GENT, UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK, 3800, 10r-11r 16de eeuw

Genealogisch raadsel.

Een harde lasteghe vraghe daeranne dat men bekennen ende wel saude leeren rekenen successien van hoyrrien van versteerften

Een jonckman quam voor een chasteel gaende ende ter valbrugghen vant hii staende drie rudders wit ghecleet. Hy ghinc voort up den wal. Daer vant hii drie rudders zwart ghecleet. Voort ghinc hij tot in de sale daer hii vant drie rudders root ghecleet. Ende van daer ghinc hij voort toot in de eetcamere. Daer vant hii sittende een scone joncvrauwe die eenen ouden man // hadde ligghende in haren scoet. Doen vraechde haer den jonghen man wye die drie rudders waren die hii wit ghecleet vant staende ter valbrugghen.

Zoe andwoorde : "Heere dat zijn mijn drie oems van der vaderlicker zijden." Voort vraechde hy haer wye die drie rudders waren zwart ghecleet die hij vonden hadde up den wal. Zo seyde : "Dat ziin mijn drie oems van der moederlicker ziiden."

Noch vraechdy haer wye die drie rudders waren root ghecleet die hij vonden hadde in de zale. Zo sprack ende seyde : "Dat zijn alle drie mijn kindre. Ende dese oude man die hier in mijnen scoet leeght es vader van hem neghenen, al van goeden wettelicken ghetrauden bedde zonder eeneghe zibbe te scuerne." Dese jonghe man verwonderde in de zake, vraechde haer hoe oft in wat manieren dat ditte bycommen mochte. Zo verandwoorde ende seyde hem weder aldus : "Dat de oude man die daer lach in haren scoet in tiiden voorleden in huwelike nam een weduwe die bij haren eersten man hadde eenen zone. Ende bij dese weduwen hadde dese oude man in huwelicke de voornomden drie rudders ghecleet met witten. Ende doe overleet dese weduwe. Ende hiernaer () begreep dese oude man in huwelike een ander weduwe die bij haren eersten man hadde een dochtere, ende daerbij hadde dese oude man de voornomden drie rudders met zwarten. Ende dese weduwe overleet. Doe quam der weduwen zone bii haren eersten man, ende der achterste weduwen dochter bij haren eersten man, ende trauden deen den andren in huwelicke, ende hadden tegader () een dochter, dat bem ic. Ende doe quam dese oude man die dander twee weduwen gheadt hadde ende traude my. Ende ic bem ziin derde wijf, ende by mij heeft hij de voors. drie rudders ghecleet met rooden, ende dat ziin mijn kinderen. Aldus zo magh ic met rechten wel zegghen dat de voornomden drie rudders ghecleet met witten ziin mijn oems van der vaderlicker zijden, want het waren mijns vaders broeders (). Voort dat de drie rudders metten zwarten ziin mijn oems van der moederlicker zijden, want het ziin mijre moeder broeders. Ende dat ander drie ziin mijn kinderen root ghecleet, ende dese oude man es vader van hem allen, alzo ghij hier hoort, al van goeden wettelicke ghetrauden bedde zonder eeneghe maeghzibbe te scuerne ghelijc ic U hier tevooren zeyde."

De voornomden jonghe man moeste wel kennen dadt warachtich was. Hii dancte der joncvrauwen dat zo hem zo dueghdelic berecht hadde ende ghinc henen zijre straten.

GENT, UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK, 3800, 29r-31v 16de eeuw

Cartulariumkopie.

14 juni 1462

Voor de commissarissen (deelslieden ?) aangesteld in de zaak tussen de graaf van Saintpol (Sint-Pol), langstlevende echtgenoot, en de kinderen van de broer van de overleden echtgenote van de graaf, erfgenamen, leggen 14 turbisten volgende eensluidende verklaring af. 10 turbisten waaronder 2 meesters zetelen in het leenhof van de Oudburg. Onder de resterende 4 bevindt zich nog één meester. De uitspraak slaat op de verdeling van de lenen bij het overlijden van vader of moeder.

1) De tweede zoon mag één derde van het leen opeisen, mits hij aan de andere nagelaten goederen verzaakt. De derde broer kan één derde vragen tegenover de tweede broer, mits verzaking aan de rest van de nagelaten goederen.

2) Alle huizen, grond en bomen binnen de valbrug of gracht, of staande op de motte, volgen het leen.

3) De schaduwboom, de standaard en de vaste elementen ("onroerlic") van de molen, volgen het leen. De bomen die vanzelf wortel schieten ("hemzelven planten") volgen het leen.

4) Is er geen motte of omwalling, dan mag de leenhouder het beste huis kiezen, inclusief het duifhuis en de poort. Hij behoudt dan ook de schaduwboom, vaste molenelementen en de bomen die vanzelf wortel schieten.

5) De andere erfgerechtigden mogen het beste huis kiezen, maar dan moet er wel een huis staan op de motte of binnen de omwalling.

6) De overige huizen, bomen en molenelementen worden als roerend ("catteijl") beschouwd. De helft komt aan de langstlevende toe. De andere helft verdelen de kinderen gelijkmatig.

7) De kinderen die delen van het leen erven, kunnen de roerende goederen op het leen die aan broers of zusters zijn toegevallen, afkopen. De waarde wordt berekend alsof die goederen los op de grond liggen of geveld zijn. De bijlevinghouder moet de hem toegevallen roerende goederen die op het leen staan, aldaar laten. De leenhouder kan deze enkel afkopen als de bijlevinghouder instemt.

8) De oudste broer kan de tweede, en de tweede broer kan de derde binnen één jaar steeds het derde afkopen door hem andere goederen uit het sterfhuis te geven. Daarna kan hij dit enkel nog als hij het aangeboden wordt. Koopt hij het derde van de jongere niet af, dan moet hij hem één derde van het leen geven met zo min mogelijk schade voor het leen.

9) De man heeft een bijlevingsrecht op de onder Gent ressorterende lenen van zijn vooroverleden echtgenote, voor zover het geen verhuwde lenen (lenen die zijn vrouw ook al tijdens een eerste huwelijk bezat, en er zijn nog levende kinderen uit dit eerste huwelijk op het ogenblik dat de vrouw overlijdt) zijn. Hij krijgt dan de helft van de vruchtopbrengsten van het leen alsook het genot van de kastelen en huizen. Hij mag dan geenszins de zich op het leen bevindende huizen verwijderen die hem als roerend goed ("catteyl") zijn toegevallen.

10) De jongere broers kunnen naar keuze hun deel van de oudste in leen houden. Dan kan de oudste die lenen niet meer erven. Ze vererven dan eventueel naar de jongere broer of kinderen van die jongere broer. Indien ze verkiezen het derde of negende van de opperheer in leen te houden, dan kan de oudste toch die lenen erven. De turbisten kennen geen voorbeeld van het opeisen van een negende, dit wegens de wanverhouding van één negende van een leen tegenover een egalitair deel in de rest van de erfenis.

11) Gevraagd in hoeverre zij die (een deel van) het leen krijgen, hun broers en zusters bij huwelijk of aannemen van een geestelijke staat ("ter eeren ... voughen") moeten compenseren, laten de turbisten de oplossing over aan de rechters bevoegd voor het volledige sterfhuis. Het leen is daarmee in ieder geval niet belast.

12) Een andere vraag betreft de tijdelijke of levenslange schenking door een schoonmoeder aan haar schoonzoon van een deel van de vruchtopbrengsten van een onder de Gentse Oudburg. Is de schenking geldig als ze gebeurde met een vorstelijk aan het leenhof gerichte opdracht, maar er achteraf geen formele afhandeling volgde. De turbisten stellen dat ze geen enkel dergelijk geval kennen, noch hieromtrent een costume kennen. Daarenboven betaamt het hen niet de vorstelijke macht te onderzoeken. Wanneer een dergelijke schenking enkel gebeurt na kerkgeboden of met toestemming van de naaste erfgenaam, maar zonder vorstelijk akkoord, dan is ze ongeldig.

13) Een andere vraag betreft in hoeverre een zoon die tevoren van zijn moeder of grootmoeder een schenking van lenen of andere gelijk waar in Vlaanderen gelegen goederen bekwam, deze moet inbrengen als hij zijn deel van de onder Gent ressorterende lenen wil bekomen. De turbisten menen dat de zoon die zijn derde opeist die schenking niet moet inbrengen. Wel kunnen de andere broers de schenking voor de bevoegde rechtbank betwisten wanneer deze vormelijk niet juist afgehandeld werd.

14) Een schenking van een onder Gent ressorterend leen gebeurt met 3 (kerkgeboden ?) in de kerk alwaar het leen gelegen is, ofwel (sic) met instemming van de volwassen naaste erfgenaam voor het leenhof. Indien de naaste erfgenaam zich in het buitenland bevindt of minderjarig is, krijgt hij nog één jaar en één dag na zijn terugkeer of meerderjarigheid de tijd om de schenking te weerleggen.

Tourbe

Up den XIIIJen van wedemaent anno XIIIJc LXIJ voor meester Jan van den Driessche, Jacop Donche ende () als commissarissen tusschen mijnen heere den grave van Saintpol als houdere bedeghen achter mijnder vrauwen zijnder ghezelnede an deen zijde, ende haerer broeder kindren hoyrs van der zelver vrauwen an dandre, waren ghehoort ende gheexamineert bij eede dese naervolghende persoonen, ende ghetuyghden ende verifierden dat hier volght. Claeys van der Zickelen, meester Pieter Bierman, Jan Quistebout, meester Jan van Loo, Jacop van den Putte, Lievin de Pottere, Jan Everdey, Roegier Everwijn, Symoen Overspere, Gillis Hughe, mannen, meester Gillis Papal, Jan van Durmel, Jan van der Scaghe, Claeys Carlier, dat naer rechte ende costen des hoofs van den // casteele te Ghendt in allen leenen ghehauden van den zelven casteele commende van vader ende moeder, de houdste zone behoort thebbene de tweedeel van den leene ende de tweeste zone tderdendeel updat hijt begheert. Dies moet de tweeste zone afgaen van allen erffelicken goede, haven ende catteylen waer zij gheleghen zijn, verschenen int zelve sterfhuus, ende ghelde. Mach de derde broedre legghen tderde int tderde, afgaende tzijns tweeste broeders behouf van erflijcken goede, haven ende catteylen als boven, ende niet voordere noch breedre en es tleen deelsaem al waren daer oock meer zonen ende dochtren. Voort dat naer recht des voors. hoofs den leenen van dien ghehauden volghen updatter eenighe mede es begracht met valbrugghen ofte mote, alle de huusen, land ende boomen die binnen der zelver valbrugghen, gracht ofte mote begrepen zijn. Volghen oock den zelven leene J scaduboom, de standaert ende tghene dat onroerlic es van muelnen, ende alle boomen van wat manieren zij zijn die hemzelven planten. Ende bij alzo dat up tleen gheen huusen en waren staende up moten ofte begracht met valbrugghen, zo zal den zelven leene volghen tbeste huus van J ghelijcker vurst, zo waer dat staet up tleen metgaders tduufhuus ende poorte alzo zij hier bedraecht tusschen de () in huer wijdde upwaert te ziner kuese, scaeuboomen, ander boomen die hemzelven planten // ende onroerlic hauden muelnen ghelijck vooren verclaert es. Ende moghen derfghenamen deelsaem int zelve leen, updat zij willen, kiesen tvoors. beste huus, latende ander huusen die staen moghen up moten oft besloten met grachten ende valbrugghen. Alle andre huusen, boomen ende reside van muelnen zijn ghehauden over catteijl deelsaem naer de weerde van der plecken daer zij gheleghen zijn, hoewel zij deposanten hauden dat dheelft toebehoort der weduwen ende dander heelft den kindren in ghelijcker portien. Ende moghen de kindren deel hebben int leen, lossen de catteijlen staende up tleen ende toebehoorende hueren andren broedren ende zustren elc up zijn paert ten prijse ende estimatie dat zij ter aerden ligghende ofte ghevelt ghepresen zouden wesen. Maer de tochteneere moet se hauden staende up den leengront zijn catteylen ende daervan ghenieten de prouffijten zonder te lossene, hij en wille, zijn leven lanc gheduerende.

Dat de oudste broedere mach den IJe broedre ende der gheeldre de IJen broedre zijnen derden broeder recompenseren ende vernoughen ende van zijnen derden int voors. leen met andren goeden uuten zelven boeseme ende sterfhuuse commende van ghelde weerdden in advenante van den valuere ende weerdden des gheels leens, casteel noch yet anders uutghesteken, ende dat binnen jare. Ende daernaer dat hijs verzocht werdt, ende anders niet, ofte mach hem zijn derde bewijsen an eenen cant // van den zelven leene ten meesten gherieve ende minster scade, behauden dies dat zij in ghelde weerdden als boven.

Daer de man overlevende zijn wijf, behoudt bijlevijnghe in alle de leenen ghehauden van den voors. casteele daeruut zijn wijf ervachtich verstorven es updadt niet verhuwede leenen en zijn, te wetene de gherechte heeltsceede boven alle baten ende proffijten van den zelven leene, mids ende oock de ghebruucsamichede in allen casteelen ende andre huusen, betalende in zijn advenant de renten, des en mach hij niet afdoen de huusen die hem toebehooren als catteyl toebescreven, maer moet die laten staen ende zal de grondeneere die helpen onderhouden te heelfte.

Daer doudste ende tweeste broedre kuere hebben tderde van hemlieden elck int zijne te doen houdene, ende kiesen zij dat zij en zullen daerinne niet meer deelsaem zijn, maer zal tzelve derde dalen ende toecommen den andren, toecommen den andren kindren, ofte moghene doen houden van den hueverheere, ende dan versterft tderde ende tderde int derde den oudsten. Maer en hebben niet gheweten dat de derde broedere heeft verzocht tderde int tderde, dijnckende dat datte toecomt omme de cleenicheyt dies derden ende dat zij hem bij dien hebben ghehauden an derve ende catteyl die zij in dat cas zouden hebben moeten afgaen, nietmin updat eenich derde broedre zijn derde verzochte men zoudt hem anwijzen.

Item ghevraecht of de broeders deelsaem int leen in der manieren vooren verclaert, hueren andren broeders ende zusteren niet sculdich en zijn te verschonene zo wanneer zij willen te huwelicke ende ter // eeren hem voughen. Zegghen dat dat staet te wijsene van den ghenen die jugen zijn des gheels sterfhuus, maer zij deposanten en zouden tleen niet wijsen daerinne belast.

Item oft de man eeneghe ghifte ghedaen ware bij der moedre van zijnen wive van den blade eenichs leens ghehauden van den casteele, het ware bij termijne oft zijn leven lanc, ende die ghifte gheconfirmeert bij den prince uut zijnder princelijcker macht ende bij zijnen openen lettren bevelende baellui ende mannen dezelve ghifte van weerdden te houdene sonder daerjeghen te doene releverende den ghenen, ende den ghenen diet ghegheven es van den casteele, dat bij manijnghen ende wijsdomme des baellius ende mannen niet ghesciet en es zulcke ghifte sculdich es onderhauden te zijne ende te soorteerne effect. Zegghen dat zij derghelijcke niet en hebben gheweten commende in questien noch oock en hebben up dusdaneghe ghifte gheen costume, ende en staet noch en behoort noch en betaemt hemlieden te disputeerne noch te onderzouckene van der macht des princen, aldus ghedraghen zij hem bij desen int recht, maer weter gheen ratificatie of relievement van den prince ende de ghifte niet gheschiet () alleenlic bij kercgheboden ofte consente van den oudsten hoire, zij en zoudent niet hauden van weerdden.

In ghebreke oft eene grootvrauwe oft moeder eeneghe van hueren kindren die deel hebben in de leenen als voors. es, ghegheven hadden eenich leen ghehauden van den casteele ofte van andren hoven ofte andre goeden, heerlicheden ofte erven // binnen Vlaendren gheleghen, de zoone wien de ghifte waer ghedaen sculdich es dat hem ghegheven es in te brijnghene, wilt hij ende zal hij deel hebben in de voors. leenen. Zegghen dat nietjeghenstaende zulcke ghifte ende zonder die in te brijnghene, de zoone zal moghen heesschen ende hebben zijn derde int leen. Wel moghen doudste zom () ende dander broedre de voornomden ghifte debateren updat zij meenen dat se niet wel ende alst behoort ghedaen es, ende dat ten hove daertoe commen alst betaemt naer wette ende costume des hoofs of lands daer tpartcheel dat hem ghegheven es gheleghen es, hij zoude de ghifte behouden ende wederomme deelen in leenen ende andre goede den sterfhuuse toebehoorende.

Zegghen soude de ghifte in dat cas van leene weder zij gheconquesteert of patrimonie zijn ghehauden van den voors. casteele, wesen van weerdden, zij moesten bij kercgheboden ghedaen zijn met IIJ () der kercken daer tleen gheleghen es ofte bij consente des oudste ende naeste hoyrs zine jaren hebbende bij manijnghen ende wijsdomme des baellius ende mannen. Ende ware doudste hoyr buuten tslands oft onder zijne jaren wanneer hij wederquame oft vuljaert worde, zoude goede cause hebben dezelve ghifte te wederlegghene binnen jare ende daghe nietjeghenstaende de wettelichede daernaer gheschiet.

 

GENT, UNIVERSITEITSBIBLIOTHEEK, 3800, 36r-36v 16de eeuw

Cartulariumkopie.

3 februari 1460 (N.S.)

In de Klokke Te Putte in Gent leggen 13 turbisten waaronder 3 meesters, voor twee commissarissen van de te Ieper zetelende Raad van Vlaanderen, een gezamenlijke verklaring af. De commissarissen zijn aangesteld in het voor de Raad hangende proces tussen Raas van Liedekerke en Rogier van den Hecke die als procureur optreedt van zijn vader Hubert van den Hecke. Hubert procedeert in naam van zijn echtgenote, zijnde de zuster van Raas van Liedekerke. De turbisten stellen dat wanneer Gentse poorters erfgenamen achterlaten, laatstgenoemden alle goederen (lenen, "erven") mogen verdelen, en elkaar mogen compenseren met andere goederen uit het sterfhuis. Eenmaal de overeenkomst voor de schepenen van gedeele verleden, is er geen onterving en inerving meer nodig. Wel moeten de feodale verplichtingen tegenover de leenheer nagekomen worden.

Tourbe

Voor Joos van den Brande ende Ynghelram de Jonghe als commissarijsen van den rade van der camere tYper in de zaken tusschen Raessen van Liedekercke an deen zijde, ende Roegier van der Hecken procureur van Hubeert van den Hecke zijnen vadre ter cause van ziere ghezelneden svoorseits Raesse zustre, waren den sondach derden dach van sporkele int jaer XIIIJc LIX in de Clocke Te Putte in Ghendt vergadert meester Pieter Bierman, Claeys van der Zickelen, meester Philips Sersanders, Jan van Sycler, meester Gillis Papal, Pieter de Rijcke, meester Jan van Loo, Jan van Huusse, Pieter Hueriblock, Lievin Zoetavins, Lauwereyns van der Eecken, Symoen Teerlijnc ende ic Jan van Duermeleere. Ende verifierden alle eendrachtelic dadt als poorters oft poorterssen van deser stede overlijden ende achter hemlieden laten kindren, broedren, zustren oft andere hoirs, tzelve hoyr mach verhoirsaten ende // verdeelen al tgoed dat zij vinden in leenen ende in erven, ende daeraf elcandren uutgroten met goede uuten zelven sterfhuuse commende, ende dat die hoirsatijnghe also voor scepenen boven ghedeele sculdich zijnde te passerne ende nyeuwers el clener weesen en () bij consente van scepenen den uppervooghden, maghen ende vrienden. Ende alzo ghepassert ziinde daer en behoort niet meer erfnesse noch ondererfenesse toe, maer de heere moet van den leenen ghedient zijn. Te wetene dat hij moet hebben over de toecomste een relief, ec. En dat zij dit oynt tijts aldus ghesien hebben ende zien daghelicx, ec.