DIT NAERVOLGHENDE ZYN DE COSTUMEN ENDE USANTIEN DIE ON-

De ontwerpcostumen van Merelbeke en Lemberge (1612)

Ed. J. Monballyu

in: Handelingen van de Koninklijke Commissie voor de uigave der Oude Wetten en Verordeningen van België, 29 (1979), 1981, 195-205.

p.200

DIT NAERVOLGHENDE ZYN DE COSTUMEN ENDE USANTIEN DIE ONDERHAUDEN WORDEN BINNEN DE HEERLICHEDE ENDE VIERSCHAERE VAN MEERELBEKE ENDE LEMBEERGHE, LANDT ENDE GRAEFSCHIP VAN AELST.

1. Eerst hebben bailliu ende schepenen der voorseide heerlichede de kennesse van alle saecken criminele, civile ende mixte die voor hemlieden commen, ontfanghende van elcke diete XXIJ sch. par., die ghedistribueert worden, te wetene: den bailliu, meyere ende zeven schepenen elck twee sch. par., ende den schepenencleercq vier sch. par., ende van criminele saecken dobbele, te distribueren alsvooren.

2. Item men es ghecostumeert eerfvenessen te doene[1] metten meyere ende twee schepenen ten minsten, ende wanneer daer catheyl es, zo moet de voorseide eerfvenesse gheschieden ter presentie van den bailliu, meyere ende schepenen, betalende ter ordinaire viersthaere ghelicke XXIJ sch. par., te distribueren alsvooren.

3. Item ontfanck den schepenencleercq van elcke // schriftuere te teeckenen IIIJ sch. par., ende de procureurs aldaer postulerende voor elcke diete ghelicke IIIJ sch. par.

4. Ende als partyen schepenen extraordinaire doen vergaderen, zo es men ghewone tontfaene dobbele, te weten IJ Ib. IIIJ sch. ende de procureurs oock dobbele.

5. Item als den bailliu ofte zynen officier doen eeneghe daghinghen binnen de prochye, ontfanghen vier sch. par. van elcken billette, ende

p. 201

met schepenen acht sch. par. Maer als de daghinghen ghescieden buyten de prochye, zo wendt danof gheuseert naer dat verre ofte by is.

6. Als man ofte vrauwe steerft, zo es den haudere ofte hauderigghe ghehauden (daer weesen zyn) binnen viertich daeghen staet van goede over te bringhen naerdat de voochden huerlieden eedt ghedaen hebben up de boete van IIJ Ib. par., metghaders tinhauden van den staet te versekeren met huerlieden persoon ende goet present ende toekomende (folio 95 verso)[2]. //

7. Ende daer gheenen haudere nochte hauderigghe en is, daer moeten de voochden de weesenstaet versekeren ten contentemente van de heeren van der wet, metghaders alle twee jaeren van huerlielden administratie te doene rekeninghe an schepenen, de weesen ghemeene vrienden ende maghen daerover gheroupen, up de boete van IIJ Ib. par. (ut supra)[3].

8. Gronden van eerfven ende besette renten volghen de zyde van daer die commen, maer blyven belast mette jaerlicsche byleve an den haudere ofte hauderigghe.

9. Gheconquesteerde gronde die staende thuwelick metten ghemeene ghelde ghecocht zyn, deelen half ende half, behaudende nochtans de lancstlevende zyn byleve up dander heelft.

10. Huysinghen ende onbesette renten worden ghereputeert voor catheyl ende deelsaem. Zoo oock doet slachaut, schueten ende upgaende boomen, troncken, ghereserveert de fruytboomen die ter grepe zyn volghen die den grondt.

11. Alle arresten worden ghedaen by den // bailliu ofte zynen officier, daervooren hy ontfanckt XIJ sch. par. Den officier, ghedaen hebbende eenich arrest, wordt ghelooft up zyn relaes[4]. Die arrestbrake commiteert wordt ghecondemneert in LX pont par. van boete (folio 2 verso)[5].

12. Clachte ghedaen up grondt van eerfven, wordt ghekendt by den meyere, twee schepenen ende schepenencleercq ; ende als daereenich catheyl is, zo wordt daerover gheroupen den bailliu ofte in zynen absentie den officier, betalende voor de zelve clachte ter ordinaire vierschaere XXIJ sch. par. ende VIIJ sch. par. an den cleerck voor dacte, ende extraordinaire dobbele.

p. 202

13. Den bailliu ofte zynen officier is ghewone ter ordonnantie van schepenen tsondaechs naer halfmaerte te ghebiene de halfmaertekuere updat elcken stoppe de aude ghemeene plecken ende straten, hanghe[6] de heckenen ofte hurden lanck wesende XV voeten, ringhel ende schuelge zynen veerckennen, welcke schuelge up elck zyde moet lanck wesen eenen voet, ende datte binnen derden daeghe naet ghebot, tzy dat zy danof erfachtich zyn ofte maer en ghebruicken by tytle van pachte. //

14. Ende als den derden dach gheleden ende ghepasseert es, zo vermach den bailliu met schepenen zoo dickmael alst hem belieft ommegaen ende calengieren die hy bevindt huerlieden heckenen niet ghehanghen thebbene up de heerweghen. Daervooren is hy ghewone te ontfanghen van elcken persoon die daerin te dooghen heeft IIJ Ib. par. metghaders van de heckenen ofte hurden in ghemeene straten XX sch. par., van elcken hancstyl X sch. par., elcke wanghe ende elcken bruchstock vijf sch. par., van elcken persoon die daerin te dooghen hebben zoo voorseit es, betalende an schepenen voor haerlieden ommeganck dry pont par., ofte daervooren een imbyt[7].

15. Item indien daer clachte ghedaen waere van niet behoirlick ghe- stopt, huerlieden heckenen ofte hurden ghehanghen thebbene, zo zal den bailliu tzelve met schepenen andermael visiteren ende dheckenen ofte hurden doen hanghen ende de gaten doen stop pen ten twyschatte, te verhaelen de schaede up de[nl defaillant.

16. Item vermach den voornoemden bailliu met veurwys van schepenen den eersten sondach naer halfmeye te ghebiene eenen halfmeyekuere, dat elck zyn // straten vermaecke binnen derden daeghe. Dewelcke overstreken zynde, zo vermach hy omme te gane zoo voorseit es. Ende degone in ghebreke blyvende van brugghen ende straeten te vermaecken daer waghenen passeren moeten, zyn condemneerlick in de boete van dry ponden par., ende andere straten, daer gheen waghenen en passeren, is men ghewone ter eerste reyse V sch. par., de IJde reyse dobbele ende de derde reyse werdt by den bailliu ghedaen doen ten twyschatte.

17. Achtervolghende twysdom van schepenen, zo is den bailliu van den heere ofte zynen officier ghewone te ghebiene int beghin van den ougste een ougstvrede (ferie folio 52), ende de gone niet com

p. 203

parerende in de zelve ougstkeure ende jaerwaerhede, de boete naer daude costume[8].

18. (Folio 14)[9] Eerst dat eenen ighelick zal openen zynen cautergaten updat men aldaer mach ryden met gheladen waghens, oock aldaer hanghen de hurden behoirlick gheringhelt ende ghespurt. Dat oock niemant zijn goet uuten velde en voere, tenzy behoirlick ghemandeelt van den XJ ofte XXXIIJ schoof. Oock dat elck zyn vitsen ende heerweten mach stellen in haghen, ende als zy die vervoeren, dan zullen zy uutweerpen den Xden schoof, metghaders en vermueghen oock gheen vlas uuten velde te voeren tenzy alvooren behoirlick vertient. Zo oock niemant en vermach // gheene thiende te steken voor de sonnenupganck ofte naer sonnenonderganck, al up de boete van LX pont par.

19. Item niemant en vermach zyn beesten te steken in eeneghe meersschen alzo langhe als twee persoonen ofte den thiendenaere daer vruchten in hebben, noch oock zyn beesten en drive noch en late[n dryven tusschen de mandelen, metghaders binnen haerlieden huuse niet en logieren eeneghe vremde persoonen van buyten de prochye omme te commen ougsten, te verbueren telcken dry pont par.

20. Item als eeneghe cautergaten, voetweghels, straten ende grachten verdonckert ofte verleyt zyn, zo heeft den heere van elcke reyse alst ghebuert tsestich pont par.

21. Men es oock ghewone dat de gone die zyn beesten ghersen wilt dat hy moet stoppen.

22. Item niemant en vermach binnen tgheheel jaer eenich stopsel af te trecken, tewaere up zyn eyghen goet, up de boete van IIJ Ib. par. //

23. Den bailliu vermach oock te hauden eenen bameskuere, die by ghebiedt met advis van schepenen den eersten sondach naer bamesse, dat men alle de winterweghen zoude openen, de passaygen maecken, de cautergaten upstoppen, heckenen ende hurden hanghe, alle voetweghelen vermaecke, brugghen ende bruchstocken legghe eenen hantvoet breet met goede souffisante lenen up de boete als in de meykuere gheseit staet.

24. Jaerwaerhede es men ghewone te hauden telcken bamesse alwanne alle manspersoonen van den vyfthien jaeren upwaert totten LX jaeren schuidich zyn te compareren up de boete van IIJ Ib. par. De gone niet ghecompareert hebbende. Ende zo wanneer eenich persoon van twee andere persoonen van eenen fait betuycht wordt, die es condemneerlick in de boete van dry ponden par.

p. 204

25. Item en vermach niemant vremde scapen te bringhen in de prochye omme daer te hauden. Die de contrarie dede es condemneerlick in de boete van dry ponden par. Zo oock condemneerlick zyn in ghelicke boete de gansen schade doende andere neutre persoonen.

26. Item is oock verboden met haumessen in anderlieden bosschen te gaene ende eenich haut aldaer cappen zonder consent van den proprietaris up ghelicke dry ponden par. voor boete. //

27. Soo wie bedreghen wordt eenighe eerde uuter strate ghedolven thebben ende die van daer vervoert zonder consent van den heere, wordt ghecondemneert in de boete van tzestich pont par.

28. Den bailliu ofte zynen officier vermueghen te schutten alderande beesten ende die int schut leeden, ontfanghende voor elck beeste gheschut wesende V sch. par. ende by nachte dobbele[10].

29. Als den bailliu ofte officier int schut heeft eeneghe beesten van andere prochyen, zo es hy ghewone van elcke beeste in schut wesende tontfaene X sch. par. ende by nachte dobbele.

30. Item de beesten van der prochye gheschut wesende gheduerende den ougst, zyn schuldich X sch. par., ende de gone van buuten de prochye XX sch. par., ende by nachte elck dobbele.

31. Item is oock gheconstumeert dat den bailliu, hebbende eenen ghe- vanghenen, heeft voor het ontslaan XX sch. par. //

32. Item voor het op ende afleeden es den bailliu ghewone te ontfanghen XX sch. par. ende van yserghelt XIJ sch. par.

33. De chypieraigecosten zijn zes par. sdaechs.

[De tekst wordt gevolgd door de handtekeningen van Laurens Scheppere, Andries vanden Bossche, Gheleijn vande Keere, Guillioem vanden Damrne, Laurens Boone (1612), Pauwels de Gussene en Lieven fs. Coolens.

GLOSSARIUM11

besette renten: rente gevestigd op een onroerend goed ; rente waar- voor een onroerend goed als zekerheid verbonden is.

bruchstock: smal bruggetje voor voetgangers.

byleve: vruchtgebruik van de langstlevende echtgeno(o)t(e).

daghinghe: dagvaarding.

p. 205

diete: hofrecht ; loon of honorarium van de schepenen, baljuw, meier of procureurs.

eerfvenesse: gerechtelijke inbezitstelling van een onroerend goed bij eigendomsoverdracht.

fait: misdrijf.

ghespurt: met sporten.

ghersen: weiden, laten grazen van vee.

hancstyl: paal of stijl waaraan hekkens opgehangen worden.

hauder: langstlevende echtgenoot die het bewakingsrecht heeft over de minderjarige kinderen en het beheer van hun goederen. Over de "houdenesse" zie J. Gilissen, De houdenisse in het Oud-Vlaamse recht, Tijdschrift voor rechtsgeschiedenis, XXXI (1963), 346-402.

hauderigghe: vrouwelijke van hauder.

heerweten: erwten.

hurde: horde ; mat van gevlochten teen.

imbyt: ontbijt ; maaltijd.

yzerghelt: boeirecht.

calengieren: vorderen in rechte ; aanklagen.

cautergat: een weg naar of over een bouwland of "couter".

clacht: art. 12: vordering in burgerlijke zaken voorafgegaan door een bewarend beslag op de persoon of de goederen van de tegenpartij. art. 15: klacht in strafzaken.

maghen ende vrienden: verwanten.

mandel: een aantal schoven van graan of stro

meerschen: weide, weiland.

schutten: vangen en opsluiten van loslopende dieren tot de schade die ze hebben aangericht betaald is.

stoppen: afsluiten ; dichtmaken.

twyschatte: dubbel, tweemaal.

verdonckeren: verduisteren ; verdonkeremanen.

veurwij: voorlopige toewijzing ; voorlopig vonnis. Zie over dit woord D. Berten, Coutumes du Vieux-Bourg de Gand (Rec. anc. cout. de la Belg. Coutumes de Flandre. Quartier de Gand, VIII), Brussel, 1903, 182-184.

wanghe: zijstuk of vleugel van een brug.

[1] "te doene" later door dezelfde hand bijgeschreven.

[2] "folio 95 verso" door dezelfde hand later bijgeschreven. Verwijst naar een verloren gegaan "feriebouck" uit de periode 1586-1614. Zie gedactylografeerde inventaris van het archief van Merelbeke en Lemberge op het Rijksarchief te Gent.

[3] "up supra" door dezelfde hand later bijgeschreven.

[4] Deze zin werd door dezelfde hand later bijgeschreven.

[5] "folio 2 verso" door dezelfde hand later bijgeschreven. Verwijst naar het register vermeld onder 2.

[7] In de marge van dit artikel werd later door dezelfde hand de volgende tekst bijgeschreven: "Schepenen verstaen de straetboete maer te wesen IJ sch. par. ende up de herweghen V sch. par. ende bailliu uuten name van den heere sustineert ter contrarien de boete conforme van den placatte van haerlieden hoocheden."

[8] Vanaf "ferie folio 52" door dezelfde hand later bijgeschreven. "ferie folio 52" verwijst naar een onder 2 vermeld register.

[9] "Folio 14" door dezelfde hand later bijgeschreven; verwijst naar een onder 2 vermeld register.

[10] In de marge door dezelfde hand later bijgeschreven: "Schepenen verstaen eenen, IJ, IIJ ofte X beesten maer wesen V schellingen parisis van boete, ende den bailliu uuten naeme alsvooren, persisteert volghende den placaete van IIJ Ib. par. als ackerschaede."

11 De betekenis van de woorden werd opgezocht aan de hand van de woordenboeken van K. STALLAERT, Glossarium van verouderde rechtstermen, 3 delen, Leiden, 1890-1893 en Handzame, 1977 (deel III bewerkt door F. DEBRABANDERE) en E. VERWIJS en J. VERDAM, Middelnederlands Woordenboek. 's-Gravenhage, 1885-1929.