STATUTS ET COUTUMES DE 1538

Keuren ende statuuten van de stede, poorterie ende vrijdom van Waestene, volghende den ouden keuren ende ordonnantien van diere.

[I] [Tvermoghen van aen heere ende schepenen].

[1] Alvooren is men in costume, van sheeren weeghe oft sijn ghecommitteerde, alle jaere eene rekeninghe van der stede te hooren van den ontfanck ende uutgheven, present de voocht van der stede ende schepenen van den jaere, Alleheylighenavont, oft drie oft vier daeghen [daemaer?] onbegrepen.

[2] Item, welcke rekeninghe ghedaen sijnde ende ghepasseert, is costume deselve sche- penen te verlaetene van huerlieden eedt, ende seven andere te stellen oft te continueeren, al oft zom, ter discretie, die de justitie administreren.

[3] De heere van der stede heeft tvermoghen] ende vermach justitie hooghe, mid- dele ende needere, dewelcke justitie hij vermach te doen administreren bij den bailliu, voocht ende schepenen ende raeden derselver stede over de deliquanten van tmesus.

[4] De heere, voocht ende schepenen van Waesten hebben kennisse ende berecht van mesdachwercke, woucker, voorcoop, fornicatie, adulterie, gheen daechletteren te obedieren van tgheestelic hof ter causen van desen, maer staet ter kennisse van den heere, voocht ende schepenen.

[5] Te presenteren in absentie van bailliu. Eerst, in voorderynghe van justitie, absent den bailliu, buuten poorterie wesende, denselven voocht ende schepenen vermeughen ten versoucke van partie, te stellen eenen notablen persoon, ende die soude vermeughen tarre- steren ghelick oft den bailliu selve in persoon waere, ende die te doen inkennen ten eersten camerdaghe, denselven bailliu es die ghehouden an te nemen ghelijck of sij bij hem ghedaen waeren.

[6] De schepenen zijn in costumen, te vooren a heuren eedt ghedaen wesende, behoor- lick te kiesen eenen voocht ofte den voocht te committeren, denwelcken voocht sal cours hebben van der stede ter conservatie van trecht van der stede.

[7] Item, deselve schepenen sijn in costumen, in voorderynghe van justitie ende tot heurlieder assistentie te kiesen ende eeden seven raeden van der stede van Waesten.

[8] Ende toe dien eenen tresorier, eenen greffier ende eenen messagier. a. te vooren : te voorderynghe, B.

[II] Tvermoghen van den voocht daeraf hij in costumen is.

[20] Denselven voocht es in costumen, ghelijck den bailliu, de poorters ende inwoon- ders te vanghen ende apprehenderen ende in spoorters vangenisse te legghen, als sij hem- lieden mesuseren.

[21] Ende omme deselve recht te doen, absen[t] den bailliu, bij maenynghen ende wijs- dom van schepenen te staen in criminele saecken.

[22] Item, in welcke materie criminele hij vermaech een bailliu in de naeme van den heer bij hem te hebben, die in costumen es selve den malfacteur te calengierene.

[23] Item, denselven bailliu alsoowel als den voocht, in toecommen van sijnen officie, es ghehouden trecht ende de costumen van de stede te helpen conserveren ende ten dien fyne sijnnen eedt te doene.

[24] Den voocht vermach ende es in costumen dat, als den bailliu ende zijne stede- houdere ofte dienaers een poorter ghevanghen hebben, om eenighe mesusen gheen criem smaeckende, updat die gheleyt waere in stricte vanghenisse binden poorterie, denselven voocht hem dies beclaghende, schepenen, behoorlicke vergadert sijnde, ter maenynghe van denselven voocht, zouden wijsen den ghevanghen uut vanghenisse te doen, ende in poorters camere te legghen, ende tot dat den balliu tselve ghedaen hadde, sijn onghehouden tsijnder maenynghe te staene om eenighe causen te wijsen.

[25] Item, eenen poorter criminele ghevanghen bij den bailliu, denselven bailliu ne maech denselven vooght niet secluderen de mesuse; den vooght es in costume de kennesse ende weete van dien te hebben.

[III] Van arresten ten versoucke van paertien.

[26] Alle arresten bij den bailliu, sijnnen stedehoudere ofte commis voor schepenen ghedaen, moeten ten eersten camerdaghe inkennen ghedaen wesen, ofte anders valt tselve arrest ofte arresten interrupt.

[27] Item, dat naer costumen der stede alle arresten ghedaen bij deselve persoonen, de roede van justitie blijft altijts ghelast tot daeraff souffisanten seecker ghedaen sij met poorters oft andere opsittende, souffysant wesende.

[28] Item, ende naer deselve coustumen dat, indien den ghevanghen persoon ontrochte oft tghearresteerde goet ontvremde, ende de gheinteresseerde paertie hem dies beclaechde, den bailliu soude moeten soo doen dat hij sijn roede ontlaste ofte paertie contenteerde; schepenen sullen onghehouden sijn recht tot sijnder maenynghe te doen, tenwaere dat den bailliu, den ontloopen persoon in recht ghehoort sijnde, selve beloofde tghewijsde te betae- len, nopende rauwe ongheprevilegeerde zaecken ofte causen.

[29] Item, want van gheprevilegeerde ende ghewijsde saecken soude hij moeten namp- tieren de geheele somme.

[30] Item, elck poorter ten versoucke van paertie ende bevele van den heere es ghehou- den in vanghenisse te gaen om ghepreviligierde pennyngen ende ghewijsde saecken, ende oock vanghenisse te houden tot de volcommynghen van dien ghedaen zij, up de boete van drie keysersguldens, alsoo dicwils als faute van dien bevonden wert, ende nietmin in stricte camere gheijsert te zijn ter bewaerenisse van den heere ende van paertie.

[31] Ende om raeuwe schulden en sijn poorters noch inwoonende niet arresterdelik, ten- waere fugitifve, ofte dat bleecke dat bij hemlieden ghepijnt hadden te doene, midts de raeuwe schulden ligghen in evocatie ende niet in executie naer deselve costume.

[32] Item, alle arresten up den vremden persoon ofte up sijn goet sal sorteren in heur effect, soo dat berecht voor schepenen dienen sal, uutghedaen persoonen of heur goet van steden die men heet hansebroeders, ghelijck alst zijn poorters van Meessene, Comene, Belle ende meer andere.

[33] Alwaer oock de poorters ende inwoonende deser stede oock nyet arresteerelick zijn ten versoucke van vremde poorters in deerste instantie, omme raeuwe ongeprevilegeerde pennyngen ofte ongewesen saecken.

[34] Item, naer de costumen, men is ghehouden ten versoucke van eenen ghevangen persoon vangenisse houdende, te zijnnen versoucke, wet te doen vergaderen van derden daghe te derden daghe te sijnnen coste ofte ten coste van ongelicke omme de kortheyt van der saecke van den ghevanghen; trecht van den bailliu van tarrest es twee schele par.

[35] Item, noch es costume dat geen arresten up sondaghen, Onse Vrauwedaghen ende apposteldaghen [van weerden zijn; ende up] vrijdaghen vrijmarct zijnde tarrest is van on- weerden, ten waere om gheprevilegeerde pennyngen ende fugitifve persoonen naer costume.

[36] Item, de arresten ghedaen up de persoonen die commen ter uutvaert, ter bruloft ofte meldyngen ofte om kynders te heffen ofte met een doodt liechaem om te begraven, tarrest is van onweerden naer de costume, als vooren.

[IV] Van ghepreviligeerde schulden.

[37] Alle sprincen, ons gheduchs heeren, pennyngen sijn ghewijsde zaecken; assysen van wijnnen, van biere, van broode, van vleessche, schrooderie, meterie, caulchie, centyne, maltoten ende andere tollen des heeren ende stedepachten die men bij kershende hier ver- pacht ende verheurt, ende daerof wettelicke zaecken gepasseert is, werden gheint voor alle andere schulden, bij faulte van goede, bij distributie pont ende pontsghelicke hemlieden betaelende.

[38] Item, dies sijn de crediteurs van deselve gheprevilegeerde pennyngen ghehouden binnen den jaere naer dat tlaetste paeyement ghevallen es, innyngen te versoucken, ende dexecutie danof te doen, anders heurlieden negligentie soude bij deselve costumen hemlieden priveren van heurlieden privilegie, ende sullen staen met sulcke portie als andere crediteurs.

[39] Item, den sallaris van heeren ende wetten ende den greffier, den messagier ende andere ghelicke officiers deser stede sullen de pennyngen, die men hemlieden schuldich is, moghen doen innen bij den bailliu bij heerelicke executie, ende in cas van oppositie wert paertie ghehoort, met namptissement van de vulle ende gheheele somme te doene. 209

[40] Item, wie naer deselve costume van ghelijcken van gepreviligeerde pennyngen hem jeghens dexecutie opposerende waere, den opposant es ghehouden te namptieren; ende dies mach elck crediteur van dien de pennyngen lichten op souffisanten seecker, ende werden beede paertien dienvolghende int langhe ghehoort.

[41] Is oock costume dat den bailliu van alle sijnne arresten regest[r]e ende bouck hou- den sal.

[42] Item, naer deselve costumen, daer de arresten ghedaen sijn bij den bailliu, hetzij vooren ofte naer, gheen recht van andere ignoreren mach, maer zullen commen de crediteurs in rechte jeghens dander, ende dat bevonden sij dat twee crediteurs ofte meer, elck in tsijn, goet recht hadden, zullen bij distributie ponts ende pontsghelijcke anveerden.

[43] Nota. Ende huusheure es ghepreviligeert voor anderen schulden ende crediteurs.

[V] Van trecht van den bailliu ende tvermogen van schepenen metten voocht.

[44] Schepenen zijn in costume te hebben ende te heffen van elck stick wijns, roodt ofte witte, groodt ofte cleene, hier binnen der stede ghevent, den ontfangher uutter name van den heere, van elck stick een stoop, ende schepenen twee stoopen.

[45] Nota. Item, den heere, voocht en schepenen sijn in costumen ende vermeughen den taux van de wijnnen te stellene, hebbende den eedt van den weert ofte weerdinne, van den eersten coope ende quaede costen, dat den wijn ghecost heeft, midts den tappere, weert otte weerdinne toelatende een grootgin van elcken stoop wijn van meeryngen binnen den pryn- cypaelen coop ende quaede costen, tenwaere van imposten ofte andere ghelijcke saecken.

[46] Item, welcken taux weert ofte weerdinne niet en meughen excederen in tvercoopen, ende dat op arbitraire correctie van den heere, voocht ende schepenen, ende op de boeten van III lb. par. telcke reyse.

[47] Item, sijn deselve heeren ende wetten metgaders de zeven raeden ende den greffier, tresorier ende messagier in costume elck vier stoopen wijns tsjaers thebben, die de stede betaelt, te weten, elck eenen stoop tsinte Maertensavont, Nieuwavont, Derthienavont ende Vasten- avont, ende passeren die jaerelicks in de rekeningen van der stede ter presentie van commissa rissen ende wet.

[48] Van geen borge te sijn. Item, dies en vermoghen voocht ende schepenen gheen borghe te wesen voor eenighe persoonen, daer de saecke in tberecht ende kennisse van dien voor hemlieden commen soude; ende soo wie borghe worde, soude boeten III lb. par. deen helft den heeren, ende dander helft an de stede.

[49] Noch sijn voocht ende schepenen in costumen de kennisse ende tberecht theb- bene van alle heurlieden poorters, in deerste instantie binnen der stede ende casselrie betroc- ken wesende ofte in de voorseyde hanssteeden, die zij hansebroeders houden, als vooren.

[50] Item, sijn in costume de kennisse te hebben, binder derselver stede ende casselrie ende andere steden ende casselrien, van heurlieden poortelicke sterfhuusen, waer die ghebue- ren, zonder contradictie van dien thebbene nochte eenighe moleste.

[51] Item, op dat eenich poorter ofte sijn goet waer ghemolesteert ofte gheapprehen- deert bin derselver casselrie, ende den heere ende wetten beschreven sijnde van voocht ende schepenen de kennisse van der saecke hebben, ende niet scheyden en wilde ende de zaecke niet en renvoyeerde, dat waere op de boete van drie keysersgulden, tenwaere dat paertie selve debateerde dat trenvoy niet gheschien en mochte, daeraf de reedene ghedaen sal wesen an denselven voocht, ende dat om te rechte te sustineren opdat hemlieden goet dunckt, ende mitsdien souden deselve wetten sonder boete wesen op tselve incident totter deffinitive.

[52] Deselve schepenen sijn in costume te tauxeeren de costen van voyaigen ende anders te doene, met hemlieden daer gheroupen zijnde de schepenen van buutten.

[VI] Coustumen van procederen in vierschaere ten poortghedinghe.

[53] Men is in costumen te betrecken in vierschaere alle actien criminele, actien reele, afwinnyngen van poorterie, actien van naerheyden ende anders, ende dat bij maenyngen van den bailliu ende wijsdomme van den voocht ende schepenen, ende raeden van der stede neffens hemlieden wesende in vierschaere.

[54] Men b es noch in costume aldaer te berechten alle mesusen van overbringhen van gheschutten bij de ammans of die in sheeren stede zijn bij eede overbrocht of die bij de gein- terresseerde partie overbrocht werden.

[55] Item, noch alle de transsgresse van de keuren derselver stede.

[56] Item, ter selver vierschaere en mach hem niemant presenteren ende wettenweer- dich maecken, sonder oorloff van den bailliu ofte voocht derselve stede.

[57] Nota c. Item, alle andere mesusen, reele ofte verbaele, die in vierschaere gheschien, sijn dobbel boeten, ende bovendien arbitraire correctie naer de meriten d van de saecken.

[58] Item, wie ghehoort wilt sijn jeghens dat ontvremden van sijn poorterie omme eenighe schulden, die es ghehouden te namptieren de pennyngen van der schult, ghemerct de wettelicheden van te vooren overleden ende condempnatie tsijnnen laste gheloopen sijn.

[59] Item, niemant en vermach te aigieren in de vierschaere over eenen andere persoon sonder stablisatie, procuratie, substitutie ofte meughentheyt, op pene van de gheinteresseerde paertie te restitueren schaeden ende interesten, ende voorts te staene ter correctie van den heere ende wetten.

[60] Ende omme te eviteren de langhe dylayen van procureurs ende partie, wie eens in een saecke sijn drie ordinaire dylayen ghehadt heeft, hij die niet meer hebben en sal, nemaer wert ghehouden telckent ommecomende dynghedach te procederen naer de retroacte op peyne van dies verstoken te zijn.

[61] Item, nemaer dat productien favorable sijn, de dylaeyen van dien staen ter discre- tien van den voocht ende schepenen, die op al regaert nemen sullen.

[62] Item, den clercq, van elcke dispositie van oorconden te schrijven, wert betaelt naer de merite van de saecke ter odonnantie van schepenen. a. Le texte C commence au titre VI. - b. L'article 54 manque dans B. - c. Nota, B; manque, C. - d. meriten, C; mentie, B.

[63] Noch van elcke cause ter registre te stellen, ende van elcken dynghedach note daeraf te houden, II sc. van elcken dynghedaghe, van elcken verbael heesch ofte andere te teeckenen, II sc., soowel jeghens den heere als paertie, als den heere costen versouct in tbeleeden van sijnnen processe.

[64] Item, welcke II sc. betaelt weerden bij hem, die dient ofte dylaey neempt, tzij heesschere ofte verweerdere.

[65] Noch van elcke copie, niet excederende een bladt pampiers, vier schele par., ende de groote copien ter ordonnantie van schepenen.

[66] Item, alle schrifturen van processen bij de procureurs ghedient te wette, zullen die ghehouden sijn te teeckenen, eer mense ontfanckt.

[67] Item, de procureurs, van elcken dynghedaghe II sc. par.; van elcke schrifture VIII sc.; van tmaken van elcken verbaele heesch ofte andere met pertinente conclusie vier schele.

[68] Noch, naerdien alst sooverre gheprocedeert is dat beede paertien hebben in rechte gheconcludeert, sullen de paertien exhiberen acte van verstekynge, van andwoorde, van con- clusien int advys, van reprochen ende acte van conclusie in rechte, ende dies hij in tselve proces meer ghedient heeft omme te instrueren in tselve proces, ten eynde dat men in gevalle van betrecke ex acte andworden souden, ende bij faute van dien soude men tproces verliesen diffectyf.

[VII] Coustumen van procederen in camere.

[69] Men is in costumen alle vrijdaghen wettelich camerdach te houden, ter plaetse ghecostumeert, sonder op heylyghe daghen.

[70] Item, die andere aldaer betrecken wille, die moet, omme de behoorlicke daghynghe te doen, [de daghynghe doen] a doene swoensdaechs te vooren voor der zonne onderganck, soodat eenen dach tusschen sij ten minsten, bij den messagier van schepenenbode.

[71] Item, ende buuten der stede een mijle, moeten de dachvaerden wesen ghedaen drie daghen te vooren om te dienen in camere.

[72] Item, dese daghynghen werden ghedaen bij den messagier, ende in sijn absentie bij den greffier, ende bij der absentie van hem beeden, bij den sevensten schepene ofte een ander schepen.

[73] Item, daervooren sij hebben sullen, binnen der stede, een schele, ende buutten de poorterie, nyet excederende een half mijle, IIII sc. par., buuten de mijle VIII sc. par., van elcken daghe als zij eenen nacht uutblijven moeten, mits de distantie van der plaetse, XII sc.

[74] Nota b. Item, alle manieren van rauwe actie civile, personele ende injurieuse, wor- den in camere berecht bij voocht ende schepenen van derselve steede, absent den bailliu, mitsdat men paertie sonder de maenynghen van den heere ofte bailliu aldaer berechtende es. a. Les mots entre [ ] manquent dans B et C. - b. Nota, B; manque, C.

[75] Noch berecht men aldaer de questien die spruuten uutten arresten van de afsit- tende persoonen, ende heeft den clercq, van elck arrest te stellen op tregestre van der camere, twee schele par.

[76] Item, ende hoewel veele diversche poorters buuten der stede van Waesten woon- achtich sijn, ghelijck als tIpre, te Meessene, Belle, Kemmele, Wulverghem, Comene ende elders in de steden van wetten, nochtans omme actien personele, civile ende dierghelicke, soo en moghen sij malcanders goet ofte persoon nieuwers elders betrecken dan voor voocht ende schepenen der stede van Waesten in camere ofte vierschaere, naer de ghelegentheyt van der zaecke, op de boete van drie ponden par., ende nietmin van de ontgonnen proce- duren te renuncieren theuren eygen coste, op arbitraire corectie van denselven voocht ende schepenen.

[77] Noch, naer de costumen, gheen daghyngen en sorteren in effect ten laste van uut- lantsche persoonen, omme actien personele, dan naer den tijt van rechsweghe geintroduceert.

[78] Nemaer, een persoon behoorelick ghedaecht sijnde, ende daemaer uutten lande vertrect, sonder sijnne saecken te doen bewaeren bij procuratie, men sal jeghens hem proce- deren bij contumatie naer de costume in ghelicken gheuseert, midtsdat zulcx vertrecken ghehouden es voor onghehoorsaemheyt.

[79] Item, een verweerdere ghedaecht sijnde om sijn actien te vervolghen, die hem ten opgaende van schepenen in camere presenteert ten thien uren, ende hem den heeschere niet en presenteert, vercrijcht oorlof van hove ende costen bij noncomparitie, dies sal heeschere ofte verweerdere tselve moghen purgeeren voor het optrecken van schepenen- camere.

[80] Item, dienvolghende is den heeschere ghehouden den verweerdere deselve costen op te legghen ter tauxatie van schepenen, aleer hij anderwarf ghehoort wert in sijnnen nieu- wen heesch.

[81] Item, nemaer eenen heeschere en vermach gheen versteeckynghe noch contumatie jeghens den verweerdere dan naer den elf heuren, met ghelicke conditien voor den verweer- dere, als vooren.

[82] Item, ende naerdien eenen ghedaechden persoon niet en compareert metten eer- sten daeghynghen, ende deffault op hem ghenomen es, ende mitsdien een nieuwe daghyn- ghen vercreghen is, denselven ghedaechden verweerdere, aleer hij gehoort wert in justitie, wert ghehouden de costen van den deffaut op te legghen, ofte anders men a procederen sal tsijnen laste ter innynghen om de costen bij executie, eer men in de princypaele cause voort- gaen sal.

[83] Noch, als een persoon mondelynghe bij den messagier, ofte dies moghende sijn, ghedaecht es ter camere, ende hij andwort dat hij niet commen en zal, men procedeert jeghens hem ter eerste daghyngen ommecommende als jeghens een persoon, die peremptoi- relicke ghedaecht is ende niet en compareert, men wijst de contumatie, ende dienvolghende wert den heesschere geordonneert sijnnen heesch over te gheven bij intendit, inhoudende conclusie pertinente, ende sijn schult goet maecken bij eede, ofte die anders te verifieren soo hij te raede vinden sal. a. men, C; eer men, B.

[84] Item, naer de costume, nyemant en is naer derder hant ontfanghelick eedt te docne, als de somme boven tpont groote draecht.

[85] Noch een borghe van eenen afzittende persoon die es betreckelick ghelijck den pryncipaelen debiteur, midtsdat alle borghen, gheconditionneert voor borghe ende pryncipael zijnde, zijn oock borghe voor de costen alsoowel als voor tpryncypael.

[86] Ende mits men a gheen inwoonende persoonen ende poorters ter vierschaere en daecht omme hemlieden tontvrijden van hemlieden vrijdom ende poorterie, naer de kennisse ofte actie ghelicht, ende die wettelicke ghepant sijnde, seven daghen naer de pandyngen, te trecken ten huuse, panden ende baeghen aldaer te heffen, ende die vercoopen ten vissche- bancke b den meest daer biedende ter haulce, dewelcke vercochte panden den debiteur mach lossen binnen zeven daghen naer de vercoopyngen; anders sorteert de vercoopyngen in effect, indien hijse binnen seven daghen niet en lost.

[87] Nota c. Item, den clercq ofte ontfangher van de venduen heeft voor sijn recht, van de pennynghen danof commende, van te innen IIII sc. van tpont groote, ende die de ven- ditie roupt II sc. van tpont groote, ofte dacheure, als de vendue boven tpont groote niet en gaet, ter discretie van de wet.

[83] Item, wie procedeert bij gheschrifte, ende daernaer gheadmitteert es ter faicte, is daertoe ontfanghelicke bij zijnnen eede in supplemente van preuve; halfve preuve beleedt hebbende es ghehouden voor volle preuve.

[89] Soo wie sijn erfve verbindt ter eerlicke executie, wettelicke voor eenighe schult ghesommeert sijnde ende ghedaecht sijnde ter betaelynghen, ende denselven niet en betaelt, payement ghevallen sijnde, soo est dat de erfve vercocht wert heerlicke bij subhastatie, den debiteur mach die lossen binnen XIIII daghen, oplegghende deselve somme ende wettelicke costen, daermede nyet den coop van weerden.

[90] Item, sulcke dylaeyen ende sallaris als de procureurs hebben ter vierschaere, alzoo hebben sij oock in camere.

[91] Ende den clercq ofte greffier es ghehouden, sonder den cost, de simple continua- tien te teeckenen in de ferie van de camere ghelijck de dylaeyen, ende anders niet.

[92] Ende alle actien werden betaelt naer dat zij groodt wesen zullen.

[93] Item, de saecke te faicte beleet zijnde, ende daertoe gheadmitteert zijn, van elck oorconde hebben schepenen ende den clercq IIII sc. par., ende de oorconden IIII sc. par. bin- der stede woonende, ende van buuten der stede ter discretie om den sallaris te tauxeren naer datter ancleeft d.

[94] Ende een simpel kennisse betaelt paertie voor trecht van den clercq IIII sc. par.

[95] Item, van alle acten van tauxatie van costen, daerof betaelt paertie VIII sc. par.

[96] Item, wie gedaecht es om te kennen ofte loochenen zijn cedulle ende hantteec- ken, opdat paertie tselve kent, behoudens sijnne exceptien, die es ghehouden de somme in questien te namptieren, tensij dat hij impromptis van sijn exceptien dosseert, emmers ten eersten dinghedaeghe ommecommende ter camere dewelcke pennyngen den heesscher soude moghen lichten op souffisant ende sekere, uuter handen van de wedt. a. men, C; manque, B. - b. visschebancke, C; visschebanke, B. - c. Nota, B; manque, C. - d. L'art. 93 est placé avant l'art. 92 dans C.

[97] Ende soo wie alsoo ghedaecht es omme te kennen ofte loochenen de cedulle, ende ten eersten dynghedaghe niet en compareert, men sal den heesschere consenteren deffault ende een herdaeghyngen met O-inthimatie, hem bij den messagier te kennen doen gheven de cause waeromme ende de redenen, ende dat, indien hij niet en compareerde, tghescrifte ende hanttteecken soude over ghekent wesen, altijts behoudens sijn exceptien van betaelyn- ghen jeghens den heescher.

[98] Item, naer costume alle daeghynghen van arrementen, van garrante, omme oor- conden te sien zweeren, omme responsiven te stellen, om te dienen van reprochen, om recht te hooren, [ofte] a veu de lieu te nemen werden ghedaen met O-inthimatie, ende bij non- comparitie wert voort gheprocedeert naer de meriten van der saecke tzij bij de heeschere ofte verweerder.

[99] Soo wie ghedaecht is om responsiven te stellen, per verbum credit vel non, bij sijn non-comparitie worden de faicten ghehouden over gheloochent, ende dienvolghende es paertie ghehouden sijn gheposeerde faicten te verriffierene.

[100] Item, die ten pericle van preuve niet staen en wille, mach deselve faicten stellen ter deelynghen van eede tusschen sijn paertie ende hem.

[101] Item, nemaer wie sijn preuve ontgonnen ofte ghedaen hadde, en soude daertoe niet ontfanghelick wesen, nemaer soude staen ten pericle van dien.

[102] Item, wie ghedaecht zij, compareert hij tzij ter vierschaere ofte ter camere, den heeschere wert hem ghehouden heesch te gheven verbael ofte bij gheschrifte met conclusie pertinente, op pene van te betaelen aen den verweerdere de costen van dien dage ende sijn dacheure, op pene ordinaire te nemen soo hiemaer volcht.

[103] Soo wie ghedaecht is te compareren voor den heere ende wetten, in vierschaere ofte in camere, op pene van desobeissant te wesen, ende niet en compareert, wert omme sijn desobeissance punierelicke ter discretie; indien de saecke paertielick gheschiet, men sal bij sijnne non-comparitie voort procederen naer de retroacte ende ter verstekyngen, ende voort ter contumatie achtervolghende.

[104] Item, de ghedaechde compareert ende ontfaet heesch, de verweerder wort ghe- houden alle exceptien, fynnen ende conclusie te proponneren, sijn declinatoire ende fyn b metten eersten dylaye, dilatoire metten tweeden, petitoire ten derden naerstcommende daghe ter camere, te weten, peremtoirelick op pene van versteken te sijnne van andere pryn- cypaele, midtsdat men deselve exceptien voor peremtoire houdende is, ende daernaer recht dient omme te eviterene de lanckheyt van de saecke.

[105] Item, ende noch omme de lanckheyt van de processen te schuwen, en sal den heesschere noch verweerdere moghen nemen in een partie eenwarf heurlieden ordinaire dy- layen, te weten, dach van raede, dach van absentie, dach op versteken te sijnne ende dach om de verstekynghe te purgieren, naer de discretie van den juge.

[106] Item, in sulcker wijs dat den heesschere ofte verweerdere heurlieden ordinaire dylayen ghehadt hebbende, ende niet en dienen, volghende de retroacten, van dinghedaghe te dynghedaghe, ofte camerdaghe te camerdaghen, sullen op de exhibitien van paertien ofte a. ofte, manque dans B et C. - b. ende fyn, B; manque, C. 215 anders ghehouden sijn peyne te nemen, omme ten eersten wedtdaghe ommecommende te dienen op dach van een dylaey voor al, ende op tversteken te purgieren.

[107] Ende, omme noch de abreviatie a van deselve saecke, [mach men] b ordonerene de partien hinc inde te moghen an elcander versoucken juramentum de calumpnia ghedaen te wordene die gheene goede cause en heift partie niet te dienen.

[108] Item, ende tselve mach den juge ex officio an deselve partien ende prokureurs versoucken ende ordoneren zoo te doene.

[109] Item, ende wie van partien tsij heesschere ofte verwerrere denselven eet weighert te doene, dat es tot alsulcken profite omme die den eet doet, als hiernaer volcht, te wetene, indien den heesschere tselve weighert te doene, es up peine van te succumberene van sinen voorstelle, finen ende conclusien, ende den verwerrere daerof gheabsolveirt te zine, ende voorts te zine ghecondempneirt in de costen.

[110] Noch es men in costume indien de verwerrere den eet weighert te doene, dat ware up peine van ghecondempneirt te zinc in de vulcomminghe van den heesch, finen ende conclusien bij den heesschere ghenomen.

[111] Item, ende indien den prokureur den bovenghenomden d eet weigherde te doene, zoude ghehouden wesen te scheeden van der zake ende costen te betalen.

[112] Item, ten ende dat alle partien, zowel heesschere als verwerrere, ten rechten ghe- dient zoude wesen, so zijn de prokureurs ten ancommen van huerleder postulacie ghehou- den eet te doene van partie in huerleder duechdelike cause goet raet te ghevene, huerleder zaken te agierene van camerdaghe te kamerdaghen, zonder die cause bij faute van tachter- volghen te laten interru[m]perene, up peine van e te zijnen eighen costen de gheinterriceirde partien te doen releverene.

[113] Item, van alle wettelicke causen de prokureurs note houden zullen over huerleder meester ofte meestresse.

[114] Item, van alle welke causen ende tot fornissemente, dies vorseit es, werden de pro- kureurs thueren lasten ghehouden 1 zekere te doene voor de somme van hondert pont par., ende wie ghedaecht es in materie van garante, den principalen hesschere en vermach in de prinsipale zake te procederene, tot van den garante gheordoneirt zij bij verstekinghe of andersins.

[115] Item, wie partie dient bij ghescrifte tsij van hessche ofte andwoorde, hij of sinen prokureur, werden ghehouden die te teekenen eer zij die exiberen te wetten, up peine van die ghehouden te zine van onwerden.

[116] Es ooc costume dat de greffier ofte clerc alle zijn copien die hij de prokureurs delivreren sal, van wat processen dat zij, wert die ooc g ghehouden te teekenen met zinen han- teekene up peine van die gherekent te zine voor nuliteit.

[117] Item, den greffier es in costumen van elken areeste inkenne ghedaen wesende up schepenkamere ende dat te stellen in de ferie of regystre, twee schele. a. abrevatie, C; labrevatie, B. - b. Les mots entre

[ ] manquent dans B et C. - c. Le texte A commence an mot ordonerene; il sert dans la suite de base au texte publié. - d. bovengenomden, A et C; voornoemden, B. - e. van, B et C; van te ziene, A. - f. ghehouden, B; ghehouden zijn, A et C. - g. die ooc, A et C; manque, B.

[118] Item, van alle acten van verstekinghe, tsij van andwoorde of van ander acten van concluderen a in rechte of in avijse, dewelke nootsakelic zijn omme tproces te instruweren, den greffier vier schele.

[119] Item, ende voor anderstont tselve proces zo behoorlic gheinstruweirt, wert onghe- houden sulke processen te houden over vuldynct b ende in state van wisene, up peine van tselve verclaerst te wesen diffectyf, dies werden de prokureurs ooc ghehouden van alle de sticken van den processe eenen inventooris te makene ende die te doen latene omme in tkaes van betrecke tselve proces par escryt over te draghene ende daermede tandwoordene ende ex eisdem actis gheseit te zine bene vel male.

[120] Item, wie van de voorgaende ende naervolghende kueren, hier in kamere ofte vierschare, van doene hebben zal in voorme van preuve, sal mueghen lichten extreit hier ute a kueren onder thanteeken van den greffier, up welc extreit gheloove gheajousteirt wert zonder breeder preuve te moeten doene, indien de zake bij dien fine decideirlic ware d.

[VIII] Costumen van verdeelinghe ende successie der stede ende poorterie van Waestene.

[121] Naer de costume van der stede ende poorterie van Waestene es tusschen den man ende twijf, naer de confirmasie van den huwelicke warachtich ghemeenscap ende com- munie, alsowel van den goede waer dat ghestaen of gheleghen zij als van den lichame, also- langhe als datselve huelic gheduert, tenware anders ghecondicioneirt voor trauwe ende melt- scap, of tenware dat zij ghedevorchiert waren bi den gheestelicken hove.

[122] Item, in sulker wijs dat alle de baten ende profiten, commeren ende lasten hem- leden upghecommen of die zij an elcanderen behuwet hebben, worden ghemeene, tenware dat voor trauwe anders gheordineirt ware.

[123] Item, alle gheconquesteirde goedinghen, mueble ofte immueble worden ghemeene.

[124] Item, van al welke goedinghen, de profiten daerof commende jaerlix, den man daerof heere es, nochtan en mach hij gheene van zijn huusvrauwen erve vercoopen of belasten, tenware dat de penninghen daerof commende gheinployert waren in ander erve of dat zoe haer consent daertoe dede, nemaer mach den man wel de leenen ende erve van zijnder zijde commende e vercoopen ende belasten.

[125] Item, nochtans en mach den man zijn leen ofte leenen niet vercoopen zuver van duware, tenware dat de vrauwe bij hueren eede verclaersde solempnelic dat zoe daerof renon- chierde, daertoe ooc bij hueren man ghea[u]ctoriseirt wezende naer costumen van den hoven daert ghebueren zoude.

[126] Item, in alle al[i]enatien van gheconquesteirde erven moet de vrauwe ooc huer consent doen dat huer beliefte, ende van dien onterven. a. concluderen, A et C; conclusie, B. - b. vuldynct, A et C; vuldient, B. - c. ute, B et C; ute dese, A. - d. Le texte C finit au mot ware. - e. commende, B; commen, A.

[127] Noch, naer deselve costume twijf es onder de macht ende auctoriteit van den man, zodat zoe niet staen en mach in wetten noch actien intenteren noch eneghe vaeliable contracten maken, zonder dauctoriteit van hueren man, tenware dat zoe ware een publieke coopvrauwe, in welken ghevalle zoe in tfeit van huere coopmanschepe vaeliable contracten ende huer actien intenteren mach.

[128] Item, wanneer een vrauwe gheinjuriert es, vermach deselve injurie vervolghen omme reparacie, dan duer de negligensie van hueren manne, die huer eere ende lichame meer dan zijn goet schuldich es te beschermen, nemaer ende hij dat niet a en doet, salt de vrauwe selve moghen vervolghen.

[129] Item, noch en vermoghen twee conjoncte persoonen in huwelicke, als man ende wijf, elc anderen eneghe vaeliable ghifte doen, tsij bij testamente of tsij bij ghifte tusschen den levende wechdraghens, mueble goedinghe gheven bij gheender maniere het ware, ende sulke ghiften zouden zijn gherekent nul ende negheene ende van onwerden.

[130] Item, tenware bij voorme van ravestyssemente, ende langher niet dan hemleden leven gheduerende, een van den besten partien, ende niet in catelen die ghedeelt sullen worden tenden de doot van den eenen of den anderen, half ende half; dacr nochtan kynders van hen beeden zijn, tsij van der eender zide of van der ander zide, ofte van huerleder beeder lichame ghecreirt, en zal sorteren in effect, in welcken ghevalle zouden alle de goedinghen ghedeelt worden half en[de] half tusschen den heere ofte kinders levenden.

[IX] Van testamenten ende van ghiften.

[131] Naer de costume der stede van Waestene zo vermach elc testament te makene, diet van rechsweghe niet verboden es, nemaer es bij dezelve costume verboden te testate- rene ofte disponerene boven den derden van zinen goede, daerinne begrepen wesende drie jaren tincommende van huerlieder leenen, zonder prejudicie nochtans van de douwagiere.

[132] Item, indien yement meer van zinen goede ghetestatert of ghedisponeirt hadde dan huer rechte derde van den goede, wert tselve ghededuceirt toten rechten derde van zinen goede.

[133] Item, welke loyale testamente moghen wezen ghedaen present notaris ende drie oorconden onder huerleder hanteeken, ende ooc present de wet updat den testatuer zoo belieft, ende sullen sorteren huer effect.

[134] Item, niement en mach aldaerb testamentuer wesen in een sterfhuus ende hem hoor fonderen te samen.

[135] Item, nemaer tkynt van den hoor ofte aeldync mach wel testament ontfanghen zonder inbringhen te doene bij den vader of moedre tenselven sterfhuze.

[136] Item, ende nietmin tselve kynt, hem presenterende c in de name van vadere ofte moedere mids huerlieder overliden, ende hem yet ghetestateert ware, zoude in dien ghevalle inbringhen ofte hem midsdien moghen uut deele houden. a. ende hij dat niet : en hij dat niet, A; en dat hij, B. - b. aldaer, A; ander, B. - c. presenterende, B; representeirde, A.

[137] Item, zoo ooc ander aeldinghen zouden mueghen uut deele bliven zonder inbrync te doene, alst hemleden dynct dat zij meer wechhebben dan huerleder deel zoude moghen bedraghen, midtdat niement en es bedwonghen in deele te commene.

[138] Item, ghifte in vervoorderinghe a van huwelicke, ghiften testamenten van erven zonder de presensie van heeren ende wetten sorteren in huer effect zonder breeder solempni- teit, maer niet ghifte van leene zonder realisacie.

[139] Item, nemaer ander ghiften als ghifte b inter vivos zonder realisacie daerof te doen gheschiene voor de doot van denghonen onder den heere, daer de ghifte ghestaen ende ghe- leghen es, ne sorteirt niet.

[140] Item, negheen ghifte van leene ofte nature van leene ne sorteirt niet zonder behoorlicke realisacie als vooren.

[141] Noch, als eneghe ghiften of ghiite van actien reele , disschen [of] godshusen ghegheven es op kerken, ende yement in godshuzen of cloostere begheift, daerinne gront van erven draghende, zullen de cloosters [of] kerken onder wien de ghiften zijn, desen grondt binnen den jare moeten vercoopen, ofte den heere onder wien zij ligghen doen vercoopen ten costen van dien in ghebreke wert, ende toe dien verbueren LX pont par. te verkouvereren up den coopscat.

[142] Item, alle ghiften condicionelic ghegheven, de condicien vulcommen zijnde, sullen de hoors ooc de ghifte doen sorteren, ende up zekere zal de ghifte zoo langhe in huerleder handen bliven ende de profiten daerof commende hemleden toebehooren, tenwared dat miserable persoonen tot onderhoudenesse ghegheven ware, in dien ghevalle zoude men moe- ten tincommen hemleden te onderhoudene laten de proprieteit in de handen van den hoirs tot anderstont.

[143] Item, alle ghiften testamentoore zullen moeten ghefurniert zijn eer de hoors deelen ofte onderplocken, onderhalmen of enich goet uten sterfhuse vertribueren, ende indien de hoors, omme den twist onderlinghe wesende, tselve niet en daden, zouden de testamentuers mueghen al wettelic van den souffisansten ende ghereetsten goede anverden, ende dat al vulcommen binnen den tijt dat sterfhuus noch open stonde, altijt tselve tsterfhuus open blivende als vooren, tot het sterfhuus vulcommen zal zijn bi den testamentuers of bij den hoirs.

[144] Item, alle ghiften [bij] contracten, dewelke die man ende wijf doen voor trauwe ende meltscap, sal sorteren in effecte vaeliable wesende.

[X] Van successien ende maniere van deele.

[145] Noch naer de costume van der stede ende poorterie van Waestene, naer de doot van man of wijf, de lanxtlevende van hemleden beeden conjoncte persoonen deelt de ghe- rechteghe helt jeghen de hoors van den overleden van allen den goede, erve ende cateil, a. vervoorderinghe, A; voorderynghen, B. - b. als ghifte, A; manque, B. - c. reele, B; zilen, A. - d. ten- ware: te weten, A et B. hemleden tsamen toebehoorende, waer dat ghestaen ende gheleghen es binnen den lande van Vlaendre of daerbuten, bin den huwelicke hemleden toebehoorende a, tenware dat bii contracte van huwelicke anders besproken ware ende ghecondicioneert.

[146] Item, in dese costume negheen cateil ghesondert en es dan tkateil staende up leenen, als de beste veurst, den leenboom ende ander cateil den leene volghende ende sor- terende nature van leene onder de heerlichede daeronder die ligghende zijn.

[147] Noch, alle losrenten ende lijfrenten zijn gherekent voor cateil, tenware gheipo- tikierde renten beset up leenen, die hemlieden deelen naer de costumen onder wien tbeset licht.

[148] Item, den lanxtlevenden, tsij man of wijf, heift bijleven up leenen van den overleden, te weten, de helt van den incommen mids de helt van den lasten costumiere te betalen, tenware up verhuwede persoonen ende leenen.

[149] Item, up ghecochte leenen gheen bijleven en valt, midsdat men coopscat inbrin- ghende es.

[150] Nemaer b, hadde vader ende moeder bin hueren leven, in tmaken ende bespreken van den coope ende voor ervenisse van leene,van den coopscat disponeirt, den oudsten hoir dan c onghehouden es van eneghe coopscat in te bringhen; maer onghehouden naer dispo- sisie, zoude d coopscat inbringhen of tleen laten ter rente stellen bij subastasien, mitsdat het jonxte kynt ende zijn medeconsoorten ende e de wedewe alzowel recht an den coopscat hadden als den outsten zone.

[151] Item, bileven heift stede ter cause van den leenen die f sucsederen up den eenen of up den anderen van de conjoncte persoonen nietjeghestaende dies vorseit es, ghe- duerende huerleder huwelic, nietjeghenstaende dat deen of dander van hemleden ofte alle beede verhuwet zijn.

[152] Item, naer de costume, noch updat den man tleen van zijnder huusvrauwe belast hadde zonder huer consent, midsdat hij tselve vaeliabelic niet doen en mochte, zijn hoo-s moeten dat lossen metten ghemeenen goede ende zuverene; maer hadde hij tselve zijn leen ghelast, de wedewe en zoude niet ghehouden wezen dat te helpen ontlastene of te zuveren, misdat hij als hooft van den huuse doen mochte te zijnder prejudicie ende niet ter preju- dicie van der vrauwe die niet doen mochte dat huer beliefde.

[XI] Noch van sucsessien van deele.

[153] Naer de costume, opdat g vader ende moedere eneghe kinderen hebben die ghe- emancipeirt zijn, ghehuwet of uten broode zijn, of anders duer promosie van officie, ende nochtan overlijt sonder enich wettelic hooir van zinen lichame achterlatende, indien hij ghehuwet gheweist hadde, zouden deelen jeghen zinen ofte hueren conjoncten persoon de a. La phrase depuis: waer dat ghestaen jusqu'à toebehoorende manque dans B. - b. Nemaer, B; N.maer, A. - c. dan: men, A et B. - d. zoude: als zoude, A; soude, B. - e. medeconsoorten ende, B; moeder con- soorten en, A. - f. die, A; te, B. - g. opdat, B: dat, A. helft van allen den goede hemleden beeden toebehoorende, ende niet de susters ofte broeders van den overleden persoon.

[154] Item, behoudens ooc te betalen de schulden van den sterfhuze half en

[de] half, ende de costen van den a pit ende uutfaert alleene tsinen iaste.

[155] Item, ende indien sulc kynt onghehuwet storve, zouden vader ende moeder, tbedde gheheel, ooc alle tgoet tselve halen alleene, ende niet de suster noch broeder, betalende schulden als vooren.

[156] Item, als een kynt overlijt naer de doot van vader of moeder, ooc gheen kynderen van zijnen lichame, legetime wezende, achter en laet, ofte noch suster of broeder, de vader ofte moeder lanxtlevende deelt jeghen de hooirs ofte aeldinghen van denselven kinde de gherechte helt van allen den goede, midsdat de vader ofte moeder deelende zijn van hueren laesten kinde van wat zijde dat huerleder comt.

[157] Item, ende midsdien ooc en mach vader ofte moeder huerleder kinderen noch kintskinderen niet exerederen zonder cause legetime ende kennesse van zaken in rechte ghefondeirt.

[XII] Ander sucsessie tusschen de kinders naer de doot van vader ende moeder.

[158] Item,

[naer] de doot van vader ende moeder de legitime kinderen deelen huer- leder vader ende moeder goet per capita, tsij erve of cateil, negheen goet ghesondert, preter de leenen patremoniale of matremoniale.

[159] Item, naer deselve costume, midsdat representasie stede heift, so zijn de kints- kynderen van den overleden persoonen capable tsamen te deelen, jeghen huerleder ooms ende moyen tgoet van huerleder grootheere ofte groote vrauwe, ooms of moyen goet, tsij van der vaderlicke ofte moederlicke zijde.

[160] Item, welke b kinderen tsamen maken een hooft onder hemleden allen, ende niet meer.

[161] Ende midsdat niement bastaert en es naer deselve costume van zijnder moeder- zijde, ende sullen deselve kynderen elegitime moghen van huerleder moedersweghe metten legitime kynderen in deele presenteren, daertoe capable zijnde, om sulc ende ander goet te helpen deelen, ende dat alsoverre als de legitime kinderen gherecht zijn per capita van huerleder moedersweghe.

[162] Item, ende wie in deele van sulken ofte anderen goede hem houden wille, die es ghehouden in te bringhen dies hij tevooren wech heift ghehadtc voor toverliden van vader of moeder, sustere of broedere, ooms of moye. altijts de ghiften van werden blivende ende zonder prejudicie van deele, tghuent dat de kinderen van sulken aeldinghen ghegheven es ghe. weest als vooren. a. van den, B; vat, A. - b. welke, A; wettelicke, B. - c. ghehadt, A; gheweest ghehadt, B.

[163] Item, ende hoewel dat vooren bewesen es bij costume den dooden den levenden ervende es in alle zine goedinghen, nochtans werden de hooirs ghehouden zekere te doene van tsterfhuus te purgierene van allen lasten, schulden, negheene ghesondert, te weten, vul- comminghen van testamenten ende anders, daerinne dat zij ghehouden zijn naer oordinanse dat zij deelen zullen.

[164] Item, wie van dcn aeldinghen hemleden hooirs ghefondeirt sullen hebben, ve- zweghen jeghens deen den anderen enich goet ofte schulden, ofte behoorlicke inbringhen niet en dade om gheliken deel van goede te malene, zoude bij dien ontvreimt wesen van den profiten van denselven versweghen goede tot zijnder scade ende tot profite van andere zijn coheritiers.

[165] Ende de redene es dat naer deselve costume in alle soorten van sterfhuzen de schade, commen van versweghen goede, redondeert ter a schade van diet versweghen heift ende ten profite van ander als vooren.

[166] Item, wie de macht niet en heift omme in te bringhene alsoot voorseit es, dat zij vooren ute hebben ende wech, die wert ghehouden stille te stane tot zijn consoorten alsovele ghedeelt zullen hebben als hij wechheift uten selven sterfhuse, midsdatter gheen lieve kyn- deren bevonden noch ghemaect en moghen wesen in een sterfhuus.

[167] Item, wie hem een deel van dien ofte helt vooren ute heift ghehat, inbracht heift ter eester doot van vader of moeder, ne wert niet meer ghehouden ter laster doot dan dander helft ofte reste van dien in te bringhen, ende dat doende wert capable om dienaengaende te deelene.

[168] Item, wie ter eerster doot van vader ofte moeder renonchiert van den goede te deelen hem tevreden te houden, mids de helt van der ghifte die hij hadde moeten inbringhen, ende nochtans hem fondeirt tenden b der doot van den lanxtlevende, ne sal maer ghefon- deirt zijn ende ghestaen met deen helft van der ghifte aldaer inne te bringhene.

[XIII] Noch van sucsessie van deele c.

[169] Al eist dat van der conjonctie, man of wijf alle huerleder goedinghen ghemeene zijn, ende dat, naer toverliden van den eenen of van den anderen, tselve goet wert ghedeelt bij den hooirs ende de lanxtlevende half ende half.

[170] Nochtans oft zoo ghebuerde dat gheduerende thuwelic zij ghedevorcheirt worden bij den gheestelicken hove, ende deen of dandere van beede deser weirelt overlede, zo zoude tgoet van den overleden ghedeelt worden bii den hooirs van den overleden pnder elcander zonder den lanxtlevenden d daerover te roupen als an tselve goet van den overleden gheen recht hebbende, utedien dat zij eens deel van tevooren van goede ghemaect hadden ende elx deel van den ghemeenen goede bewesen was. a ter: de, A et B. - b. tenden, A; siin ende thende, B. - c. van deele, A; ende verdeelen, B. - d. Les mots : onder elcander zonder den lanxtlevenden, manquent dans B.

[171] Item, naer deselve costume, updat ghebuerde dat de devortie ghebuert ware ter cause van adulterie, die daerof de cause ware, zoude zijn recht van douware up leenen ver- liesen ende anders niet.

[172] Item, ende naer de costume, updat zij anderwaerf wederomme reconsilgierden ende versaemden huushoudende, in dien ghevalle, ipso facto werden a alle huerlieder goeden wederomme ghemeene als vooren.

[XIV] Noch van ander sucsessien commende van bastaerdien.

[173] Naer de costume dat niement bastaert gherekent es van zijnder moederlicke zijde, zodat hij bij dien ooc ontvreimt zoude wezen van der sucsessie, ooc zoo en es niement ver- stekelic commende van der moederlicke zijde ende naerstbestaende, hij en es capable omme te deelen tgoet van eenen overleden bastaert.

[174] Item, een bastaert volcht vridom naer de poorterie van zijnder moeder ende niet van zinen vadere naer de oude costumen hier gheuseirt.

[175] Item, nemaer eenen bastaert wettelic ofte anders ghelegitimeert bedijt capable om te deelen ofte helpen deelen tgoet van zinen vadere, ende midsdien zo volcht hij het vridom ende poorterie van zijnen vadere ende met van zijne moedere.

[176] Item, een bastaert onghelegitimeirt, stervende zonder hooir van zijnen lichame. de hooirs van zijnder moederszijde deelen de helt van den goede alleene zoowel in successie als in cooplant ende de heere dander helt.

[177] Item, tgoet van eenen ghelegitimeirden bastaert wort ghedeelt bij den hooirs van den vaders ende moeders zijde, half ende half, daer gheen legitime kynders zijn of ander kynders capable omme sucsederen als vooren gheseit es.

[XV] De maniere van de deelen ende van issuwe.

[178] Item, zoo vooren gheseit es dat tusschen den lanxtlevenden tgoet hem deelende es half ende half, zoowel in mueble als immueble goedinghen.

[179] Soo es ooc costume dat de hooirs volghen den poorterlicken zekere die zij daertoe verzocht wesende doen moeten, in wat condisien van sterfhusen dat zij; ooc moeten zij de helft van den lasten draghen den ghemeenen sterfhuze angaende.

[180] Item, bovendien zijn ghehouden alleene als vooren te betalen de exequie, ooc tes- tamenten ende den cost van der uutvaert ende vergaderinghe van dien ghedaen, zonder den last van den lanxtlevende.

[181] Item, gheduerende den tijt dat sterfhuus opene ende onverdeelt bliven zal, zo zal den cost van eten ende dryncken wesen ten laste van den ghemeenen sterfhuse, ende die redelic ghedaen wesen ende in affairen b tselve sterfhuus angaende. a. werden, B; in dien ghevalle werden, A. - b. affairen, B; affere, A.

[182] Item, waeromme elc ghehouden es, ende bijzondere den lanxtlevende es ghehou- den te commene binnen XL daghen ende staet te maken, de heeren ende wetten het sterfhuus te kennen te ghevene, deellieden te versouckene up de boete, ende al te doen a bin XL da- ghen, te plocken ende halmen up dobbel boete van LX lb. par., tenware dat zij van der wet breeder uutstel hadden boven b de XL daghen leden zijnde c.

[183] Item, ende vermueghen omme trechte van der stede issuwe deselve schepenen met- ten greffier te trecken ten sulken ofte andere sterfhuusen, al waren zij wonende buten poor- terie in ander plaetsen, ende tgoet daer bevonden wesende dat te scriven, cofers te sluten ende toe te zeglen telx rechte.

[184] Ende schepenen van Waestene vermueghen eenen, porter van Waestene zijnde, en[de] hij naer dien hem elders in ander plaetsen poorter maect ende dan overlede, schepenen vermueghen tselve te d doene als boven.

[185] Item, wie bevonden ware infractie ofte openinghe van denselven cofers te doene zonder de wet ofte kennesse van vocht ende schepenen ende tresorier, of ooc enich goet uut een sulc sterfhuus vertribueirde, dat ware de hocte van LX pont par., ende bovendien punier- lic van reeuroof ende tselve goet weder te restituerene.

[186] Item, wie hem hooir in een sterfhuus fondeirt, ne mach gheen cessie van goet doen, dies heift hij een maent tijts om hem te beraden ende delibereren e.

[187] Item, dat van nu voort an f, gheen wedeware ofte wedewen sterfhuus niet vlie- den en zal.

[188] Item, ende hoewel dat de bileven up leenen ofte de duwarien den persoon vol- ghen als vooren, indien ten sterfhuse meer schulden dan goet bevonden ware, de crediteurs zullen mueghen, om ter vulder inninghe te gheraken, prosederen up trechte van den man ende niet van der vrauwe.

[189] Item, updat man ende wijf doot wesende, niemant hem en fondeirde hooir ten sterfhuuze uut vreeze van den schulden, den heere ende wet zullen de kennesse telx rechte daerof nemen, tgoet inventorieren, de crediteurs updaghen, de boucken ende bewijsen visen- teren, ende tgoet bij distribusie den crediteurs toelaten, altijt de gheprevelegierde schult voo- ren uut gaende.

[190] Ende, indien daer meer schult dan goet bevonden ware, de wettelicke costen betaelt zijnde, zullen de ander goedinghen denselven aeldinghen toeghelaten zijn om te dee- len als vooren, ten ende dat tzelve goet ten rechten hooire beweghen zij, altijt wel verstaende dat wie deelen wille, moet goeden zekere doen voor den deel om een jaer naer dat ghedeelt wert als vooren, of anders niet wezen capable.

[191] Item, wie ofte wat persoon, vreimde der stede ende gheen poortere, deelen wilt b tgoet van eenen poortere deser stede, es de stede issuwe schuldich, te weten, XVIII schele van elc pont groote.

[192] Item, wanneer een sterfhuus binder stede gheschiet, de aeldinghen sullen issuwe betalen ende niet den lanxtlevende van den twee conjoincte persoonen, midsdat hij niet en profiteirt noch en deelt. a. doen, B; done, A. - b. boven, A; boven dat, B. - c. zijnde, A; zijn, B. - d. te, A; goet te, B. - e. delibereren : deliberene, A; deliberen, B. - f. an, B; in, A. - g. wilt, B; manque, A.

[193] Item, wanneer een poortere zijn iaeste erve vercoopt binnen der stede ligghende, die es issuwe schuldich van derselve erve alleenlic ende niet van alle ander goet hier voormaels vercocht.

[194] Item, nemaer behilde hij alzovele erve noch a, dat die bij jare werdich bevonden ware thien schele sjaers, hij ware vrij van issuwe.

[195] Item, ende eenen vreimden persoon, ghecn poortere wesende, weder dat hij littel of vele erven vercoopt, es van den coopscat issuwe schuldich; zoo es hij ooc van belastinghe van renten, alsoo dickent alst ghebueren zal.

[196] Item, wie van vreimde ghediede persoonen belast hadde, issuwe betaelt hebbende, ende die vercochte dies hij van te vooren betaelt hebben mochte, deselver zoude hem ghede- falkiert zijn, ten daghe van der betalinghe van der voorsede issuwe.

[197] Item b, dies es de stede van Waestene vrij voor eenen yeghelicken omme drie jaren te commen wonen ende poortersnerringhe c te doene d, ende voorts ooc daerute te ver- trecken zonder issuwe te gheven van zijnen conquesten ofte inghebrochten goede.

[198] Item, elc poorter mach zijn erve ende goet belasten zonder daerof issuwe te betalen.

[XVI] Van ervenesse ende ontervenesse ende van naerhede.

[199] Naer de costumen deser stede alle erven die den heere coornerente ghelden. daerof wort de ontervenesse ende ervenesse ooc e ghedaen bij maninghe van den baliu ende vonnesse van schepenen; ende van sulken vercochten gronden heift de heere marcghelt.

[200] Item, de gronden ofte erven die den heere gheen coornerenten en ghelden, daerof gheschiet de ervenesse alleene present vocht ende f schepenen, absent den baliu, ende zonder maninghe, ende en gheven gheen maercghelt.

[201] Item, de landen die koomerenten schuldig zijn, die zijn den heere ter belastinghe ofte vercoopinghe maercghelt schuldich als vooren, dats XV schele van elc pont groote.

[202] Boeten g. Item, elc es ghehouden, coopere ende vercoopere, ten halme, ervenesse ende ontervenesse te commene bin XIIII daghen naer de date van den contracte of emmer ten eersten dinghedaghe daernaer, up de boete van drie pont parisise, die in ghebreke wert.

[203] Item, elc es ghehouden den rechten looyalen coop over te bringhene up arbi- traire correxie ende voorts de boete van drie pont par.

[204] Item, wie eneghe rente verzweghe sonder h te kennen te gheven, die es ghehouden de gheïnterriseirde partie daerof restitusie te doene ad arbitrium i boni viri ende de boete toe dien van thien pont par.

[205] Item, maer wie zijn lant of goet vercoopt metten lasten van ouden tijden utegaende, die ware onghehouden van restitusien ende boete. a. noch, A; manque, B. - b. Item, B; manque, A. - c. poortersnerringhe, A; neerynghe, B. - d. doene, A; commen doen, B.-- e. ooc, A; manque, B. - f. ende, A; manque, B. - g. Boeten, B; manque, A. - h. sonder, B; manque, A. - i. ad arbitrium : adalatum, A; ad alatu, B.

[206] Naerheden a. Item, wie naerhede van erve hebben wille naer dervenessse, de naeste capable omme sucsederen zal gheprefereert wezen.

[207] Item, es den cooper ende vercoopere evenghelijc bestaende den vercooper, den calengierder en zal maer medecoop hebben, te weten, de helt van den gronde ende catelen, mids den prinsip[a]len coopere daerof uut cost ende schade te doene, ende anders niet up- dat den coopere belieft; nemaer wil den coopere van den gheheelen coop scheeden, moet den calengierder anverden, maer evenghelijc bestaende dats te verstane beede van vaderlicke of moederlicke zijde.

[208] Item, want anders twee persoonen evenghelijc bestaende deen van der vaderlicke zijde ende dander van der moederiicke zijde, zal gheprefereirt wesen hij die van der zide bestaende es van wiens weghe den vercoopere derve toeghecommen es.

[209] Item, nemaer in conqueste erven sullen deelen half en[de] half midsdat zij even- ghelijc recht hebben.

[210] Item, wie capable ter naerhede over den coop van lande gheweist heift, zonder te verclaersen naer toverslaen van den coope, emmer binnen drie daghen daernaer, dat hij naerhede ofte medecoop beghert, die en sal ter naerhede niet capable wezen, midsdat men tfineren b van denzelven coope den coopere dicwijle zijn ander goet te verliesen gheift, dat van gheenen noot wesen zoude, updat sulc persoon verclaers dede, als vooren.

[21]] Item, wie naerhede calengieren wille d ende niet en achtervolghen of van dien secumbeirt, boet drie pont jeghen den heere.

[212] Item, elc calengierder wert ghehouden selve in erven te gane, midsdat niement en es capable om voor ander calengieren, up de kaloenge van onwerden verclaerst te wesene.

[213] Item, een calengierder heift sulc recht ende actie van garante up den vercoopere als zoude ghehad hebben den principalen coopere, al waert ooc zoo datter bedroch ware boven de helft van den juusten prise.

[214] Item, een calengierder es ghehouden zijn calaenge te doene voor twee schepenen ter presensie van den clerk ofte greffier, diet up tregistre ofte ferie zal stellen, waervooren zij hebben sullen ghelijc voor een wettelicke kennesse.

[215] Item, een calengierder es ghehouden zijn partie up te legghene godspenninc, lijf- coop ende ooc prinsipael coop, indien daer proces up rijst, of te namtieren in de handen van der wet.

[216] Item, of anders en zoude niet ontfanghelic wezen daernaer ter diffinitive scaden ende interresten te rekouvereren, indien hij zijn kalaenge obtineirde.

[217] Item, een kalengierder heift sulc recht van betalinghe als den principalen coopete, midsdat hij zekeren doet denselven coopere uut costen ende schaden te doene, ende hem indempne te houden dien angaende, up de calaenge van onwerden.

[218] Nota e. Ende wie naerhede van landen hebben wille, daer dervenese ghedaen es, present schepenen, absent den baliu, die es ghehouden bij derselve costume dat te doene bin a. Naerheden, B; manque, A. - b. tfineren, A; tfurnieren, B. - c. calengieren, A; manque, B. - d. wille, B; manque, A. - e. Nota, B; manque, A. nen zeven daghen ende zeven nachten, emmers onbegrepen bin den eersten camerdaghe naer de calenghe, up de kalaenge van onwerden.

[219] Item, ende van de ervenesse van landen ghedaen, present den baliu ende schepe- nen, dewelke ghedaen zijn bij wijsdomme ende maninghe van denselven baliu ende schepe- nen, moet de calaenge doen bin XIIII daghen ende XIIII nachten ofte emmers ten eersten dinghedach ommecommende naer de ontervenesse, ende dat up de kalaenge van onwerden.

[220] Item, wie naerheit calengiert ende hem naerdien de naerheit ghepresenteirt es zeven daghen daernaer, omme den principalen coopere uut costen ende schaden te doene behoorlic, en[de] dies in faute te wesen behoorlic te vulcommene ende te vuldoene, es up de calaenge van onwerden hoe lettel ghebrec daerin bevonden zoude wesen.

[221] Item, hanghende welken tijt van payemente ofte vuldoen ende zeven daghen, den coopere ervachtich bliven mach updat hem belieft, of dien gront bringhen in de handen van justicie tot zijnder optie.

[222] Item, wie in erven gaet, die es den halm ooc schuldich ende den vercoopere tmaercghelt, daer maercghelt betaelt moet wesen, tenware anders besproken.

[223] Item, naerhede heift stede van lande ter heerlicke executie vercocht , in wat manieren het zij.

[224] Item, gheen prescripsie van tijde en heift stede jeghens absente persoonen uten lande van Vlaender wesende in pilgrimagen of in huerleder coopmanschepen, ofte oockb onbejaerde weezen onvoorsien wesende van vochden.

[225] Item, nietmin de absente persoonen, gheen weesen wesende, zijn ghehouden in persoon of bij prokureur huer kalaenge te doene, ende de onbejaerde kinderen naerdien zij te hueren jaren ghecommen zijn, te weten c, elc binnen zeven daghen ende zeven nachten ofte XIIII daghen of XIIII nachten d als boven, of anders niet ontfanghelic.

[226] Item, hoe men eneghe landen ofte gront van erven alieneirt, te wetene, bij coope, bij laghe daer goet of ghelt in bate toegheleit es, naerhede heift daer stede; ende den pachter behout altijt zijn huere, dies een pachter selve dit lant coopende, coopt zijn huere doot ende pacht.

[227] Item, de calaenge die ghedaen zijn, present schepenen alleene, in kaes van processe, sal e zulc berecht wesen in camere, ende de naerheden die gheschien g bij maninghe ende wijsdom in vierschare, ende dat b ten poortghedinghe wezen zal.

[XVII] Van contracte ende coopmanscepe inter vivos.

[228] Alle behoorlicke contracte ter goede trauwe ghedaen, die sorteren naer de cos- tume in huer effect, tenware dat deen of dander van den contractanten peniteirden, twelke zij sullen mueghen doen binnen XXIIII hueren, behoudens te zijnen laste alleene den lijf- a. executie vercocht, B; exekusien brocht, A. - b. oock, B; manque, A. - c. te weten, A; manque, B. - d. of XIIII nachten, A; manque, B. - e. sal, A; manque, B. - f. wesen, A; wesende, B. - g. die gheschien, A; manque, B. - h. dat, A; manque, B. coop, godspenninck te betalen binnen XII hucren, up peine dat de coop sorteren zoude in zijn effect; ende en zijn gheen contracten verstaen binnen deser stede effectelic ghedaen dan naer deselve XXIIII hueren daer deen noch dander niet penitere.

[229] Item, hoewel die peniteirt nochtans enich ghelt up den coop ontfanghen hadde ofte betaelt hadde, hij die peniteirt zoude dat verliezen ten profite van denghenen die de coop hout, ende dat omme zijn schade.

[230] Item, ende alsovele als de vercoopere ontfanghen hadde van den coope, zoude hij moeten den coope gheven tot het ghelt dat hij hem zoude moeten restitueren, midsdat de vercoopere bet weet wat zijn goet werdich es dan den coopere.

[231] Item, wie peniteren wille, die es ghehouden tzelve te doene, present twee schepenen, ende dat in note te doen stellen omme te eviteren de groote costen van oorcondschepe ende processe.

[232] Item, in alle contracten ter goeder trauwe ghedaen zijnde, de hooirs alsowel garant ghehouden zijn te doene als den overleden jeghen de gheinterriseirde partie, ende voorts onghehouden van boeten, indien a daer boete anclave jeghen den heere.

[233] Item, van alle ghelike ende ander zaken daer boete an cleift, de boete volcht den persoon ende niet zijn goet, tenware dat de zake in rechte gheconcludeirt ware voor dat overliden van den persoon die de boete verbuert hadde.

[234] Item, alle interesten, schaden ende grieven daerinne den overleden persoon ghehouden partielic, sullen de hooirs ghehouden zijn dat te restituerene ende refonderene, midsdat zij tselve goet niet liberder mueghen anverden dan den overleden toebehoorde.

[235] Item, ende alsoo alle ander leveringhe van coope ende vercoope daerinne de overleden ghehouden was in zijnen leven, zijn de hoors ooc ghehouden te fumierene.

[XVIII] De costume van weeserije.

[236] Vader of moeder lanxtlevende zijn ghehouden bij der costume van Waestene naer den overliden te kennen te gheven huerleder sterfhuus b, ende huerleder kinderen in vochdien te stellen, deellieden te kiesen uter wet om splete en[de] deel te maken, ende tgoet over te bringhen bin XL daghen naer den overleden, up de boete van X pont par.

[237] Item, de vochden zijn ghehouden naer tonderplocken ende halmen ten eersten camerdaghe metten lanxtlevenden al tgoet over te bringhen bij ghescrifte in goeden verclaerse, ende te doen stellen ten weeseboucke zowel leen, erve als cateil.

[238] Item, welke catelen, te ghelde ghextimeirt, werden toeghelaten den vader ofte moeder, ende dan zekere van den prinsipalen penninghen te doene ende voorder niet, met dat zij de kinderen houden up de baten van den goede.

[239] Item, want van den incommen van den vraemgoede en zoude profiteren vader noch moedere dan ter ordinanse van vocht ende schepenen, vrienden ende maghen staet ter discretie. a. indien, B; in die, A. - b. sterfhuus, B; werfhuus,

[240] Item, van den penninghen ende incommen van den vraemgoede werden de voch- den ghehouden alle jare rekeninghe te doene, ende van gheen ander goet, omdat mense hout up de baten van den incommen van den goede, als es gheseit.

[241] Item, de penninghen van den weezen zijn de vochden ghehouden te crooise ute te legghene bin zes weken naerdien deselve in huerlider handen gheweist hebben, ten ad- venante van den penninck XVI, ofte in de schepenehanden als uppervochden overe te bringhen ende omme huerleder exkuse daermede alsoe te doene.

[242] Item, de vochden, weezeghelt uutghevende a, zullen huerleder doen versekeren over tcrooys ende principale, ende de zekere alle jare vernieuwen ende ooc ten wete van schepenen, up peine van schade te refonderen ende voorts de boete van drie pont parisise te verbuerene.

[243] Item, wie handelare wesen zal van weesegoet, zal, updat den heere ende wet be- lieft ende den medevocht, zekere doen ende anders niet ontfaen, midsdat dicwijls ghebuert dat rijcke weesen van min dan soufisante vochden, al bestaen zij naest, gheregiert worden.

[244] Item, ende updat beede de vochden van der vaderlicke ofte moederlicke zijde van sobere regemente waren, so sullen den heere ende wette daerin moghen voorsien ende committeren eenen derden persoon nut ende ydoon ten gouvernemente van der weezen, mids redelicken salaris ter discrecie.

[245] Item, de vochden ende gouvemuers sullen alle jare in de langhe weke voor Sincxen b, te wetene maendach, disendach ende woensdach, rekeninghe ghehouden zijn te doene voor vocht ende schepenen, die alle jare alsdanne de rekeninghe van weesen houdende zijn van den vraemgoede, alleene c up hemselven, daer vader of moeder en es; nemaer, daer vadere of moeder es, ende gheen vraemgoet, en zijn maer ghehouden den zekere te doen vemieuwen, daer zekere zijn, ende te kennen te gheven dat houdenesse es, dat es, dat de vader ofte moeder de weezen houden up de bate van den goede.

[246] Item, ende hoewel eneghe kinderen met vader of moedere niet en blijven wo- nende naer de doot van deselve vader of moedere, nochtan en zullen sij d van den goede, dat huerleder vadere es houdende als houdenesse, deselve kinderen van den jaerlicschen incommen e niet profiteren ende schult daerof te maken, mids updat zij thuusquame ziec of ghesont, dezelve vader ofte moeder die kinderen ghehouden zal zijn te houden ende onderhouden, thuerleder coste ende niet ten costen van den weesen.

[247] Item, ende en es niet alleene vader ofte moeder dies voorseit es ghehouden te doene, maer zijn ghehouden de kinderen te onderhouden, onderwisen, ambacht leren en- de al naer de gelegentheit ende qualiteit van den persoon ter goeder discrecie.

[248] Item, in twelke doende, bij faute van incommenden goede, moghen de vocht ende schepenen van der weezen goede den vader ofte moedere wat toekeeren ten surkoerse.

[249] Item, vochden van allen weezegoede es verboden daerof te contracteren g, belas- ten ende vercoopene, tenzij met octroye van schepenen ende met kennesse van zaken daerop thebbene. a. uutghevende, B; uutghevene, A. - b. Sincxen, B; Sinchen, A. - c. alleene, A; alle, B. - d. sii, B; manque, A. - e. incommen, B; manque, A. - f. ende, A; manque, B. - g. contracteren, A; alieneren, B.

[250] Item, twelke doende ende een gouvernuer overlijt, den medevocht wert dat ghehouden te kennen te gheven binnen zes weken vocht ende schepenen van der stede, ende eenen ander vocht te begherren jeghens de eerste rekeninghe, ende dat up de boete van drie pont par.

[251] Ende, mids dat de administracie van goede ancleift, een vocht alleene niet vaelia- belic doen can, den naesten capabelsten om sucsederen zijn selfs wezende, wert de naeste omme vocht te wesen, te weten updat hij vercooren ware, gheen poortere zijnde, wert ont- fanghelic vocht ende administrateur te wesen daer administracie an cleift, behoudens seker soufisant doende voor de handelinghe, ende mids ooc dat hij hem verbinden zal alhier te rechte te staene, ende te dien fine zal hij domicilie haelen, updat hij opzittende es.

[252] Item, tlast van vochdieschap cesseirt als de weesen huwen, sterven, in religioene begheven hemleden, of tot a eneghe dighniteit van officien commende ofte tot promotie, of dat zij commen ter ouden van XXIIII jaren of daerboven.

[253] Item, cesseirt ooc vochdieschap als de weesen thuerlieder goede ghedaen zijn, te weten capable verclaerst zijn omme van tincommen van huerleder goedinghen, in welc ghe- val en zijn de vochden jaerlix ter rekeninghe niet ghehouden te commene.

[254] Item, de weesen huerleder selfs wesende, de vochden werden ghehouden hemleden bewijs te doene van huerleder goet, rekeninghe ende ooc reliqua bin XL daghen, up peine van heerlic daervooren gheexekuteirt te wesen, ende toe dien b verbueren de boete van drie pont par.

[255] Item, wie weezeghelt c ten crooise hout up personelen d zekere, die moet, dies ver- maent zijnde, bin eenen jare naer tvermaen de penninghen uplegghen, of men zal de penninghen up zekere innen.

[256] Item, ter opsie van den weesen zullen de vochden ten costen van den weezen dachterstellen van pachte ofte renten innen ende schulden moeten innen naerdien dat zij thueren goede ghedaen zijn, ende mueghen huerleder vochden ontlasten dat selve jaer.

[XIX] Van de costume die men useirt tot inninghe van alle renten gheestelic of werlic, ende van ofwinninghe van gronden.

[257] Item, alderwerc eest, van nu voort, wie renten heift up eeneghe gronden van erven, die en zal die niet langher verbeiden om de achterstelle te innen dan drie jaren, up peine van ten surpluse hij dies meer heeschende es, niet ontfanghelic verclaerst te wesen.

[258] Item, es ooc ghehouden de rente van den debiteur van zinder rente te someren ter betalinghe XIIII daghen te vooren aleer hij te wetten procedeirt, up verclaerst te wesen niet ontfanghelic, zoo hij prosederende es.

[259] Item, ten eersten dinghedaghe ommecommende, bij faute van betalinghe, mach zinen rentebrief, bouc ofte boucken of ander bewijsen autentyc, als elc heift van zijn rente, ten dinghdaghe van den poortghedinghe deser stede vertooghen, metsgaders tverclaers van den a. tot, B; dat, A. - b. toe dien, A; daertoe, B. - c. weezeghelt, A; weesegoet, B. - d. personelen, B; persoonen, A. achterstellen doen of doen doen ende impretreren een daghinghe up den persoon, die enich recht pretenderen thebbene in de ypoteke, in de rentebrieven oft boucken of autentike bewij- sen verclaerst.

[260] Item, ende indien den debiteur niet en compareirt ten ghedinghe ommecom- mende, de rentier sal versoucken bi den non-comparitie defaut ende een ander herdaghinghe a met O-intimatie, daerbij den debituer te kennen ghevende, weir dat hij comt ten dinghedaghe ommecommende ofte niet, men procederen zal bij contumasie ter ofwinninghe, bij verificasie van der schult van tsheessers eet, zonder breeder daghinghe om den eedt te zien doene of te doen doene.

[261] Item, ende dat de crediteur overleden ware, zijn hooirs sullen deselve schult mue- ghen verifieren bi den hantbouc van den overleden, ofte stellen de debiteur de schult te zijnen eede van den achterstellen.

[262] Item, ende indien hij gheen eedt doen wilde noch quitanse betooghen of de debi- teur betalinghe bewisen, sal de schult ghehouden wezen over ghekent, ende men zal alsoe voorts procederen ter ofwinningen van den baliu ende wijsdomme van schepene.

[263] Item, den gront ofghewonnen wezende als vooren, wert ghelast den debiteur dach- terstellen ende wettelicke costen te betalen binnen XIIII daghen ofte emmer voor den eer- sten dinghedach ommecommende, up peine van den heesschere ten assignemente ghedaen te zine, die men doet ter plaetse contensieuse ofte ter vierscare, behoudens partien van dien te insinuweren.

[264] Item, den grond ofghewonnen wesende, den crediteur mach den ervachtighen verbod doen handelinghe teb doen bi den baliu, present schepenen, ende dienvolghende ter huere stellen ende de penninghen daerof commende ontfanghen, behoudens rekeninghe. bewijs ende reliqua, preter den heere van zijn heerlicke renten, want hij dies onghehouden es als directe heere van den gronde.

[265] Item, de rentier of crediteur mach naer de drien jaren naer dat hij den gront of heift ghewonnen, denselven gront te coope stellen ende vercoopen bij subastasien omme dachterstellen ende prinsipael, behoudens van den penninghen reliqua te doene als vooren.

[266] Nemaer dominus directus en vermach [tot] de vercoopinghe niet te procederen, dies en es hij van der upheve gheen rekeninghe gehouden c te doen als vooren d.

[XX] Van den rechten ende costumen die de stedehouder van den hoochbaliu in costumen es te ontfane.

[267] Item, den onderbaliu deser stede es in pocessie, angaende van der weede , dat hier ariveirt ter rivage te schepe van Rijsele of van Bettune of van wat plaetsen, ende dat daer ghelost ende gheladen, den baliu heift voor zijn recht van elke cupe weets, dat men heet werdeghelt [!], zes pene, dats eene twelvaert . a. herdaghinghe : hoordaginge, B; oordoghinghe, A. - b. te, A; niet te, B. - c. ghehouden, B; manque, A. - d. als vooren, A; manque, B. - e. weede, A; wedde, B. - f. zes pene, dats eene twelvaert, A; man- que, B.

[268] Noch es denselven baliu in pocessie van elc areest, dat hij doen sal ten versoucke van partien, te ontfane daervooren twee schele par., dies moet hij de roede van justicie daer- mede houden ghelast toter difinitive datter wet van a gheloopen es, ende den baliu mach van alle zijn areesten goeden zekere nemen.

[269] Ooc es den baliu in costumen, waer eneghe vergaderinghe van volk es van bru- lochten, danserie te houden, dat b men hem om consent vraecht van denghenen diet an- gaet, ende es daer vooren in costumen te hebbene XL schele ofte emmers een goet plateel c spijze; diet zonder consent doen, es de boete van drie pont par.

[270] Ende deghone die gheen consent en vraghen ende vergaringhe van volke houden als vooren, dat es de boete van drie pont par.

[271] Den baliu es ooc in costumen van eneghen coopdaghen of vendisie van goede die men doet binder stede ende poorterije van Waestene, men moet de baliu consent vra- ghen ende daervooren gheven een pot wijns, up de boete van drie pont.

[XXI] Costumen van ghisele poortere jeghen poortere.

[272] Item, zo wanneer een poortere ghequetst ware van eenen poortere of ghediede. ende begherde pays ende gheen wrake van te vechtene of te vrekene, sal commen an den baliu, vocht ende schepenen deser stede ende hem gheven ghevanghen ende begheren pays te gheven ende te nemen jeghen zijn partie binder stede ende ooc de poorterie, den baliu zalse aprehenderen ende vanghen ende vanghenisse maken, ende verbieden te scheene up een groote peine van ghelde ende title d van banne, present schepenen, tot anderstont dat zij jeghen elcander pays gheven ende nemen, ende elcander vuldoen naer tbevindt van den faite, ofte emmer zeker ghedaen met vier poorters deen jeghen den anderen niet te mes- doene bij dreeghemente, feite ofte andersins, up peine van moort te zijne gherekent ende ghejusticiert te zijne metten zwerde, zo wiet verbrake toten tiensten lede angaende, ende alsdanne staende te rechte deen jeghen dander voor de wet van der poorterie e der stede van Waestene.

[XXII] Noch van denselven.

[273] Ende waert dat partie wuende buter porterie onder ander jurisdictie, men zallen van derden daghe ten derden daghe updaghen, ende comt hi dan niet jeghen zijn partie om pays te gheven ende te nemen of te rechte te staene ende zeker te doene naer de costume van ghisele behoorlic gheintimeirt, men sallen bannen uten lande van Vlaendere paertielic ter discretie van vocht ende schepenen der stede van Waestene. a. van, A; op, B. - b. dat, B; den baliu es in costumen dat, A. - c. plateel, B; plattel, A. - d. title, B; niet, A. - e. poorterie, B; poort, A.

[XXIII] Dit zijn de rechten van der vanghenesse van der stede ende van den heere ende ooc de vanghenescosten.

[274] Es costume dat alle poorters of vreimde die in vanghenesse moeten gaen, ende ghevanghen zijn van schulden of fait of civile a ghewijsde zaken, die zijn van der vanghenesse an den cepier schuldich van tingaen, elc drie schele IIII pene zonder meer.

[275] Noch zijn deselve schuldich an den cipier voor de ijsers ende de bewaemesse van elken daghe, also langhe als hij in tprisoen es, een schele.

[276] Ende eist dat den ghevanghen een bedde heift an hem selven, mach dat doen bringhen om daerup te slapen, ende doen zijn selfs costen dat den cypier daer gheen recht an heift.

[277] Ende eist dat hij gheen bedde en heift, ende de cepier hem een bedde leveren moet met datter toe dient, den ghevanghen wert schuldich van elke nacht een schele, boven trechte van de vier pene sdaechs van den ijsers van der vanghenesse.

[278] Ende eist dat den cepier den ghevanghen de costen selve gheift, ende gouver- neirt van broot, vleesch, bueter, visch ende kaes ende anders, wert ghehouden te betalen an den cepier van elken dach vier schele, ende moet tweewaerf tsdaechs teten hebben naer dat den dach dient.

[279] Ende eist dat den ghevanghen wijn wil hebben, dat mach hij drynken een vieren- deel tsdaechs te zijnen costen, ende mach dat verkouvereren up zijn partie up de questie van tvanghen, eist bevonden ten costen van den onghelijcken ende ordinanse van der wet.

[280] Item, waert dat zoe gheviele datter eneghe poorters waren ghevanghen van krieme, hij zal gheven van tingaen X yngheischen, als vooren, voor trecht van den cipier ende dijsers ende te bewaeren, zonder bedde te leveren, voor elken dach drie schele.

[281] Ende eist dat den cepier een bedde levert met datter toe dient, zal hebben van elken nacht twee schele.

[282] Ende denselven cepier, indien b hij den cost levert an den ghevanghen ende ghe- leyt c twee waerven tsdaechs, zal hebben van den ghevanghen van elken dach vier schele. drynct hij wijn, dats zoo vooren es gheseit.

[283] Item, dat elc poortere, wie hij zij, ware ghevanghen ende gheleit ware in de van- ghenesse om fait van ghevechte of ghewijsde zake of ander chevyle zaken, zullen betalen den cepier van intreye twee schele; ende den cipier hem een bedde levert met datter toe dient ende tweemael tsdaechs de costen gheift, zal daervooren betalen vier schele.

[XXIV] Van kennese ende recht dat de stede van Waestene ende inzetene hebben jeghen tgheestelic hof.

[284] Deselve stede es in costumen ende pocessie van hueren poorters, poortessen, laten, die ghemesuseirt zouden hebben jeghens tgheestelic hof, waerof de kennesse ende tberecht den vocht der stede ende wet toe dient ende tgheestelic hof niet. a. civile, B; cheinse, A. - b. indien, B; ende, A. - c. ende gheleyt, B; manque, A.

[285] Es te weten van fornikasien, adultere, van mestachwerke, van woukere ende van alle daechlettteren die men heet semmonsien om partikuliere schult, die van Waesten en hebben die niet te obegierene, tenware gheestelicke jeghen gheestelicke.

[286] Ende ooc van schult van thienden, tgheestelic toebehoorende, dat deselve ghees- telicke persoonen gheen inninghe doen zullen bij huerleder wet, maer zullen commen an den offisier, baliu der stede van Waestene, die de exekusie doen zal, tsij in de stede of daerbuten onder den heere daert sorteren zal, indien de offisier van den vassaelheere dat a ontsecht.

[XXV] Hoe een poortere, ghequest zijnde, hem mach doen schauwen.

[287] Denselven heere, vocht ende schepenen zijn in costumen van huerlieder poorters, zoo wanneer die gheschaut zijn van eneghen quetsen bij den baliu, vocht ende schepenen ende hem denselven poortere ghevanghen gheift ende hout domicilie.

[288] Item, den baliu ten versoucke van den poortere zal dinghen van derden daghe ten derden daghe ende hem behoorlic uproupen met intimasie.

[289] Ende compareert hij niet binnen b drie derden daghen metten vierden superabon- dant, men sallen voortheesschen ende contumaseren, ende daemaer bannen uter stede ende poorterie te rumen binnen zonnenonderganc, ende voorts uten lande ende graefscap van Vlaen- dere bin derden daghe partielic mitsdat tfait blike, ende dat up zijn hooft ende levende lijf of ander tittele ende c verbant.

[XXVI] Tax van dooden te scauwene die messchievelic d sterven, verdrincken, verhanghen of doot ghesteken sijn e.

[290] Item, zoe wanneer eenen persoon meschievelic verdronken es of bij despiracien verhanghen of bij fayte doot ghesteken es.

[291] De vrienden van den overleden persoon commen an den baliu, vocht ende sche- penen der stede van Waestene ende versoucken dat doode lichame te hebben ghescaut.

[292] Den baliu, vocht ende schepenen tdoode lichaem ghesien hebbende, men vraecht de vrienden of zij in de doot daerin yement betughen, zegghen zij dat neen, dat quade fortune es, ende men gheen quetsure en bevint, den baliu uter name van den heere protesteert ende versouct onverlet ghekent te zine.

[293] Ende waer eenen bij fayte versleghen, nemen anschau van die wonde, ende men vraecht de vrienden wien zij daerin de doot betughen; die zij daerin betughen den greffier noteirt die in tregistre, den baliu protesteert up deselve persoonen om informasie te houden om daerof recht ende wet te doene.

[294] Ende den baliu, vocht, schepenen ende greffier zijn in pocessie van elke schauwinghe te ontfane voor huerleder recht XXXVI schele par. a. dat, A; daer, B. - b. binnen, B; bij, A. - c. ende, A; ofte, B. - d. die messchievelic, A; man- que, B. - e. sijn, B; manque, A. 234

[XXVII] Van der hoocheit ende preminensien van der draperie van lakene omme der stede van Waestene.

[295] De stede van Waestene es in costumen ende ooc in pocessie, nopende de draperie, te moghene drapieren lakens van costelicken prijse.

[296] Es te weten als de stede van Ypere, van Armentiers of noch costelicker, ende hebben daerof schoone prevelegen ende bovendien bij sentensien gheconfirmeirt in de Hoo- ghen Raet te Mechelen a, waerof eenen schoonen bouc licht in de halle up schepenenkamere in de cofere, slutende met twee sloten, daer meer secreten in ligghen.

[297] Item, de stede heift diversche tanghen, ghesmeit van isere ende stael daerin, dae men de lakens mede prent up tghetauwe bij mannen daertoe ghestelt bij eede, hoe hooghe dat zij ghekamt zijn.

[298] Daernaer ziijnder ander prenters, die de lakens overhalen up tlooyhuus, ter raeuwer perse commende van den ghetauwe, naer datse bevinden deselve looyen.

[299] Daemaer, als deselve lakens ghewasschen, ghenopt ende dicke ghevult worden, zoo werden b ooc deselve lakens ghebrocht up tlooyhuus ter vullers perse, om de warandasie daer te doene ofse passeren moghen ofte zenden te vervullen, met sulcke boeten daertoe ghestelt, ten fine dat hem elc wachten zoude van mesdoene.

[300] Dit al ghedaen zijnde, zo moeten zij zijn ghebrocht ter perse van der hoogher looye als zij al up zijn ghereet, alwaer ooc zeer schoone tanghen zijn om prenten, ende diversch elc naer zijn werde ende verdienste van dien.

[301] Es te wetene, thoochste loot zeer groot, daer den prinche van Oraignien in staet, es dat upperste loot.

[302] Daernaer een prente ende zegle, daerin staet sinte Pieter ende sinte Pauwels, twelc es tweeste naest tupperste loot.

[303] Noch esser een tanghe daer men medezeghelt lakens diet verdient hebben, ende es een loot daerin dat staet eenen grooten leeu, dit es tderde loot ende zeghele.

[304] Noch esser een prente om lakens te zeglen van minder werde, ende dat es een loot daer men mede prent eenen minderen cleenen leeu, dit es tvierde loot.

[305] Noch esser een ander tanghe ende es een loot dat men prent twee barbeelen daerin, als twee visschen, was de wapen van doude vrauw van Baren, dits tvijfste loot.

[306] Noch esser een ander tanghe daer men mede looit, twelc es een groote dobbel V ende dat es tseste loot.

[307] Daer es noch een ander tanghe, daer men mede prent ende looyt, twelc es een eenkele cleene V, ende dit es tsevenste loot.

[308] Noch esser een ander cleen tanghe, daer men mede prent de lakens die gheen poorteecken c hebben van der stede noch gheen ghetal van ghanghen, gheprent up tghe- tauwe, ende dit loot heet een ventlooykin, dit vercoopt hem naerdat de lieden verstaen, up kennesse. a. Mechelen, B; Mechgle, A. - b. zoo werden, A; manque, B. - c. poorteecken, B; poorticken, A. 235

[309] Item, van alle dese draperie zijn diversche kueren ghemaect a bij den heere, vocht ende schepenen, metten raden der stede daerover gheroupen, ende die nerstelic met grooter deligensie zijn onderhouden ende boeten daeran clevende.

[310] Es te weten, daer zijn kueren van der draperie ghestelt van der raeuwer perse, welke kuere de prenters in huerlieder cofer hebben, om de lakens ter raeuwer perse te visenteren.

[311] Daerb zijn ooc kueren ghestelt van de lakens ghedrapiert in stede, die men brinct als zij dicke ghevult werden ter vullersperse, daer zij daer ooc oordenanse hebben, naer tbevint van den looyers.

[312] Noch zijnder kueren, als de lakens al upbestelt zijn ghevaerwet zwarte c, colueren, witte ende ander soorte, die hebben daer ooc huerleder sentensie ende jugement naer de dis- cresie van den loyers, die daer jugen of zijn bij eede.

[313] Item, de stede es in costume ende pocessie te hebben van elc laken, dat men reet. twee schele; van een half laken, een grootgin.

[XXVIII] Van preminensien ende hoocheden.

[314] De stede, ende alsooverre als de poorterie bestrect, die of staet ghepaelt met palen die daerof mensioen maken, hoeverre dat de poorterie gaet.

[315] Item, dewelcke palen den baliu, uter name van den heere, met vocht ende sche- penen derselve stede, zijn schuldich ende behooren alle thien jaren eens te gaen d visenteren om de poorterie te onderhouden; ende den uutganc, als men die wil gaen visenteren, moet bedynct zijn metten baliu of den vocht present schepenen, ende aldaer concluderen den dach om den uutganc.

[316] Want de poorters hebben veil vriheden, es te wetene, van der Leybrighe upwaert zo moghen zij visschen in de Leye met vluwen, balnetten tot zesse elc poortere, met hilten ende karien, slepen met slipnetten volghende de kueren, ende tpoorterswater gaet ende strect toten Deffelpitte, daer elc poortere visschen mach zonder eneghe huere daervooren te betalen.

[317] Deselve poorters zijn in pocessie wanneer enich poorter bij meschieve quame in hominicide e ofte dootslach, denselven poortere mach hem vrij houden up zijn poorterie een jaer lanc jeghens den heere, dat hij hem paysivelicke houde zonder vele te vertooghene op of g achter de straten.

[318] Den heere vermach justicie, hooghe, middele ende neder, den pit, zieden ende braden, justicieren metten swerde, trat, de galghe, bansure uten lande ende graefscap van Vlaendere, confiscatie van goede ende vele ander preminensien die lanc waren al h te verhalen.

[319] Waestene es een partage van Vlaenderen, daeromme hevet veil preminensien ende hoocheden van vriheden ende andersins, daer ander steden dergheliken en vermueghen.

a. ghemaect, A; manque, B. - b. L'art. 311 manque dans B. - c. zwarte, B; zwaarte, A. - d. gaen, A; manque, B. - e. hominicide, B; omiside, A. - f. paysivelicke, B; paysivele, A. - g. op of, B ; manque, A. - h. al, A; hier, B.