Keures et Statuts (Début du 16e siècle)

[I] Dat elc man of wijf die weeseghelt hout, dat hij tghelt betale binden veertichsten daghe dat tpayment valt, of zijn lettren vernieuwe binden voorseiden veertichsten daghe ende den voocht daerin vervolghe, up de boete van X pond par.

[II] Up deghonen die weeseghelt nemen tanderen lieden behouf.

Dat niemant, wie hij zij ende van wat condicien hij zij, poorter, ghediede of andere, en neme weeseghelt binder stede hoe vele noch hoe letter dat zij, te yements anders behouf dan te zijnen behouf, up de boete van X lb. par., alsoo dickent alst ghevallen zal.

[III] Van den zekere te nemen van weeseghelt.

[1] Dat niement, wie hij zij ende van wat condicien hij zij, poorter, ghediede of andere, en neme weeseghelt binder stede van Waestene, hij ne doe boortocht met twee poorters van der stede of met meer, up de boete van X lb. par.; ende dat de voochden eenich weeseghelt uut en gheven, het en zij met zulker boortocht, up dezelve boete, ende voort, zonder meer delays noch wettelicheden, ghehouden te zijne in denzelven boortocht.

[2] Dat alle deghonen die weeseghelt van deser tijt voort uutgheven zullen of kennes- sen vernieuwen, dat zij niet hoogher ne gheven dan ten XXIIII sc. tpond gr.; die de contrarie dade, dats up de boete van tien ponden naer der ouder costume.

[IV] Van voochden van weesen ende houders van weesen.

Dat alle voochden van weesen, houders van weesen of deghone die tlast hebben van wee- sen, commen doen rekeninghe van der weesen goed, wanneer dat halfmaerte leiden es, ent gheboden es te zitten bij schepenen, up de boete van III lb. par., elc diere of wert in ghebreke.

[V] Van der zwinemaert.

Dat men van nu voort de zwinemaert houden zal up de Zuvelmaert te Waestene, up de rivaige of elder binder stede, zonder up de maert voor de halle te bringhene, ende ooc up anderen daghen dan up smandaechs ende sdincsdachs, up de boete up X sc., alsoo dickent alst ghevallen zal.

[VI] Van baketten of scepen te houdene bij nachte ontghesloten.

Dat niement, wie hij zij, houde in de stede van Waestene eenighe baketten of scepen, zij ne zijn ghesloten met eenre ketene ende met eenen maelslote, of ghesonken onder twater, up de boete van XX sc. par., alsoo dickent alst ghevallen zal.

[VII] Van sterfhusen ende in deele te commene.

Dat alle deghonen die zullen willen goet deelen van eenen poorter of poortesse of inwo- nende van der stede, dat zij hemlieden commen presenteren ten sterfhuuse of voor de wet, deel nemende ende ghevende naer der wet van de poort, bij den deelieden, dier toe ghestelt werden, ende dien deel corten ende overbringhen ende onderhalmen binden veertichsten daghe, naerdat de voorseide poorter of poortesse of inwonende, van wien zij deelen willen, ghewaren wert van levende lijve ter doot, up de boete van X lb. par., elc van deghonen diere in ghebreke of wert, zijt deelieden, voochden van weesen of andere, die ter onderhalminghe zijn sculdich te commene, het en zij dat zij langher uutset hebben van schepenen; ende dat ooc dofzittene ende andere goede soffisante zekere doen zullen met poorters van der stede tvoorseide sterfhuus te verandworden in commere, in lasten, baten ende onbaten, up deselve boete ende up niet ontfaen te zijne in deele.

[VIII] Van sculden te innen bij prise van goede.

Dat alle deghonen die schuldich zijn of werden in de stede van Waestene, ende zij willen betalen met prijse van goede, dat zij dat goet overgheven zullen in den handen van twee goede lieden diere schepenen toe setten zullen, dewelke zullent venten ende vercoopen ter maert bij verdiersinghe ten hoochsten dat men zal moghen, ende daerof doende goede rekeninghe ende bewijs ende uplech, partien wient angaen zal moghen, binnen XIIII nachten, daerof de voorseide vercopers zullen hebben IIII sc. van den pond groot, ende elc II sc. sdaecx van costen.

[IX] Dit zijn de keuren van der halfmaerte, van erven te stoppene.

[1] Dat elc, die binder stede woent, stoppe tvoorhooft van zijnder erve ende houde al tjaer duere ghestopt up de boete van X sc. par., ende waert ontstopt, zoo moet ment weder stop[p]en bin XIIII nachten, up dezelve boete van X sc. par.; ende dorste de man zwerren, wient ontstopt hadde, dat hijt niet ne wiste, zoo zoude hij staen zonder boete, indien dat hijt weder doet stoppen binden XIIII nachten, alst voorzeit es.

[2] Dat elc die in de Leystrat woent, gheen hout of vullichede legghe of houde eenen vijf voeten verre van den huusweghe, ende dat niement gheen ijdel waghens houde staende binder strate van der stede, en zij dat zijse voeren ende stellen up de rivage of Zuvelma[ert] ende up de ghemeenster rivage boven X waghens, up de boete van XX sc., alsoo dickent alst ghevalt.

[3] Dat elc die erve heeft, bezit of bewont binder stede van Waestene, stoppe of doe stoppen ende houde ghestopt al tjaer duere een zijde van zijner erve naest de maert, bede binder stede ende buter, alsoo verre als de voorbooghen gaen, ende ware van desen yement in ghebreke ende zijn ghebeur daerover claechde, dat ware up de boete van X sc. par., ende nochtan zoo zoude hijt moeten wederstoppen of doen stoppen bin XIIII nachten naestcommende, up dezelve boete.

[X] Van beesten in anders schade te vinden.

Dat wie die lieden of beesten vint bij daghe in der lieder schade, dat wert de lieden up XX sc., ende van den ghehoornende beesten, elc XX sc. par.; ende van den scapen, warrer eenen trop van X of van meer, dat ware up de boete van XX sc. par. a, ende ware onder X, dat ware up de boete van X sc. b, ende elc es vangher up tsine om tghescut ten heerewaert te bringhene; ende van diere schade wert elc ghelooft bij zijnen eede, of ghere- pareert ten zegghenen ende ordenancie van twee goede liede die daeretoe ghestelt werden bij schepenen, ende daertoe ghelast bij hueren eede.

[XI] Van denzelven bij nachte.

Ende die bij nachte andere vint in zijn scade, dat es up de boete van III lb. par.; ende die beesten vint nachts in zijn scade, dats elke beeste up de boete van XL sc. par.

[XII] Van anders beesten te wondene.

Ende mids desen, wie anders beesten wondede of queste, dat ware up de boete van XX sc. par.; ende zoo wier dade, hij zoude moeten betalen de beesten, indien dat hij wilde, dies de beeste ware of zijn; item, ende waert dat de man prouven mochte dat zijn beesten niet ne waren, die in een anders scade zoude hebben ghezijn, zoo moet hij staen vrij van boeten, midsdat de prouve zij van twee goede lieden. a. XX sc. par., sur correction de XL sc. par. - b. X sc. sur correction de XX sc.

[XIII] Van den Briel.

Item a, dat niement, wie hij zij, hem en vervoordre te [jaeghen] ofte doen gaene ene- ghe beesten in den Briel, van dat de ghenoot van den heere huer hoij uut hebben, twelck wesen moet voor Sint Jansmesse noch binnen eender maent daernaer, up de boete van X lb. par., den helft den here, een vierde [den] denunchiateur, ende ander vierde om de gheinte- resseerde, ende hiermede interdicerende eenen yghelicken de pasturerie up [den]zelven Briel, ten zijn poorteren ende insetenen.

[XIV] Van gheschutte tontforcene.

Ende waert dat yement, zijn mesniden of kinderen, eenich ghescut ontforchede ende ontdreven, dat men ten heerewaert brochte, dat ware, diet dade, up de boete van III lb. par., ende degone wien gescud ontdreven wert, zals ghelooft zijn bij zinnen eede; ende insghelijcx werdes de prater ghelooft bij zinnen eede, updat hem ghescud ontdreven ware.

[XV] Van zwinen te houdene gaende achter straten.

Dat niement, wie hij zij, houde gaende eenighe verkins of zwinen achter straten binder stede van Waestene, van meydaghe toter helgher Crusendaghe in septembre, up de boete van XX s. par. alsoo dickent als ment bevint; ende van desen wert overghever de muergrave bij zijnen eede, ende al de articlen hiernaer volghende gheteekent staende, (ende van den daghe voornoemd voort, dat niement gheene houde gaende ongeschilget ende ongheringhelt, up dezelve boete) b.

[XVI] Van zeugen met cleenen verkins.

Dat niement, wie hij zij, houde zeughen met verkins gaende binder stede van Waestene, up de boete van III lb. par. alsoo dickent als men bevint, achter straten gaende of loopende.

[XVII] Van gansen gaende achter straten.

Dat niement houde gansen gaende achter straten binder stede van Waestene, binden voorseiden daghe in der lieden scade, dat ware elke gans up de boete van II s. par., alsoo dickent alst bevonden ware, ende de gans verbeurt. a. Cet article, ainsi que son titre, est écrit dans la marge intérieure, d'une main contemporaine. - b. Les mots entre ( ) ont été ajoutés par une main contemporaine.

[XVIII] Van messe ende vulkeden te doen ende te dragene.

Dat niement, wie hij zij, zijn mes of ander vuulkeden draghe noch doe draghen up de Rivaige van der stede, noch in de Leye, noch in de Dovye, noch in den flosch van der stede, noch int casteel, noch int spapenstraetkin, noch up de Zuvelmaert, up de boete van XX sc. par., alsoo dickent alst bevonden wert, ende up der steden erven in den ghelijcken, zijt bij meester, vrauwe of cnape of joncwijf of kinderen, up de boete als boven.

[XIX] Van messenen te makene op der steden erven.

Dat niemant, wie hij zij, zijn messene make up de Rivaige van de stede, up de Zuvel- maert noch elder, waer dat zij, up de stede erve, up de boet van drie ponden par., alsoo dickent alst bevonden wert, het en zij dat zij consent hebben van schepenen. Bruges, Arch. Etat, Warneton no 170. Deux feuilles de parchemin (h. 300x1. 215 mm), provenant d'un manuscrit, et ayant servi de feuilles de garde; écriture de la fin du 15e ou du début du 16e s.

KEURES ET STATUTS DE 1555 (27 Janvier 1555)

Dit naervolghende zijn de kueren ende statuuten up tfaict van der policie van der stede, poorterie ende scependomme van Waestene, volghende den ouden a kueren ende ordonnan- tien van diere, ende nu bij den heere ende wetten vernieuwet, verbetert ende ghecorrigiert, daernaer elcken van nu voortan ghehouden werdt binnen der voornoemde stede ende scependomme [hem] te reghelene ende voughene up de peinen, mulcten, boeten ende verbuerten hierinne begrepen, van den daghe van der publicatie voort, twelcke ghebuerde hoeghe ende overluudt met luudende clocke ter bretesque deser stede den XXVIIen dach van lauwe int jaer Ons Heeren duust vijf hondert ende vierenvijftich b, met expresse protestatie dezelve kueren ende statuuten bij heeren ende wetten te moghen amplieren ofte corrigeren telckent thuer- lieder discretie.

[I] Eerst van zweeren, blasphemerene ende yemande te injurierene.

[1] Dat hem niemandt wie hij zij en vervoordere in ijdelheyt te zweerene ende blasphe- merene de weerdeghe ende heleghe naeme Gods ofte van zijnder Liever Moedere ende zijne heleghen up de boete van thien ponden parisis voor deerste reise, dat hij dies gheachterhaelt werdt, ende voorts arbitraerlick ghecorrigiert te zijne ter discretie van scepenen; voor de tweede reise dobbel boete ende ander stricter punitie arbitraire; ende voor die derde reise ghescavoteert te wesene, ende duer zijn tonghe met een gloyende ijsere ghesteken tzijne, ofte anderssins ghepunieert te zijne ter discretie van der wet, ende ghedeclareert te zijne inhabile omme in eede ontfaen te zijne zonder reabilitatie.

[2] Item, dat niemandt hem en vervoerdere heeren ende wetten tinjurierene bij woor- den, faite ofte anderssins ter cause van hueren officien ende texerceren van dien, noch eenich van hemlieden dorpelick ofte vileinelick toe te sprekene, up de boete van tsestich c ponden par., alzo dicwijls als ghevallen zal, ende zo wie hemlieden veronghelicte bij woorden, bedreech ofte faite, up ghelijcke boete te betaelene, teen derde ten proffijte van den heere, tandere derde ten behoufve van der wet, ende tandere derde ten profficte van den ghemeenen armen, ende voorts arbitraerlick ghepuniert te zijne naer de meriten van den mesuse. a. ouden, B; ouderen, A. - b. Dans le ms. A, les mots « XXVIIen » et « lauwe », ainsi que ce qui suit la date sont d'une autre encre, mais de la main du texte. - c. tsestich est une correction par une main posté- rieure, de vichtich, A.

[3] Item, dat hem oock niemandt en vervoerdere van ghelijcken tinjurierene ofte vilai- nelick ende dorpelic toe te sprekene eeneghe officiers ghestelt bij heeren ende wetten deser stede ter cause van texerceren van huerlieder officien, up de boete van XXX lb. par. ende bovendien arbitraerlic ghecorrigiert te zijne naer dexigentie a ende bevindt van den sticke, te betaelene de voornoemde boete, deen helft ten proffijte van den heere ende dandere helft ten proffijte van deser stede ende de ghemeenen aermen, ende bovendien arbitraerlic ghecorrigiert te zijne als voren.

[4] Item, zoo wie eeneghe handelinghe of handtastinghe in evelen wille dade anden voornoemden wethouders ofte officieren, ende dezelve quetste ofte griefde zo datter opene wonde ende loopende bloede daernaer volchde, ofte de roede van justicie brake, dat waere up den verbuerte van den vuust ofte andere correctie arbitraire ende exemplaire, naer de ghe- leghentheit van den faite.

[5] Item b, dat ghene schepenen deser stede voor yemandt boorghe zij, bij middele of zonder middele, van eenighe zaecken die voor hemlieden zoude moghen commen ten berecht ende judicature, up de verbuerte van III pont par., ende de borgtocht van onwerden.

[II] Van den nachtwaeke.

[1] Men keurt, statueert ende ordonneert bij heeren ende wetten weghe voor edict, dat van nu voorts, omme teviteren dive:rsche inconvenienten ende dangieren diere daghelijcx zou- den moghen bij nachte ende ontijde ghebueren binnen deser stede bij meschiefve van brande, uploopinghe ende invasie van bouven ofte quaetwillighe ende anderssins, dat alle nachte waeken zullen, bij keere ende ommegaen van de stocke, vier poorters ofte inwonende deser stede, dewelcke ghehouden zullen wesen hemlieden allen avondt te vindene ten wingeroen- tijde up de marct deser stede, ofte te zendene souffisante persoonen in huerlieden stede, dewelcke ghehouden zullen wesen te houdene goet guet ende waeke, te wetene, van Paesschen tot Baefsmesse totten drien hueren in den nuchtent, ende van Baefmesse tot Paesschen totten vier hueren, ende van daer niet te vertreckene voor dezelve huere, tenzij bij consente van den heere ende uut zonderlinghe causen hem daertoe moverende, up de boete van drie ponden par. telckent dat ghebueren zal, sheeren proffijte, wel verstaende dat mijn voomoemde heeren ende wetten zullen vermoghen theurlieden gheliefte dezelve waeke te augmenterene ofte dimi- nuerene theurlieden discretie.

[2] Item, dat niemandt van de voorseide wakers hemlieden en vervoorderen eeneghe storbantie te makene achter straete, nemaer zullen paisivelic ende tamelic dezelve waeke hou- den, zonder yemandt scaede ofte moite te doene, noch de lieder vruchten noch goet, als houdt, fruyt ende diere ghelijcke zaeken te nemene ofte inne te haelene, up de peine van arbitraerlick ghecorrigiert te zijne ter discretie van scepenen, ende naer tbevindt van der zaeke. a. Ce qui suit « dexigentie », jusqu'à la fin de la rubrique, est dans A. d'une autre encre, mais de la même main. - b. Cet article, précédé des mots : « Actum 1547 », ne se trouve que dans C.

[III] Van te spelene in de kercke ofte up tkerckhof.

Dat niemandt hem en vervoordere te spelene eeneghe speelen dat zij, in de kercke, noch te schietene met bussen, handtbooghen, blaespijpen ofte andere dierghelijcke instrumenten, up tkerckhof, noch te werpene met steenen ande glasen veinsters van derzelver kercke, up de boete van drie ponden par., metgaders te reparerene de scaeden bij hemlieden ghedaen; ende indien bij eeneghe onbejaerde kinderen scaede ghesciede, zo zal men dezelve beteringhe ver- haelen moghen up huerlieden vaders ofte moeders, meesters ofte up die, in wiens bewaernisse zij zijn.

[IV] Van te drinckene up feestelicke daghen ter hoochmessetijt, sermoene, vespertijt ende daghelijcx a achter twingeroen.

[1] Dat hem niemandt en vervoordere, wie hij zij, poortere ofte inwonende, te drin- ckene in tavernen ofte cabaretten, binnen der hoochmesse ende vespertijtb sermoene, up zondaghen ende andere feestelicke daghen, up de boete van drie ponden par. elcken persoon bevonden wesende doende ter contrarien, ende up ghelijcke boete den weerdt ofte weer- dinne die hemlieden stellen ende laten dryncken zal gheduerende denzelven tijt, tenzij dat dezelve poorters ofte inwonende zonderlinghe te doene hadden met eenighe vremde duer- gaende persoonen; (nemaer indien den weerdt ofte weerdinne betooghen consten, dat zij tzelve doen buuten huerlieden dancke, zullen ontgaen zonder boete ende de drynckers zullen betaelen dobbel boete c); ende van tbeslaen van deser bocte werdt den bailliu ende zijne die- naers ghelooft up huerlieden eedt; (ende insghelijcx, dat hem niemandt en vervoordere ghe- duerende denzelven dienst te clossen, caetsen, bollen, schieten ofte andere spelen te doene, up ghelijcke boete d).

[2] Item, en zal van ghelijcken hem niemandt vervoorderen te drynckene in de voor- noemde tavernen, noch oock den werdt ofte werdinne te ghedooghene te drynckene achter twingheroen (te wat daghen tzelve zij ) up ghelijcke boete van drie ponden par., tenwaere dat zij legitime excuse hadden als vooren, wel verstaende indien de voornoemde werdt ofte werdinne dezelve huerlieden gasten inwonende deser stede, twyngeroen gheluut ende verlaten zijnde, bevaele ende lastede te sceedene, ende thuuswaert te gaene, ende zij te dien niet en obedierden, zo zal in dat gheval denzelven weerdt ofte werdinne onghehouden zijn van der- zelver boete, ende den heere zal vermoghen dezelve boeten te innene, up zulcke reffusanten, dobbele.

[3] Item, dat hem niemandt en vervoordere up sondaghen, aposteldaghen ofte andere sollempnele feestelicke daghen eenich werck te doene, up de boete van III lb. par. a. Le mot daghelijcx a été ajouté par une autre main, dans A. - b. Les mots ende vespertijt ont été rayés dans A; ils manquent dans B et C. - c. La phrase entre crochets est écrite par une autre main, dans A. - d. La phrase entre crochets a été ajoutée par une autre main, dans A. - e. Les mots entre crochets sont écrits, dans A, d'une autre main, en marge du texte.

[4] Item, dat gheene waghenaers hantierende dese rivaige ofte wonende binnen deser stede hemlieden niet en vervoorderen up ghelijcke feestelicke daghen te meenene met waghene ende peerden, up ghelijcke boete van drie ponden par.

[V] Van snachts te gaene achter straete ende naer twingeroen.

[1] Dat niemandt, wie hij zij, poortere ofte vremde zal moghen gaen ofte wandelen ach- ter straete naer tverlaeten van den wyngeroene, zonder kerslicht, up de boete van drie ponden par., wel verstaende dat poorters of inwonende deser stede gaende paisivelick ter straeten met hueren huusvrauwe ofte ghebueren naer huus, hebbende redelick excuse, en zijn niet toespre- kelic ter cause van derzelver boete.

[2] Item, es ghekuert ende gheordonneert voor edict bij heeren ende wetten, dat zo wie bevonden es gaende bij nachte ende ontijde achter straete, dat de wakers ende guethou- ders zullen vermoghen hemlieden toe te sprekene, ende naer dat zij eens (bij den heere zijne dienaers ofte in zijne absentie a) bij denzelven wakers vermaent zijn zullen, hemlieden tab- senterene ende te vertreckene van derzelver straete, ende dies vielen reffusant ofte eeneghe rudesse ofte forse bedreven, dat dezelve (heere ofte a) wakers hemlieden zullen vermoghen tapprehenderene ende in der stede vanghenisse te legghene, omme hemlieden te doen cor- rigieren van huerlieden forse, reffus ofte rebellicheit, naer tbevindt van den mesusen, ende zullen dezelve (heere ofte a) waekers daertoe ghelooft wesen up huerlieder eedt als boven.

[3] Item, ende zo wie hem vervoordere dezelve waekers ofte andere te veronghelijckene ofte b tinjurierene ende eeneghe rudesse te doene, ende indien dezelve wakers dezelve delin- quanten niet en consten ofte wilden apprehenderen, zo zullen dezelve wakers vermoghen zulcke persoonen tsanderdaechs den heere over te ghevene, omme daerof de correctie te doen doene, ende werden dezelve wakers ghelooft up huerlieder eedt.

[VI]Van verbooden wapenen.

Dat hem niemandt en vervoordere bij nachte achter straete binnen deser stede te dra- ghene eenighe verbooden wapenen, hemelick nochte in topenbaere, als pijcken, hallebaerden, gougen, loothamers, glavien, hantbussen, voetbooghen ofte hantbooghen met ghescutte, moortpriemen, codden, vorcken, steenen, ghemaecte ofte onghemaecte stocken, daer loot, ijsere, stael ofte metael anne es, langhe messen, cruusdaaghen, puntsoenen, brandreelen, sniders ofte upstekers, danof de lemmere langhere es dan vier palmen, ende alle andere offensive wapenen, up de boete van thien ponden par. telckent reise dat ghebueren zal, ende de wapene verbuert. Ende indien dezelve bevonden persoonen vermaent wesende te vertreckene, desobeissant vielen ofte up den heere ofte zijne dienaers eeneghe rebellicheit, rudesse ofte forse deden, zal denzelven heere alzulcke persoonen vermoghen tapprehenderene a. Les mots entre ( ) sont écrits d'une autre main, dans A. - b. ofte, B et C; manque dans A. ende in vanghenisse te legghene, ghereserveert ende behoudens dofficiers van der stede, de wethouders, edelmannen, duergaende lieden ende ander gheprevilegierde persoonen.

[VII] Van cabarettiers ende taverniers.

[1] Dat niemandt van nu voorts an hem en vervoordere eeneghe nieuwe taverne up te stellene ende bier ende wijn te vercoopene, zonder tconsent van den heere ende wet, up de boete van X lb. par., ende gheinterdiceert te werdene herberghe te houdene.

[2] Dat niemandt, wie hij zij, binnen deser stede hem en vervoordere te vercoopen wijn van eenen lande, te hoogher feure ofte prijse, dan men van dien wijne van denzelven lande te vooren heeft ontsteken bij schepenen, up de boete van thien ponden par. telckent dat ghebueren zal.

[3] Dat niemandt en vercoope wijn binnen deser stede ende schependomme zonder feuren ofte onslaen, boven de vijf dumen wan a in den keuwe, vat ofte poinsoen, up de boete van thien ponden par., ende mach de heere ten versoucke van dien doen tinten, telckent alst hen ghelieven zal, ende alzo te bringhene ter kennesse van der wet.

[4] Item, ende zo wanneer eenich tavernier zal willen doen feuren ofte stellen zijnen wijn, werdt ghehouden in teekene van dien uut te hanghene voor zijn duere een ijdele tinnen vierendeel ofte pot, ende commen verclaersen anden mesagier, oft eenen schepenen in de absentie van hem, dat hij begheert zijnen wijn ghestelt thebbene ende ghefeurt, up de boete van drie ponden par. telckent dat ghebueren zal.

[5] Item b, es oock verboden dat niemandt en houde witten ende roeden wijn tegadere in eenen keldere c up de boete van drie ponden par., tenwaere bij consente van den bailliu ende scepenen uut zekere consideratien conjoinctelick ghedaen ende anders niet.

[6] Item, niemandt en houde wijn van Peytau d, Vransche, Rijnsche ofte andere wij- nen van diversche landen, tsaemen in eenen keldere, tenwaere dat mense gave al voor eenen prijs ende om gelijck ghelt, up de boete van thien ponden par., zonder tconsent als boven.

[7] Item, volghende den ouden rechten ende preheminentien van den heere ende wetten es ghekuert ende ghestatueert dat zij vermoghen up elc van de vier goede avonden, dat de stede heurlieden de stickwijnen toegheeft e, te wetene, te tsinte Martens, Nieuwe avont, Derthien ende Vastenavondt, te gaene in elcken keldere van denghoenen die wijn vercoopen binnen deser voornomde stede. ende kiesen van den besten wijne thuerlieden beliefte, dat zij zullen moghen feuren ofte ontslaen ende steden om den heere, de wetten ende den ghemeenen dient believen zal, ende dat tordonnerene te ghevene om ghelt ofte om pant, ende wie daerof de contrarie dade, werdt up de boete van vijf karolus guldenen, ende correctie arbitraire.

[8] Item, dat oock de cabarettiers, wie zij zijn, wijn ofte bier vercoopende binnen deser stede, ne ontsegghen niemandt, wie hij zij, wijn ofte bier in ghelaghe ofte in kannen a. wan, A; wijn, B et C. - b. Les art. 5 et 6 ont été rayés dans A, qui porte en marge : Roye; ils man- quent dans B. - c. keldere, A; kellenaere, C. - d. Peytau, A; Poytau, C. - e. toegheeft, A et C; toeghe- heescht, B. om thuus te drynckene, om ghelt ofte pant, up de boete van drie ponden par., deen helft ten profijte van den bailliu, ende dander helft den ghemeenen armen, ende hieraf werdt den beclaghere ghelooft bij zijnen eede.

[9] Item, dat niemandt ne houde taverne met opene ofte ghesloten dueren, naer twin- geroen gheluut zijnde, noch en ghedooghe trommelslaghen ofte andere rudessen ter onghe- rusticheit van den ghebueren, up de boete van III lb. par., de boete huer deelende als boven.

[10] Item, dat negheene taverniers ofte cabarettiers binnen desen scependomme, ne doe a in zijn huus slaen, venten ofte vercoopen hueren gasten ofte andere lieden eenich vleesch, zij ne hebbent ghecocht int vleeschuus deser stede, daer de waerderinghe lijden ende passeren zal, up de boete van III lb. par., alzo dicwijls alst ghebueren zal, wel verstaende dat men elcken ghedoocht ende consenteert te slaene twee renden ende twee zwijnen, zonder meer, die zij zullen moghen venten, behoudens dat ghewarandeert zij, up ghelijcke boete.

[11] Item, es verboden ende gheïnterdiceert elcken cabarettier te doene binnen iijnen belookene eeneghe busschen, nameloosen ofte gheleverde mutsaerden, omme die te vercoo- pene ende in thuus te verbernene, up de boete van XX sc. par. telckent dat bij een van den vier waerdeerders bevonden werdt, welcke boete men de brandtmeesters toelaet, ten fijne dat zij in dat ende andere zaeken te beter zorghe draghen zouden.

[12] Item, dat niemandt, wie hij zij, hem en vervoordere te huusene, hovene ofte ghe- laghewijs te zettene ziecklieden, rabaulden, vaghabonden noch cokijnen, up de boete van XX sc. par. alzo dickens alst ghebuerde.

[13] Item, dat nyemant ne huuse, hove noch herberghe eeneghe ghewapende lieden, contrarie den heere ende wetten ofte eneghe poorters deser stede, hij ne ghevet te kennene den heere ofte wet, ofte twee scepenen up de boete van L lb. par. alzo dicwijls alst ghebue- ren zal.

[14] Item, dat oock niemandt en huuse, hove, ate ofte drancke gave eeneghe ballin- ghen, putiers, houriers, vrauwen van lichten levene ende staete, ofte andere quade gheselscap, up peine van dies arbitraerlic ghecorrigiert te zijne naer tbevindt van den sticke, tenwaere dat zij b zweeren dorsten dat zij niet en wisten van den voornomden ballinghen ofte diere- ghelijcke voomomde persoonen, ende zoude bij dien ontstaen zonder boete.

[15] Item, dat alle taverniers bier ende wijn vercoopende zullen continuerlick houden ende useren van goeden ghepinden tinnen maten om den wijn, resselmaete c; ende de steenen kannekins daer men bier in tapt ende vent, zullen binnen XIIII daghen naer tpublieren van desen oock gheijct ende ghepint werden, elc met eenen tinnen pinne van ghelijcker mate, up de peine ende verbeurte van dezelve tinnen stoopen, vierendeelen ende steenen kannekins, ende up de boete van drie ponden par. van elcker kanne, wanof tderde commen zal ten prof- fijte van den ijckers ende paelders ende tsurplus van den heere, ende zal den heere te dien fijne met scepenen ende ickers ommegaen tallen tijden, alst hem believen zal.

[16] Item, dat gheen taverniers en ghedooghen te dobbelene met teerlinghen, poutrai- nen d ofte andere ghelijcke speelen bij rechte verbooden, up de boete van drie ponden par., die te verbuerene zowel bij den speelders als bij den werdt ofte werdinne, ghedooghende a. doe, A et C; die, B. - b. zij, C; hij, A; hij zij, B. - c. resselmaete, A et C; tesselmaete, B. - d. poutrainen, A et C; pontcannen, B. tzelve spel in huerlieder huus, tenwaere dat zij taverniers betooghen consten dat waere buu- ten zijnen wetene, dancke ende wille, ende hij dat de speelders te kennen ghegheven hadde, zo zouden de speelders ghehouden zijn in dobbel boete, ende den weerdt quite gaen, ende zo wie daerbij zaete, ende eenich ghelt den speeldere leende, tzij up pant ofte anderssins, boete drie ponden par., ende bovendien te verliesene tghuendt die hij gheleent heeft, ende dezelve panden te restituerene.

[17] Item a, dat niemandt, wie hij zij, levende ofte ontfaende daelmoesen van den ghe- meenen aermen, bevonden werdt ofte gheaccuseert zijn zal, tuusschen, spelen met teerlin- ghen, quaertspelen ofte dierghelijcke inlicite spelen, zal ghepriveert wesen van dezelve aelmoe- sen ende bovendien ghepuniert corporeerlick naer tbevindt van der zaeke ende ter discretie van de scepenen.

[18] Item, dat gheen tavernier van wat staete ofte conditie hij zij, ne vente noch ver- coope eenich bier, commende van binnen ofte buuten deser stede, hij ne hebbet eerst ghe- daen waranderen up de boete van III lb. par., alzo dicwijls alst ghebuert.

[19] Item, ende zo wanneer eeneghe bieren bevonden waeren van minderen prijse ende werde dan tbehort, inneghedaen wesende in eene tavernen ofte cabaretten, ende dat de waer- deerders te diere cause tzelve bier verclaersen werdich te zijne ghesteken tzijne ter loete, ende dat zij de loete uut hebben doen steken, zo es dezelve taverniers expresselick verboo- den dezelve loete inne te treckene, telckent up de boete van III lb. par., ende en zullen gheen andere bier moghen innehaelen tot onderstont tzelve loetebier al uutte ghevent werdt, up ghelijcke boete.

[20] Item b, niemandt binnen der stede van Waestene ne vercoope bier van hoogher prijse dan van VI d. ende XII d. par. den stoop, tenwaere Holandsche keyte, oosters Breems, Jupien ofte Amborchs bier, tenwaere bij consente van de wet, up arbitraire correctie.

[21] Item, dat niemandt, wie hij zij, wijntavernier, brauwere, tappere noch andere poor- tere ofte habitant deser stede ende poorterie, ne doe nochte en late inne doen in zijn huus, keldere ofte belookene, eeneghen wijn ofte bier in keuwen, vaten, pointsoenen, vaetkins, half vaetkins, quarteletten noch andere, dat van buuten deser stede ghebrocht werdt thueren huuse omme drynckene ofte om voorts te vercoopene, zij ne ghevent te kennene den assisenaere van der stede ende den afforagier van den heere, ende vernoughen daerof den assisere ende afforagier up de boete van X lb. par.

[22] Item, dat niemandt, wie hij zij, buuten consente van den assisenaere van den wijne, ne haele noch doen haelen eeneghen wijn in tcloostere deser stede, up de peine van III lb. par. ende den wijn ende pot verbuert, ende es hieraf vanghere den assisenaere alzo wel als den bailliu, behoudens texploict te bringhene ter kennese van scepenen.

[23] Item, van nu voorts an dat niemandt, wie hij zij, poortere ofte inwonende deser stede noch andere, hem en vervoordere te gaene in tavernen ofte cabaretten, up yemandts anders ghelach ongheroupen van den ghelaghenooten ende jeghens huerlieden danck ende wille, ende van daer niet vertrecken en wilden, dat waere up de boete van thien ponden a. L'art. 17 a été ajouté après coup dans A. - b. L'art. 20 a été rayé et porte en marge dans A: Inne te houddene tot iterative vernieuwynghe van de keuren. Il manque dans B et C. par., ende indien zij aldaer eenich faict deden ofte yemande sloughen ofte veronghelijckte, dat waere up de boete van LX lb. p. ten proffijte van den heere.

[24] Item, zo wie een weerdt ofte werdinne zijn ghelach ontdraecht jeghens huerlieden danck ende wille ende drie daghen onthielde zonder betaelen, verbuert drie ponden par., ende nietmin werdt ghehouden den weerdt ofte werdinne te betaelene.

[25] Item, omme dieswille dat in den tavernen daghelicx diversche coopmanscepen ende weddinghen ghebueren daer uutte dicwijls diversche processen rijsende zijn, bij dat zij elc andere qualic verstaen connen, overmits dat zulcke coopmanschepen meest ghebueren waer dat beede partien bij drancke zijn, zo usere men ende es nu bij kuere hier vermaent ende gheordonneert, dat van nu voort an zulcke contracten ende coopmanscepen ghebuerende in taverne of dronckescap ghehouden werden over nul ende negheen, tenzij dat de contractan- ten binnen derden daghe nuchteren monts ratiffierden ende confirmeerden dezelve contrac- ten, ende zo wie danof in ghebreke werdt ofte renunchiert van denzelven contracte, zal betaelen lijfcoop ende godspennynck, te diere cause ghegeven.

[26] Item, dat gheen werden ofte werdinnen hemlieden en vervorderen eenighe wijnen ofte andere groote bieren in keldere te doennen ende ventenne, zij en zijn oock voorzien van keuten ten gherijfve van den ingezetenne mesnagiers deser stede, den duergaende persoon ofte andere gaende dryncken ofte zendende om keute thuerlieder huusse, telck waerf zoo wie dies in ghebreke bevonden werdt ofte refuseerde die te treckene, zal wesen de boete van drie ponden par. danof den bailliu zijne dienaers ende elcken an wien gherefuseert wert dezelve keute te trecken ghelooft wert up zijnen eedt. a

[27] Item b, dat niemandt en houde in eenen kelnaere groot bier ende cleen bier te gadere, op de boete van III lb. par.

[VIII] Van den backers.

[1] Dat niemandt, wie hij zij, broot backe noch vercoope minder dan tghewichte dat hem de waerdeerders gheven, up de boete van X lb. par. alzo dickent alst ghevallen zal, ende tbroot verbeurt ten proffijte van den ghemeenen aermen, dezelve boete te betaelene, te wetene, de twee deelen ten profijten van den heere ende dandere derde ten proffijte van den waerdeerders.

[2] Item, dat negheen backere eenich broot, groot noch cleene, vercoopen en zal, hij ne stelle daeruppe zijn teekene ofte marck, up de boete van drie ponden par., telckent dat ghebueren zal, gaende de boete als vooren.

[3] Item, overmits dat dese stede van Waestene es userende van Ypersche ghewichte, dat hemlieden de waerdeerders zullen reghelen naer tloot van der stede van Ypere, tzij van brooden van twee mijten, vier mijten, een ynghelschen, eenen twaelfvaert etc. naer de ghe- leghentheit des tijts, (ende zoo wat backere in ghebreke waere te backene broot naer de a. En marge, dans A : Inne te houden tot anderstont. - b. L'art. 27 est précédé dans C de: Actum 1542. Les art. 26 et 27 manquent dans B. looden, tzij cleen ofte groot, bij den waerdeerders uutghegeven zal boeten drije ponden par. ten proffijte als boven a), ende oock zo wie die warandeerders desobeissant viele, wert up arbitraire correctie ende up de boete als vooren van X lb. par.

[4] Item, dat niemandt en verhoochene broot up de boete van III lb. par. alzo dick- wijls alst ghebueren zal.

[5] Item, dat niemandt en wanbacke up de boete van XX sc. par., ofte van vateghen coome up ghelijcke boete, staende al ten overghevene van den waerdeerders.

[6] Item, dat niemandt en backe ofte doen backe binnen deser stede noch den tene- menten van diere, noch in en doen eenich meel, zij ne ghevent den assisers van den broode te kennen, in alzoverre als zij dat venten willen, up de boete van XX sc. par. telckerwaerf, waerof de waerdeerders ghelooft werden up huerlieden eedt, met conditien nochtans dat dieghuene die tmeel alzo sinisterlick inneghedaen heeft, hem van der quantiteyt purgieren zal moghen bij eede, omme trecht van den assise te grootene ende liquiderene.

[7] Itemb, dat niemandt van buuten, binnen deser stede broot ne peneghe, zij ne bringhent ter kennesse van denzelven assisenaers, up de boete van XX sc. par.

[IX] Van de molenaere,

maelende ter muelen van mijnen heere, ende oock van de poorters ende ghemeene insetene deser stede ende scependomme, hoe hem die van nu vortan zullen reghelen °.

[1] Volghende den ouden kueren, statuuten ende costumen deser stede, staet verbo- den ende iterativelick men verbiet allen vremden muelenaers te commen haelen, doen haelen te peerde, te waghene, te lande ofte te watere, eenich coome, rugghe ofte andere granen om te maelene elders dan tmijns heere muelene, up de boete van drie ponden par., alzowel te verbuerene die tcoome ofte granen leverde denzelven muelenaere, als den muelenaere telckent dat ghebuert.

[2] Item d, dat hem oock niemandt en vervoordere te draghene, doen draghene ofte voerene te watere of te lande eenich graen om ghemaelen te werdene, ofte over meel te verwysselene, elders dan tmijns heeren muelene, up de boete van ghelijcke drie ponden par.

[3] Item, ende bij desen zo es mijns heeren muelenaere ghehouden de poorters ende ghemeene insetene wel ende ghetrauwelick te dienene, hebbende voor zijn molage de ghe- rechteghe ouden taucx, te wetene, XVI ponden van den rasiere, als hijt zelve haelt, ende als ment hem brinckt XII ponden voor de groote rasiere, ende voort van havotten ende franckaerden naer advenante; ende indien hij meer naeme dan denzelven taux, dat waere up de boete van X lb. par., ende partien te reparerene van huerlieden scaeden, ende werdt hieraf elck ghelooft voor bailliu ende scepenen bij zijnen eede. a. Le passage entre ( ) est écrit en marge du texte dans A. - b. Dans A, une première main a noté en marge de l'art. 7 : Inne te houden; une deuxième main a rayé cette mention et écrit en marge: Te royeren; elle a en même temps rayé le texte de l'article; cet article manque dans B. - c. Le texte du chapitre IX manque dans B. - d. En marge dans A: Inne te houdene.

[X] Van den brauwers ende hoe zij hemlieden reghelen zullen.

[1] Dat alle deghuene die hemlieden zullen willen gheneeren met brauwene binnen deser stede ende porterie, zullen alzowel brauwen cleen bier van XII miten den stoop, keute van XII d. par. den stoop als meerdere, te wetene bullaert a, als den tijt dat heescht, ende bij heeren ende wetten gheboden werdt up de boete van X lb. par., telckent dat ghebueren zal, ende te staene ter arbitraire correctie.

[2] Item b, dat niemandt, wie hij zij, ne brauwe bier van hoogher feure dan XII d. den stoop tenzij bij consente van der wet, up ghelijcke boete.

[3] Item, dat van nu voortan de brauwers zullen useren van tonnen, te wetene, de buusen houdende LXXII stoopen rysselmaete, ende smalle tonnen XLVIII stoopen ghe- passeert hebbende gauge ende verdient thebbene tmarck van der stede, ende anders gheene, up de boete van X lb. par., ende te staene ter correctie van scepenen, halve buusen, halve tonnen ende quarteelen naer advenante.

[4] Item, dat elck van den voornoemden brauwers huerlieden bier niet en tonnen, het en zij bij den assisers thuerlieden presentie c ofte hueren consente, hemlieden te vreden stel- lende van de assise, ende oock te consenterene dafforagiers van mijnen heere, up de boeten van X lb. par., ende die eenich bier verhulsterde ofte doloselick wechstake ende doke, zoude wesen up dobbel boete ende arbitraire correctie.

[5] Item, dat elck brauwere werdt ghehouden den menagier ofte huusghesinden man alzo wel te dienene om zijn ghelt van biere in tonnen, halve tonnen ende quarteletten als den cabarettier, tzij van knollaert ofte cleen bier up de boete van III lb. par. up dats hem yemandt met rechte beclaechde, ende werdt elc daerof ghelooft bij zijnen eedt.

[6] Item, dat elc brauwere werdt ghehouden zijn bier wanneer dat ghetont es, te hou- dene drijvene ende bewaerene, ende tzelve niet uut te voerene voor den derden dach up de boete als vooren, ende up ghelijcke boete die te leverene, wel ghevult ende in grootten zo voorseit es.

[7] Item, dat niemandt bier en voere uutter brauwerie zonder tzelve alvooren te doen waranderene bij den wardeerders, up de boete van drie ponden par., telckent dat ghebue- ren zal.

[XI] Van de beenhauwers.

[1] Dat negheen beenhauwere ofte die hem gheneert met vleesch te slaene ende ven- tene, negheen vleesch en slae zonder waranderen, ende omme daertoe te commene, tzelve te bringhene ten vleeschuuse deser stede an tringhelinck, daer de waranderinghe passeren zal van twee waerdeerders ofte meer, ende in huerlieden absentie zullen daertoe verstaen twee a. te wetene bullaert, rayé dans A. -- b. L'art. 2 est rayé dans A, qui a la mention en marge : Inne te houdden; il manque dans B. - c. presentie, A et C; pretensie, B. scepenen, nemende thuerlieden assistentie a van den poorters diet hemlieden ghelieft, ende zo wie ter contrarien dade, es up de boete van III lb. par., alzo dicwijls alst ghebueren zal, wanof de twee deelen commen zullen ten proffijte van den heere ende tandere derde ten proffijte van den waerdeerders.

[2] Item, dat hem niemandt en vervoordere te vercoopene eeneghe peinsen, trijpen of ghepluck, zij en zijn alvooren ghewarandeert, up de boete van XX sc. par. gaende als boven.

[3] Item, dat niemandt en slae eenich beufvenvleesch, omme te vercoopene binnen deser stede ende poorterie tsondaechs, tenzii werdich bevonden bij den waerdeerders de somme van VIII lb. par., tenwaere zoghers up de boete van XX sc. par., telckent als de contrarie bevonden werdt.

[4] Item, dat niemandt, wie hij zij, eenich vleesch ne blaese noch usere van pricke- lene up de boete van drie ponden par. alzo dicwils alst bevonden werdt, ende mach den heere daerof tsijnder gheliefte besouck doen ende ter kennesse bringhen van der wet.

[5] Item, dat niemandt vleesch in tslaen en prickele, up de boete van XXX sc. par.

[6] Item, dat negheene vleeschauwers te gadere ne slaen noch conventie onderlinghe en maken, smakende huere monopolie, ofte heymelic contract en sortere van vleessche niet min te ghevene dan teenen zekeren prijse, up de boete van drieb ponden par. een derde ten proffijte van den heere, ander derde ten proffijte van den anbringher, tderde derde ten proffijte van den ghemeenen aermen.

[7] Item, dat niemandt en slae, vente noch vercoope in tvleeschuus deser stede eenich ongans vleesch ofte van zueghen ofte rammen, up de boete van III lb. par.

[8] Item, zo wie eenich ongans vleesch of trijpen zal willen vercoopen, zal tzelve vleesch ende trijpen moeten vercoopen over de greppe, daerbij stellende voor een bijteeckene een wit roekin met een roode scabbekin daeran hangende, up de boete van XX sc. par., ende zo wie vraechde wat dat beteeckende, werdt ghehouden tzelve te verclaersene, up ghelijcke boete.

[9] Item, dat niemandt en slae eenich vleesch binnen deser stede omme te ventene, hij ne bringhet ter maerct ofte in tvleeschuus, betaelende trecht ghecostumeert, up de boete van XX sc. par., alzo dickent alst ghebueren zal.

[10] Item, alle deghoene die in tvleeschuus staen ofte daerbuuten binnen der greppe, zullen gheven den pachtere deser stede van elcken rende IIII sc. par., van elcken zwijne II sc. par., ende van elcken scaepe ofte lamme XII d. par.

[11] Item, dat alle vleeschauwers ghehouden werden te zouttene wel ende ghetrauwe- lick hucrlieden vleesch, achterdien dat zijn vente gheleden zal hebben ten vleeschuuse tsondaechs, ende dat zijt niet meer ter vente ne bringhen versch, het en zij ghezouten emmers van Paesschen tot Alderheleghemesse, up de boete van drie ponden par.

[12] Item, dat alle de vleeschauwers werden ghehouden te rumene tvleeschuus up den sondach ende andere sollempnele daghen, wanneer de hoochmesse gheluut es, als men daer niet en preeckt, ende vespertijte, als men daer preeckt, ter huere dat tsermoen gheluut es, ende tvleeschuus sluuten, up de boete van XX sc. par. a. nemende thuerlieden assistentie, A et C; nemaer thuerlieden aisemente, B. - b. drie, A et C; thien, B. c. vespertijt, A et C; altijt, B.

[13] Item, in den ghelijcken, die in stallen staen, ofte peinsen vercoopen, up ghelijcke boeten.

[14] Item, dat elcken beenhauwere staende ende ventende zijn goet ten voornoemde vleeschuuse, werdt ghehouden elcken te bestellene penewaerde om den penninck alzo vele ende luttel als eenen yghelicken begheert. ten advenante van dat weerdt es, ende van ghe- lijcken ghegelden heeft, zonder de poorters ende inzetene te bedwinghene te nemene een quartier ofte halfquartier, ende dat up dats hem yemandt beclaechde, ende dat affirmeerde bij zijnen eedt, te verbuerene III lb. par.

[XII] Van zeevischers ende kutsers.

[1] Dat gheen visschere ofte cutsere van vissche ofte andere provanche af ne coope an den vremden cutsers, die provanche van vische ofte andere ter stede ende maerct bringhen, noch ander dierder feur gheve zijnen goede om yemandts wille dan hij te vooren ghefeurt heeft, up de boete van drie ponden par., alzo dicwils alst ghebueren zal.

[2] Dat gheene twee visschers ofte kutsers te gadere visch vercoopen ende alianche maken, up ghelijcke boete.

[3] Item, dat niement, wie hij zij, hem en vervoordere te vercoopene eenich visch doot, van wat nature dat zij, tenzij van te vooren ghewarandeert, up de boete van III lb. par., ende indien de warandeerders niet vindelic en waeren, zullen dat doen twee scepenen.

[4] Item, dat niemandt eenich harynck, visch, vastenfruyt a ofte andere goet, dat men binnen deser stede pennicht ende teenen feure ghesleghen es, niet en verdiest, alzo langhe alst gheduert, up de boete van III lb. par. alzo dicwils alst ghebuert.

[5] Item, dat niemandt, wie hij zij, van binnen nochte buuten der stede van Waes- tene coopen eenighe provanchen, etelicke waere ofte andere, die men ter stede waert brynct up den wonsdach ende up den vrindach, voor dat prieme gheluut es, up de boete van XX sc. par., ende achter dat de prieme gheluudt es, niet te vercoopene, tenzij up de maert ghebrocht, up ghelijcke boete ende hieraf es den muergrave overghever.

[6] Item, dat alle deghoene die mosselen vercoopen zullen ter voorseide maert, ghe- houden zijn tuserene van den mate van der stede, up ghelijcke boete, wanof den muergrave oock overghevere es, ten proffijte van den helft van de boete.

[7] Item, dat alle degheene die eenich visch bringhen ter maert ende visscheban- cken deser stede te vente, dat zij tzelve zullen peneghen ende uuten, gheheel ende al, zonder dat wech te draghene ende sachternoens ofte tsanderdaechs weder te bringhen ter vente stel- lende, up de boete van III lb. par. telcker reise.

[XIII] Van visshers van den zoeten watere.

[1] Dat van nu voortan binnen den gheheelen jaere hem niemandt en vervoordere bin- nen tpoorters waeter ende in den poortdijcken deser stede met eeneghe netten noch met a. vastenfruyt, A et C; vasch fruyt, B. groote noch met cleene, noch met sperrewaeren, scepnetten ofte hefnetten te visschene, up de boete van drie ponden par., ende tharnasch verbuert.

[2] Item, dat hem niemandt en vervoordere te jaghene in dezelve wateren met leven- den aese, dan de poorters ende habitanten deser stede, up de boete van III lb. par.

[3] Item, dat hem niemandt en vervoordere te legghen hilten ofte carrekins in dezelve wateren noch oock rameyen ende balnetten, gheduerende de maenden van april ende mey, up de boete van thien ponden par.

[4] Item, dat hem niemandt en vervoordere te visschene in spoorters watere te baquette, ten waeren poorters ofte inwonende, up de boete van III sc. par.

[5] Item, dat hem niemandt en vervoordere binnen al den jaere te visschene in spoor- ters watere, vremde wesende, dan alleene met enckelen haere, up de boete van drie ponden par.

[6] Item, dat hem niemandt ghenerende metter neringhe van der visscherie ne ver- voordere eenich visch te transmueren ofte doen transmueren uuter stede ende poorterie eenich visch bij hemlieden ofte huerlieden meslieden ofte familie ghevanghen, in de voor- seide waters, omme te vercoopene dan alleene hier binnen deser stede ter maert up de boete van III lb. par. (danof den anbryngher zal hebben tderde, ende den voorseiden anbryngher zal ghelooft zijn bij zijnen eedt a).

[7] Alle welcke boeten ende verbuerten zullen ghedeelt worden in drie deelen, te wetene den heere het een derde, den armen deser stede tander derde, ende tderde derde ten proffijte van den anbringher, ende werdt elc poortere ghelooft up zijnen eedt.

[8] Ende mits desen zijn alle manieren van netten b verbooden daermede men in dezelve Leye, poorterswaters ende poortdijcken ghecostumeert es te visschene, up de boete als vooren, ende de netten verbuert, die daermede achterhaelt werden.

[9] Item, dat hem niemandt van nu voorts en vervoordere in de Leye binnen der stede in spoorters watere te waghierene, tenzij bij consente van voocht ende scepenen, up de boete van X lb. par.

[10] Item, dat niemandt hem vervoordere te visschenne in ander lieden waeters zonder tconsent van den erfachtighen ofte van den pachtere, up ghelijcke boete metgaeders schaeden ende interesten te betaelen.

[11] Item, dat eenen yeghelijcken visschende in tspoorters waetere omme tzelve ergens te draghenne ofte zendenne, zal alvooren ghehouden zijn oock van ghelijcken vissche alle vrijndaghe ter maerct te brynghenne up de boete van drie ponden par. telck waerf.

[12] Item, dat alle visschers hemlieden ghenerrende als vooren, zullen ghehoudden zijn, tallen tijden ende wijlen als zij dies ghestoffeert werden ende danof ondervraecht wesende, tzelve presenteren te vercoopenne zonder tzelve eenichsins te verzwijghenne, up de boete van drie ponden par., de twee deelen den heere ende tderde den anbrynghere, toe dien tvisch verbuert, ende de tweedde reyse dobbel boete met ghelijcke verbuerte, ende de derde reyse up arbitraire correctie, dies werden den bailliu, zijne dienaers ende den anbrynghere ghelooft elck up huerlieden eedt. a. Les mots entre ( ), dans A et C, manquent dans B. -- b. netten, A et C; manque, B.

[13] Dat niemandt a, wie hij zij, rameyen legghen noch doe legghen in poorters wateren van deser stede, in de Leye, tenwaere in plaetsen daer men met netten niet slepen en mach, up de boete van III lb. par., alzo dickent alst men bevinden zal.

[XIV] Van de scuppeniers.

[1] Dat nu voortan gheen scuppenier hem en vervoordere te vercoopene eenich poudere b soufferaen, azijn zonder waranderen ende alle diereghelijcke goeden aldaer waerderinghe toe- behoort, alzo wel als vleesch ofte visch eer zij tzelve vercoopen, up de boete van XX s. par.

[2] Item, zo wie quaet mostaert zal maken ende venten de waerdeerders zullen moghen, updat huerlieden eedt ghedraecht, denzelven mostaert metten potte ofte tubbekin up straete smiten, ende bovendien boeten X sc. par.

[3] Item, zo wie quaede kersen zal maken ende lijnengaerne daerinne dede, dat werdt up de verbuerte van dezelve keersen, ende de boete van XX sc. par.

[XV] Sallaris van de waerdeerders.

[1] Dat van nu voorts, de wardeerders zullen hebben voor huerlieden sallaris van elcke coe ofte hoornede beeste VI d. par., ende van de peinsen ghelijcke VI d. par.

[2] Item, van elcken zwijne VI d. ende van tghepluck VI d. par.

[3] Item, van elcken scaepe, lamme ende diereghelijcke II d. par. ende van de pein- sen ghelijcke II d. par.

[4] Item, van elcken corf visch of harinck, tonne harinck, salm ende dieregheliicke waeren, van elcken sticke IIII d. par.

[5] Item, van elcken vrecht biers commende van buuten II sc. par. ende van elcke braute inghebrauwen biere ghelijcke II sc. par.

[6] Item, van tbroot buuten ghebacken ende binder stede vercocht, IIII d. par.

[7] Item, ende ne zullen dezelve waranderes noch negheen andere officiers vermoghen eeneghe compositien ofte verenssinghe te makene, zonder den heere, up meynedich te zijne, ende nemmermeer in officie ghestelt te zijne.

[8] Item, alle deghuene die achterhaelt ofte overghegeven werden bij den voornom- den wardeerders, brantmeesters, zetters, ammans ofte andere officiers bij heeren ende wetten deser stede ghestelt, ende te diere cause bij den heere ghecalenguiert ende besleghen in de boete, indien hij hem daerjeghens wilde opposeren, zullen alvooren ghehouden zijn de ghe- heeschte boete te namptierene.

[9] Item c, ende deghuene die bevonden werden insolvent ende niet machtich omme alle de voorgaende ende naercommende boeten hierinne begrepen te betaelene, die zal men anderssins ende corporelic punieren ter discretie van den heere ende wetten, naer de quali- teit van der zaeke, zonder faveur, dissimuiatie ofte verdrach, in exemple van anderen. a. L'art. 13 manque dans A et B. - b. poudere, A et C; oudere, B. - c. L'art. 9 a été rayé dans A; il manque dans B.

[10] Item, van ghelijcken zo wie van nu voorts an wettelick ghesommeert zijnde te betaelene dachterstellen van kercken, disschen, mijns heeren renten, ende andere diereghe- lijcke renten, niet en vuldede, nemaer ter contrarien hem daerjeghens opposeerde, verzouc- kende bij traine van justicien daerjeghens ghehoort te zijne, zo es nu bij heeren ende wetten gheordonneert ende ghestatueert dat zo wie hem daerjeghens opposeren wilde, omme te scuuwene lanck proces a, werdt alvooren ghehouden dezelve achterstellen van den voornom- den renten te namptierene, behoudens ende met conditien dat dontfanghers, kerckmeesters ende andere daerof hebbende dadministratie, zullen alvooren ghehouden zijn souffisantelick te doceren van der constitutie van den voornomden renten.

[XVI] Dit naervolghende zijn de kueren van den halfmaerte ende andere.

[1] Dat elck die binder stede woont, stoppe tvoorhooft van zijnder erfve ende houde ghestopt alle jaer deure, up de boete van XX sc. par.; ende waert ontstopt, zo moet me

[n]t wederstoppen binnen XIIII nachten, up dezelve boete, maer dorste den grondenaere zweeren ofte den possesseur, dat hij niet en weet wient ontstop hadde, zoude ontstaen zonder boete.

[2] Item, dat niemandt, wie hij zij, hem en vervoordere te ontstoppene de lieder erfven, up de boete van III lb. par. ende te reparerene scaede ende interesten.

[3] Item, b dat niemandt hem en vervoordere houdt ofte vulicheide te legghene ofte houden legghende voordere dan vijf voeten verre van zijnen huusweeghe up de boete van twyntich schele par. telck waerf alst bevonden werdt, ende dat niemandt gheen waghene ne houde staende binder straeten van der stede, noch voor der lieder dueren metten diessele nederwaert, maer zal die voeren ende stellen up de rivaige ofte Zuvelmaerct ofte binnen eeneghen belooken van der straete ende up de ghemeenste rivaige boven X waghens, up de boete van XX sc. par.

[4] Item, wanneer halfmaerte gheboden es bij den heere, dat eenen yeghelijcken late ende rume de plaetsen, die zij besitten, ende gheene huere daeran en hebben, up de boete van XX sc. par. ende heerlick daeruut ghestelt te zijne up dats noodt zij, thuerlieden eyghen costen, ende indien yemandt hem opposeerde jeghens tzelve uutstellen ofte rumen, ende hij verviele van zijn oppositie, zal boeten X lb. par. ende partie betaelen, schaede ende interesten.

[5] Item, dat van nu voordan telck waerf als de muergrave ommegaen zal, eenen yeghelijcken ghehoudden wert zijn cauchie zoo verre zijn huus ende erfve bestrect te vae- ghenne up de boete van thien schele par., deen helft ten proffijte van den heere, ende dander helft anden zelven muergrave.

[6] Item, dat oock van nu voortan niemandt en vervoordere eeneghe vremde persoo- a. lanck proces, C; multiplicatie van processen, corrigé en lanck proces, A; proces, B. - b. En marge dans A: Inne te houden; cet article manque dans B. nen van buuten eeneghe huusen ofte wonsten te verpachtene, tenzij bij advise van der wet up de boete van drie ponden par. ende de heure te nieten.

[7] Item, ende zo wat vremde persoon ofte menage, commen[de] wonen binnen deser stede ende poorterie, gauderen wille van den privilegen ofte vrijdom a van derzelver stede, werdt alvooren ghehouden jaer ende dach behoorlicke huus te houdene continuelick, eer ander- stont zij tzelve vrijdom gauderen zullen ghelijck andere.

[8] Dat elc die erfve heeft, besit ofte bewoont binnen deser stede, stoppe ofte doe stop- pen ende houde ghestopt al tjaer duere, deen zijde van zijnder erfve naerst de maert, tenzij dat de paelen ende landghesceeden bewijsen ter contrarien, beede binder stede ende daer buuten alzo verre als de voorboughen gaen, ende waere daer yemandt of in ghebreke, ende zijn ghe- buer daerover claechde, waere de boete van XX sc. par., ende te doen stoppene binnen achte daghen naer de clachte up dobbel boete, ende te doen stoppene bij den heere tsijnen dob- belen costen.

[9] Item, wiens beesten zullen bevonden zijn in der lieder scaede bij daghe, werdt up de boete van XXX sc. par. ende bovendien van elck peerdt, merrie, zwijn ofte hoomede beeste XX sc. par., ende van den scaepen, waerender eenen trop van thiennen ofte meer, es de boete van XL sc. par., ende onder de thiene XXX sc. par., ende es hieraf vanghere elc up tzijne, ende zal vermoghen in tschuthuus te bringhene, ende zo wie dezelve uutlichten wille, werdt alvooren ghehouden de boete ende scaede te namptierene, behoudens altoos partie daerjeghens zo wel ghehoort als den amman behoudens zijn recht, ende van der scaede werdt elc gherepareert volghende tverclaers van zijnen eede, ofte ten zegghene van twee goede mannen, daertoe bij eede ghedeputeert bij der wet.

[10] Item, ende indien tghu.endt dies voorseit es ofte eenich van dien ghesciede bij nachte, es dobbel boete ende altijts reparatie als vooren.

[11] Item b, dat niemandt stortbancke en make bij nachte achter straete, up peyne van uter stede ghebannen te zijne ofte anderssins ghepuniert te zijne naer tmesbruuk van daer zij daerof achterhaelt werden bij twee souffisante oorconden.

[12] Item, dat niemandt, wie hij zij, hem en vervoordere te laten ofte doen gaene eeneghe beesten in den Briel, van dat de ghenooten van den heere huer hoij uut hebben, twelcke wesen moet voor Sint Jansmesse, dan binnen eender maent daernaer, up de boete van X lb. par. deen helft den heere, een vierde den denunciateur ende de reste den ghe- meenen armen, interdicerende voorts eenen yghelijcke up ghelijcke boete den voorseiden Briel ende de pasturaige van dien, tenzij poorters ende insetene deser stede ende scependomme.

[13] Item, ende waert dat yemandt zijne maislieden ofte kinderen eeneghe scutten ont- fortseden, ontdreven ofte beletten, dat men sheeren waert brochte, waere de boete van drie ponden par., wanof den amman ofte pratere ende eenen yghelijcken dient ghebueren zoude moghen, ghelooft werdt bij zijnen eede.

[14] Item, dat niemandt gheene coyen noch calveren houde loopende achter straeten, binnen der voorseide stede noch eeneghe peerden ofte merrien, tsij een ofte meer, up de boete c van X sc. par., ten proffijte van den amman. a. vrijdom, A et C; vrijerien, B. - b. L'art. Il ne se trouve que dans C: il y est précedé de: Actum 1543. -c. boete, B et C; beede, A.

[15] Item, dat oock niemandt ne laete loopen zijne verkins ofte zwijnen achter straete binnen der voorseide stede van meydaghe tot H. Crucendaghe in septembre, up de boete van XX sc. par. alzo dicwijls als ment bevindt, ende hieraf werdt overghever de muergrave bij zijnen eede, ende van dese naervolghende ende van H. Crucendaghen tot meydaghe ne houde ghaende ongheseilget up ghelijcke boete.

[16] Item, dat oock niemandt ne houde gaende zueghen met verxkins achter straete up de boete van III lb. par. alzo dicwils als ment bevindt gaende ofte loopende achter de straete.

[17] Dat oock niemandt ne houde ceneghe gansen loopende achter straete binden voorseiden daghen, elc gans de boete van II sc., ende den gans verbuert, ten proffijte van den ghoenen diese eerst crighen can.

[18] Item, hiermede es eenen yeghelicken verbooden anders beesten te wondene of quetsene up de boete van XX sc. par. ende voort te reparerene de beeste bij scaeden ende interesten, ten zegghene van lieden van eeren, hem dies verstaende.

[19] Dat eenen yghelijcken hebbende upgaende houten staende groyende neffens derfve van zijnen ghebuer ofte jeghenlandere, dat hij snoucke ende houde ghesnoucht dezelve up- gaende houten, alle tjaer duere, vichtien voeten van der eerde, ende wie daeraf in ghebreke waere, ende dat den ghebuer ofte jeghenlandere daerof claechde met redene, dat waerc up de boete van III lb. par. ende nietmin claghende partie, dat te snouckene van der hooghde als vooren.

[20] Item, dat niemandt, wie-hij zij, hebbende zweltende eeneghe peerden, coyen, cal- veren, zwijnen of scapen, zij ne voeren die ende slepen, doen voeren of slepen buuten deser stede, up de boete van drie ponden par., ofte die delven binnen hueren hoven.

[21] Item, dat niemandt, wie hij zij, hem en vervoordere te brekene ofte doen breken der lieder haeghen ofte tunen, noch te springhene over dezelve haghen, tunen ofte mueren, omme de lieder vruchten ofte anderssins, up de boete van III lb. par.

[22] Item a, dat niemandt en laete loopen noch houde loopende zijne beesten onbe- wacht ende onbewaert in der lieden scaede, up de boete van III lb. par.

[23] Item b, dat hem niemandt en vervoordere, tsij temmerman, waghemakers oft van wat andere conditien hij zij, eenich hout van boomen, groot noch cleene, ghezaecht of onghezaecht, te legghenen ofte houde ligghen up de straete voorder [dan] vijf voeten van zijnen weghe, up de boete van III lb. par., ende die houten die worden bevonden ligghende ter grep- pewaert oft derover ter stratewaert in te commene, de boete als boven, ende bovendien wer- den zulcken houten verbuert, ende deelde deen helft ten prouffijte van den heeren, dander helft ten prouffijte van de stede.

[XVII] Andere cueren angaende tfaict van der pollitie onder de ghemeenen poorteren ende inzetene deser stede.

[1] Alvooren dat hem niemandt en vervoordere te twistene ofte kijvene jeghens zijne ghebueren ofte andere, up arbitraire correctie. a. L'art. 22 ne se trouve que dans C; il y est précédé de : Actum 1542. - b. L'art. 23 ne se trouve que dans C; il y est précédé de : Actum den XIXe in lauwe 1548.

[2] Item, zo wie strijdinghe maect ofte abreyschap bedrijft jeghens zijn ghebueren, zullen de mannepersonen danof ghepuniert zijn ter discretie van der wet, ende de vrauwen bij tdraghen van den keerne, ofte anderssins naer de qualiteit van de persoonen ende ghele- ghentheit van der zaeke.

[3] Item, zo wie anderen uutroupt in evelen wille uut zijn huus bij daghe, verbuert X lb. par. ende bij nachte XX lb. par., ende den uutcommere bij daghe III lb. p. ende bij nachte VI lb. par.

[4] Item, zo wie scoote, staeke of wierpe up yemandts huus bij daghe, zal boeten X lb. par., ende bij nachte dobbel boete.

[5] Item, dat niemandt mes of messen en trecke in evelen wille om up anderen faict te doene, up de boete van X lb. par.

[6] Item, zo wie anderen wondede in evelen wille voor der zonne ende bij daghe, boet LX lb. par., ende naer de zonne tweewaerf LX lb. par., behoudens corps deffendant ende lijfsverweeren, daerinne userende alle moderatie, naer dispositie van rechte.

[7] Item, zo wie andere faetste ofte met vuusten slaet in evelen wille ofte steecke up den borst ofte met voeten, treeckt bij den haere, beghiet met drancke ofte te willen doen dryncken jeghens zijnen danck ende wille, dat es up de boete van III lb. par.

[8] Item, zo wie anderen slaet met ghemaecten stocke, steenen ofte tinnen kannen, taillooren, kandelaers ofte andere diereghelijcke instrumenten zonder mincke ofte bloetlaten, verbeurt de boete van X lb. par. bij daghe, ende bij nachte XX lb. par. wel verstaende indien yemandt ghequetst wierde met eeneghe zulcke instrumenten zo datter bloet naervolcht, es de boete van LX lb. par., bij daghe ende bij nachte dobbel boete van LX lb. par.

[9] Item, zo wie anderen injurieert, diefte anzecht ofte up hem riepe: «dief, touve- raere ofte toverghe », ofte andere injurieuse, confuselicke verwijtinghe ende infame worden, in wat manieren het zii, ende hem bevonden waere dat ghedaen ofte ghezeidt thebbene ende partie hem dies beclaechde, dats up X lb. par., jeghens den heere, ende bovendien te repa- rerene de gheinjurieerde persoonen, naer dexigentie van den mesuse ende toedien arbitraer- lick ghecorrigiert te zijne.

[10] Item, dat hem niemandt en vervoordere yemandts vruchten, hout ofte yet dat up tlant groyt, te haelene, hauwene ofte doen haelene, te wetene, coorne, wissen, banderoen, ghers, meyen, persen, corte ofte langhe, thunstaeken, thunen ofte andere stoppinghe, groene ofte drooghe, dat werdt bij daghe drie ponden par. voor deerste reise, ende voor de tweede reise dobbel boete, ende de derde reise, tzij bij daghe ofte nachte, up achterhaelt te zijne van dieften, de twee deelen van der boete den heere, ende tderde den anbringhere, ende de scaede te beterene ter ordonnantie van der wet, ende indien tzelve ghedaen waere bij onbejaerde kinderen ofte mesnieden , zo zal den heere de boeten haelen up denghoene daer zij woonen ofte in den cost zijn.

[11] Item, ende zo wie bevonden werdt commende met houdt, coorne, ghers, vruchten ende al zulcx up den landen groyende es, zo voorseit es, zonderlinghe persoonen gheen be- drijf houdende, zo zal den bailliu ofte zijne dienaers hemlieden toespreken, ende de vruchten a. mesnieden, A et C; meslieden, B. anveerden tot anderstont dat zij betooghen connen van wien ende waer zij dezelve ghehadt hebben; ende indien den persoon, wien dezelve goedinghen ghenomen zijn, verclaersde dat hem die ontvrempt zijn buuten zijnen wetene ende dancke, ende betooghen dezelve hem toebehoorende, zo zullen hem dezelve vruchten wederomme gherestituert zijn, ende den heere staet onverlet omme te procederene up de persoonen tzelve also ghedaen hebbende.

[12] Item, dat niemandt, wie hij zij, ne snoucke noch hauwe ofte doe hauwen up der stede ende sheeren wulghen, popelieren ende andere houtten, eene plantstaken noch wissen, up de boete van III lb. par., deen helft den heere ende dandere de stede.

[13] Item, dat niemandt anderen perturbere in zijn oude possessie ende saisine faicte- lick, up de boete van III lb. par., ende de nieuwichede te weerene ende te restablisserene reelick ofte verbalic ten minsten gheduerende tlitige, naer dat de zaeke heesschen ende begheeren zal.

[14] Item, dat alle meslieden, huerlinghen, cnapen ende jonckwijven, die huerlieden besteden ende verhueren binnen deser stede, dat zij in huerlieden dienst commen ten saisoene dat ghezeidt es, ende dien vuldoen, up de boete van III lb. par., ende indien zij niet en quamen in huerlieden dienst, zo zal den meester ofte vrauwe een andere moghen hueren thuerlieden eyghen costen; ende thuus ghecommen zijnde, waert datse dezelve meester ofte vrauwe wechjaechden zonder cause ofte redene, dat waere up ghelijcke boete ende huerlie- den te betaelene de vulle huere, ende indien zij denzelven huerlieden meester of vrauw ont- liepen zonder cause, werdt oock up ghelijcke boete, ende niet te proffiterene van eenighen loone.

[15] Item, dat hem niemandt, wie hij zij, en vervoordere te spoelene eeneghe huuden, ofte te weke en legghe in de Dovye, ofte vlas te rotene in den poortdick ofte in eeneghe wateren, commen[de] ten bornescepsele, up de boete van III lb. par.

[16] Item, dat elc houde ende usere van goede ghewychte ende maten, nat ende droo- ghe, ende die gheijct b, draghende tmarck ofte wapene van der stede, up de boete van III lb. par., ende de maten te brekene ende van gheen andere mate te userene, tenzij bij bespreke ende wete van den vercoopers.

[17] Item, ende indien men bevonde yemandt useren van quader ghewichte ofte maten, vervalscht achter tijcken ende marken, es de boete van X lb. par., ende arbitraire correctie.

[18] Item, degheene die bevonden werden insolvent ofte niet machtich omme alle de voorgaende boeten daerinne zij besleghen zijn ende ghecondemneert werden te betaelene, die zal men anders ende corporelic punieren ter discretie van heeren ende wetten, naer de qualiteit van den mesuse, zonder faveur, verdrach ofte dissimulatie, in exemple van anderen. a. weke, A et C; witte, B. - b. geijct, A et C; manque, B.