zo mach elc aeldinc den coop calengieren bi naerderheden updat hij wille. Ende zijnder vele calengierers, de oudste naeste van den vercoopere van der zijde danof tleen commen es, es te ([67]) prefererene ter naerderhede ghelijc hij zoude in successien, ende dit van patrimonien ende ghestruucten leenen. Nemaer an nieuwe leenen die de vercoopere zelve gheconquesteert heeft, de naerderhede sal bliven den oudsten naesten van den vercoepere van wat zijden dat hij zij, mids dat die leenen noijnt tronc ghenomen en hebben. Ende alsser gheen aeldijnc en comt den coop calengieren, de heere mach updat hem ghelieft, zelve den coop behouden ende danof de naeste zijn. Nemaer comter aeldijnc, die es te prefererene voor den heere.

 

[2] In eenighe plecken useert men den coop te bringhene in kercken ende danof drie kerckgheboden te doen doene in de naestebi van den leene, van XIIIJ-nachten te XIIIJ-nachten ende in zomeeghe ([68]) plecken van VIIJ daghen te VIIJ daghen, omme aeldijnc oft anderen die hem recht van naerderheden daeranne zouden willen vermeten. Ende in andere plecken stelt men tleen te jaere ende te daghe zonder kerckghebot te doene. Comt de aeldijnc niet binnen den kerckgheboden daer men van kerckgheboden useert, den coop calengieren, zo es hij noch daertoe ontfanghelic totter ervenesse exclusive naer dervenesse ghedaen, hij comt te spade. // Ende zijnder gheene keerckgheboden ghedaen, zo comt hij in tijts binnen jaere ende binnen daghe ende werdt daertoe ontfanghelic, nietjeghenstaende ervenesse, ontervenesse, noch al datter solempnelic ende wettelic overleden mach wesen.

 

[3] Uutlandsche ende onbejaerde moghen commen calengieren binnen jaere ende binnen daghe naerdat zij te lande commen zijn oft uut voochdijen ghedaen hebben gheweest.

 

[4] De calengierere bij naerderhede moet ter stont overlegghen in den handen van den hove in ghereeden ghetelden penninghen also vele als de coopere ende vercoopere affirmeeren bij eede den coop draghende zonder fraude, metgaders den lijfcoop ende godspenninck. Ende hij mach updat hem goet dijnct, bedwinghen den coopere ende vercoopere eedt danof te doene. Ende de calengierere sal ghestaen metten coope zulc als hij ghemaect es, al waert dat de coopere zeijde dat hij er noch meer af gheven wilde.

 

[5] Waere tleen vercocht met langhen paijmenten, de calengierere sal ghebruucken van den selven paijmenten mids doende zulken goeden ende souffissanten zekere als de coopere ghedaen hadde. Ende de redene es, want hij comt int ghesach van den coopere in voordeele, bate ende laste.

 

[6] Waert dat de coopere ende vercoopere ghecondicioneert hadden dat indien dat men tleen calengierde // de coopere hebben zoude voor zijn moeijte XL groten oft andere somme, oft dat men vele ghelaghen up den coop ghedroncken hadde, de calengierere en waere daerinne niet ghehouden. Nemaer sal ghestaen metten principalen coope ende metten godspenninck ende redeliken lijfcoop, ter discretie van den mannen.

 

[7] An huusen, boomen, noch an de catteillen die een grondeneere vercoopt up hem selven, en heeft niement naerderhede. Maer waeren zij vercocht metten gronde al in eenen coop, de calengierere zoude danof de naerderhede behouden.

 

[8] Een grondeneer omme den nalijnc tontstekene zijn naerderhede, vercoopt eerst alle de huusen staende up tleen, daernaer alle de boomen ende daernaer de leeninghe ende latinghe van den pachtere, ende dat ghedaen vercoopt voort den grond den zelven die de voorseiden huusen, boomen, leeninghen ende latinghen ghecocht heeft, te wetene of den, coop in deser mannieren ghedaen stede houden sal in prejudicie van den calengierere. Seecht dat zijn of staen de huusen oft boomen oft andere catteillen noch up den grond ten daghe van den calaenge, zo sal de calengierere ooc hebben de naerderhede van den eersten coope, mids dat men wel verstaet de fraude. Nemaer zijn de boomen, huusen ende andere catteillen van den gronde gheweert, zo en esser gheene questie. //

 

[9] An leenen die de vassael gheeft bij consente van den oudsten hoijre en hebben dander aeldinghers gheene naerderhede, want naerderhede heeft alleenlic stede daer coop es.

 

[10] In manghelinghe en heeft ooc naerderhede gheen stede naer leenrechte, al waert dat de aeldijnc recompenseren zoude moghen den grondeneere van der weerdde oft estimacie van den leene. Nochtan hij en zoude hem niet connen gheven de commodite die hij bij der manghelinghe zoude moghen hebben.

 

[11] Waere tleen ([69]) vercocht met condicien van retoure, de calengierere zoudt moeten anneveerden met diere condicie, ende en zoude daerinne niet vrijer moghen zijn dan de coopere, noch niet met zijnder calaenge veranderen de natuere van den contracte.

 

[12] Een goet man wilde huwen zijn dochtere an eenen vassael, ende omme te besorghene dat de penninghen die huer gaf thuwelike oft de estimacie van dien wederkeeren mochten up huer hoijrs in ghebreecke van lichameliken hoijre, cochte jeghen den vassael een leen in meeninghen daerinne te doen ervene de zelve zijne dochtere ende huer datte te huwelike te ghevene. Nemaer toudst hoijr omme dat huwelic te belettene calengierde den coop bij naerderheden, twelk ziende de voorseiden goede man ende de vassael adviseerden te renunchierene van dien coope ende een nieuwe // voorwaerde te makene in deser mannieren. Ic vercoope hu dit leen ten profite van Florentinen uwer dochtere omme ter stont daer innegheheerft te zijne, nemaer zo noch haer hoijrs en zullen niet ghebruucken noch hand slaen an tblad noch upheve hebben dan naer toverlijden van mij vercoopere ende niet eer. Welcken coop de voorseiden calengierere ooc calengierde. Nemaer corts daernaer bat beraden zijnde, schiet van der calaenge ende betaelde de boete ende met goeder cause, want tmeesste profijt van den vassael es te prefererene der calaenge. Ende elc mach stellen in zijnen coop zulcke condicien als hem goet dijnct, evenverre dat de heere ende doudste hoijr daerin consenteren oft dat de vassael vercoopere betoocht dat hem noot es oft betere also ghedaen omme zijn messte profijt oft omme meerder scade te scuwene, alle frauden ghesteken.

 

[13] De calengierere die zijn calaenge niet en achervolcht, boet jeghens den heere X ponden parisis ende betaelt de costen die tzijnder cause ghedaen zijn.

 

Cap. XXXII Van ontervene

 

[1] Aleer de coopere int leen bi hem ghecocht gheheerft mach zijn, zo moet de vercoopere eerst ontstruuct ende ontheerft wesen. //

 

[2] Ontervenesse es eene contrarie actie van ervenesse bij den welcken de vassael onctcleet werdt ende ontstruuct in ghemaecten hove, metten wechwerpene van eenen struc oft anderen halme ende metten worden daertoe dienende, stellende tleen puer ende absolutelic in den handen van den heere, omme dat voort bi hem ghegheven te zijne den coopere, den calengierere oft anderen diet behoort.

 

[3] Ende dese ontervinghe moet ghescien in allen zaken daer tleen verandert anders dan bij successien, te wetene bij coope, bi manghelinghe, bij ghiften, want anderssins de vercoopere zoude altijts bliven hebbende actie ten leene, ende de coopere en zoude nemmermeer van zijnen coope verzekert zijn voor an der stont dat hij hadde vulle prescriptie van XXX jaeren.

 

[4] Wilde een vader gheven leen zijnen IJen of IIJen zone oft andere van zijnen kinderen, hij moet hem onterven, want bleve hij eerfachtich totter doot, de oudste zoude tleen wechdraghen mids dat de doode de levende eerft.

 

Cap. XXXIII Van tiendepenninck te betalene

 

[1] In Vlaendren useert men generalic te ghevene den heere voor zijn consent den Xen pennijnc van dat leen // vercocht es. Oft eist vermanghelt oft ghegheven den Xen penninck van der estimacie. Ende daermede es de heere ghehouden de veranderinghe voort te laten gaene, evenverre datter consent zij van den oudsten hoijre, oft noot betoocht, oft dat tleen niet brocht en zij in zulcker handt dat de heere daerbij groote scade oft interrest nemen moghe, ghelijc als in dooder hand, in de handt van zijnen vianden, oft diere ghelijke. Want in zulck sticken de heere zoude moghen weijgheren de veranderinghe, al waert dat men hem zijn heerlike rechten presenteerde.

 

[2] Desen tiendepenninck betaelt altijts de vercoopere ende niet de coopere, ten waere dat hijt cocht vrijs ghelts oft dat in den coop anderssins besproken waere.

 

[3] Als een leen ghehouden van den grave vercocht es vrijs ghelts, de coopere betaelt den Xen penninck van dat ghelt zo voorseit es. Ende bovendien moet hij noch gheven den Xen penninck van tiendepenninck. Verbi gratia. Tleen es vercocht C ponden groten zuvers ghelts, de coopere betaelt X ponden groten van tiendepenninck ende bovendien noch een pond groten van den tienen. Nemaer alst gheseijt es elc draghe zijn last, zo en betaelt men niet meer dan den tiendepenninck van den rechten coope. Ende dien betaelt de vercoopere zo voorseit es. //

 

[4] Van achterleenen en betaelt men niet meer dan den rechten tiendepenninck, al waere ooc tleen vercocht vrijs ghelts. Nemaer dit recht van den grave es inbrocht bij ordonnancien van zijnder camere van der rekeninghe.

 

[5] Hadde een leenman voortijts beswaert zijn leen met eenigher sourrenten ende danof den heere ghedient van tiendepenninck ende dat hij daernaer vercochte tprincipael leen, tghuene dat hij vooren betaelt hadde van der sourrente zoude hem afslach zijn in den gheheelen coop.

 

[6] Als een leenman voor ontervenesse renunchiert van zijnen coope, boetende X ponden parisis zo hier boven gheseit es, de heere en sal gheenen tiendepenninck hebben van den selven coope, al waert ooc commen in keercgheboden, mids dat tleen blijft in zijnen struuck ende niet en verandert van vassale.

 

[7] Als de vassael overgheeft zijn leen zijnen oudsten zone of den IJen oft den IIJen bij consente van den eersten, hetzij in voerderinghe van huwelijke oft anderssins ongheestimeert, zo en betaelt hij gheenen Xen penninck, mids dat hij omme dat te doene niet en behouft tconsent van den heere. Want men verstaet dat tleen continuert van den vadere up den zone ende niet en verandert, zo hier vooren gheseijt es. Ende al ghelijc zuldij segghen van den leene dat de vassael gheeft zijnen broedere oft anderen // zijnen oudsten hoijre van der zijde danof dat tleen commen es. Nemaer waert dat de vassael tleen eenichsins ontstruucte, het waere bij ghijften, bi manghelinghen, bij testamente oft anderssins, oft dat hijt gave gheestimeert ende in assignacien oft bewijse van penninghen, de heere zoude moeten ghedient zijn.

 

[8] Van catteillen die den leene niet en volghen en betaelt men den heere gheenen tiendepenninck, ten waere dat zij metten goede in eenen coop vercocht waeren. Ende daeromme maken eenighe twee coopen, te wetene eenen van den gronde van den leene ende den anderen van den catteillen.

 

[9] Van ticheleerden, poteerden, zavele, margle, steenen ende diere ghelijcke die de vassael doet delven uut zijnen gronde omme voort te vercoopene neemt de heere den tiendepenninck van dat ghelt, ten waere dat de proprieteijt oft de bodem van den leene ticheleerde oft poteerde waere ende dat tprincipael profijt van den leene daerinne laghe, ghelijc als doen turven in den moeren.

 

Cap. XXXIV Van leen te verpachtene

 

[1] De vassael mach zijn leen verpachten zijn leven lanc updat hij wille ende drie jaer naer zijn doot, // oft hij macht verpachten drie waerf drie jaeren met drie godspenninghen. Ende die pachten houden stede als storve hij ooc int eerst jaer, ende sal de pachtere dien termijn ghebruucken, nietjeghenstaende den belette dat thoijr hem daerinne zoude willen doen.

 

[2] So wanneer de leenman hem ontheerft van zijnen gronde, den pach tes uute. Ende de nieu grondeneere mach zijn profit doen met zijnen goede, ten waere dat anders in den coop besproken waere. Dies heeft de pachtere zijne actie van interresten up den ghonen diet hem verpachte, ende mach commen binnen den kerckgheboden calengieren zijnen pacht, ende beletten den vercoopere van der wettelijchede tot hij danof ghecontenteert ende vernoucht es, oft ten minsten dat men hem danof contenteeren ende vernoughen sal, oft den pacht laten.

 

[3] In Vlaendren useeren zij ghemeenlic te verpachtene leen bi neghen jaeren. Ende zulcke pachten houden stede, ten waere dat men meerckelic zaghe datter eenighe malicie scuulde in prejudicien van den hoijre.

 

Cap. XXXV Van leenen te verbuerene int generale //

 

De vassael verbuert zijnen leen in vijf mannieren. eerst als hij zijn debvoir niet en doet van verheffen. Ten tweessten als hij doet contrarie den leenrechten. Ten derden als hij in ghebreecke es te doene den dienst daertoe staende. Ten vierden als hij committeert ingratuite ende ondancbaerheden jeghens zijnen heere. Ende ten Ven als hij perpetreert eenich criem daeromme hij livelic executierlic waere oft te bannene ende zijn goed ghewijst verbuert.

 

Cap. XXXVI Eerste manniere van leen te verbuerene

 

[1] De vassael die bi rouckeloosheden, negligencien oft anderssins verswijmt oft versmaet te doene tghuent dat de leenrechten ordonneeren ghedaen te zijne omme ten leene te commene, verbuerde zijn leen.

 

[2] Ende daeromme de vassael die niet en verheft zijn leen binnen XL daghen, verbuert of verliest de possessie, ende verheft hijt niet binnen jaere ende daghe hij verliest ([70]) de proprieteijt van zijnen leene.

 

[3] Item de vassael die niet sweeren en wille noch feauteijtscip doen, verbuert zijn leen, evenverre dat hij eedt doen mach ende dat de heere hem gheheerft heeft ende bereet es te stellene in possessien daer de possessie opene es. //

 

Cap. XXXVII Andere manniere van leen te verbuerene

 

De vassael die uut zijns zelfs auctoriteijt comt jeghens de ordonnancie ende verboden van den leenrechten verbuert zijn leen. Ende daeromme de vassael die zijn leen overdraecht eenen anderen heere ende hem manscap ende feauteijtscip doet, verbuert zijn leen. Zo doet ooc de vassael die weijghert of versmaet te comparerene ofte te rechte te gaene omme zaken den leene annegaende, voor den bailliu ende mannen van zijnen leenheere. Zo doet ooc de vassael die zijn leen traictiert onredelic, verlastende oft exactioneerende ([71]) zijn laten buuten redenen ende ordene van justicien. Insghelijcx verbuert zijn leen de vassaele diet verandert zonder tconsent van den heere. Ende dit al naer de leenrechten, ten waere costume locale ter contrarie.

 

Cap. XXXVIII Derde manniere van leen te verbuerne

 

[1] De vassael die upgheroupen es zijn leen te commen bedienene ende niet en comt, noch int cas van nootsinne niement en sendt in zijne stede omme dien dienst te doene, verbuert zijn leen.

 

[2] Al heeft de vassael tleen niet verheven noch feauteijtscip ghedaen, nochtanne es hij in de possessie van den leene, hij moet doen den dienst daertoe staende, ghelijc of hij eedt ghedaen hadde. Insghelijcx de vassael die eedt ghedaen heeft moet dienen naer zijnen faculteijt omme zijns eeds wille, al en heeft hij de possessie van den leene niet, ten waere dat tghebrec quame bij den heere. //

 

Cap. XXXIX Van te moeten dienene onvermaent

 

[1] De vassael moet dienen onvermaent. Eerrst alst besproken es dat hij sal commen dienen ongheroupen. Ten tweessten als den dienst ghestelt es ghedaen te zijne teenen ghenomden daghe, quia tunc dies interpelleret pro homine. Ten derden als de vassael weet dat zijn heere beleijt oft in grooten dangiere es van zijnen persoone, want dan zoude hij ter stont moeten trecken omme hem te secourerene zonder sommacie oft vermaen te verbeijdene. Ende ten vierden als hij verzekert es dat zijn heere staende strijt sal hebben jeghens zijne vianden.

 

[2] Een vassael die leen heeft daer officie toe dient ghelijc hoofmeestere, boutillier, pennetier, scijnckere oft diere ghelike, en sal hem niet vervoorderen zijn officie te hove gaen bedienen, hij en zij eerst daertoe gheroupen van den heere. Want al heeft hij den name ende ooc de faculteijt van dienene in der staet, nochtan en sal hij niet dienen de heere en wille. Ende also waest gheandwoort bij mijnen heere den hertoghe Phelips laest overleden eenen die hem zeijde zijnde eerfachtich hoofmeestere van zijnen huuse, want het mach ghebueren dat zulcke leenen vallen bij coope in den handen van cleenen lieden danof de prince niet ghedient en zoude willen wesen. Nemaer ontfanghers, meijers, couriers, cippiers ende diere ghelike moghen ende moeten huere officie doen ende tleen bedienen oft doen bedienen. //

 

Cap. XL Van te dienene ([72]) bi stedehoudere

 

[1] De vassael die nootsinne heeft oft excusacie ligitime zonder fraude, mach stellen oft senden eenen stedehoudere omme zijn leen te bedienene. Ende ghij zult verstaen excusacie legitime es als de vassael belet heeft ofte onabel es tleen te bedienene, hetzij bi ziecten, bij oudden, oft dat hij in zulck digniteijt ghestelt es als dat zijn vacacie niet en waere dien dienst te doene.

 

[2] Alsser ghescil es up de ijdoneteijt van den stedehoudere omme te dienene in wapenen, de capitain van den heere sal danof arbitreren, consideracie nemende up de grootte van den leene, up de qualiteijt van den persoon van den vassael, ende up den dienst die de vassael hadde moghen doen updat hij zelve in persoone commen waere. Ende maect de heere danof gheen questie die reijse gheduerende, zo en es hij naermaels als de reise ghedaen es, niet ontfanghelic questie danof te makene, noch ooc omme ghebrec van dienste up tleen te procederene, al waert ooc dat de stedehoudere niet ijdone noch souffissant gheweest en hadde, mids dat men verstaet dat de heere den dienst gheaccepteert ende gheapprobeert heeft.

 

[3] Es de vassael zo machtich of zo wel ghesien als dat zijnen persoon vele meerder ghetal van volcke van oorloghen oft mannen van wapenen volghen souden dan zijnen stedehoudere, de heere en sal dien stedehoudere niet accepteren hij en wille, want hij niet souffissant en es voor hem te dienene. // Ende sal de vassael tghemoede van den heere danof moeten hebben. Ende van ghelijken muechdij segghen als de vassael wijs es van rade in faiten van oorloghen bi langher experiencien, want dien mach de heere segghen. Ic wille uwen raed ende uwe industrie. Ende de vassael sal moeten obedieren ende niet moghen ontstaen met stedehoudere.

 

[4] Als de grave van Vlaendren trect bij den conijnc van Vranckerijck omme zijn leen te ontfaene, alle zijne vassalen onder de croone zijn ghehouden te treckene met hem up hueren cost of ghelt te ghevene, oft eenen stedehoudere te zendene. Ende dit staet ter kuere van den vassael. Ende also muechdij segghen van den vassalen van den graefscepe van Aelst als de grave trect bij den keijsere omme zijn leen te verheffene. Ende eist dat de vassael kiest ghelt te ghevene, hij sal ontstaen naer leenrechte metter heelft van den incommene van den leene van eenen jaere.

 

Cap. XLI Van te dienene in wapenen

 

[1] De leenman en es niet ghehouden te dienene in wapenen, het en zij dat tdenombrement van zijnen leene danof claerlic ghelast zij, oft dat an tleen gheanexeert es eenich officie oft digniteijt den wapenen annegaende ghelijc als zijne maerscalc, standaertdraghere, barroen, sciltcnape oft diere ghelike. //

 

[2] Item hij moet daertoe ghesommeert, vermaent ende upgheroupen zijn alsoot behoort, hetzij bij besloetene brieven, bi publicacien van mandementen oft anderssins, ende hij moet dach ende tijt hebben omme hem te ghereedene ende up te stellene.

 

[3] Alst claer ende openbaer es dat de heere onrechtverdighe oorloghe doet, de vassael en es niet ghehouden te dienene omme de wederpartie te grievene ([73]), hij en wille. Want hij en staet niet verbonden quaet te doene, ende hij zoude also vele of meer zondeghen als de principael heere. Nemaer hij moet wel in die quade querelle zijnen heere dienen te zijnen bescudde, want zijnen heere bescudden en es gheene malicie. Ende als men twijfelt oft de querelle van den heere rechtveerdich es oft onrechtverdich, de vassael sal dienen also wel omme de partie te offenderene als omme zijnen heere te bescuddene, want de terminacie van ([74]) dien twijfele hem niet toe en behoort. Maer hij moet obedieren zijnen heere ende presumeeren al dat hij doet wel ghedaen es. Ende in zulcken twijfle al zondicht de heere bevelende, de vassael en zondicht niet obedierende.

 

[4] Item de vassael en es niet ghehouden te dienene zijnen leenheere in oorloghen die hij doet jeghen zijnen overheere dan alleenlic ter deffence van den leenheere ende niet omme te offenderene den overheere. Want het es claer dat de leenheere doende oorloghen den overheere, committeert als ondersate crimen lese maiestatis, ten waere dat hij dede // te zijnen bescudde oft als grootelicx gheinjuriert oft ghegreveert bij ghebreecke oft ontsegghene van justicien.

 

[5] Item de cleen vassael en es niet ghehouden te dienene den grooten vassael zijnen leenheere in de veete die hij jeghens ijemende neemt, want de veeten zijn ongheoorlooft. Ende niement in Vlaendren en mach oorloghe noch veete upstellen jeghens wien dat zij dan de grave alleene. Nemaer behoort elc groot ende cleene die gheinjurieert es zijne reparacie te vervolghene bi justicien.

 

[6] Waert nochtanne dat de vassaelheere bespronghen waere ende dat de cleen vassael zijn leenhoudere ter aventueren quame ten annegaene, hij zouden moeten helpen dies versocht zijnde, al waert ooc dat zijn leen niet en stonde ten dienste van wapenen, niet omme den anderen te grievene nemaer omme zijnen heere te bescuddene.

 

[7] Item de vassael en es niet ghehouden te dienene in wat dienste dat zij, zijnen leenheere die ghebannen es bij den prince oft verwaten van den paus maiori excommunicatione gheduerende den ban oft excommunicatie.

 

[8] Wilt de heere trecken oorloghen over tzee jeghens de Tuercken oft ongheloeveghen, de vassal en sallene niet volghen hij en wille, oft het en // waere also ghecondicioneert int eerst uutgheven van den leene. Insghelijcx en sal hij niet volghen in de oorloghe dat de heere doen wille buuten den lande omme andere landen te conquesterene, ten waere dat die landen zijne waeren ende dat hij se verlooren hadde ende weder recouvreren wilde. Want in dat cas hij zoude moeten dienen sheere coste. Zo zoude hij ooc wilde de heere zijn oorloghe beleeden buuten den palen van zijnen lande te zijnder deffence ende omme bij dien middele zijne vianden te keerene uuten lande, ghelijc als dede Cipio Affricus treckende in Affriken als Hanibal in Ytalien quam.

 

[9] Item de leenman en es niet ghehouden te dienene zijnen heere die oorloghe doet den broedere oft kinde van den vassael. Want dat zoude zijn jeghens goede zeden ende jeghens natuerlijke rechten. Ende de heere en behoores niet te begheerene quia naturalia sunt immutabilia. Ende waert dat de heere oorloghe dede svassaels vadere, de vassael zoude helpen zijnen vadere te zijnen bescudde, maer niet omme den heere te offenderene. Want het es recht van natueren zijnen vadere te bescuddene. Het es ooc tghebot Gods vadere ende moedere te eerene. Ende al swour men de contrarie, den eedt en zoude gheen stede houden.

 

[10] Item de vassael en es niet ghehouden te dienene zijnen heere jeghen hemselven, bij substitucien noch anderssins. Want in allen eeden, de persoon die sweert es uutghesteken. Zo en es hij ooc jeghens // de stede daer de vassael woent zonder fraude quia patria est omnia persona maior. Ende in dat stic de vadere en mach de zone niet helpen, noch de zone den vadere ergo a fortiori, de vassael en vermach daerin niet te helpene ziinen heere. Want natuerlic verband dat es tusschen den vadere ende den zone, es al te vele steerckere ende meerdere dan de obligacie die de vassael heeft te zijnen heere.

 

[11] Waert dat de vassael man waere van tween heeren ghebueren, ghelijc als de grave van Vlaendren ende de grave van Henegauwe, ende dat de twee heeren oorloghe hadden jeghens mellincanderen, hij sal dienen in zijnen persoon denghonen onder wien hij resideert ende subiects es bij generaler jurisdictie, ende den anderen bi substituut omme zijn leen te bescuddene. Ende es hij gheen subiect van den eenen noch van den anderen, zo sal hij in zijnen persoon dienen den ghonen wien hij eerst eedt ghedaen heeft ende den anderen bij stedehoudere naer de grootte ende weerdde van zijnen leene. Ende alsser twijfel es wien hij eerst eedt ghedaen heeft, zo mach de vassael gratificeren ende dienen in zijnen persoon dien hij wille, ende den anderen bi substituut. Ende dienende den eenen in persoone hij werdt gheexcuseert van den anderen in goeder equite. Ende eist dat dandere hem ondanc danof weet oft zijn leen daeromme neemt oft confisquiert, hij doet hem onghelijc naer leenrechte.

 

[12] Waert dat ([75]) de vassael bescreve zijnen leenman te commen // dienene ende de grave bescreve den zelven leenman hem te commen dienene jeghen diversch zijne vianden, de leenman sal obedieren den grave. Want de defencie van den lande es te prefererene den particulieren dienst van den vassaelheere.

 

[13] Item de leenman staet alleenlic verbonden jeghens den vassael bij speciaelder jurisdictien ende subiectien, ende jeghens den grave bij generaler jurisdictien ende subiectien die van meerder auctoriteyt es.

 

Cap. XLII Te wiens coste de vassael dient

 

[1] De vassael moet dienen in wapenen up zijnen cost zo wanneer dat also besproken es tusschen den heere ende hem ende zijn denombrement danof ghelast staet oft dat tleen in hemselven zo eerlic ende zo groot es dat men niet en twijfelt het en vermach wel den last te draghene. Maer eist niet besproken int denombrement oft dat tleen zo goet niet en ([76]) dat men twijfelt oft den last draghen zoude moghen oft niet, so ontstaet de vassael te dienene binnen den palen, buuten de bescudde van den lande XL daghen up zijnen cost. Nemaer waere tleen niet souffissant ghenouch oft dat de heere zijn oorloghe doen wilde ende leeden den vassael buten lande oft langhere houden binnen den lande dan de voorseiden XL daghen, hij zoude hem wedden moeten gheven.

 

[2] De vassael die upgheroupen es te commen dienene in wapenen moet hem selven oft zijnen stedehoudere upsetten, het zij met eenen, met IJ, // met IIJ, ofte met meer peerden naer zijnen staet, naer de grootte van zijnen leene oft also hij ghewoenlic es te diene in wapenen.

 

[3] De vassael omme te hebbene de wedden bii hem verdient, sal volghen den grave ende niet den leenheere, al waert dat hij al doorloghe duere onder zijnen leenheere gheweest hadde. Want torloghe behoort den grave ende hij moet tland bescudden te zijnen coste mids den tollen ende anderen rechten die hij ([77]) up tland ontfaet.

 

Cap. XLIII Van tghuent dat de vassael verliest in de oorloghe

 

[1] De vassael die bij fortunen van oorloghen verliest zijne peerden, zijn harnasch oft zijnen baghen, en heeft gheene actie jeghen zijnen leenheere noch ooc jeghen den grave oft anderen overheere, omme die weder te recouvrerene. Want alle fortunen staen te zijnen laste ende aventuere. Dies es ooc zijne al dat hij int oorloghe conquesteert ende ghecrijcht, hetzij ghevanghene oft andere zaken, behouden den capitain ende anderen huerlieder rechten.

 

[2] Waere de vassael ghevanghen in doorloghe, hij zoude hem selven moeten lossen zonder tlast van zijnen leenheere oft overheere. Waere hij ooc dootghesleghen, zijne weduwe noch hoyrs en zouden gheene actie hebben omme bij justicien eenighe recompensacie te vercrighene van den interresten die zij nemen bij der doot van den selven vassael. //

 

Cap. XLIV Oft cleercken huere leenen selve bedienen moghen

 

[1] Cleercken oft priesters ([78]) moghen wel trecken in doorloghe omme huer leenen die ten dienste van wapenen staen zelve te bedienene updat zij willen, niet omme de wederpartie te deffenderene oft grievene, nemaer omme hueren leenheere te bescuddene. Ende zij moghen wel roupen, "slaet, vanct", nemaer zij moghen niet roupen, "slaet doot", want met dien roupe zouden zij werden irregulares also eenighe segghen.

 

[2] Ende waert dat zij in de batailge van yemende bespronghen waeren, zij zouden hem moghen weeren. Ende sloughen zij datte doende yemende doot, zij en zouden daermede niet irregulares werden. Nochtanne tscoonste ende tzekerste omme hemlieden ende omme de kercke waere dat zij thuus bleven ende yemende in huere stede sonden omme tleen te bedienene.

 

Cap. XLV Vierde manniere van leen te verbuerene, te wetene bij ingratuiteten jeghens den heere oft commende jeghen zynen eedt

 

[1] De ingratuite ofte ondancbaerhede die een vassael doen oft committeren mach jeghens zijnen heere mach zijn menegherande ende ghebueren in zo vele mannieren dat men danof qualic stellen can zekere reghele. Ende mids dien zo moet ment laten ter discretie van den mannen daer tcas ghebuert // omme partien ghehoort daerinne ghedaen te zijne naer tbevindt van den sticke. Nochtanne sal ic hier stellen VIJ of VIIJ mannieren van ondancbaerheden daermede de leenhoudere zijn leen verliesen mach naer leenrechte.

 

[2] Deerste ondancbaerhede es de vassael die zijnen heere abandonneert in den strijt, niet doot noch niet ghequest ter doot, verliest zijn leen. Ende de redene es, want dat doende hij toocht hem onweerdich van der eere ende vrientscepe die hem de heere ghedaen heeft. Ende hij comt jeghens zijnen eedt bij den welken hij ghehouden es den persoon van zijnen heere te helpen bescuddene ende besceermene naer zijne macht. Ende men verstaet dat de heere ghehouden oft gherekent es over doot, ghequest zo wanneer hij de doot niet ontgaen en mach oft dat hij niet helpelic en es bij reghelen van medecinen oft emmers met groote difficilteyt ende bij langhen tijde.

 

[3] De vassael ziet zijnen heere in de betaille in zulcker noot als dat helpt hijne niet, hij moet er bliven, ende helpt hij ne, hij moet er selve bliven. Te wetene wat hij doen sal oft hij omme zijnen heere te helpene stellen sal zijn zelf lijf in zulken dangiere. Zeecht dat de vassael in zulc stick heerselen mach met eeren, want hij es hemselven naest ende behoort te prefererene zijne salichede voor yemends anders salichede. Nemaer stont de zake twijfelic ende datter eenighe hoope waere // omme den vassael van te moghen ontcommene, hij behoort te aventuerene ende zijnen heere te helpene naer zijne macht.

 

[4] Een vassael sceet uuter bataille zonder tconsent van den heere, ende nochtan de heere vercriche achternaer victorie. Te wetene oft hij mesdaen heeft ende oft hij priveerlic es van zijnen leene. Ende het schijnt neen. Want metter victorie zo en heeft de heere gheen interrest. Nochtan ghij zult segghen dat de vassael in dat cas verbuert zijn leen, want hij zijnen heere niet laten noch abandonneeren en mach hij en waert doot oft over doot ghequest zo voorseit es. Ende waere hij deerste die sceede oft die de vlucht name, hij es priveerlic metten sweerde omme tquaet exemple dat hij den anderen gheeft. Maer danof behoort dexecutie den prince oft zijnen ghecommitteerden, ende niet den leenheere als leenheere.

 

[5] Waere de vassael in de betaille zo ghequest zelve oft afghestelt van peerde ende ghebloodt van wapenen als dat hij zijnen heere niet helpen noch sucoureren en mochte zonder fraude, hij zoude met eeren moghen eersselen oft vleen. Nochtan willen eenighe segghen dat mochte hij zijnen heere helpen met roupene oft met eenighen anderen leden dat hem ghesonden bleven waere, hij behoort te doene.

 

[6] Een vassael die zonder consent van den heer vertrect // uuten heere omme wat nootsinnen het zij, verbuert zijn leen, al waert ooc dat hij daer liete zijnen stedehoudere. Want hij en mach uut zijns zelfs auctoriteyt jeghen zijnen eedt niet doen, ende dit naer riguer van leenrechte. Nochtan de mannen int gaderen van hueren vonnesse zouden moghen nemen consideracie up de nootsinnen ende up de mannieren van doene, ende oft de leenheere ten tijde van den vertrecke sprekelic was oft dat hij cause hadde tconsent tontsegghene.

 

[7] Waere de grave oft de leenheere zelve in persoone in de bataille met den leenman vleende, en zoude zijn leen niet verbueren. Maer zoude van zijnder faute pugnierlic zijn van den maerscalcken oft prevoosten ghelijc een ander man van wapenen. Ende de redene die es, want de leenman niet zo stranghelic gheobligiert ende staet bij zijnen eede jeghens den capitain oft stedehoudere van den grave oft leenheere als hij doet jeghens den persoon van den leenheere.

 

Cap. XLVI Dandere ondancbaerhede

 

[1] De vassael die in evelen moede uploep doet den persoon van zijnen heere oft van zijnen huuse, oft up de plecke daer hij es, verbuert zijn leen. Zo doet hij ooc als hij zijnen heere slaet oft doet slaen, hetzij dat hij cause daertoe heeft oft niet, ten waere alleenlic up zijn verweeren cum moderamine inculpate tutele. //

 

[2] De vassael die laghen leecht omme zijnen heere te grievene van den live ende zo verre procedeert dat hem niet en houdt tfait en zi vulcommen, verbuert zijn leen. Nemaer de vassael die alleenlic dreecht oft handt heft, oft mes pallemt om slaen oft steken, ende niet en slaet oft en steect, en verbuert zijn leen niet. Maer hij es anderssins pugnierlic ter arbitraigen van den ordinaris, ende swaerliken dan oft hijt up anderen ghedaen hadde. Ende al ghelijc muechdy segghen van den vassael die zijnen heere metter vere of metten capproene trect.

 

[3] Al heeft de vassael gheswooren de doot van zijnen heere ende hij anders niet en pocideert ten effecte, hij en sal daeromme zijn leen niet verbueren. Want al es den eedt in hemselven quaet ende onaerdich, nochtans hij es de leenheere van cleenen hindere alsser niet anders naer en volcht. Maer hadde de vassael dat gheswooren met anderen ende convencie of contract oft manopol danof ghemaect, hij zoude naer recht zijn leen verliesen.

 

[4] De vassael die secrete aliancie maect oft intellegence metten vianden van zijnen heere, verbuert zijn leen evenverre dat die aliancie oft intelligencie conspirert jeghens den heere ende hem ten grooten achterdeele ende hindere commen mach. Ende waert jeghens den grave, hij zoude verbueren niet alleenlic zijn leen, nemaer ooc lijf ende andere goet. //

 

Cap. XLVII De derde ondancbaerhede

 

[1] De vassael die zijnen heere groote blaemte upzeecht ofte met woorden grootelicx injurieert, verbuert zijn leen. Ende ghij zult verstaen groote injurie zo wanneer de vassael anzeecht zijnen heere in evelen moede eeneghe scandelicke zaken ghedaen te hebbene jeghens zijnen heere, ghelijc als te zegghene, "ghij zijt een verradere, een meutmakere, een wouckerare, een mordenaere", of dierghelijcke. Nemaer omme cleene injurien verbuert de vassael zijn leen niet. Ende daeromme al zeyde de vassael tot zijnen heere, "ghij liechter omme behoudens uwer weerdichede", of "ghij zijt een hoerecoc" ofte "een duvelaere", of dierghelijcke, al waert ooc in evelen moede, hij en zoude niet verbueren dan pugnicie arbitrale.

 

[2] Waert dat de ([79]) zone of yemendt van ([80]) svassaels huusghezinne den heere grootelicx injurierde, de vassael zoude zelve moeten den zelven zijnen zone of huusghezinne exhiberen ende bringhen voor ooghen updat ([81]) in zijne macht waere, zonder fraude. Ende dat hijt niet en dede, de heere mach procederen ter afwinninghe van zijnen leene. Maer dit verstaet hem als ([82]) tdelict ghecommitteert bij den zone of huusghesinne jeghen den heere zulc ende zo groot es dat waert dat de vassael zelve ghedaen hadde dat hij zijn leen daeromme zoude moeten verliesen. En de redene es, want anderssins de vassael zoude meer ghehouden zijn van eens anders mesdaet dan van der zijnder, twelcke onredelic waere.

 

Cap. XLVIII De vierde ondancbaerhede

 

[1] De vassael die zijnen heere accuseert of wroucht in jugemente van eeneghen criesme ende hij vervalt ([83]) van zijnder accusacie, verbuert zijn leen, want dat doende calumpniert ([84]). Maer proufde hij tcriesme of waere de accusacie van cleenen frivolen sticken, niet crimineel, hij en zoude niet verbueren noch mesdoen. Ende al ghelijc zuldy verstaen van den vassael die raedt gheeft zijnen heere onduechdelic te accuserene ofte quaet ende valsch ghetuughe jeghens hem draecht, ofte ten orcondtscepe gaet onbedwonghen.

 

[2] Waert dat de vassael zijnen heere gheaccuseert hadde van eenen enormen sticke ende proces ghelitiscontesceert ende alzo verre beleedt zijnde, hem berieuwe, ende dat hij achterwaert terden wilde ende renunchieren van den processe omme te ontgaene van den verliese van zijnen leene, queritur oft hijt zoude moghen doen. Zeecht dat blijft de vassael achter omme dat hij zijn voortstel niet gheprouven en can, nochtanne dat hij zijn beste daeromme ghedaen heeft, zo verliest hij zijn leen zonder difficulteit. Nemaer waert dat de zake gheheel zijnde of emmer voor vonnesse achterterde ([85]) ende peniteerde, zegghende dat hijt ghedaen hadde bij quader rade ofte bij quader informacie, de heere behoort hem in gracien te ontfane. Ne in toto viderent *********.

 

Cap. XLIX De vyfste ondancbaerhede

 

[1] De vassael die onder tdexel van justicien zijnen heere greveert contrarie der voorme van rechte, verliest zijn leen. Verbi gratia. De vassael es gouverneur van Rijssele die een juge ordinaire es, ende zijn leenheere werdt voor hem gheaccusert van crieme ende hij en doet hem gheen justicie, of doet hij se, hij doet se onrechtveerdichelic want daer slakinghe dient hij houdtene ghevanghen, dese gouverneur verbuert zijn leen. C. qui dicitur titulo, que fuit prima ([86]) causa beneficii amittendi.

 

[2] De vassael die advocaet of taelman gheweest heeft jeghens zijnen heere uut hemselven ende niet bij distribucien van den rade, verliest zijn leen. Ende dit al in grooten criminelen zaken daer de accusateur ghesuccumbeert heeft, maer in civilen niet.

 

Cap. L Seste ondancbaerhede

 

[1] De vassael die oneere oft contumelie doet den huuse van zijnen heere, verliest zijn leen. Ende daeromme de vassael die gheslapen heeft of ghepijnt te slapene metten ghetrauden gheselscepe van zijnen leenheere oft onheerlic ghetast oft ghehandelt, verbuert zijn leen, al waert ooc bi hueren wille ende consente ende buuten sheeren huuse. Want de scande ende vilonie es sheeren.

 

[2] Insghelijcx de vassael die gheslapen heeft metter weduwe van zijnen heere haer noch wesende in huer wedewescip, verliest zijn leen. Maer niet waer zo verhuwet met anderen, want dan en es zo niet meer van zijnen huuse, ende dit naer leenrechte. //

 

[3] Item de vassael die gheslapen heeft metter dochtere oft metten wijve, oft dochtere van zijns heeren zone, oft metter zustere van den heere, noch wesende in zijnen ate ende dranck, verbuert zijn leen naer leenrechte. Zo doet hij ooc die gheslapen heeft metter bruud van zijnen heere oft bij zijnder concubine, specialic als hij kinderen daerbij heeft, want hij daermede belet dat hij se niet en trauwet.

 

[4] De vaessael die makeleere gheweest heeft oft raed, hulpe ghegheven of zijn huus of camere gheleent heeft omme zijns heeren wijf toneerene, al waert ooc bij hueren consente, verliest zijn leen naer leenrechte.

 

[5] Als de heere niet vul en prouft zijn voortstel van den vulcommene van den contumelie, de vassael sal hem purgieren ende de zake slijten ende termineeren bij zijnen eede. Want datte ghenouch es omme den heere te reparerene ende in zijne eere te houdene.

 

[6] De vassael die slaept bij den dienstwijve oft joncwijve van den heere, en verbuert zijn leen niet. Want dienstwijf ende joncwijf en staen in de leenrechten int ghetal niet van den verbodenen personen. Nochtan behoort hij wel ghepugniert te zijne dan oft hij elders zijne oneerbaerhede ghedaen hadde.

 

Cap. LI Zevenste ondancbaerhede

 

De vassael die zijnen heere niet en ontdect noch te kennen en gheeft // tghuent dat hij weet angaende zijnder eere, live ende welvaert, verbuert zijn leen, ende dit evenverre dat hijt doen conste, ende dat de heere eenich groot hinder oft verlies daerbij ghehadt heeft, ende dat in den vassael was dat te belettene updat hij ghewilt hadde.

 

Cap. LII Achste ondancbaerhede

 

[1] De vassael die zijns heeren secreet ontdect uut malicien omme hem groote scade, scande oft hinder daermede te doene, verbuert zijn leen. Maer zo en doet hij niet als hijt ontdect uut simpelheden ende uut lichticheden, want hij danne anderssins punierlic es arbitralic ende niet bij privacien van zijnen leene.

 

[2] Ende alsser ghescil es tusschen hemlieden, de heere segghende dat hijt dede uut malicien ende omme hem te grievene, ende de vassael de contrarie dat hijt dede uut simpelheden, gheen quaet daerinne peinsende, de vassael sal prouven nietjeghenstaende dat zijn voortstel negatijf es. Want de presumptie es jeghen hem, mids dat hij eenichsins kent ghedaen hebbende jeghen zijnen eede. Nemaer de mannen moghen uuter conjectueren reghele gheven hoe ende wat de vassael prouven sal, ende vernemen oft de vassael van te vooren zijnen heere haette oft worden oft ghescil jeghens hem hadde, ende diereghelijke.

 

[3] De vassael die ontdect tsecreet van den plaetsen oft steercten van zijnen heere zodat de heere zijn // plaetse daerbij verliest oft ander groet hinder daerbij nemt, verliest zijn leen, al waert ooc ghebuert uut simpelheden oft lichticheden.

 

[4] De heere zeecht totten vassael in secrete, "ic sal eer morghenavont dootslaen Pietren Claissone". De vraghe es wat de vassael te doene heeft. Zeecht dat hij sal bidden ende persuadeeren den heere dat hijt niet en doe. Ende ziet hij dat de heere emmer in dat propoost blijft, hij sal gaen bij Pietren Claissone ende zegghene hem met generalen worden dat hij hem wachte, want men uute es omme hem te grievene van den live, zonder nochtan yement te nommene noch eenich teekin te makene, noch circumstancie te segghene als waerbij Pieter verstaet oft presumeeren mochte dat de heere waere diedt hem doen wilde.

 

Cap. LIII Vijfste maniere van leen te verbuerene, te wetene bij delicte

 

[1] Een vassael verbuert zijn leen zo wanneer hij committeert eenich delict oft crime daeromme hij criminelic gheexcuteert werdt van den live oft verbannen uuten lande, ende al zijn goet es ghewijst verbuert. So doet hij ooc als hij perpetreert eenich stick daeromme hij verclaerst werdt wetteloes, eerloes ende infame, zodat hij hem niet vinden en mach in hove noch in wette. Ende daeromme de vassael die verclaerst es een verradere verbuert zijn leen, want hij niet weerdich en es // leen te houdene. Quia feudum dicitur a fidelitate. Ende de verradere es zonder trauwe ende zonder eere. Ende dit verbueren heet confiscacie, dewelke huer alleenlic wijst in twee sticken. Te wetene als men den persoon criminelic bandt oft wetteloes maect bij contumacien oft condempnacie. Van deser confiscacie zijn vrij de poorters van Ghendt, Brugghe ende Ypre, Audenaerde ([87]) ende ooc de vrijlaten bij previlegien die de graven van Vlaendren hemlieden voortijts ghegheven hebben. Nochtans en zijn zij daeromme niet vrij huer leen te verliesene als zij huer debvoir niet en doen, oft als zij commen jeghens de ordonnancien van den leenrechten, oft als zij doen onduechdelike sticken jeghens hueren heere contrarie hueren eede. Want de zaken gaen an den leenheere. Ooc behouden elcx weerdichede. Ten es in de macht noch ordonnancie van den prince niet te nieuten te doene bij ghiften van previlegien, de voorwaerden ende contracten die tusschen den heere ende den vassael zijn.

 

[2] Ende of ghij my vraecht oft in de macht van den prince es te bevrijene de poorters van confiscacien in preiudicien van den vassaelheeren hooghe justicie hebbende, ic andwoorde u, ja. Want hij vermach te verghevene tcriem oft te rappelleerene den ban, quo a fortiori zo vermach hij wel te quijtene de confiscacie van den goede die daer uute spruut. Ooc mede zo es recht van confiscacien een recht zeere odieux ghecorigiert iure novissimo auctenticorum in allen sticken, uutghedaen in crimine lese mayestatis. Ende de redene die es, want confisquierende tgoet // van den ghecondempneerden, men annulleert de hoyrs ende men neemt huerlieder successie, hoewel dat zij niet mesdaen en hebben. Maer in crime lese maieste daer men quetse doet den lichame van de prince oft de lichamen van zijnen steden oft ghemeenen proffijt danof hij administracie heeft, pugnieren de rechten hoirs metter voors. confiscacie omme de grootte van den delicte. Ende want datte niemen anne en gaet dan den prince, zo mach hij remitteeren tprincipael ende taccessoir tzijnder gheliefte.

 

[3] Sal confiscacie van goede stede houden, zo moet zo expresselic ghewijst ende verclaerst zijn in de sentencie. Ende strect huer alleenlic up de jeghewoordeghe goedinghen van den ghecondempneerden ende niet up de toecommende, noch ooc up deghone die hem ghegheven zijn up condicie van retoure of wederkerene.

 

[4] Waert dat een poortere van Ghendt oft andere die vrij es van confiscacien, dootsloughe zijnen leenheere oft den zone van zijnen leenheere, oft dat hij vercrachte twijf of de dochtere oft tzoons wijf oft de zustere van den selven leenheere noch binnen zijnen ate ende drancke zijnde, zodat hij daeromme livelic gheexecuteert woorde, tleen zoude keeren up zijnen leenheere oft zijne cause hebbende, niet bij confiscacien, nemaer in premium sue injurie, ende uut crachte van den contracte dat tuuschen hemlieden es, ten waere costume bij langher usance ter contrarie. //

 

[5] De prince oft zijn justicie heeft ghebannen eenen vassael niet vrij van confiscacien ende verclaerst verbuert al zijn goed en hand ghesleghen an een zijn leen ende dat ([88]) voort wechghegheven eenen anderen. Daernaer hij heeft den ban wederroupen ende de vassael ontfaen in gracien ende gherestitueert te zijnder fame ende name ende tot al zijnen goede. Queritur oft bij virtute van diere restitucie de vassael anneveerden mach zijn leen also wechghegheven. Zeecht dat es de vassael ghebannen bij contumacien zonder meer ende niet ghecondempneert, zo comt hij weder tot zijnen leene mids dat men tleen niet en verliest dan culpa probata et convicta. Maer es hij ghebannen ende ooc ghecondempneert met kennessen van zaken ende omme zaken daermede men tleen verbueren mach, zo en es gheenen twijfele tleen en sal bliven wechghegheven.

 

[6] Item de prince oft zijne justicie heeft eenen malfacteur ghewijsdt ter doet ende verclaerst zijn goet verbuert, nemaer als men leedde ter justicie waert, de prince dede hem gracie. Te wetene oft met diere gracie de ghecondempneerde weder comt te zijnen leene. Zeecht dat es bij der condempnacie tleen opene omme den prince, zo sal de ghecondempneerde weder commen te zijnen leene. Maer eist opene omme den leenheere bij dat tcriem ghecommitteert was jeghens zijnen persoon oft andere ghenomde in de leenrechten, zo sal hijt verliesen ende de leenheere sal anneveerdden, tenzij costume ter contrarie. //

 

[7] Al eist dat de poortere van Ghendt, van Brugghe, van Ypre oft de vrijlaet vrij es van confiscacien, nochtan en es hij daeromme niet vrij van bastaerdengoede, van besten hooftden noch van anderen gheliken servituden, tenzij dat hij danof ende van elken zonderlinghe hebbe speciael privilege. Want het zijn alle rechten up hemselven die int bevrijen van confiscacien niet begrepen en zijn. Nochtanne mach de prince updat hem ghelieft, danof bevrijen zijnen ondersate, hetzij bij generalen edicte, bij privilege oft bi singulieren gracien, niet omme de vassaelheeren te preiudicierne, nemaer omme zijne ondersaten te solaceerne ende te stellene uut servituten die in hemselven odieux zijn.

 

Cap. LIV An wien tleen keert alst verbuert es

 

[1] Eist dat de vassael mesdaen heeft, tleen niet verheffende, den dienst niet doende, de leenrechten niet onderhoudende ignorantelic jeghens den heere committerende, tleen veranderende zonder tconsent van den heere, ende diereghelijke, zo keert tleen up den heere. Eyst ooc dat delinquerende committeert delict jeghens den heere, zo keert ooc zijn leen up de selven heere oft zijne cause hebbende in premium  sue injurie, zo hiervooren gheseyt es.

 

[2] Maer committeert hij tdelict jeghens anderen ende dat confiscacie ghewijst es, zo keert ooc up den leenheere updat hij justicie heeft ende confiscacie vermach. Nemaer heeft hij se niet, zo gaet an den overheere. Ende esser gheene confiscacie expresselic ghewijst, zo succederet up de hoyrs van den delinquant.

 

Cap. LV Oft tleen keert van tzelfs oft dat noot heeft thebbene sentencie

 

[1] Tleen en keert niet van tzelfs, nemaer men moet den vassael danof priveeren bij sentencien hoe notoire noch hoe openbaer dat tdelict es, ende het moet blijcken bij vijf oorconden ten minsten, ende tproces moet ordinaerlic ghemaect ende vulmaect zijn. Ende comt de vassael oft zendt hem verweeren, men moetene hooren in zijne defence. Ende brinct hij van den prince relievement van negligencie oft verswymeheden oft remissie van delicte, men moet hem daerup recht doen. Ende beseft hem de vassael bij der sentencie van den mannen ghegreveert, hij mach appelleeren ende de mannen betrecken int cas van reformacien voor mijne heeren van den rade in Vlaendren. Oft dinct hem dat de mannen niet wijs ghenouch en zijn omme zijne matterie te termijneerene, hij mach voor vonnesse de mannen beroupen thueren wettelijken hooftde. Ende al dit proces gheduerende, de vassael sal bliven in de possessie van den leene updat hij in de possessie es.

 

[2] In materien van crime daer de vassael bij anderen juge criminelic ghecondempneert es ende zijn ([89]) goet verbuert ghewijst en es gheenen nood meer // proces te makene voor de mannen noch nieuwe sentencie bij hemlieden te doen pronunchierne. Nemaer de heere die confiscacie heeft mach hand slaen an tleen uut crachte van den selven wijsdomme zonder meer solempniteyten daertoe te oorbuerener. Nemaer waere de confiscacie niet expresselic ghewijst, de heere en zoude an tleen gheen recht hebben, al waert dat de vassael livelic gheexecuteert waere. Noch dat meer es, hij en zoude naer svassaels doot gheen vervolch up tleen daeromme moghen doen, mids datter gheen persoon delinquant in wesene en es jeghens wien men de sentencie van privacien zoude moghen wijsen. Ende daeromme willen eenighe segghen dat in matterien van desperacien daer de vassael hemselven tlijf neemt, gheen verlies noch verbuerte en es van leene, quia non ([90]) superest persona delinquans que pati possit sentenciam. Ende dit naer leenrechte.

 

[3] Eist dat de heere zijn actie niet en intenteert binnen den levene van den vassael, hij en es naer de doot daertoe niet ontfanghelic. Want tdelict oft injurie steerft metten vassael. Ende eist dat de heere steerft eer hij zijn actie gheintenteert heeft, zijn naercommere en werdt niet ontfanghelic daertoe, want metter doot van den heere de actie es uute, bij dat den eedt van den vassael hem niet voordere en strect dan up den persoon van den heere die doot es. Ende dat meer es, al waere tproces criminelic beghonnen binden levene van den eenen oft van den anderen, // het zoude vallen interrupt, tenwaere dadt al vulmaect ende ghesloten waere in rechte.

 

Cap. LVI Wat den leene volcht alst verbuert es

 

[1] De heere trect an hem metten leene alle de toebehoorten van den zelven leene die een oudste zone updat hij succedeerde an hem trecken zoude, ende daertoe mede alle de huusen, boomen ende andere catteillen eerdvast, wortelvast ende naghelvast wesende van ouds up tzelve leen, metgaders den vruchten rijpe ende groene, ghesneden ende niet ghesneden, ghehougst ende niet gheougstz.

 

[2] Ende als van den nieuwen edificien die de ghecondempneerde vassael daerup ghemaect heeft in zijnen tijt, die zullen ooc bliven den leenheere indien dat tleen wederkeert bij confiscacien of bij delicte ghecommitteert jeghens den persoon van den leenheere, zonder den hoyrs yet danof te recompenserene, quia hoc causa amissa principali amittitur et accesorium.

 

[3] Nemaer waert dat tleen wederkeerde bij ghebreecke van dienste oft bij niet onderhouden te hebbene zijnen eedt ofte de ordonnancien van den leenrechten, zo staet in de kuere van den heere den hoyrs te // laten afbrekene ende wechvoerne de voorseide nieuwe edificien evenverre dat zij seperable zijn van den ouden, zonder die te quetsenr, oft hemlieden te recompenserne van der weerdde van dien in penninghen. Ende in dat cas de hoyrs moghen handslaen an tleen ende dat behouden iure reconventionis tot anderstont dat hij van den nieuwen edificien oft refectien gherestitueert oft tevreden ghestelt zij.

 

[4] Item ende de heere anveerdt tvoorseide verbuerde leen zonder sculden te betalene, ten waere dat zij expresselic gheypotiquiert stonden up tleen.

 

Fait a Gand ou moys de may lan mil CCCC IIIJxx et XJ par manniere de passer temps soubz correction de chescun.



[1] G, "licht" geschrapt.

[2] G, "van" geschrapt.

[3] G, "omme".

[4] G, ontbreekt.

[5] G, "gro" geschrapt.

[6] G, "ende tusschen Leye ende de Scelde" bovengeschreven.

[7] G, "van Meenene upwaert" bovengeschreven.

[8] G, "Douuay".

[9] G, "preect".

[10] G, "de stede van Nieneve ende tlant van Rotselaere" bovengeschreven.

[11] G, "ende tlant van Dendremonde, de stede" bovengeschreven.

[12] G, "thien" geschrapt, "XIJ" bovengeschreven.

[13] G, "Baill" geschrapt, "Beaulieu" bovengeschreven.

[14] G, "steene" geschrapt, "steenen man" bovengeschreven.

[15] G, "thof ende steen van Berghen, thof" bovengeschreven.

[16] G, "leenen" geschrapt.

[17] Deze splitsing komt niet voor in G, maar wel in M en in de gedrukte versie van 1554.

[18] "ten waere dat yemendt ... te vergaderene" komt in G en SAB, GIL 22 voor. M vermeldt "zonder voort meer te betreckene, daer sorteert arrest". De gedrukte versie van 1554 en de andere handschriften vermelden deze zin niet.

[19] G, "ter plecke daer zijne camere in Vlaendren resideert" in marge toegevoegd.

[20] G, bovengeschreven.

[21] G, onleesbare schrapping, "gheleit" bovengeschreven.

[22] G, "corrigieren".

[23] G, "gheinterduseert".

[24] G, "in" geschrapt.

[25] G, "baro" geschrapt, "banieren" bovengeschreven.

[26] G, "mediocre" geschrapt, "mediocriter" bovengeschreven.

[27] B, "mannen".

[28] B, "pbriestre".

[29] B, "ghe" geschrapt.

[30] B, "tevoucht".

[31] B, "the" geschrapt.

[32] Sic.

[33] B, "successien".

[34] B, "doen".

[35] B, "apenbaer".

[36] B, "leenlheere".

[37] Aangevuld via gedrukte tekst.

[38] B, "fauteijtscip".

[39] Sic.

[40] B, "gh" geschrapt.

[41] B, "jae".

[42] B, "staturen".

[43] B, "onduechd".

[44] B, "tempore" ontbreekt.

[45] B, "vander".

[46] B, "alinepotes".

[47] B, "de" bovengeschreven.

[48] B, "ende" geschrapt, "of" bovengeschreven.

[49] B, "ende" geschrapt, "of" bovengeschreven.

[50] B, "zijn toecomenden hoyre" bovengeschreven.

[51] Sic.

[52] B, "pbriestres".

[53] B, "hij".

[54] B, "pbriestre".

[55] B, "de".

[56] B, "nach".

[57] B, "overgheve".

[58] B, "boet".

[59] B, "make".

[60] B, dittografie "dat // dat".

[61] B, "habet".

[62] B, dittografie "en en".

[63] B, "dat".

[64] B, "ande".

[65] B, "leeman".

[66] B, "vellexini".

[67] B, "de".

[68] B, "zoneeghe".

[69] B, "tlen".

[70] B, "possessie, ende verheft ... hij verliest" ontbreekt.

[71] B, "exactioneerenerende".

[72] B, "dienenene".

[73] B, "ghevene" geschrapt, "grievene" bovengeschreven.

[74] B, "als omme zijnen heere ... de terminacie van", bovengeschreven.

[75] B, "dat" bovengeschreven.

[76] B, "niet en" bovengeschreven.

[77] B, "hij" bovengeschreven.

[78] B, "pbriesters".

[79] G, "vassael" geschrapt.

[80] G, bovengeschreven.

[81] G, "hij" geschrapt.

[82] G, "al".

[83] G, "valt".

[84] G, "calunseert" geschrapt, "calumpniert" bovengeschreven.

[85] G, "achterde".

[86] B, "beneficii" geschrapt.

[87] B, "Audenaerde" bovengeschreven.

[88] B, "endat dat".

[89] B, "zij".

[90] "est" geschrapt.