COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.

TEXTE[1].

RECHTEN, ENDE COSTUMEN VAN ANTWERPEN.

TITEL I.

VANDE JURISDICTIE.

1. Inden eersten, sprekende van Antwerpen, is men begrijpende niet alleenlijck tgene dat binnen de poorten oft mueren vander stadt besloten, maer oock dat buyten ende binnen de Vryheyt der selver stadt gheleghen is.

2. Welcke vryheydt gaet ende strect tot Dorne-brugge, ende Berchem, ende alsoo voorts om de stadt van Antwerpen, volghende t'Privilegie byden Keyser Maximilianus verleent in Novembri Ano 1488, nae wtwijsen vande chaerte hier by ghevoeght.

3. Item alle de ghene, die binnen de voorschreven limiten geboren worden, zijn Poorters, ende d'Inwoonders aldaer, zijn Inghesetenen van Antwerpen.

4. Al waermen oock over sulcx volle assijse betaelt ende neeringhe doet, ghelijck binnen de voorschreven stadt, ende zijn d'Inghesetene aldaer, vry ende onghelast van alle Beden, als contribuerende in alle de lasten ende assijsen vander stadt.

5. Item de costumen van Antwerpen hebben oock plaetse ende sorteren effect buyten de voorschreven limiten over tgeheel quartier van Antwer- pen: ten waere dat aldaer eenighe particuliere rechten oft costumen waren ter contrarien.

6. Ende daermen hier t'Antwerpen egheene besondere costumen, ordon- nantien oft statuyt aff en heeft, ismen ghewoonlijk int wijsen te achtervol- ghen de ghemeyne geschreven rechten.

7. Item oude hercommen, costumen oft usantien, diemen voor ende als Privilegien der voorschreven stadt ghewoonelijck is t'onderhouden, hebben

p4

stadt ende effect van privilegien, sonder dat van noode zy, de selve met andere schriftelijcke privilegien te ghewarighen.

8. Item volghende de blyde Incompsten, alle tghene contrarie van dyen gedaen wordt, is nul ende van onweerden.

9. Item Schepenen van Antwerpen mogen alle poincten ende ordinantien, der voorseyder stadt oorboorlijck wesende, maecken ende ordineren met den Schouteth, de welcke moeten onderhouden worden al oft se de Hertoge selve gemaeckt hadde, aclltervolghende de privilegien van Hertogh Jan vanden jaere 1306, op S. Nicolaes dach.

10. Item in alle saecken respicierende eenighe huysen oft gronden van erffven, moet men volghen de costumen ende rechten vanden plaetsen daer de selve goeden gelegen zijn.

11. Item en moghen egeene buyten Rechters binnen der stadt ende vryheyt van Antwerpen eenighe getuygen hooren, enquesten doen oft informatie nemen, oft andere iudiciele acten oft exploicten doen oft doen doen, dan met oorloff van Borghemeestere ende Schepenen.

12. Soo wanneer datmen wt crachte van eenich vonnisse interlocutoor vanden Rade van Brabant oft andere, tusschen partyen ghewesen, behoeft eenighe getuygen t'overhooren, turbsgewijse[2], op eenige costumen, rechten oft usantien deser stadt, heeft men van oudts altijt geplogen ende onderhouden, dat de Commissaris oft Commissarissen, daer toe by den voorschreven Rade oft andere gedeputeert (comparerende in Collegie van Borgemeestere ende Schepenen, oock mede ter presentien vande ghetuygen) openinge doen vander saeeken ende feyten daer op men begeert de voorschreven turbe te produceren, ende den ghetuyghen den eedt afghenomen hebbende, scheyden de Commissarissen wt de Camere, laetende aldaer de voorschreven feyten in handen van Borgemeestere ende Schepenen, de welcke selve, oft die Borgemeestere ende Schepenen daertoe committeren, de getuyghen overhooren, ende henluyden getuyghenissen doen schrijven, by eenen van henne Secretarissen, oft Greffiers, die daer nae den voorschreven thoon by hem onderteeckent, toegheseghelt, overlevert in handen van yemanden vande voorschreven Commissarissen.

p6

13. Ende sullen oock voortaen egeene costumen deser stadt (soo verre datter eenighe occurreerden, die in desen boeck niet begrepen en waren) oft datter af dependeert, turbsgewijse mogen getoont worden, dan met voorgaenden oorloff van Borgemeestere ende Schepenen, ende met sulcke practizijnen oft costumieren als de selve Borgemeestere ende Schepenen naegelegentheyt vander saecken (diemen hen te kennen geven sal) daertoe noemen sullen.

44. De Notarissen die binnen dese stadt ende vryheyt van Antwerpen, d'officie van Notarisschap exerceren, zijn (volghende d'Ordinantie deser stadt vanden achtsten dach van Meye vanden jaere XVc ende lxxvj) schuldich heure creatie ende admissie te brenghen in handen vander Weth, omme heure namen ende toenamen by eenen vande Secretarissen deser stadt, sonder heuren cost gheregistreert te worden, opde pene van ses Carolus guldens.

15. Ende want men volghende de selve Ordinantie oock ghehouden is de Registren van eenen aflijvighen Notaris in handen vande Secretarissen te brenghen, om aldaer bewaert te worden ten dienste van eenen yeghelijck des behoevende, gelijct onder den Tijtel Van versterffenisse, scheydinghe ende deylinghe gheseght wordt, soo sal voortaen een oft twee vanden Secretarissen deser stadt, ter Ordonnantien vande Weth, schuldich wesen toe te sien, dattet tgene des voorseyt is, alsoo scherpelijck onderhouden, ende ter executien ghestelt worde, ende daeraff een Comptoor oft besluyt int bysondere opt Stadt-huys alhier houden.

16. Ende also by d'Ordinantie van hooger gedachten des Keysers Carels den vijfsten vanden jaere XVc ende xl diversche poincten zijn gestatueert op tstuck van Notarisschappe: namentlijck onder andere aengaende t'houden van henne Registren ende Protocollen, soo sullen Borgemeester ende Schepenen voortaen yemanden committeren, om toe te sien dat de voorschrevene Ordinantien dyen aengaende met alle t'ghene des daer aen cleeft, ende andere alnoch op d'Officie vande Notarisschap te maecken, onverbreeckelijcken werden onderhouden.

p8

TITEL II.

VAN D' OFFICIERS ENDE HEURE JURISDICTIE, ENDE EERST VANDEN MARCKGRAVE.

1. De Marckgrave des landts van Ryen is Schouteth der Stadt van Ant-werpen, de welcke byden Hertoge wordt ghecommitteert, ende doet deneedt in handen vanden Gouverneur vanden Lande, oft vanden Cancellier van Brabant, ende daernae gethoont hebbende zijne opene commissie bezeghelt met des Hertogs wthangenden zegel, doet oock den eedt in handen vander Weth, des moet de selve wesen van wettighe gheboorte, Brabander, ende poorter van Antwerpen.

2. Item met advys vander Weth wordt byden Hertogh van Brabant oock eenen Onderschouteth ghedeputeert, die in t'Schouteths affwesen ende siecte d'Officie bedient, achtervolghende de Commissie, die hy van s'Hooffs weghen heeft, de welcke oock den eedt doet, ghelyck de Schouteth.

3. D'officie des voorschreven Schouteths is, int maken van eenighe Sta-tuyten oft Gheboden, zijne opinie met Borgemeester ende Schepenen te geven, de publicatie daeraff te doen, ende in politicque Ordinantien vanden ambachten oock sijnen zegel daeraen te hangen.

4. Item alle misdadighe binnen dese stadt ende vryheyt te soecken, te vanghen, te betichten, de misdaden te ghewarigen, ende de geconvinceerde tzijnder manissen te doen condemneren, ende alle vonnissen in criminele saecken gewesen ter executien te stellen.

5. Sonder dat de Drossaert van Brabant noch yemandt anders van onss. Genadichs Heeren oft vander hoogher heerlicheyt weghen, Dan de voorschreven Schouteth oft Onderschouteth, vermach eenich bewindt te hebben binnen de Stadt oft vryheyt van Antwerpen in saecken criminele noch criem smaeckende, met des daerane cleeft, tzy in respecte van Poortere, van Ingesetene oft van vremdelinghen.

6. Item egeene vande sesse Schouteten die onder Antwerpen zijn (te weten van Herentals, Liere, Zanthoven, Turnout, Conteke, ende van d'Water-lant) en moghen, nae oude hercommen, dienst vueren, dan by Com

p10

missie des Schouteths van Antwerpen met Schepenen brieffven, ende de correctie van persoonen aldaer (alsser d'lijff, oft leth aen hanght) nae tvoorschreven oudt hercommen, competeert den Maregrave ende Schouteth van Antwerpen, oft zijne gecommitteerde, behalvens dat de Heerlicheden van Zanthoven, Turnout, Conteke, ende van d'Water-lant zijn, zedert eenighe jaeren herwaerts ghealieneert gheweest.

7. Is oock de Schouteth des Lants van Ryen schuldich de delinquanten by hem buyten der stadt ende Vryheyt van Antwerpen, ende onder zijn bedrijff ghevangen, tzy poorter oft ingeseten deser stadt, oft oock vrempdelinck, in handen des Schouteths van Antwerpen als Marcgrave des Lants van Ryen, binnen dese stadt te leveren, metter Instructie ende Informatie van henne delicten, om by hem te rechte ghestelt te worden, voor Borghemeestere ende Schepenen deser stadt, ende tgewijsde te verwachten, ende volghende tselve gewijsde, de selve ontslaghen oft geexecuteert te worden, daer ende soo dat behoort, Tot welcken eynde, moet de Marcgrave, de verwesen delinquanten, wederomme doen leveren den Schouteth van Ryen, omme ter plaetssen daer sy aengetast ende ghevanghen zijn geweest, oft daer sy gedelinqueert hadden, in syne teghenwoordicheyt, oft vanden genen dien hem ghelieven zal, by sijne brieven daertoe te committeren, het waere den voorschreven Schouteth van Ryen selve, oft andere, geexecuteert te worden.

TITEL III.

VANDEN AMPTMAN.

1. DAmptman der voorseyder stadt moet oock wesen van wettiger geboorten in Brabant, ende poorter der selver stadt gecommitteert by oft van weghen den Hertoghe van Brabant, ende brenghen des voorschreven Hertoghs opene brieven van Commissie besegelt met sijnen wthanghenden zegel, ende nae presentatie der selver aende Weth alhier doen den eedt voor de selve Weth.

2. Welck Amptman mach oock stellen by voorgaende versuecke ende con-

p12

sente van Borgemeesteren ende Schepenen yemanden vanden Schepenen als Stadthoudere, die in zijn absentie, zijn officie bedienen mach. 3. Maer de selve Stadthouder als Maender, en mach egeen Rechter ende Maender tsaemen wesen.

4. De voorschreven Amptman is Maender, Ordinaris sequester, ende Executeur van vonnissen tzijnder manissen ghewesen, sonder eenige judi-cature te hebben. .

5. Ende wat saecken tzijnder. manissen gewesen worden oft by terminatien, is d'Ordonnantie deser stadt, opt stuck vande procedueren gemaeckt, distinctelick wtwijsende.

6. D'officiers des Amptmans zijn, inden eersten de Langeroede, de welcke wordt byden hove gecommitteert, omme den staet ende officie vande Langeroede der Ammannye van Antwerpen, metten Clercschap daertoe behoorende te bedienen, ende doet aldaer eedt, ende daernae oock in handen vande Weth van Antwerpen.

7. Item is alleen macht hebbende, omme partijen binnen der Stadt ende Vryheyt te daghen, in saecken die ter manissen des Amptmans bedingt ende ghewesen worden oft in zijn affwesen d'oudtste ghesworen colffdragere, oock Brabander wesende, in zijnen naeme.

8. Heeft oock de macht van arresten van persoonen ende goeden te doene, van gheloeften ende Borchtochten tusschen partijen te nemen, van voor rechte te compareren, vrede, oorvrede ende stavinge van eede, des versocht zijnde, te nemen.

9. Doet oock de Langeroede sommatien van vonnissen gewesen ter manisse des Amptmans, ende andere wettelicke weten van saecken, dienende voor den selven Amptman.

10. Item vonnissen ter manisse des Amptmans ghewesen, stelt de voor-schreven Langeroede ter executien buyten der Stadt ende Vryheyt der selver, met assistentie vanden Officier vander plaetsen, nae voorgaende sommatie aenden ghecondemneerde, oft tzijnen huyse gedaen.

11. Heeft de voorschreven Amptman eenen Clerck, wiens officie is van weghen zijns meesters, de goeden vanden genen, die ter manisse des Amp-

p14

mans ghecondemneert zijn, in presentien van twee Schepenen, ende vanden Amptman oft van zijnen Stadthoudere, oft alleene in presentie van twee poorters, indien de saecke niet en excedeert vierentwintich guldens eens, te beschrijven, ende vande besetzelen ende evictien van goeden ter Vierscharen, boeck te houden, ende acten daeraff onder zijn handteecken wt te te geven, ende oock van weghen als vooren den staet oft rekeninghe te houden vande vercochte oft gheexecuteerde goeden, ende zal de voorschreven Clerck voortaen moeten zijn van wettighe geboorte geboren Brabander, poorter der stadt van Antwerpen, ende oock doen der selver stadt in handen des Amptmans eedt van getrouwicheyt.

12. Ten derden heeft d'Amptman zijnen ghesworen oudecleercooper, om de goeden vanden ghecondemneerde, by openbaere wtroepinghe te ver-coopen.

13. Item de Cnuyvers des Amptmans, zijn alleene (met seclusie vande colffdraghers) ghequalificeert, om de geinventarieerde goeden vande gecondemneerde in civile saecken te bewaeren; de welcke oock vermoghen de ghevangene voor recht te brengen, ende den Amptman oft sijnen Stadthouder, in d'arresten ende apprehensien die zy doende zijn, behulpich te wesen, Ende doen den eedt in handen des Amptmans.

14. Ende aengaende de Dagementen die d'Amptman int quartier van Ant-werpen vermach te doen wt crachte van Schepene brieven van Antwerpen, oft poorters kennisse, wordt geseght onder den Tijtel Van Amptmans brieven.

TITEL IV.

VAN BORGEMEESTEREN ENDE SCHEPENEN.

1. Nae oude ghewoonte wordt de Weth van Antwerpen alle jaer op S. Andries dach van weghen des Hertoghs van Brabant by twee oft drye Commissarissen vernieuwt, ende consisteert de selve weth in twee Borge-meesteren, te weten, eenen Borgemeester van buyten, ende d'ander van binnen, ende sesthien Schepenen, van welcke sesthien Schepenen de binnen Borgemeester een is.

p16

2. Item Borgemeesteren ende Schepenen ende alle andere officieren van Justitien der voorschreven stadt, moeten zijn inwoonende Poorters der selver stadt, ende wettige ghebooren t'slandts van Brabant, oft anders en moghen egheen officie van justitie hebben noch bedienen.

3. Item Borgemeesteren ende Schepenen van Antwerpen hebben in d'eerste instantie kennisse, judicature, ende berecht over alle Poorteren ende inwoonderen der voorschreven stadt, ende vryheyt, midtsgaders over buy- ten lieden, ende henne goeden, die aldaer bevonden ende gearresteert worden, aengaende alle saecken, Civile ende Criminele, In civile saecken by terminatien oft ter manisse des Amptmans, ende in criminele ter manisse vanden Schouteth, oock in tcriem dwelck men noemt Laesae Majestatis.

4. Behalvens dat de subalterne bancken binnen der stadt wesende, als die vande Laken-halle, vande Weescamere, vanden Payse, vande Watermeu-len-brugghe, vanden Kiele, ende de Weth vanden Syndicalen, diemen heet Zeynt-schepenen, hebben in d'eerste instantie kennisse ende judicatuere van saecken heurlieden respectivelick toebehoorende.

5. Welcke subalterne Rechters, worden alle jaere nae t'vernieuwen vande Weth, ghestelt ende ghecosen, by Borgemeesteren ende Schepenen, ende vande vonnissen by hen gewesen appelleertmen aende selve Borgemees-teren ende Schepenen, als d'ordinarisse rechters wesende.

6. Item in Schependom van Antwerpen en mogen niet wesen, die naerder zijn van maesschap, dan ten derden halven lede, als sijn broeders, ende broeders oft susters kinderen, die naerder zijn dan ten derden halven lede.

7. Item en mach niemandt t'Antwerpen Schepen wesen, hy en moet jaer ende dach daer te vooren poorter gheweest hebben.

8. En mach oock niemandt officie vander stadt weghen hebben, bedienen, noch inde Weth, Raedt oft Regiment vander stadt sitten, die munter is, oft die pachter vander munte oft vanden Thol is, oft paert oft deel daerin heeft, schade oft bate daeraff verwacht, in eeniger manieren, oft anderssints inden Raedt des Hertoghs oft dienst ghesworen oft belast is.

p18

9. Egeen Borgemeester, Schepen, Raedtsman, Rentmeester, Secretaris, Greffier, Corteroede, Rentmeesters knape, wijn oft bier Assijser deser stadt en mach pachten eenige van d'Assijsen deser stadt, noch deel daer in hebben.

10. Niemant van wat staete, conditie oft weerdicheyt hy sy, die in open-baer overspel sit, en mach (alsoo langhe als hy daerinne sit) Borgemeester, Schepen, Raedt, Deken, noch gesworen worden, noch eenighe officie oft dienst hebben oft vueren vander stadt oft ambachten; Ende waert dat yemandt in eenich vande voorschreven officien oft dienst wesende, in openbaren overspel sate, soude daeraff terstont moeten verlaeten worden.

11 . Item, worden alle jaeren, nae t'vernieuwen vander Weth, uyt d'oude Schepenen ghecosen de twee Hooft-luyden vande Poorterije, twee Gul-dekens, ende twee oude Schepenen op de Lakenhalle, twee Weesmeesters, vier Peysmaeckers, twee Examinateurs van getuyghen, ende twee Keur-meesters.

12. Worden oock successivelyck gecosen de Wyckmeesters, de Dekens vande Ambachten, midtsgaders de twelf Raedtsluyden, die nae oude costu-men moeten compareren opten Maendaghsschen .Raedt.

13. Item in saecken die voor Borgemeester ende Schepenen sonder manissen des Amptmans getermineert worden, moghen de Corteroeden alleene partijen daghen.

14. Welcke Corteroeden moghen oock alle wettelicke weten ende somma-tien doen, oock van vonnissen ter manisse des Amptmans ghewesen.

15. Item worden alle de voorschreven Officieren, midtsgaders Stadtboden ghelooft, aengaende de relaesen, die sy van hen exploicten doen, behoudelick datmen wordt geadmitteert om de contrarie te moghen thoonen.

16. Item volghende t'Privilegie van Hertogh Ian in vigilia ad Cathedram Petri, in't jaer Duysent twee hondert, ende xc, vermoghen Borgemeester

p20

ende Schepenen te geven alle officien van Antwerpen, gelijck van ouden tijden sy plochten te doen, ende bevinden te behooren.

17. Item aengaende de Policie vander Stadt, zijn diversche Statuten ende Ordinancien gemaeckt, die alhier niet en.worden verhaelt, als aengaende den Thol, Wage, Assijse, Imposten, Verleeningen oft Instructien den ambachten concernerende, Brandtmeesters, Keurmeesters, ende andere vele dierghelijcke, die te breet waeren alhier te verhalen; alle welcke Statuten, Verleeningen ende Ordinantien zijn provisioneel, die nade ghelegentheyt vanden tijde ende heyssch vander saecken by Schouteth, Borgemeester ende Schepenen mogen verandert worden.

18. Item de Wethouderen vande Laken-halle, vande Weescamere, vande Payse, ende andere hier voor ende naer verhaelt, binnen dese stadt ende vryheyt gheseten, noch oock ambachten oft heure regierders, en mogen egeene Ordinantien, Statuten, oft keuren ende Breucken maecken noch ordineren, dan alleenlyck Borgemeester ende Schepenen metten Schouteth, soot hier vooren gesegt is onder den Tijtel van de Jurisdictie.

TITEL V.

VANDE LAKEN-HALLE.

1. De saecken der wollen, wolle-wercken ende drapperyen aengaende (daeronder alle wercken hebbende meer wolle dan andere stoffe), Camelotten, Boomwolle oft Cattoen ende Bombazijn, Saeyen, Weedt, Meedt, Alluyn, Cocynille, Indego ende andere dierghelijcke verffven den wolle-wercke aengaende, verffven, verffloon ende bereyden van lakenen, Camelot verffven, contracten ende arbeyts loon van wulle coussens te maecken (maer niet van andere wulle clederen), maeckelardye loon van sulcke saecken ende coopmanschappen als voorschreven is, aengaende d'instrumenten toltet maecken, verffven ende bereyden van lakenen dienende (als ghetouw, caerden, droochscheerders scheeren, den disch, ende het hout-werck oft instrumenten vande laken-ramen ende huere vande selve instrumenten ende dierghelijcke begrepen zijn)[3], behooren ter eerster instantien ter kennisse

p22

ende judicature vande Rechters vande Laken-halle wesende twee Guldekens (als Maenders ende Executeurs) ende twee Waerdeyns (houdende in absentie vande Guldekens hen plaetsen) ende acht Oudermans, waeraff de twee moeten zijn oude Schepenen der voorschreven stadt.

2. Item en mogen die vande voorschreven Laken-halle egeene vonnissen wijsen, excederende de somme van hondert Nobelen, ten zy ter presentien van twee Schepenen, daer toe ordinaerlick twee oude Sehepenen by de Weth deser stadt worden gedeputeert.

3. Wordt aldaer in ordinarisse saecken, alle acht daghen recht ghedaen, des maendaechs voor de noene, dwelck men de Morge-sprake heetende is, oft des Woonsdaechs, soo verre des Maensdaechs heylich dach is.

4. Maer extraordinarisse saecken, worden indifferentelick alle werckda-ghen bedinght, soo wanneer alst den voorschreven Wethouderen belieft, het zy voor noene oft nae noene.

5. Item des werckendaechs, voor den dach vande Morgen-spraeck voor noene, gaen de Deken oft Waerdeyn met twee Oudermans, inden naesten winckel van eenen wullen Laken-vercooper, naest den Stadhuyse, ende heyscht aldaer de Deken oft Waerdeyn een elle, ende die hebbende, seght aldus: Ick legghe hier de Morghen-sprake, ende vercondighe datmen op sulcken dach sal Morgen-sprake houden vander Stadt ende Gulde weghen: segget malcanderen voorts. Ende dat ghedaen zijnde, gaen de Deken oft Waerdeyn met de twee Oudermans, ende dagen partijen.

6. Ende soo verre partije ghedaecht zijnde, voor d'eerste reyse aldaer in persoon, oft by Procureur niet en compareert, om zijne saecken te defen-deren, de wijle de Heeren te rechte sitten, wordt voor d'eerste reyse als contumax verreyct ende verhaelt, het zy dat d'Aenlegger by handtschriften des debiteurs oft ander bescheet, sijne intentie verificeert, oft niet.

7. Sonder datmen van sulcke verreyckselen eenige appellatien oft relieff-vementen admitteert oft anderssints den verweerder gehoor gheeft, eer hy t'vonnisse van verreycksel voldaen heeft.

8. Item een verweerder alsulck vonnisse van verreycksele voldaen heb-bende, vermach ten principalen zijne saecken commen defenderen, ende

p24

oock voor alle voldoeninghe versueken cautie van tgeexecuteerde te repa-reren, indien hem belieft ten principalen in sijne defentien ende goedenrechte gehoort te worden.

9. En sal voortaen een Aenlegger sijn recht niet moghen houden aenden Guldeken oft Waerdeyn om eenen Poorter oft Ingeseten, aldaer in rechte comparerende, gevangen te houden, tot dat hy cautie ghestelt heeft. Maer willende cautie hebben, sal daeraff vonnisse moeten verwachten, ende tselve ter executien stellen soo t'behoort.

10. Des gelijcxs salmen voortaen int aff-leyden van ghetuyghen aldaer, schuldich wesen partye oft sijnen Procureur te doen daghen, om de ghetuyghen te commen sien produceren ende sweren.

11 . Item verbintenissen van eenighe onruerlijcke goeden, Renten oft Actien reëel, voor de voorseyde Wethouderen vander Laken-halle ghepas-seert, van te rechte te staen, ende t'ghewijsde te voldoen, ende dierghelycke, concernerende saecken. die voor hen bedingt oft ghetracteert worden, en zijn van gheender weerden, noch den pandt affecterende, ten zy datze voor Schepenen deser stadt, met eenen Secretaris oft Greffier behoorlick ghepasseert zijn.

12. Ende soo wanneer eenighe onruerlicke oft erffelicke goeden binnen deser stadt oft vryheyt gheleghen, by executien van vonnissen by die vande Laken-halle ghewesen vercocht worden, de goedenisse daer van wordt ghe-daen byden Guldeken in presentie van twee Schepenen ende eenen Secretaris deser stadt.

13. Op de Laken-halle competeert den Guldekens, ende den ses oudtste Advocaten tselve recht, gelijck hier nae gheseght wordt onder den Tijtel Van vonnissen in civiele saecken ghewesen, ende vande executien. Behoudelick, dat inden dach van beraede d'Aenlegger ende Verweerder alle beyde gheven thien grooten brabants, Daer van den Guldeken oft Waerdeyn, die maent, competeren de vier grooten Brabandts, ende de resterende vj. grooten den voorschreven advocaten.

14 . Des maendaechs nae de dry Coninghen dach ismen alle jaer ghewoo-

p26

nelyck t'Gulde-boeck op de Laken-halle te lesen voor de gene diet begeert, ende is men des saterdaechs daer te vooren met den horen ter Puyen aff, ter presentien vande Gul-dekens openbaerlick condigende eenen yeghelijck, dat soo wie t'Gulde-boeck begeert te hooren lesen, come op de Laken-halle en [een] maendaeghe alsdan naestcomende voor de noene.

TITEL VI.

VANDE WEESMEESTERS.

1. Vande Weesmeesters ende heure Jurisdictie wordt hier nae gheseght onder den Tijtel: Vande onbe-jaerde kinderen, ende vermomboorde per-soonen.

TITEL VII.

VANDE PEYSMAECKERS.

1. Soo wie vande vier Peysiers oft Peysmaeckers, (die by Borgemeester ende Schepenen, alle jaer, nae t'vernieuwen vander Weth, gecosen ende ghestelt worden) weygert t'selfste officie te bedienen, verbeurt hondert guldens, tot twintich stuyvers t'stuck, d'een helft tot behoeve vanden Hertoghe, ende dander vande stadt.

2. Welcke vier Schepenen vanden Peyse, hebben in d'eerste instantie, de kennisse van questien tusschen private partijen, procederende van doot-slaghen, vechtinge, quetsuren, vrede, van soeninghen te maecken, van injurien, ende van saecken daer van dependerende, als vande Salarissen vanden Medicijnen, Chirurgijnen, ende dierghelijke, soo wanneer de cueren spruyten van injurien oft dependentien van dien.

3. Ten waere dat Borgemeester ende Schepenen beliefde wt eenighe con-sideratien, de kennisse van eenige vande voorschreven saecken, in deerste instantie t'henwaerts te nemen oft te houden, ende de selve saecke in heurlieden Collegie, oft opte woons-daechssche Rolle te laeten bedinghen.

p28

TITEL VIII.

VANDE WATERMEULEN BRUGGHE.

De Dyckgrave, ende acht Rekenaers (houdende heure bancke, gheheeten de Watermeulen Brugghe binnen deser stadt) hebben in deerste instantie kennisse van saecken, vande dry Landen gheheeten Loobroeck, Schyn-broeck ende Steenborgherweerdt, ende der dicagie daer ontrent gheleghen aengaende, manende ende wijsende vander stadt wegen.

2. Welcke dry Landen zijn onverscheyden, binnen der vryheyt vander stadt gelegen, nae wtwijsen der Caerten, vander selver vryheyt hier vooren gevueght.

3. Item de beesten, onder de voorschreven Landen geschut, moeten binnen de stadt van Antwerpen inde bocht ghebrocht worden, ende nergens el.

TITEL IX.

VANDE HEERLICKHEYT VANDEN KIELE.

1. De Heerlickheyt vanden Kiele is buyten de vesten ende binnen de vryheyt van Antwerpen geleghen, ende die aldaer gheboren worden, zijn poorters van Antwerpen, dragende alle lasten ghelijck andere poorters.

2. Item heeft de stadt aldaer als Heere, hooghe, leeghe ende middele Jurisdictie.

3. Ende wordt de Weth aldaer by Borgemeesteren ende Schepenen alle jaer verset oft ghecontinueert, welcke Weth consisteert in twee Schepenen vander stadt in Schependomme van Antwerpen dienende, of twee oude Schepenen, twee andere vande poorterye, met dry vande ghegoedde aldaer, die daer recht doen ter manisse vanden Drossaert, hen by Borgemeester ende Schepenen ghestelt ende gegeven, oft in sijn affwesen, van d'oudste Schepene.

p30

4. Ende zijn d'Ingesetene aldaer in d'eerste instantie betreckbaer alleen-lijck voor de voorschreven Weth vanden Kiele, sonder datse binnen de stadt moghen ordinaerlijck gearresteert worden, als Ingeseten van Antwerpen wesende.

5. Item alsoo de Heerlicheyt vanden Kiele van oudts een besundere Heerlicheyt gheweest is, inde vryheyt van Antwerpen begrepen, ende nae-derhandt byde stadt ghecocht, soo ist dat men aldaer onderhoudt alle de selve Costumen ende hercommen diemen daer te vooren gheplogen heeft, soo in erffenissen, onterffenissen, calengieringhe, als diergelijcke.

TITEL X.

VANDEN SYNDICALEN, DIEMEN HEET SEYNT-SCHEPENEN.

1. Vande Syndicalen (wesende twelff in ghetale, waer aff de twee zijn Schepenen der stadt van Antwerpen, twee oude Schepenen, vier vande Poorterye, ende vier van d'Ambachten) wordter alle jaer by Borgemeester ende Schepenen een derdendeel vernieuwt, te weten, twee vande Schepenen oft oude Schepenen, ende twee vande Poorteren oft ambachts luyden, in plaetsse vande welcke men soo vele andere Schepenen oft oude Schepenen, Poorteren oft ambachts luyden wederom kiest ende stelt.

2. Welcke Syndicalen hebben in d'eerste instantie kennisse van mis-bruycken ende delicten int feyt van Overspel, ende van defloratie van jonge dochters, fornicatie, of boelschap, ende des daer aen cleeft : ende wysen ter manissen vanden Hooftman die by Borgemeesteren ende Schepenen daer toe gestelt is. De welcke oock Accusateur ende Executeur is van alle vonnissen by den voorschreven Syndicalen ghewesen.

3. Van alle welcke saecken competeert oock de kennisse den Borge-meester ende Schepenen, ter accusatien ende vervolghe vanden Schouteth: ende moeten wt bedingt worden daerse eerst begonst zijn, ten waere dat Borgemeesteren ende Schepenen beliefde de saecke voor hen begonst, den voorschreven Syndicalen te committeren, om voor hen gheinstrueert te worden, oft anderssints partye t'overhooren ende te vereenighen, op datse cunnen: oft by ghebreeke van dyen, rapport te doen, om byde voorschre-ven Borgemeesteren ende Schepenen alsdan rechtelijck gheuyt te worden.

p32

4. Sullen oock voortaen de selve Syndicalen in d'eerste instantie kennisse ende judicature hebben van alle saecken, concernerende tfeyt vanden hou- welijck, oft deselve gheoorloft zijn ende behooren toe gelaten te worden, oft niet, ende van alle t'gene den houwelijcken staet eenichsints is concernerende, als van saecken van divortien ende separatien, ende desser aen cleeft.

5. Welcke Jurisdictie vande Syndicalen in alle de voorschreven saecken haer strect over alle d'Ingesetenen vander stadt ende vryheyt, ende oock over de Marckgraeffschap ende Ammannye van Antwerpen.

6. Ende sullen de voorschreven Syndicalen op den eedt (die sy voortaen int aencommen van heuren dienst ende officie in handen vanden Borge-meestere ende Schepenen van Antwerpen doen sullen) ter manisse van hennen Hooftman s'vrydaechs van xiiij. nachten tot xiiij. nachten, henne genachten houden, ende recht doen van thien uren aff voor de noene, ter plaetsen daert den hooftman gelieven sal partyen dach van rechte te bescheyden.

7. Voor de welcke, partyen met een vande Corteroeden deser stadt gedaecht worden.

8. Ende worden henne acten ende actitaten gehouden by eenen Secretaris oft Greffier deser stadt, oft ander die Borgemeesteren ende Schepenen belieft daer toe t'ordineren.

9. Item, int bedinghen vander saecken, ingevalle datter eenighe rysen diemen staens voets verbalijcken niet en can beslichten, salmen volghen den

p34

treyn van procederen vanden Stadthuyse van Antwerpen, midtsgaders int tauxeren, ende betaelen vande rechtelijcke costen totten eynde vander saecken, op dat met diversiteyt vanden styl van procederen egeene duyster- heyt noch swaricheyt en rijse.

10. Ende soo verre dat in eenich poinct concernerende den styl van procederen, tzy van versteecksel oft desgelycs, partye midts redenen begeerde gereleveert te zijn, sal t'zelve moghen versuecken aen Borgemees-teren ende Schepenen, Behoudelick partye adverse in cas van subreptien ende obreptien haere defensien ter contrarien.

11. Ende alle vonnissen t'zy Interlocutoor oft diffinitijff byde Syndicalen (ter manisse als voor gewesen zijnde) sullen by den Hooftman, Maender ende Executeur met voorgaende ghewoonlijcke sommatien ende interval van tijde ter executien ghestelt worden, nae den heysch ende teneur vanden vonnisse, tzy met decretatie ende vercoopinge van goeden oft apprehensien van persoonen. Des moet men int executeren volghen den ghemeynen ordre van rechte, soo men doet op den voorschreven Stadt-huyse.

12. Ende indien dat partye hem ter caussen van eenighen vonnisse t'zy Interlocutoor oft Diffinitijff bevonde beswaert, sal daer van moghen binnen thien daghen naer datum vande pronunciatie van dyen, aen Borghemeestere ende Schepenen appelleren.

13. Des moet d'Appellant, t'zy binnen de voorschreven thien daghen oft binnen de xl. dagen, nae t'vonnisse, sijne appellatie verheffen, ende alsoo feytelick in handen vanden Greffier vander Cameren sequestreren de pene van ses guldens, inghevalle t'vonnisse maer en waer Interlocutoor, ende twelf guldens waert provisioneel oft anderssints diffinitijf, ende voorts met een Corteroede versuecken dat de voorschreven Syndicalen t'proces in handen van Borgemeestere ende Schepenen overbrenghen.

14. Welcke penen worden gherestitueert, ende partye wedergegheven, ingevalle t'vonnisse daer van gheappelleert is, werde verclaert qualicken ghewesen, ende daeraff wel gheappeleert te zijn. Anderssints blyven de ghesequestreerde penen verbeurt tot behoeve vande Camere vande Syndicalen.

15. Ende salmen de voorschreven saecken van appellatien bedinghen voor Borgemeester ende Schepenen, ter plaetse, tijde ende inder manieren, daer, ende soo men gewoonlijck is ander appellatien van Subalterne bancken te bedingen.

p36

TITEL XI.

VAN T'CONSULAET VANDE NATIE VAN PORTUGAEL.

1. De Consuls vande Natie van Portugael hebben binnen deser stadt Judi- cature in Civile saecken, aengaende de questien tusschen de Supposten vande selve Natie.

2. Item, vande vonnissen byde voorschreven Consuls ghewesen, moet geappelleert worden aen Borgemeester ende Schepenen.

3. Ende de vonnissen daeraff niet en is gheappelleert, moeten by den Amptman deser stadt ter executien ghestelt worden, naer voorgaende som-matie, noch min noch meer dan oft de selve vonnissen by den Wethouderen alhier tsijnder manissen ghewesen waeren.

TITEL XII.

VANDE HOOGHE VIERSCHARE, ENDE WAT SAECKEN MEN ALDAER HANDELT.

1. De voorschreven Vierschare vvort ghehouden ende telcken daghe van rechte ghebannen als hooghe Vierschare des Hertoghs van Brabant, ter ghewoonelicker plaetssen, oft elders binnen de Borcht, daert den Heeren belieft.

2. Item alle ghevangene om criminele saecken, daer lijff of leth aen hangt, worden beticht byden Schouteth, oft in absentie oft siecte desselfs byden Onderschouteth inde voorschreven Vierschare, ter presentien van Borge-meester ende Schepenen, de welcke aldaer ten minsten over de helft in ghe-wesen moeten.

3. Ende hoe dat de ghevangene vermach den dach vander Vierscharen t'an-ticiperen, ende den Officier doen daghen in Collegie voor Borgemeesteren ende Schepenen, omme aldaer sommierlick kennisse te doen nemen, weder de saecke ter vierscharen behoort bedinght te worden, oft niet, wordt onder den Tijtel Van Oorvrede geseght.

p38

4. Maer andere saecken daer eenighe andere arbitrale correctien toe staen, geesselinghe, bannissement, schavotteringhe oft pecuniaire breucken, moghen by Borghemeesteren ende Schepenen in huerlieder Collegie-camer ghetracteert ende gedecideert worden.

5. Worden inde voorschreven hooghe Vierschaer oock geheyscht, bedinght ende gewesen, saecken van Oorvrede, ende Purgien criminele, worden oock aldaer gedaen Purgien civile, diemen heet Affdaginghen oft Verreyckselen metter clocken, Emancipatien, Creatien van poorteren, wt-winningen van goeden, van debiteuren, by sommiere procedure.

6. Maer soo wanneer datter op eenige verreyckselen oft affdaginghen[4], oft oock op eenighe wtwinningen aldaer stoornisse oft calaingie gedaen wordt, eer dat partije daerin volcomen is, soo wordt de saecke opt Stadt-huys voor Amptman, Borghemeester ende Schepenen ghelijck andere civile saeeken, in contradictooren gherechte bedingt, gewesen, ende voorts ter executien ghestelt.

7. Item worden d'wtwinningen inde voorschreven Vierschaere ghedaen ter manissen vanden Amtman (oft vanden Schouteth als synen Substituyt daertoe gecommitteert) ende ter presentien ende wijsen van Borgemeester ende Schepenen, ende oock ten by wesen vanden Clerck des voorschreven Amptmans.

8. Welcke Clerck des Amptmans alle d'Acten ende Vonnissen van evictien is te boecke stellende, ende daeraff extracten wtgevende, ende teeckenende, de welcke oock by den voorschreven Amptman worden ter executien gestelt.

9. Item van vonnissen inde voorschreven hooge Vierschare gewesen het zy criminele oft civile, en valt egeene Provocatie, Appellatie, noch Reformatie. Ende wat macht oft effect, vonnissen van wtwinningen zijn hebbende, wordt naerder gheseght onder den Tijtel Van t'vervolgh van arresten ende vvtvvinninghen van goeden ter vierscharen, ende elders.

p40

TITEL XIII.

VAN CRIMINELE SAECKEN, ENDE WYEN D'APPREHENSIE ENDE D'ACTIE TOECOMT.

1. Inden eersten de Schouteth ende Onder-schouteth ende zijne Dienaers, oft ghesworen Colffdragers, competeert eenighe mis-dadighe aen te tasten, ende te vanghen.

2. Ende vermoghen de voorschreven Officiers yemanden inde munte van-ghen, al waert oock een vry munter, om stucken daerom lijff, leth oft minc- kinge van leden mochte verbeurt oft verdient zijn, ende moet sulcke ghe-vanghene voor Borghemeesteren ende Schepenen deser stadt te rechte staen.

3. Maer by ghebreke vanden Schouteth, Onderschouteth oft henne dienaers, soude een yegelick vande Borgeren ende Ingesetenen vermoghen eenighe misdadighe die opt feyt bevonden worden, aen te tasten, houden, ende terstont leveren in handen vanden yoorschreven Schouteth oft van sijnen Dienaers, oft opt ghevanckenis-huys alhier.

4. Item een privee persoon en vermach niet criminelick t'ageren tot open-baer straffinghe oft punitie van eenighe misdadighe, noch oock eenighe populares actiones intenteren pro interesse publico, maer moet de Schouteth oft Onderschouteth t'zelve van zijne officie wegen doen, metten welcken een privaet persoon, geinteresseert zijnde, mach hem voor zijn interest inde saecke vueghen, om de selve te helpen instrueren ende gaede slaen.

5. Maer in saecken van Iniurien vermach een yeghelick voor zijn particu-lier interest t'ageren, daer ende soo dat behoort.

6. Item de Scouteth van Antwerpen en mach egeene Poorteren vangen noch aentasten, al waer hy by yemanden bedraghen, soo verre hy.is staende tot goeden name ende fame, ten zy midts redenen, ende dat by consente van Borgemeester ende Schepenen der selver stadt

7. Insgelijcx de Schouteth, Onderschouteth noch sijne Dienaers en moghen eenen Poorter van Antwerpen, noch oock Inghesetene vander stadt, fixe domicilie met sijne familie binnen der selver stadt oft vryheyt houdende, voor Criminele saecken binnen sijnen huyse niet vangen oft wt den huyse halen ende opten steen leyden: Ten zy dat het tselve geschiede by expresse voorgaende oorlove ende consente van Borghemeester ende Schepenen, de

p42

welcke eerst ende al voren eer zy sulck consent den Heer oft Officier mogen geven, hen moeten informeren vanden state ende gelegentheyt der saecken, oft misdaet desselffs Poorters oft Ingheseten : ende indien zy bevinden dat de saecke oft deliet groot ende swaer ghenoech is, om eenen Poorter oft sulcken Ingeseten binnen zijnen huyse te vanghen oft daer wt te halen: Als dan consenteren de Wethouderen, dat de Heere oft Officier die persoonen alsdan binnen heuren huyse moghen vanghen, ende daer wt halen, ende opden steen oft ghevanckenis legghen, maer niet eer.

8. Item en vermoghen de voorschreven Schouteth oft Onderschouteth, noch heure Dienaers in egeen Poorters oft Inghesetene huys comen oft gaen, noch eenige huyssoeckinghe doen, noch om Civil, noch om Criminel : Ten ware in oneerlicke huysen, plaetssen oft oock in Herberghen, voorder dan de voorschreven Poorter oft Ingeseten, oft sijne huysvrouwe, oft familie in sijn absentie en belieft, ten zy by consente van Borgemeester ende Schepenen, ende in huerlieder presentien, oft ten minsten van twee Schepenen by hen daer toe geordonneert.

9. Item hoe datmen egeenen Poorter oft Ingeseten deser stadt by informatie preparatoire, ondersoeck oft andere weghen, en vermach te bedwingen om hem selven oft yemanden anders te vroeghen ofte belasten, oft tegens hem selven te deponeren, wordt naerder gheseght onder den Tijtel: Vande binnen Poorters.

10. Item de Heer oft Officier en mach eenen Poorter oft Ingeseten gevangen wesende, inde dieff-putten oft op den steen beneden niet setten, doen, oft laten setten : maer moet den selven gevanghen laten sitten opde Poorterscamere, metten andere ghevanghenen, soo verre zy machtich ghenoech zijn den cost aldaer te doen, ende te betalen t'recht vanden Steen. Ende indien sy niet machtich ghenoech en zijn hueren cost te betaelen, noch vrienden, noch maghen en hebben, die den selven cost voor heur betalen willen, oft borghe daer voor blijven: Alsdan moet d'Officier dyen Poorter ende Ingesetene setten boven der aerde op den gemeynen Steen ter Aelmoessen, sonder den selven in eeniger manieren beneden oft onder d'eerde te moghen stellen, Ten waere dat de selve Poorter oft Ingheseten om eenich enorm delict ghe-

p44

vanghen waere, oft op-loop, rumoer, fortse, oft rebellie op den Steen, oft binnen de gevanckenisse aenden Steen-weerder, buyten oft binnen sluyter, oft aen yemanden anders, van t'huys-ghesin oft familie vanden Steen, oft aen ander gevangene dede, oft andere merckelicke ende onbehoorlicke insolentien bedreve, In welcken ghevalle d'Officier den ghevanghen wel soude moghen beneden doen setten, Altijts nochtans by advyse van Borgemeester ende Schepenen die hen daer op eerst moeten informeren : ende dat alleen, naer dat de voorschreven Wethouderen daertoe consent ende believen ghedraghen hebben, maer niet eer, ende dat oock niet langher, dan den selven Wethouderen naer gelegentheyt der saecken, goet dunckt.

11. Item als de Schouteth oft ander Officier eenighen Poorter oft Ingeseten fixe domicilie houdende, binnen der stadt oft vryheyt, by consente als vooren ghevanghen, ende opden Steen geleydt heeft, alsdan is d'Officier schuldich alle desselfs ghevangene goeden, brieven, boecken, stucken, ende huysraet, binnen sijnen huyse wesende, rechtelicken te inventarieren in presentien van twee Schepenen, by eenen gheswooren Secretaris oft Clerck vanden bloede, ende dien Inventaris ghemaeckt sijnde, moghen de huysvrouwen oft andere vrienden, maghen oft mede ghesellen, in societeyte vanden selven ghevanghen zijnde, die gheinventarieerde goeden verborghen, midts sufficiente cautie daer vooren stellende, ende die cautie ghestelt zijnde, moet de Heer ende Officier midtsgaders sijne Dienaers wt des zelffs ghevanghen huyse gaen, ende daer wt blijven ten eynde toe vander saecken.

12. Item, als yemandt gevanghen wordt van saecken den lijffve aengaende, is d'Officier oft Schouteth schuldich, byden Clerck vanden bloede oft anderen wettighen persoone te doen maecken Inventaris, ende beschrijven al het gene dat de selve gevangen over ende by hem heeft.

13. Ende als de Schouteth yemandt vangt die d'lijff verbeurt heeft, ende naderhandt ter Justitien met recht ende vonnisse ghebrocht wordt, daer eenich gelt onder bevonden is, het zy gout oft silver, d'welck men niet en weet wyen dat het toebehoort, anders dan den selven delinquant, ende datter egeene Crediteuren en zijn, dyer actie op pretenderen, sal indyen gevalle tselve gelt gheinventarieert worden, ende voortaen den

p46

gevangene blijven tot zijn onderhoudt, ende om ander oncosten daer mede te vervallen, Soo verre nochtans de gevangen ter doodt gebrocht wesende, genoech achterlaet om alle sijne schulden te betaelen, sal indyen gevalle de weerde vanden voorschreven geinventarieerden ghelde over hem bevonden, (overschietende boven alle schulden) worden gedistribueert, te weten vanden gouden ghelde tot behoeve vanden Schouteth, ende vanden silveren ghelde, tot behoeve vande Dienaers, die den selven boven ende int ghevanckenis gebrocht hebben. Wel verstaende dat de Crediteuren altijt geprefereert worden voor den Schouteth, oock voordenDienaers oft Apprehenseurs vanden selven missdadigen.

14. Item de Heer, die Drossaert van Brabant, noch egeen Officier, oft yemandt anders van ons Genadichs Heeren wegen en mogen egeene ghe-vangenen vueren wter stadt, noch oock wt het Marck-graeffschap oft quar-tier van Antwerpen, soo verre sy daerin gevanghen hebben geweest, maer moeten eenen yegelicken recht doen ter bancken, daer hy te rechte behoort, oft ghevangen is geweest.

15. Ende de voorschreven Drossaert van Brabant, oft andere Officiers, hebbende alhier eenige ghevangene ghebrocht van buyten op den Steen, en mogen den selven daer niet langer laten sitten, dan xxiiij. uren sonder consent van Borgemeester ende Schepenen.

16. De Drossaert van Brabant noch yemandt anders van ons Genadichs Heeren oft vander hoogher Heerlicheyt weghen, en moghen egeenen aentast, bewindt, accusatie oft maninghe hebben binnen der stadt oft vryheyt van Antwerpen, in saecken Criminele noch criem smaeckende, met des daeraen cleeft, dan de Schouteth van Antwerpen, oft sijnen Onderschouteth, ende heure geswooren Colffdragers alleene, gelijck oock gesegt is onder den Tijtel, Van d'Officiers ende heure Jurisdictie, etc.

17. Item de Schouteth noch Amptman en mogen egeene misdadige oft schuldenaren geleyde gheven, sonder consente vanden genen, dyen hy misdaen heeft, oft schuldich is, emmers daer by de Crediteur oft geoffen-seerde eenichsints geinteresseert zoude moghen wesen.

18. Item de gesworen Colffdragers zijn schuldich op haeren eedt den Schouteth ende Borgemeester te cundigen ende aen te brengen de enorme delicten die binnen de stadt oft vryheyt van Antwerpen gebeuren, alsoo saen als die tot heurder kennisse gecomen zijn: Al ist dat sy de delinquanten niet

p48

en kennen oft en weten te noemen, op dat de Heeren daer aff ende op ter stondt moghen doen nemen wettighe informatie, ende daer in provideren nae ghelegentheyt vander saecken.

19. Ende soo wanneer eenich swaer delict geperpetreert is, ende men niet en weet wie dat de selve zijn die dat ghedaen hebben, het zy een oft meer: Alsdan roept men voorts alle de gene die tselve gedaen, doen doen, helpen doen, oft raedt daer toe gegheven hebben, dat sy hen daer aff comen verantwoorden voor Schouteth, Borgemeesteren, ende Schepenen vander stadt, daertoe datmen hen geleyde geven mach.

20. Ende op datmen soude moghen comen totter kennisse vanden genen die sulck misdaet moghen ghedaen hebben, soo is men gewoonlick ende vermachmen te gebieden, dat in gevalle yemandt vande complicen ende gheselschap wesende, ende hem des gemoeyt hebbende, tselve comt te kennen gheven, denuncieren ende aenbrengen sijne complicen, dat hy vanden delicte ende feyte ontslaeghen sal wesen, ende impuniteyt van dien ghenieten, ende daer aff wesen vry ende gheabsolveert ten eewighen daghen : Ende ingevalle dat sy metter derder proclamatie ten gheprefigeerden daghe ende tijde alsoo niet en compareren in persoon, om hen te verantwoorden, alsdan worden de delinquanten allegader met heure complicen ten eeuwighen daghe ghebannen, op hen lyff, oft anderssints nae ghelegentheyt vanden delicte.

21. Men is oock alsdan ghebiedende, dat een yegelijck die van sulcken misdaet weet te spreken, oft yemandt vanden handtdadighen kendt, schul-dich sal wesen tselve te comen segghen ende condigen den Heere, op de pene so verre daeraff yemandt wetende, oft oock de quaet-doenders geher-berght oft ghelogeert hebbende, tselve terstondt den Heere niet te kennen en gheeft, dat men de selve sal houden voor fauteurs van sulcke delicte, ende voor sulcx straffen.

TITEL XIV.

VANDE SCHERPE EXAMINATIE OFT TORTURE.

1. De Schouteth van Antwerpen en mach egeen Poorter van Antwerpen, het zy buyten of binnen Poorter, egeenssints ter bancken ende scherpe examinatie legghen oft brenghen, ten zy dat eerst ende al vooren by den

p50

gemeynen Breeden Raedt vander stadt daer in wordt gheconsenteert, ende daer nae oock met Schepen vonnisse inde Vierschare gewesen worde, datmen den gevangenen ter bancken legghen sal.

2. En mach oock de voorschreven Schouteth niemandt ter bancken bren- gen oft pynighen, al en is hy gheen poorter vander stadt, sonder consent van Borgemeester ende Schepenen: De welcke eer sy tselve den Schouteth mogen consenteren, moeten sommierlick gheinformeert zijn vande delicten die de geaccuseerde soude moghen ghedaen hebben, Ende soo verre sy sufficiente indicien tegens den gheaccuseerden bevinden, Soo willecoren ende accorderen de Wethouderen (oock buy.ten de Vierschare, ende al eer de ghevangen ter Vierscharen gheweest is) den Schouteth als dan, dat hy dyen mach pynighen ende brenghen ter scherper examinatien, ende wordt tselve consent ghehouden al oft dat met vonnisse van Schepenen alsoo ghewesen ware.

3. Item al ist soo, dat eenich persoon Poorter zijnde, oft andere, ghewe- sen is ter scherper examinatie, oft dat de Schouteth vanden Wethhouderen als boven eenich consent heeft gheobtineert, om eenighe misdadighe te mogen pynighen, dyen vonnisse oft consente niet teghenstaende en mach de Schouteth dyen persoon niet pynighen oft scherpelijck examineren in geender manieren, dan ter presentien vande Wethouderen, emmers ten -minsten van twee Schepenen, daertoe by de Weth gecommitteert : Ende en mach de selve Schouteth dyen persoon niet anders oft langer pynigen, dan den Wethouders (daer present zijnde) goetdunct.

4. Item de confessien ende bekentenissen die eenige misdadighe ghedaen heeft inder torturen oft daer buyten inder ghevanckenisse, soo verre hy die doet in stricter hachten zijnde, oft elders binnen den Steene, al ist oock in presentie van Schepenen, alle die confessien by hem alsoo ghedaen, en connen oft en mogen hem niet prejudicieren, ten zy dat hy comparere voor Schepenen vander stadt, buyten den Steen oft ghevanckenis, ende oock buyten de Borcht aldaer, ende doe de confessien voor Schepenen onder den blauwen hemel, ende buyten alle hachten ende banden van ysere, wtghe-

p52

nomen int criem van luxurie tegens nature. Ende de confessien ende ver- lijden, die de misdadighe aldaer soo buyten de Borcht doet voor Schepenen, worden geacht ende gehouden voor wettige bekentenissen, ende doetmen daer wt recht ende Justitie nae ghelegentheyt vander saecken.

TITEL XV.

VANDE FORME VAN PROCEDEREN TER VIERSCHAREN ENDE 'VANDE BETICHTINGHEN IN CRIMINELE SAECKEN.

1. Inden eersten, soo wanneer dat yemant ter caussen van eenich criem gevanghen is, soo is men gewoon in presentie vanden Schouteth oft Onderschouteth ende twee Schepenen , den selven t'examineren, sonder datmen nochtans vermach den gevangen te bedwingen te doen eenich vercleeren besunder niet onder eedt.

2. Item de Schouteth oft Onderschouteth met de Schepenen, moeten alle weken des vrijdaechs compareren inde Borght inde hooghe Vierschaere ons Genadichs Heeren des Hertoghs van Brabant, ende bannen aldaer Vierschaere, om eenen yeghelicken des begeerende recht endejustitie aldaer ghedaen te worden, soo naer der selver hoogher Vierschaeren recht behoort. Des moeteenen ghesworen Dienaer oft Colff-dragher, by voorgaende oorloff oft consent vanden Borgemeester, altijt als men Vierschaer houden sal, eerst ende al vooren, eermen de Vierschaere bannen mach, om ghedragen hebben den horn, ende al om aende poorten ende cruysstraeten vander Borcht geblasen ende ghecondicht hebben, openbaerlicken eenen yeghelicken, datmen Vierschare houden sal, op dat een yegelick diet belieft aldaer mach comen, ende aenhooren het recht ende Justitie, diemen aldaer doende is, op dat niemandt en soude connen gesegghen, datter eenige simulatie inde administratie vander Vierscharen recht soude connen oft moghen ghebeuren.

3. Ende gaen de Wethouderen alsdan vanden Stadthuyse aff naerder Vierscharen, solemnelick voorgaende de Corte-roeden met de roeden in heur

p54

handt, ende volghen alsdan eerst de Schouteth ende Borgemeester, ende voorts alle d'andere Schepenen, nae heuren ouderdom vanden eede.

4. Ende die alsoo al tsamen inde Vierscharen gecommen ende geseten zijnde, soo maent de Schouteth den Borghemeester, Oft den dach soo verre gegaen is, dat hy Vierschare bannen mach. Ende de Borgemeester ghemaent zijnde, vraecht eerst oft den horn om gheweest is. Ende nae dien de Dienaer die den horn om ghedraghen heeft, antwoordt, dat Jae, soo wijst de Borgemeester, dat den dach so verre ghegaen is, dat hy Vierschare bannen mach, om eenen yegelicken recht te doen, soo naer der hooger Vierscharen recht behoort. Ende wordt daer naer die Vierschaere by yemanden vanden Advocaten gebannen, seggende, dat hy de Vierschare bandt, van weghen ons Genadichs Heeren des Hertoghs van Brabant, om eenen yeghelicken recht ende justitie t'administreren diet versuecken sal, naer der hoogher Vierscharen recht, verbiedende dat niemandt en spreke dan by oorlove ende met rechte, ende oft hy anders dede, dat die sal worden ghecalengiert. Ende dat ter [dat er] Vierscharen ghebannen is[5], wordt gheleght ter kennisse van Borgemeester ende Schepenen. Wordt oock daerby ghevuegt, die recht van doen heeft, dat hy spreke, dwelck geschiet openbaerlick ten aenhooren van eenen yegelicken.

5. Ende als-dan seght de Schouteth (thoonende met zijn roede op den ghevangen, staende ongehouden tegens hem over) Ick verthoone my teghens dyen Knape. Ende als dan seght de Taelman oft Advocaet, Heer Schouteth, hy houdt hem voor verthoont. Ende daer nae seght de Schouteth: Ick segghe hem op ende aen dat, etc., verhalende aldaer mondelinghe sijne feyten, ende aenspraecke metter conclusien.

6. Item men en mach geen Vierschaere bannen oft houden om recht te doen, ten zy dat aldaer present zijn den meestendeel vande Schepenen, ende wanneer dat Rechtdach is, oft datmen Vierschaere schuldich is te houden, soo verre daer niet Schepenen genoech en zyn, om volle Vierschaere te bannen ende te houden, soo maent de Schouteth oft Dienaer in sijn absentie, als voore, de Schepenen (die aldaer ten minsten twee in ghetale present moeten sitten inde Vierschaere ten behoorlicken tijde ende ure) oft hy Vierschaere bannen mach, etc. Waerop een vande Schepenen antwoordt, dat sy midts den crancken ghetale van Schepenen alle saecken continueren

p56

tot den naesten daghe. Ende worden alsoo alle saeeken op gehouden, sonder prejudicie van yemandts recht. Maer al ist datmen midts den cleynen ghetale vande Schepenen gheene volle Vierschaere ghehouden oft ghebannen en can, dyen niet tegenstaende moeten alle de ghevanghen ende partijen int criem procederende, ende wyens dach van rechte als dan dienende is, aldaer present zijn, ende compareren, al oft men volle Vierschaere hielde, ende die gebannen hadde, opte verbeurte vander instantie.

7. Ende soo wanneer den meestendeel vande Schepenen inde Vierschaere compareren, ende dat de Vierschaere ghebannen wordt, als voor, soo wor-den aldaer eerst bedingt de saecken criminele vande ghevanghenen die van s'Heeren weghen gevangen zijn.

8. Item alle de gene die binnen dese stadt aengetast ende gevanghen worden, tzy om criminele oft civile saecken, moet de Schouteth oft partije respective ticht ende aenspraecke doen binnen den derden daghe, goets tijts voor der noene, naer sijne apprehensie, Oft anders moet de gevangen gewesen worden costeloos ende schadeloos vander hachten ontslaghen, sonder datmen den gevangenen mach bedwingen den Schouteth onverlet te stellen. En naer dat de gevangen alsoo gewesen is, ontslegen vander apprehensien zijns persoons, soo heeft de selve gevangen veylicheyt den tijt van vierentwintich uren, sonder dat de Schouteth oft Onderschouteth, oft partije, binnen dyen tyde inde stadt oft vryheyt der selver, hem meer moghen aentasten, arresteren oft vanghen: Maer als de gevangen, by sijnen eyghenen consente den Heere heeft onverlet ghestelt voor Schepenen, oft dat partije ghevangene, heeft den apprehendant oft arrestant wtstel vanden voorschreven tijt geconsenteert, tot op eenen anderen sekeren gelegenen daghe, by hem den Heer oft partije geaccordeert, in dien gevalle, en loopt den Heer oft partije egeenen tijdt, ende en derff [men][6] den gevangen niet eer aenspreecken dan tot alsulcken dage, als hy den Heer oft partije heeft onverlet gestelt ende dach gegunt. Ende men moet jegens eenen gevangen Poorter, des begeerende, recht doen, van derden daghe tot derden daghe, ten eynde toe vander saecken, ten waere de Schepenen anders midts redenen geliefde t'ordonneren.

9. Maer jegens ander egeene Poorters, om criminele saecken gevangen

p58

zijnde, beticht wesende binnen den derden daghe als vooren, moetmen voorts procederen van acht daghen tot acht dagen, ten waere dat de Heer oft partije, ende de gevangen selve langeren oft corteren dach malcanderen accordeerden, oft dat byde Schepenen anderssints inde Vierschaere ware gewesen geweest.

10. Insgelijcx soo wanneer dat de Heer criminelick oft partije om oorvrede oit van andere diergelijcke actien yemanden ter Vierscharen heeft aenghe-sproken, indyen d'Aenlegger versuymt telcken daghe dienende sijne partije dach te doen bescheyden, oft dat hy eenigen dach van rechte laet overgaen sonder te compareren, ende sijne acte van dyen daghe te doen ende te vol- brengen, oft den ghevangen ten competenten daghe, duerende der gebannen Vierschaere, versuymt te rechte te brengen oft doen brengen, in allen dyen gevallen moet de Verweerder oft ghevanghen, midts der omissien ende negligentien des Aenleggers, alsdan quyt ende geabsolveert gewesen worden vander instantien, ende vander hachten wesen ontslegen, ende oock veylicheyt hebben den tijdt van vierentwintich uren, sonder dat hem de Schouteth oft partije binnen dien tijde inde stadt oft vryheyt der selver soude moghen aentasten oft vanghen.

11. Ende soo wanneer eenige saecke ter Vierscharen wordt wtgestelt ad mensem, wordt tselve verstaen vanden vierden vydach daer naest volgende, Ende tot twee maenden wtgestelt zijnde, wordt verstaen vanden achtsten vrydach daernaest volgende, Maer so wanneer als de saecke wordt wtghe-stelt ad tres menses, word verstaen vanden derthiensten vrydach daer nae volgende, ende soo voorts vanden halven iaere, neghen maenden, ende eenen jaere, rekenende d'jaer tot tweenvijftich weken.

12. Item moeten inde voorschreven Vierschare alle saecken criminele verbalijck bedingt worden, behalvens datmen de feyten mach overgeven in geschrifte, om de getuygen daer op t'examineren, maer anders niet, ten waere dat partyen andersins consenteerden, oft by vonnissen anderssins gheordineert ware.

13. Item de Schouteth hebbende verbalijck verhaelt de feyten ende delicten, daermede hy den gevangene wilt betichten ende capitalick belas-ten, willende naerder geinformeert zijn vander waerheyt vanden delicte, ende weten de complicen ende andere die van het criem daer aff hy den ghevangene aengesproken heeft, culpabel zijn, neemt conclusie prepara-

p60

toire, ten eynde dat dien Knape sal worden ghewesen tot scherper exami-natien.

14. Ende als de Schouteth ghenoech geinformeert is vanden delicte, ende dat hy stoffe genoech heeft om capitalick te concluderen, soo neemt hy tegens dien knape ende ghevanghene conclusie wt de feyten by hem verbalijck verhaelt, Ten eynde dat dien knape sal hebben verbeurt sijn lijf ende goet tot des Hertoghs behoeff, ende dat hy over den selven sal rechten, ende doen rechten, ghelijck men over sulckdanighe misdadighe schuldich is te doen, protesterende te blyven op sijn gheheel van alle andere mes-usen, delicten ende nieuwicheden, die tot sijne kennisse noch ter tijt niet ghecomen en zijn.

15. Ende mach oock de Schouteth sijne aenspraecke ende conclusie deylen, ende dat doende alternative teghens den ghevanghen concluderen, tzy cap italijck oft anderssints, tot alsulcke correctie als men bevinden sal nae de ghelegentheyt vander saecken te behooren.

16. Op welcke conclusie wordt den ghevangene dach gegunt om t'ant-woorden tot alsulcken daghe ende termijne tzy tot den derden daghe oft acht dagen, oft tot eenen anderen dage, als Borgemeester ende Schepenen bevinden te behooren, Behalvens nochtans soo wanneer het criem oft delict daermede de gevangen capitalick gheaccuseert wordt, seer enorm is, ende datter Schepenen kennisse ende confessie vanden ghevangen aff is, soo wordt als dan den dach van berade den ghevangen affgeslaeghen, ende geordonneert terstondt t'antwoorden.

17. Om welcke antwoorde ende defensien te doen, wordt in alle criminele saecken, hoe enorm dat het feyt oock soude mogen wesen, den gevangene eenen Advocaet gegeven, oft toegelaten te nemen, met den welcken hy hem mach beraden, welcken Advocaet oock gheconsenteert wordt hem te ver-antwoorden, oft anderssints de saecke van weghen des gevangene te bedinghen.

18. Ende indien de gevangen als dan antwoordt by ontkennen, soo wordt de Schouteth ghewesen ten thoone : ende de Schouteth manende hoe hy sijnen thoon sal leyden, soo wijst de Borgemeester, dat de Schouteth sal schuldich wesen sijnen thoon aff te leyden by wettighe persoonen, die sullen sweeren, dat sy segghen sullen de gherechte waerheyt van tgene des sy ghehoort ende ghesien hebben, daer mede sy by ende aen hebben gheweest, ende dat hen kennelick is, Soo moet hen Godt helpen. Ende sijnt Schepenen van

p62

Antwerpen, sal hyse maenen op den eedt die sy int aencomen van heuren Schependomme ghesworen hebben, dat sy overlegghen alsulcken verlijdt als sy onder hebben : Soo maent de Schouteth de Schepenen die over het verlijdt gestaen hebben, dat sy op den eedt tot heurlieder officien van Schependomme ghedaen, overlegghen alsulcken verlijdt als sy van sulcken ghevanghen onder hebben ende in heure presentie ghedaen is; die als dan overgheven de confessie in handen vanden Borgemeester: ende die voorts ghegeven zijnde in handen vanden Greffier vander Vierscharen, soo wordt tselve verlijdt aldaer openbaerlijck ghelesen, ten aenhooren van eenen yegelijcken: ende tselve gelesen zijnde, soo maent de Schouteth de Schepenen, die t'selve verlijdt overgeleyt hebben, op den eedt als voren, oft soo hen kennelick is, die daer op antwoorden : Jae.

19. Ende oft ghebeurde dat de Schepenen oft een van hen die over t'ver- lijdt gestaen hebben, sieck, absent oft middeler tijt verlaten ware van sijnen dienst, soo moet het voorschreven verlijdt byde selve overgeleght worden in handen van andere twee Schepenen, met verclaringhe onder eedt, dat het is d'eyghen verlijdt des ghevanghen, alsoo by hem ghedaen: welcke Schepenen dat alsoo ontfanghen hebbende, moeten tselve ten daghe dienende, inder manieren hier voren verhaelt, overleveren.

20. Van welck verlijdt en wordt den gevangen noch sijnen Advocaet egeene copie ghegunt, dan wordt tselve aldaer alleenlick by den Greffier vander Vierscharen (wesende een vanden Secretarissen deser stadt) open-baerlick gelesen.

21. Ende als dan soo sustineert de Schouteth wt redenen, dat hy'seyt vol- comelick van sijne feyten ende intentie ghethoont te hebben, dat hem sijne conclusie sal aenghewesen worden. Ende nae dien de ghevanghen by sijnen Advocaet verbalicken teghens den thoon oft verlijdt heeft ghereprocheert, ende dat de Schouteth daer teghens oock verbalick heeft ghesalveert: soo maent de Schouteth wederom den Borgemeester, om recht ten principalen.

22. Ende t'selve ghedaen zijnde, soo vertrecken de Borghemeester ende Schepenen ter zyden op een camer aende Vierschare staende, die d'aen-spraecke ende t'verantwoorden midsgaders het verlijdt ende bekentenisse vande ghevangene anderwerff oversien; ende oock letten op de saeeke, ende bedingde van partyen, ende delibereren wat behooren sal gewesen te worden : Ende indien als dan bevonden wordt dat de Schouteth ghenoech

p64

ghethoont heeft van sijne intentie, de Borgemeester ende Schepenen wederom gheseten sijnde in der Vierscharen, soo wordt de Borghemeester by den Schouteth wederom ghemaent, om t'vonnisse te wten dat hy ghe-maent heeft, Ende de Borgemeester den Schouteth vraghende, oft hem belieft hem te hooren van tgene des hy hem ghemaent heeft, ende de Schouteth antwoordende met dese woorden, spreect dat recht is, soo wijst de Borgemeester den Schouteth volcomen van sijnen vermete, ende dat de Schouteth vraghe d'andere Schepenen of sij's volghen : Welcken achtervolghende, vraecht de Schouteth d'andere Schepenen die aldaer sitten, hen noemende met heure namen ende toenamen, by ordene, ende elck van hen, ofsij's volghen, ende elck van hen antwoordende jae, wordt de gevangen (alsoo gecondemneert zijnde) wederom op de ghevanckenisse gestelt, ende des anderen daechs geexecuteert.

23. Maer als den gevangene dach van berade gegunt ende gegeven wordt, oft dat inde saecke, tusschen den Schouteth ende ghevanghen soo verre gheprocedeert is, dat de Schouteth oft oock de gevanghen, oft partyen ghewesen zijnde ten thoone, heuren thoon willen aff-leyden by levende getuygen : soo moeten de getuygen ghedaecht worden by eenen ghesworen Colff-drager, om te compareren inde Vierschare, ende aldaer heuren eedt te doen, ende dien navolghende, moeten alle de ghetuyghen die de Heer int criem, oft partye in materie van oorvrede oft dierghelijcke saecke criminele produceren wilt,'compareren in persoone met blickende aenschijn inde voorschreven ghebannen Vierschare, ende doen aldaer in presentie vanden ghevangen tot sijnen aenhooren, den behoorlicken eedt, de welcke hem gestaeft wordt by den Schouteth, die openbaerlick sweeren van tgene des men hen vraghen sal, ende partye aen hen gedraghen heeft, datze sullen segghen de beste waerheyt van tgene des sy ghesien ende gehoort, daer sy mede aen ende by geweest hebben, ende dat hen kondt ende kennelick is, Soo moet hen Godt helpen. Ende worden als dan de ghetuyghen by naeme ende toenaeme opter- Vierscharen boeck byden Greffier opgheteekent, ende daer nae gheexamineert, ende overhoort op den Stadt-huyse by Schepenen daer toe ghecommitteert.

24. Ende nae dien de Schoutet ende partye hennen thoon by levende getuyghen hebben affgeleydt, ende anderssins hun bescheet hebben over- gegheven, ende dat sy hebben gesloten van thoon, So worden de depositien

p66

van de ghetuyghen openbaerliek aldaer gelesen, daer aff partyen voortaen sal ghegheven worden copye, om by hen respectivelick gereprocheert ende gesalveert, ende voorts t'proces gestelt te worden in state om wysen: Ende tselve ghedaen zijnde, soo wordt vander officie ende partyen weghen, recht begeert ende gheheyscht, ende maent de Schouteth voorts om vonnisse.

25. Ende mach d'Advocaet die de saecke openbaerlick bedinght heeft, het proces furneren, ende den Inventaris onderteeckenen, sonder andere procuratie daer toe te hebben.

26. Ende soo verre den Schepenen belieft hen naerder op de saecke te beraden ende te letten, als dan mach de gene, dien dat vonnisse gemaent is, tselve vonnisse vorsten ende houden in advijse, tot op eenen anderen termijn oft Vierschaer-dach, naer ordonnantie vanden Schepenen; Ende ten selven wtgesetten dage maent ende heyscht de Schouteth den Borge-meester oft Schepen, dien dat vonnisse ghemaent is, anderwerff vonnisse, om recht daer op ghedaen ende ghewt te worden. Ende indien dat de Sche-penen op de saecke als dan noch niet genoech ghedelibereert en hebben, soo mach de ghemaende Borghemeester oft Schepen dat vonnisse anderwerff vorsten ende in advijse houden tot op eenen anderen Vierschaer-dach, ter ordonnantie vande Schepenen.

27. Maer ten selven derden ghevorsten daghe, daer op de saecke wtgestelt heeft gheweest, soo verre de Borgemeester oft Schepen present is dien het vonnisse ghemaent is gheweest, als dan moet men het vonnisse daer aff wysen ende pronuncieren, het zy diffinitive oft interlocutoire, nae d'exi-gentie ende dispositie vande saecken, sonder t'selve langer oft meer te moghen vorsten oft houden in advyse.

28. Item wanneer eenich vonnisse in criminele saecken ghewesen is ter Vierscharen, dat moet sorteren effect, ende en mach partye daer aff niet provoceren, appelleren, noch reformeren, Ende de Schouteth weygherende het vonnisse ter executien te stellen, als dan en derven de Borgemeester ende Schepenen wederom inde Vierschare te rechte sittende, tot sijnder manisse gheen recht oft vonnisse meer wysen, tot dat hy der Schepenen vonnisse heeft volbracht ende ter executien ghestelt, soo wanneer tselve aen hem versocht wordt.

29. Ende als een ghevangen, van lyffve oft lede t'onrechte beticht is,

p68

moet d'officier, daer in gheduemt zijnde, hem sijne costen ende schaden gelden ende betalen.

TITEL XVI.

PUNITIEN VAN DELICTEN ENDE DES DYEN AENCLEEFT.

1. Wie sijn lijff verbeurt, verbeurt oock alle sijne goeden, tot des Heeren behoeve: Maer heeft hy wyff oft kinderen, moet d'een helft blijven den wyffve oft kinderen ende d'ander heft tot s'Heeren wille: Ende en heeft hy noch wyff noch kinderen, blijft alle sijn goet tot des Heeren wille, volgende t'Privilegie van Hertogh Jan van den jaere 1292.

2. De pene dupli et quadrupli byde geschreven rechten tegens dieven ghestelt, en heeft nae de costume deser stadt geene plaetsse, maer verdient een dieff de galghe: ten waer dat Borgemeester ende Schepenen bevonden, dat midts de cleynicheyt vande dieverijen, hy met mindere correctie behoorde te gestaene.

3. Item soo wanneer by merckelicke redenen wordt bevonden, dat eenich persoon, hem selven wetens ende willens, verdroncken, verhangen, verdaen oft ter doot ghebrocht heeft: als dan zijn de goeden vanden selven verbeurt ende gheconfisqueert s'Heeren proffyte, ende moet d'Officier het doode lichaem aende galge in een vorcke oft micke oft dierghelijcke doen hanghen ten exemple van eenen yegelijcken.

4. Item van alle kennelicke ongevallen, ende van dootslaghen, geschiedt in onooselheden, is een yegelick ongelast vanden Heer ende partye.

5 Van gelijcken aengaende Dootslaghen geschiedende in noot-weere, is men vry aen den Heer ende partije, midtsgaders van dootslaghen gheschiet aen moortbranders, brandtschatters, oft affsetters rebel int vangen.

6. Item die yemanden dreyght aff te branden oft t'vier int huys te steken, oft die in oft op eens Poorters oft Ingeseten huys, deure oft venster liepe, sloege oft staecke, om daer in te comen tegens des Poorters oft Ingeseten, sijne huysvrouwe, boden oft familien danck ende wille, oft dat hy in eens Poorters oft Ingeseten huys quaeme oft liepe, om aldaer yemanden te slaen oft te evelen, oft dat yemandt eenen Poorter oft Ingeseten binnen sijnen

p70

woonhuyse, oft binnen den begrijpe van dien by daghe oft by nachte fortse, gewelt, oft overlast dede, verbeurt sijn lyff ende goet. Ende al worde hy als dan van yemanden in huys zijnde, gequetst oft dootgheslaghen, die en soude niet verbeuren aenden Heer, maer wordt tselve als dan ghehouden voor nootweer.

7. Item wie den Heer sijne gevangene ontweldigen, den Steen oft gevanc-kenis helpen op breken, die de gevangenen by practijcken wt helpen, oft tegens den Heer oft Justitie opstaen, ende de selve turberen met invasien. fortssen oft anderssins, verbeuren hen lijff ende hen goet, sonder verdrach, besonder soo verre de selve is gevanghen geweest om capitale delicten wille: Ende soo verre de delicten zijn arbitrael oft civiel, soo sal de gene die den selven met subtijle vonden ende sonder gewelt wthelpt, gecorrigeert worden, naer arbitragie vanden Rechter.

8. Item niemandt en mach private kerckeren oft ghevanckenissen op stellen, noch oock yemanden int heymelick oft openbaer ghevanghen houden, oft in banden van yser legghen, om eenighe redenen wille, dan op s'Heeren Steen ende gevanckenis, ten sy by oorlove vanden Schouteth oft Borghemeester ende Schepenen, opde verbeurte van lijf ende goet, oft anderssins nae gelegentheyt vanden misbruycke gestraft te worden. Behoudelicken dat d'Ouders heure kinderen, oft kints-kinderen wel vermoghen tot castyementen oft bewaernisse in heuren huyse gevanghen te houden voor sekeren tijdt. Maer indyen d'Ouders heure kinderen willen legghen ende stellen gevangen, ende in castyemente in andere plaetssen dan tot heuren huyse : soo moeten sy de selve setten in eenige openbaere bekende plaetsse binnen de stadt ende vryheyt der selver, ende dat by consente vander Weth, ende anderssins niet. Ende soo verre sy die willen stellen gevanghen ende ten castyemente buyten de stadt ende vryheyt in eenige plaetssen in Brabant, tselve moet geschieden by oorloff ende consente vanden Schouteth ende Wethouderen.

9. Item alle moorders, ontschaeckers van vrouwen, ontsegghers, brandt-stichters, kerckroovers, vrouwen crachters, straetschenders, oft die veman- den by gewelde, fortse oft dreygementen, sijn gelt, goet, oft cleederen affnemt, oft die yemanden dreygt sijn huys oft goet aff te branden, oft die eenighe brandt oft ontsegh-brieven schryft, seyndt, wetens brengt, oft ergens plect, oft in yemants huys oft hoff worpt, die verbeuren allegader aenden Heer lyff ende goet, ende worden metten vier geexecuteert, indyen

p72

den Heer belieft : Ende sulcke misdadighe en genieten niet de immuniteyt vander kercken.

10. Item soo wie inde kercken strijdtgierich is, eenighe messen oft wapenen trect, oft eenige diefte oft andere misdaet aldaer committeert, en mach hem metter vryheyt vander kercken niet behelpen.

TITEL XVII.

VAN BANNISSEMENTEN ENDE BALLINGEN.

1. De Schouteth, Borgemeester ende Schepenen, moghen vonnisselicken bannen alle Delinquanten wter stadt, Marckgraefschap ende quartier van Antwerpen, het sy eeuwelick oft tot eenen gelimiteerden tijde, opt lijff, opde galge, opden put, opde handt, opde ooren, opt brandteecken, opde geesselinge ende anderssints, elck nae zijn mis-dienst.

2. Vermogen insgelijcs te bannen wt den lande van Brabant, gelijck die van Loven, ende van Bruessel, Behoudelick dat van dyen banne oft correctie, byde voorschreven Wethouderen gedaen (soo verre daeraff questie gebeurde) den Raed van Brabant sal de kennisse hebben.

3. Welck bannissement moet geschieden, ende vercondicht worden, in teghenwoordicheyt vanden Schouteth ende Schepenen.

4. Item alle Ballinghen, die t'Antwerpen vander stadt wegen gebannen zijn, soo wanneer zy contrarie den bannissemente comen inde stadt oft quartier van Antwerpen, moeten by d'Officieren, soo wel vanden Marckgraefschap ende quartier, als vander stadt, aenghetast worden : ende moeten d'Officieren int Marckgraefschap ende quartier van Antwerpen de ballinghen leveren aenden Schouteth ende Officieren van Antwerpen, op den loon ende salaris daer toe staende.

5. Item soo wanneer eenige ballingen (weder zy gebannen zijn binnen de Raedtcamere vanden Heeren, oft openbaerlicken ter puyen vanden Stadt-huyse aff, oft by Borgemeester ende Schepenen inder Vierscharen) gevan- ghen oft ingebrocht zijn, eer zy voldaen oft het gemoede vanden Heer oft vande stadt gecregen hebben: worden binnen xxiiij. uren naer dat zy gevangen oft ingebrocht zijn, sonder ander oft voorder recht oft vonnisse daer over te derven geven, ghecorrigeert oft geexecuteert van lijve oft lede,

p74

oft anderssins, naevolgende heuren bannissemente oft vonnisse, sonder tselve met gelde te moghen affcoopen, naer dat zy gevangen ende contrarie den bannissemente innegecomen oft gebrocht zijn.

6. Ende als een ballinck alsoo met zijne versmadenisse vanden bannisse- mente ende vander Justitie is gecorrigeert, wordt, boven de correctie by hem alsoo ontfangen, anderwerff ghebannen op langher, voorder ende meerder pene dan te vooren: ten waere dat Schouteth, Borghemeester ende Schepenen anderssins met redene dochte te behooren : in welcken ghe-valle, en wordt hy niet meer noch voorder gecorrigeert.

7. Item zoo wanneer dat d'Officieren buyten int quartier van Antwerpen geseten sijnde, eenige ballingen vander stadt onder henne Jurisdictie oft bedrijf van heure officien onderhouden, ende die ten schrijven vander stadt terstont niet en leveren : als dan mogen Schouteth, Borghemeester ende Schepenen, d'Officieren tselve doende selve in heure persoonen bannen wt der stadt, Marckgraefschap ende quartier van Antwerpen, op gelijcke pene daer op die ballinghen gebannen zijn geweest.

8. Item soo wie eenen ballinck vander stadt, willens ende wetens, binnen de stadt ende vryheyt oft int quartier van Antwerpen huysde, hooffde, logeerde oft herbergde, sonder den Heere oft Officier daer aff goets tijts de wete te doen, wordt ghecorrigeert arbitralicken ter Ordonnantien vande Borgemeester ende Schepenen, nae ghelegentheyt vander saecken.

TITEL XVIII.

VANDEN OORVREDE.

1. Nyemandt en mach yemanden eenen oorvrede heysschen, hy en zy t'onrechte geinvadeert oft veroverlast, binnen de limiten van zijnen huyse, oft hy en zy elders ghewondt, geslagen, gestooten oft gequetst tot bloet latens toe.

2. Item die selve eenen anderen eerst oploop doet, ende d'oorsaecke geweest is vanden gevechte, soo verre daeraff blijcke, al ist dat hy geslagen,

p76

gewont oft gequetst is, sonder in perijckel te zijn van sijnen lijve, ende sonder eenighe mencke ontfanghen te hebben, die en is niet ghefondeert, eenen oorvrede te heysschen, oft den selven oorvrede te doen verborghen

3. Item die in eenen sesse-wekens oft jaer-vrede ligghen tegens malcan-deren, oft in processe staen, zoo verre d'een den anderen binnen dyen tijde dreyghde te slaen, oft te evelen, alsdan is de geoffenseerde wel gefondeert eenen oorvrede te heysschen, ende den selven te doen verborgen, al en waer daeraff niet met allen anders metter daet gheschiet oft gevolght, dan woorden ende dreygementen alleene.

4. Item als yemandt eenen anderen aensprekende is oft aenspreken wilt, .om te hebben eenen oorvrede, moet daeraff sijne actie intentern ende ver-volgen inde hooge Vierschaer, aldaer de kennisse van t'criem behoort, ende nergens el.

5. Maer partije gevangen zijnde byden Heere om eenige excessen, oft van wegen partije gedaecht wesende om van hem eenen oorvrede te heysschen, ende om inde Vierschaer persoonelick te compareren, mach (willende anticiperen den dach vander Vierscharen) doen daghen den Heere oft partije voor Borgemeester ende Schepenen int Collegie, ende aldaer versuecken ende sustineren tegens den Heer oft partije, dat zy eerst ende voor al schuldich sullen zijn te proponeren de redenen, daer wt zy hem willen belasten, ende funderen dat de saecke inde Vierschaer behoort. Daer tegens de gedaechde oock gehoort zijnde in sijne defensien, wordt alsdan in Collegio sommiere kennisse genomen, oft de saecke crimineel ende anderssins sulcx gedisponeert is, dat die ter Vierscharen behoort geventileert te worden oft niet.

6. Dwelck gedecideert ende bevonden zijnde dat de saecke ter Vierscharen behoort, ende dat dien navolghende yemandt eenen anderen ter hooger Vierscharen heysschende is eenen oorvrede, ende partije daer toe ghedaecht is, soo moeten de partijen aldaer selve in persoone altijt in rech- ten present zijn, sonder by procureur te mogen occuperen, Ten waer by consente van partijen, oft dat wt wettighe nootsaecke oft reden anderssins met vonnisse ghewesen waere.

7. Item soo wie ter Vierscharen aengesproken wordt, om eenen oorvrede te sweren ende te verborgen, soo verre partije dat versuect, moet gevangen gaen, ende blijven in hachten. soo lange tot dat de saeeke vanden oorvrede

p78

is gedecideert, ten waer dat d'Aenlegger hem consenteerde op cautie oft anderssins te laten gaen, oft dat de Wethouderen hadden anderssins gewesen met vonnisse nae gelegentheyt vander saecken, Dies moet d'Aenlegger (so verre de Verweerdere dat versuect) sufficiente cautie stellen voor de Steencosten, ende voor alle andere costen, schaden ende interesten des Verweer ders, oft selve oock daervoren mede in hachten gaen: om die te betalen, indien bevonden wordt, dat hy den Verweerdere t'onrechte den oorvrede geheysscht heeft.

8. Item die geduemt is, oft consenteert zijne partije adverse eenen oorvrede te doen, die moet ter presentien van Schouteth, Borgemeester ende Sehepenen in gebannender Vierscharen sittende, openbaerlick sweeren, Dat hy by hem selven, sijne vrienden, magen, oft andere persoonen, den vrede heysschere, sijnen vrienden ende magen niet en sal misseggen oft missdoen, in woorden noch in wercken, heymelick noch openbaerlick, in geender manieren : ende ingevalle hy yemanden wiste oft vername, die den vredeheysscher oft sijnen vrienden oft magen misdoen, slaen, stooten, oft oploop soude willen doen, dat hy dat na sijn beste sal beletten, ende hem daeraff goets tijts adverteren, oft doen waerschouwen, op dat hy hem nach provideren ende weten te wachten, al op Soen-brake ende Vrede-brake. Ende dyen eedt ende oorvrede moet hy verborghen, alst partije versuect, naer de qualiteyt van partijen ende ghelegentheyt der saecken, ter ordonnantien vande Wethouderen, welcken solemnelen geswooren oorvrede duert soo lange tot dat partijen malcanderen daeraff quyt geschouwen hebben.

9. Ende partijen alsoo in oorvrede liggende en moghen malcanderen niet injurieren, dreygen noch eenich oploop doen, noch doen doen, in woorden noch in wercken, op verbeurte wie tselve dede, van lijff ende van goedt, sonder verdrach.

TITEL XIX.

VANDE PURGE CRIMINELE.

1. Soo wanneer yemandt hem bevindt gediffameert te zijn van eenighe delicten oft mes-usen, mach comen voor Schouteth, Borghemeester ende Schepenen, sittende te rechte, in ghebannen hooghe Vierschaere, ende pre-senteren hem in zijnen eygenen persoon aldaer te rechte tegens den Heere,

p80

tegens partije, ende tegens alle de gene, die hem ter saecken vandien delicte eenichsins souden willen tijden oft aenspreken.

2. Ende ten selven daghe seeght de Purgant door zijnen Advocaet, Dat gemerct de Vierschaer is ghebannen, om eenen yegelicken recht ende justitie te doen, naevolgende der hoogher Vierscharen recht : Soo verthoont hem N. alhier (wt oorsaecke dat hy t'onrechte gediffameert wordt ter saecken van sulcken delicte) tegens den Heere ende eenen yegelicken, om hem daer van te verantwoorden : versueckende dat hem geoorloft sal wesen eenen yegelicken die hem ter caussen van dyen soude willen belasten oft betichten, voorts te roepen, ende daer toe consent vanden Borgemeester hebbende, worden byden Advocaet als dan voorts gheroepen alle de ghene, t'zy Heere oft partije, die N. ter caussen van sulcke saecke, als hy daer verhaelt heeft, soude willen belasten oft betichten. dat hy tselve doe ende stae voor sijn recht, dewijle de Heeren aldaer te rechte sitten, eenwerff, anderwerff , derdewerff ende vierdewerff over recht. Ende gemerct datter nyemandt en compareert, soo is de Comparant voor tproffijt van sijnen eersten dach van rechte heysschende d'eerste defaut, d'welc hem, ingevalle datter niemandt aldaer en compareert die hem tegens de voorschreven purge partije maect, oock aengewesen wordt: ende moet de Purgant aldaer blijven tot dat de Heeren zijn opgestaen ende wech gegaen.

3. Item ten eersten daer nae volgende vrijdaghe, datter volle Vierschaere ghehouden wordt, moet de voorschreven Purgant anderwerff aldaer compa-reren, ende wordt gedaen gelijck ten eersten vrijdaghe, wtgenomen datter als dan versocht, ende ingevalle als boven, den Purgant aenghewesen wordt het tweede deffaut.

4. Item ten derden naesten vrijdaghe, datter volle Vierschaer is, wordt voor de derde reyse ghedaen als vooren, behalvens dat de Purgant versuect door sijnen Advocaet, Dat ghemerct aldaer niemandt en compareert die hem eenighe tichte doet, oft van dien delicte en belast, hy sal wesen ende blijven daeraff ghepurgeert van dien daghe ten eeuwigen daghe.

5. Ende soo verre datter niemandt en compareert die den Purgant eenige tichte doet, oft van dien delicte en belast: Soo wordt de selve Purgant, vanden selven delicte ghehouden innocent, ende wordt daer af gewesen vry ende ongelast, ende wordt den Heere ende eenen yegelicken geimponeert tegens dien Purgant (dien delicte oft mes-use aenghaende) een eeuwich

p82

gheswijgh, alsoo dat daer nae niemandt gequalificeert en is den voornoem-den gepurgeerden, ter saecken van dien delicte meer aen te spreken oft te moghen inculperen.

6. Maer soo verre alst den Heere oft partije belieft, mogen den Purgant binnen de voorschreve dry genachten oft daghen van purgie inde Vierschaere oft daer buyten apprehenderen, ende hem alsulcken ticht ende aenspraecke doen als hen belieft : daerop de selve Purgant gehoort wordt, ende doetmen als dan partijen in judicio contradictorio recht, soo dat nae gelegentheyt vander saecken behoort.

TITEL XX.

VAN KEUREN ENDE BREUCKEN.

1. Inden eersten en can oft en mach niemandt bedwonghen worden eenige breucken te betaelen, hy en waer daer in by vonnisse van Schepenen gheduemt, soo verre hy recht versuecken wilt.

2. Item Ambachten en mogen egeene taxatien, keuren oft breucken maken noch opstellen, sonder oorloff van Schouteth, Borgemeester, Schepenen ende Raedt vander stadt : ende alle de gene die contrarie doen, verbeuren twee ponden brabants, ende tgene datter gemaeckt is, blijft nul ende van onweerden.

3 Soo wanneer yemandt eenich delict perpetreert, oft breuckachtich valt tegens den Heer, ende oock misdoet der partije, soo verre hy niet mach- tich en is den Heer vanden breucke, ende partije vande schaden, mincken ende interesse, oft smerte genoech te doen, Soo wordt de geledeerde ende gheoffenseerde partije inde goeden des delinquants gheprefereert voor den Heer, ende wordt de delinquant voorts, midts zijnder insufficientie, in zijnen persoon gecorrigeert ter arbitragien vander Weth, nade gheleghentheyt des misdaets : Behoudelicken dat Chirurgijns ende Medicijns met des der curen aengaet, worden der partije gheprefereert.

4. Item alle keuren ende breucken. daer gheene expresse Ordonnantie aff en is, hoe ende in wat manieren die bekeert moeten worden, volghen deen derdendeel den Heer, dander der stadt, ende het derde den aenbrenger.

p84

5. Item soo wie rechtelick gearresteert zijnde, tzy in persoone oft goeden, daer en boven vertrocke oft verporde, in versmadenisse vanden selven arreste, oft de blecken oft brieven vanden Amptman (van zijne officien weghen op huysen ende gronden van erffven geset) afftreckt, verdonckert oft belet, oft zegelen van Coffers, Comptooren oft diergelijcke (by hem van officie weghen, oft by den Schouteth, oft anderssins ter Ordonnantien van Borgemeester ende Schepenen toegesegelt) openbreect, oft den zegel afftrect, verbeurt tsestich goude Realen oft Ryders, tot achtien stuyvers t'stuck deen deel tot behoeve van den Schouteth, het tweede vanden Amptman, ende het derde vander stadt, oft anderssins wordt arbitralicken gecorrigeert.

6. Een ghehoudt persoon, t'zy man oft vrouwe, die by nachte bevonden wordt in eenige bordeelen oft openbaere oneerlicke huysen, t'zy gecleet oft ongecleet, verbeurt aenden Heere zijn overste decksel, oft twelff Carolus gulden: ende dies niet en heeft te betalen, wordt arbitralick ghecorrigeert: Ende die by daghe naect bevonden worden, verbeuren de selve pene.

7. Item soo wat persoonen overspel gedaen hebben, ende bevonden worden (nochtans niet in openbaren overspele met malcanderen sittende oft huys houdende) verbeuren voor d'eerste reyse vierentwintich Carolus gulden, voor de tweede reyse achtenveertich, ende voor de derde reyse tweentzeventich guldens, ende sullen daerenboven t'elcke reysen worden arbitralick gecorrigeert, soo de Heeren nae ghelegentheyt vanden delicte ende qualiteyt vanden persoone sullen bevinden te behooren.

8. Item want de stadt van Antwerpen is geprivilegiert, dat de Wethou-deren metten Schouteth moghen ordonneren, statueren ende publiceren allesulcke poincten ende articulen als hen goetdunct oorboorlick ende tamelickte zijn ter stadt ende gemeynten proffijte, ende de selve minderen, meer-deren ende veranderen altijts alst hen goet dunct, nae gelegentheyt endeexigentie vanden tijde, soo zijn voortijden vele ende diversche statuten endeordonnantien ghemaect ende gepubliceert gheweest, aengaende diverschemes-usen ende delicten, ende oock der Policien vander selver stadt, opdewijnen, bieren, vleessche, vissche, botere, kase, broodt, corenbacken,brouwen, hout, torff, steen, calck, kayen, vlieten, hqoden, aerbeyders, oock

p86

aengaende den brande, edificien, looven, ende op alle ambachten vanderstadt, elck int zijne, nae wtwijsen der selver, midtsgaders oock op alder-hande ghewichten ende maten, nat ende drooghe, welcke ordonnantien,statuten ende publicatien een yegelick is schuldich t'onderhouden endet'achtervolgen, op de penen ende verbeurten daer toe gestelt, al naevolgendeden Ghebodt-boecke, Keur-boecke, ende verleeningen daeraff ghemaectwesende.

9. Item een yeghelick vermach eenen Coussmaecker, Cleermaeeker, oftander ambachts geselle binnen sijnen huyse in sijnen dienst nemen, endevoor hem ende zijn huisgesin by den selven doen ende laten wercken, t'zymet cleederen, coussens, schoenen ende ander werck te maecken, niet tegen-staende dat de selve noch Poorter noch int ambacht en is, sonder datmenden selven Meester oft knecht, ter caussen van dien, vermach te calengieren,oft eenighe breucke aff te nemen.

10. Desgelijcx mach een yegelick by hem selven, oft by sijne dienaers oftmaerten, voor hem selven ende zijn huysghesin, sijne goeden laden oftontladen, dragen, vueren, sleypen ende wercken, oft doen laden,ontladen, dragen, vueren, sleypen oft wercken, tzy op oft vande kayen,vlieten, wage, oft andere plaetssen daert hem belieft, niet teghenstaende dathy oft zy noch Poorters noch int ambacht vanden arbeyders, cordewagen-cruyders oft dier-ghelijcke niet en zijn..

TITEL XXI.

VANDEN VREDE.

1. Soo wie twist of geschil heeft tegens eenen anderen, ende hem beducht,van ghequetst, gheslaghen, oft overlast te worden, mach den genen daervoor hy hem beducht, in eenen vrede doen leggen, ende dat doende, machde vrede-heysscher versuecken aen den Schouteth, yemanden vanden Sche-penen, aenden Officier vande Lange-roede, oft aen eenighe vande ghesworenColff-dragers, tegens sijne partye, vrede: Ende de clachte vanden vrede-heysscher gehoort wesende, gaet d'Officier aenden ghenen daer de vrede afgheheyscht wordt, ende staeft hem de vrede, ten versuecke vanden vrede-

p88

heysscher, hem segghende, Dat hy hem leeght in vrede ten versuecke van N.ende verbiet hem van s'Hertoghs weghen malcanderen yet te missegghen oftmisdoen, op soenbrake ende vredebrake, ende bescheyt hen dach vandennaesten saterdage en [in] ses weken te compareren op den Stadt-huyse,ter presentien van Schepenen, teghens de clocke drye tot den vijff uren.

2. Item d'Officier aen den welcken de vrede is geheyscht in absentievanden Roey-drager (den welcken competeert het houden van t'Registervanden vrede) moet dien vrede, alsoo schiere als hy den Roey-drager daernae siet, overgheven, om int register ghestelt te worden, ende partyen daermede bewaren. Wie dies niet en dede, soude verbeuren eenen Reael vanachthien stuyvers t'stuck, halff den Heere, halff der stadt.

3. Den Officier aenden welcken wordt vrede geheyscht, competerendaervore vier stuyvers, ende eenen stuyver den Clerck, om den vrede teboecke te stellen, ende dierghelijcken salaris competeert den Roey-dragherende sijnen Clerck voor d'wtdoen vanden vrede.

4. Soo wie vrede wederseyde oft weygerde als de Schouteth, de Roey-dragher, eenich vande Schepenen oft vande ghesworen Colff-drageren denselven vrede oorcondelicken heyschte, die verbeurt, soo dickwils als hijtweygerde, drye ponden swerte, waer vooren men betaelt vier guldens, elckengulden teghens twintich stuyvers tstuck, ende boven dien moet de Schouteth,Lange-roede, oft Colff-drager den wedersegger vanden vrede, tot des selfswederseggers cost in hachten houden, soo lange ende totter tijt toe dat hyden vrede gegheven ende den breuck vande weygeringhe betaelt heeft.

5. Elck Poorter van Antwerpen mach, in absentie vanden Officieren, selvealtijt in presentie van ghetuyghen vrede heysschen, als hy twee oft meerpersoonen siet kyvende oft twistende, ende dien vrede alsoo by den poorteregeheyscht ende ghenomen, blijft van weerden, al oft dien by den Officierghenomen ware, ende soo wie den Poorteren alsulcken vrede weygerde tegheven, verbeurt insgelijcs drye ponden swerte voorschreven. Ende deSchouteth oft Lange-Roede, des by den voorseyden poorter vermaentwesende, moet den selven weygerer in hachten nemen ende houden totdat hy vrede ghegheven ende den verbeurden breuck betaelt heeft, alsvoren.

6. Soo wie eenen Poorter vrede heysschende verspraecke, injurieerde,oft eenighen oploop daerom dede, verbeurt ghelijcke pene, ende moet in

p90

hachten blyven tot dat hy den breuck betaelt ende den Poorter van sijnderinjurien ghebetert heeft ter arbitragien vande Wethouderen.

7. Die vrede heyscht ende begeert, is schuldich oock vrede te ghevenende te houden op de selve pene.

8. Die t'sijnen onschulde is gheslaghen, ghewondt oft gequetst, heeft naerhet perpetreren des delicts, vrede, ongestaeft, den tijt van vierentwintichuren lanck, soo dat, ingevalle hem de misdoender binnen de voorschreve xxiiij uren misdede met woorden oft met wercken wordt ghestraft als vredebreker.

9. Item, partyen staende tegens malcanderen in processe, naede litis-contestatie in de saecke, worden gehouden al oftse in vrede laghen, ende dat soo langhe het proces niet en is geslicht met rechte, oft d'instantie gheperimeert.

l0. Ende op dat men de vrede strictelick mach onderhouden, ende partyen in vrede liggende sekerlick moghen bewaert zijn, ende datmen in’t stuck vande vrede niemanden en soude connen oft moghen verongelijcken oft met yemanden simuleren, Soo moet d'officier oft andere den vrede genomen hebbende, ter stondt daernae (emmers ten langsten tusschen dat ende den naesten Saterdage daernae) dien vrede brengen te boecke, aldaer de naemen vande partyen (alsoo in vrede liggende) te boecke geteeckent inoeten worden, vande welcke twee Registers gehouden worden, d'een by den Officier vande Lange-roede, ende d'ander by den Secretaris vander stadt; ende alle Saterdage, als de clocke vyff uren gheslaghen is, ende de vrede by den Roy-drager ter presentien van Schepenen gehouden is, dan teeckent de Roydrager ende oock een vande Secretarissen, elck in sijnen Registre, de persoonen vande Comparanten ende oock vande absente vredehouderen, ende gheeft daerenboven de Secretaris den Schepenen, aldaer te vrede sittende, in een billet terstondt over, de persoonen die absent gebleven zijn ende heuren vrede niet en hebben comen vernieuwen: ende insgelijcks schrijft d'Officier vande Lange-roede een gelijck billet vanden namen der niet comparanten, om daer wt sekerlick d'absenten te weten, ende dien volghende de boeten te moghen affnemen ende corrigeren.

11. Partyen die in eenen vrede ligghen, moeten soo wel d'een als d'andere comen alle ses weken, des saterdaechs tusschen den drye ende vyff uren, op hennen gerechten vredach, ende vernieuwen aldaer heuren vrede in

p92

presentie vanden Roey-dragher ende vande Schepenen, ghevende daer aff d'aenlegger ende clagher den Heere sijn recht, te weten, ist een poorter twee grooten Brabants, ende eenen buyten man vier grooten Brabants, ende dat soo lange geduerende als sy in vrede ligghende zijn, ende tot dat sy wettelick den selven vrede met vonnisse afgedaen, oft malcanderen quijt gheschouden hebben.

12. Soo wie sijnen vre-dach niet en houdt, oft voor de clocke vyff uren niet en compareert voor den Roey-drager ende den Schepenen, ende sijnen vrede niet en vernieuwt, verbeurt twintich schele swertte, oft sessentwintich stuyvers ende twee grooten Brabants daervoren : ende soo vele daghen als hy den vrede laet overgaen, verbeurt elcs daechs twintich schele swerte als vooren, ende dat soo lange tot dat hy sijnen vrede voor Schepenen vernieuwt heeft ende den breuck op gelecht, te bekeeren half den Roey-dragher ende halff der stadt: Nochtans soude de vrede in sijne macht blyven, Behoudelicken dat indien yemandt nootsaecke bethoonen conste voor den Borge-oft twee Schepenen, oft voor den Roey-dragher, eer sijnen vre-dach quame, soude men hem sijnen vre-dach verstellen op sijnen rechten vrede, nae ghelegentheyt vander saecken.

13. Item soo wie, t'zy clager oft beclaechde, in vrede leeght, ende niet en is gestaedt alle ses weken te vrede te comen, mach compareren voor den Roey-drager, ende nemen eenen Jaer vrede, d'welck is op Sint-Jans dach in midsomere, tusschen den neghen ende elff uren voor middach, midts gevende den Roey-drager sijn recht, te weten soo vele als den ses-wekens-vrede binnen den geheelen jaer beloopen soude, ghelijck voorschreven is, dat is, den Roeydragher twelf stuyvers, ende voor den Clerck twee stuyvers.

14. Ende de clagher midtsgaders de beclaechde wesende inden voor-schreven jaer-vrede, comende ten ghesetten daghe ende tijde voor recht als voren, is hy poorter, moet geven voor sijne comparitie ses stuyvers: ende is hy vremt, twelff stuyvers, midtsgaders oock soo vele int wt-doen vanden jaerlickschen vrede.

15. Ende soo wie in eenen jaer-vrede leeght, ende t'elcken Sint-Jans dage niet en comt sijnen vrede vernieuwen in presentie vanden Roey-drager ende Schepenen, verbeurt de pene als voren vande ses-weken-vrede gheseyt is, ende daernae elcken dach soo vele als boven, soo lange tot dat hy voldaen heeft inder manieren voorschreven.

p94

16. Die hem te meer stonden absenteert, ende t'sijnen vrede niet en comt soo dat behoort, niet vintbaer zijnde, wordt boven de penen daer toe staende ter puyen aff in presentie van Schouteth ende Schepenen, in gheroepen, ende by non comparitie, ghebannen ter arbitragien vanden Heeren.

17. Item als de ghequetste sieck te bedde legt, ende selve tot sijnen vrede niet ghecomen en can, dan moet sijn sone, broeder, oft mans persoone hem naest van bloets weghen bestaende, in sijne stede te vrede comen, ende dien vernieuwen.

18. Ende als de ghequetste gheene vrienden alhier en heeft, oft dat de delinquant vremt is, ende hem absenteert, dan wordt de vrede versocht ende gehouden aen den Heere.

19. Soo wien dunct dat sijne partye niet redens ghenoech en heeft, oft ghefundeert en is, om hem inden vrede te legghen oft te houden, mach den vrede heysscher doen dagen voor Borgemeester ende Schepenen, de welcke wijsen ende verclaeren, partyen gehoort sijnde, oft sy schuldich zijn langer inden vrede te blijven oft niet.

20. Soo wie den anderen boven vrede qualicken toespraecke, oft injurieerde met woorden, verbeurt vierentwintich ponden swertten, daer voren men betalen sal tweendertich guldens.

21. Die boven vrede yemanden dreychde te slaen oft te steken, by hem selven oft anderen, verbeurt veertich ponden swertten als vooren.

22. Item die boven vrede den anderen sloeghe oft quetste, verbeurt sijn lijf sonder verdrach.

23. Door het daghelijcs met malcanderen eten ende drincken, oft soo wanneer dat die in vrede ligghen malcanderen brenghen ende wachten, wordt daer mede de vrede ghehouden voor gheremitteert ende quijt gheschouden: wtgenomen dat man ende wyff tegens malcanderen in vrede ligghende, moghen tsamen wel woonen, eten ende drincken ende by een slapen, sonder prejudicie vanden vrede.

24. De clager mach altijts alst hem belieft, midts betalende ten beyde zijden t'voorschreven recht daer toe staende, hem ende sijne partye wt den vrede doen, ende de beclaechde niet, ten ware by decrete oft appoincte-mente van mijnen Heeren, Borgemeester ende Schepenen.

p96

TITEL XXII.

VANDEN SOENE.

1. Naevolghende d'oude Costume van Antwerpen, de Langeroede deser stadt authoriseert eenen Clerck, die onder den eedt in handen van hem ghedaen zijnde, moet boeck houden van alle Soenen, diemen alhier ter caussen van eenighe dootslaghen is doende.

2. Stelt ende ordonneert oock de Langheroede ses persoonen wesende Borgeren deser stadt, van goede eerlicke name ende fame, ende van peyse- lick leven, die doen in handen vande Langeroede de ghelofte, dat zy als Kieersluyden ende goede mannen hen sullen employeren int feyt ende maecken vanden Soene, ende datze hen [hem] sullen al te kennen geven ende denuncieren wes den Soenen aenghaen ende competeren mach, ende datze int feyt vanden Soene hen leefdaghe lanck niet doen noch voortstellen en sullen sonder sijne wete ende consente.

3. Van welcke kieersinge ende authorisatie vanden voorschreven kieers-luyden, de voorschreven ghesworen Clerck houdt note ende boeck, midts-gaders vanden ghenen, die naer d'afflyvicheyt van eene vande voorschreven ses kieersluyden, in sijne plaetse gesurrogeert, ende byde Langeroede gestelt wordt.

4. Ende sonder toe doen ende by wesen van yemanden vande voor-schreven ses kieersluyden, en machmen niet verstaen tot behoorlicke com-municatien ende tusschen-spreken van eenen toecomenden Soene, op dat alle dinghen souden geschieden niet sonder kennisse vanden genen, den welcken de kennisse van den Soene is competerende.

5. Hier in verstaen, dat elck der partijen wel vermach, indien't hen belieft, int arbitreren vanden Soene kiesen ende nemen eenen goeden vriendt, sijnde Ingeseten deser stadt, t'zy vremde oft maegsschap boven den vierden graedt bestaende, om met yemanden vande voorschreven ses ghestatueerde kies-

p98

luyden te moghen verstaen, als arbiter, totten accorde vanden soene ende vanden soen-penninghen met desser eenichssins aencleeft.

6. Ende nae dien dat by vrienden ende magen ter wedersijden by toedoenvan yemanden vanden voorschreven ses kiesluyden, de communicatiendienende tot accorde soo verre sijn ghecomen, dat d'Arbiters zijn nopendeden soene, voet-val ende soen-penningen vereenicht, soo sluyten de selveArbiters onderlinghen, waer ende wanneer men den voetval doen zal, daerinder dooder zijde competeert de keuse, daer van men den Roey-dragher oftsijnen gheswooren Clerck moet de kennisse doen, om goets tijts dienvolgende, het soenstuck te mogen maecken.

7. Ende ten bestemden tijde soo comt wt een camer daernaest bequaemwesende, de misdadige in zijne lijne laeckenen, barvoets ende bloots hooffts,metten halm, dat is een stroyken, in sijne gevoude handen : oft ten minstenin sijne cleederen, met eenen halm in zijne handen, bloothooffs, soo wanneerdat sulcx is byden Arbiters overcomen, zijnde altijts gheaccompaigneertmetten Roey-drager, hebbende de lange roede in sijn handt, ende over beydesijden met een vanden Arbiters blijvende stille staen, ende daer teghensover, soo verre datmen den Clerck ghevueghelick mach hooren spreken,staet de mondt-soender ende vrienden vander dooder sijden, ghecleedt metrouw-cleederen ende rouw-cappruynen op hen hooffden, ende tusschen departijen, ontrent dry oft vier schreden teghens over den misdadighen, staetde Clerck, ende beghint de vrienden aen te spreken, ligghende als dan demisdadige op zijn knyen, Ende bidt oodmoedelick de vrienden vanden aflyvi-ghen verghiffenisse om de passie ons lieffs Heeren Iesu Christi wille, bren-gende daertoe alle ootmoedige manieren van bermhertelick te bidden soohy best can, Biddende ten lesten om te hebben vande vrienden een teecken vanbermherticheyt, eenwerff, tweedewerff oft derdewerff: ende het teeckengesien hebbende, comt de Langeroede metten misdadigen naerder, ende bidtwederom de Clerck soo bermhertelick als hy best can, totte derde reyse:ende dan comt de misdadige, ende by oorlove ende teecken vanden vrienden,cust den mondtsoender aen sijnen mondt: ende als dan soo leest de geswoo-ren Clerck wt den gheschrifte het soen-stuck, daer van hy oock moet houdenden behoorlicken registre.

p100

8. Dit sulcx volbracht zijnde, soo bandt de Roye-dragher den voor- schreven Soene, met eenen soen-vrede inder manieren hier nae volgende; Hoort goede mannen, hoort wat ick hier ghebiede, van mijns Ghenadichs Heeren ende vander stadt weghen.

9. Soo ghebiede ick hier ban ende vrede, van uws Vaders wegen ende uws Moeders' wegen, van uws Broeders ende van uws Susters wegen, van uws Ooms ende Moyens weghen, van uwe Neven ende Nichtens wegen, ende van allen den ghenen dyer van bloets wegen aencleven moghen, het zy geboren oft ongeboren die gheboren souden moghen worden, alsoo verre den windt wayet ende den reghen spreyet : Soo ghebiede ick ban ende vrede, eenwerff, anderwerff, derdewerff, viermael over recht, dat ghy d'een den anderen hier en boven niet en misdoet noch doet misdoen, in woorden noch in wercken, heymelick noch openbaerlick, by u selven noch by yemanden anders: ende oft ghy hier en boven yet misdeet oft deedt misdoen, dat soude zijn op Soenbrake ende Vrede-brake, ende daer over soudemen van weghen ons Genadichs Heeren des Hertoghs van Brabant, rechten oft doen rechten, ghelijck men over eenen Soen-breker ende Vrede-breker schuldich waer te rechten naeden oudenLandt-rechte. Aende ommestaenders ghedraghe ick my dat ick den Vredealdus ghedaen ende gheboden hebbe.

TITEL XXIII.

SALARIS IN'T FAICT VANDEN SOENE.

1. De voorschreven kiesluyden oft Arbiters, nu wesende ende by tijden zijnde, hebben voor t'staen, alsmen voetval doet, oft oock voor d'aenleyden, elck ses stuyvers eens binnen der mueren der stadt van Antwerpen, ende buyten de mueren twelff stuyvers eens.

2. Ende aengaende der selver Arbiteren vacatien sollicitatien ende ver- volgen van dach-vaerden metten appendentien, overmidts die zeer diversch ende verscheyden vallen, de selve arbiteren moeten ghevuegelick metten goeden luyden accorderen, ende indien zy ter redelicker wys met hen niet en connen veraccorderen, dat partijen ten beyde zijden dan staen ter discretien, wtspraecke ende arbitragie vanden voorschreven Roey-dragher, met hem gevueght twee oude oft nieuwe Schepenen, oft andere persoonen ende

p102

goede mannen van dien verstant hebbende: Ende indien zy partijen niet en connen ghevueghelicken gescheyden, dat zy dan ten wtersten sullen by rechtelicken appoinctemente ghescheyden worden voor Schepenen vanden Peyse, binnen der voorschreven stadt van Antwerpen.

3. Item de Roey-dragher voor zijne aenleydinghe ende d'bannen vanden vrede met des daer aen cleeft, heeft voor sijnen arbeyt, van binnen mueren der voorschreven stadt twee Carolus gulden eens, ende van buyten vier gelijcke Carolus guldens.

4. Tot dien heeft de Stadthouder (dwelck is d'oudste Colff-drager van Antwerpen binnen Brabant gheboren) vanden Roey-drager nae d'oude ghewoonte voor sijnen wijn van t'dragen ende brengen der roeden, ende die wederom te bestellen tot heurder behoorlicker plaetsen, om te doen ruymen, als men ten tijde vanden voet-val te zeer dringt ende t'volck overhoop loopt, met al desser aen mach cleven, binnen mueren, ghelijck voorseyt is, acht stuyvers eens, ende buyten mueren twelff gelijcke stuy-vers.

5. Item de gheswooren Clerck vanden Roey-dragher heeft voor d'woordt te doen ende den misdadighen aen te brenghen, weder dat t'zelve zy binnen oft buyten de voorschreven stadt, t'elcken eenen Carolus gulden, ende voor d'maecken, minuteren ende grosseren van het Soen-stuck, ende elck van partijen een dobbel daer van te leveren, ende van t'selve Soen-stuck te boecke te doen stellen, met al desser aencleeft, voor elck blat (nae d'oude ghewoonte) thien stuyvers eens.

6. Ende boven al, nae d'oude costume, de Roey-dragher, zijnen Stadt-houder, Arbiters ende Clerck, moeten den mont-cost hebben metten drancke sonder hennen coste, te weten d'Arbiters elck over hen zijde, de voorschreven Roey-dragher, Stadthouder ende Clerck over de zijde des misdadigens.

7. D'oudste Sone is Mondt-soender vanden Vader alleen, ende de Soen-penninghen behooren den oudsten Sone alleen toe : ende alsser gheene Sone vanden dooden en is, als dan is d'oudtste Broeder vanden afllyvigen alleen de Mondt-soender: ende als de doode geenen Broeder en heeft, als dan is de Vader vanden dooden den Mondt-soender : ende wanneer de doode gheene Sone, Broeder noch Vader en heeft levende, dan is de Mondtsoender de mans persoon, het zy jonck oft oudt, die hem alder naest bestaet

p104

van bloets weghen van zijnder Vaderlicke zyde, ende die d'outste is van vele in ghelijcken grade, is de Mondt-soender; ende heeft de Soen-penningen altijt alleen.

8. Item, een Mondt-soender en is niet ghehouden metten Soen-pennin-ghen de schulden vanden dooden te betaelen, dan alleenlick d'meestergelt vanden Chirurgijn ende Medecijn, ten ware dat hy hem droeghe als erffghenaem vanden dooden.

9. Item, wanneer vrienden ende magen, ende oock Mombooren van eenen Mondt-soender die onder sijne jaren is, den Soen maecken, dien Soen mach de Mondt-soender, als hy meerder van jaeren is, van weerden houden, believet hem, oft mach den selven Soen refuseren ende breken, duncket hem goet: des moet hy als dan de betaelde Soen-penningen weder keeren metten verloope, ende dat doende staet hy op zijn geheel, al oft dien Soen niet gemaeckt en hadde geweest : Welcke keuse men oock expresseert ende stelt int voorschreven Soen-stuck, al waer den Soen ghemaect met consente vande Weesmeesters: Maer wanneer dat de Mombooren van eenigen onmondigen ende onbejaerden Mondt-soender peys ende Soen maecken, by Decrete van Borghemeester ende Schepenen vander stadt, dien Soen en mach de Mondtsoender meerder van jaeren gheworden zijnde, niet retracteren noch breken.

TITEL XXIV.

BERICHT VAN CIVILE SAECKEN.

1. Int beleyden van Civile saeken ghebruyct men t'ghene des hier nae volght, midtsgaders oock d'Ordonnantie by Borgemeester ende Schepenen op t'stuck van procederen ghemaect ende alnoch te maecken.

2. Alle saecken t'zy Civile oft Criminele moeten bedingt, ende alle judi-cieele acten gehouden worden in Nederlantsche duytsche tale, niet teghen- staende dat partijen die niet en verstaen.

p106

TITEL XXV.

VAN PROCURATIEN.

1. Procuratien ad lites by mans persoonen voor eenen Greffier alleen alhier ghepasseert, worden ghehouden van weerden, maer Borchtochten niet, de welcke mede ter presentien ten minsten van eenen Schepen moeten geschieden.

2. Item alle procuratien ad lites by vrouwe persoonen, t'zy gehoudt als de man ghefailleert is, oft ongehouwt, moeten voor twee Schepenen worden gepasseert met eenen Momboir, ten ware by Coop-vrouwen int feyt van haren handel.

3. Een man vermach de saecke zijnder huys-vrouwen in Aenleggers ende Verweerders plaetsse rechtelick te vervolghen ende verweeren, sonder procuratie van sijnder huysvrouwen te moeten hebben.

4. Man ende vrouwe moghen t'samen voor Notaris ende getuygen procu- ratie passeren ad lites, maer niet om transporten ende opdrachten voor Schepenen te doen van erffgoeden by huerlieden daer te vooren wter handt vercocht, gelijck dat onder den Tijtel Vande Rechten gehoude persoonen aengaende, wordt geseght.

5. Een Procureur in eenige saecken litem gecontesteert hebbende, is gehouden inde selve saecke totten eynde toe, ende oock totter tauxatie van costen toe incluys t'occuperen, ten waer dat zijne procuratie ware gherevo- ceert, sijnen constituant afflyvich, gefailleert oft voorvluchtich ware, oft dat hy int beleyden vander saeken claerlick bevonde ende order eedt dorste vercleeren, nae sijne conscientie, sijnen Meester ongelijck te hebben.

6. Item als de Constituant aflyvich, gefailleert, oft voorvluchtich is, wordt de macht van eenen Procureur ad lites verstaen geeyndt te zijn, al waer't oock nade litiscontestatie : ende moeten d'erffgenamen vanden afflyvighen ghedaecht worden om t'proces te resumeren, ende ingevalle van resumptie, moeten den selven oft eenen anderen Procureur van nieuws Procuratie passeren.

7. Worden insgelijcx alle andere Procuratien ghehouden voor gheeyndt ende gerevoceert, naedien dat de geconstitueerde insolvent oft voorvluchtich geworden is.

p108

8. Ende soo wanneer dat inde saecke gesloten ende recht versocht ende proces ghefurneert is voor de doot van yemanden van partijen, is t'vonnisse daer nae gewesen van weerden, niet tegenstaende datter gheen resumptie byden erffgenamen en is ghedaen, noch Procureur van nieuws ghestelt.

9. Een Procureur ad lites en vermach, sonder specialen last, vander Instantien niet desisteren.

TITEL XXVI.

VAN DAGEMENTEN.

1. Alle Dagementen van persoonen, Rechtelicke weten ende sommatien van vonnissen, worden ghedaen byde Lange-roede ende andere Officieren, wien dat respectivelick toebehoort, sonder eenighen specialen oorloff van Amptman, Borgemeester oft Schepenen daer toe te behoeven.

2. Item verboden van vercoopinghen, van goedenisse, van eenighe nieuwe wercken ende diergelijcke, en mogen niet geschieden sonder voorgaende consent van Borghemeester.

3. Item moeten alle Daghementen gheschieden vierentwintich volcomen uren voor den beteeekenden dage oft tijde van Rechte, ten waere in respecte van ghevangene oft gearresteerde persoonen.

4. Item, in Judicature Civile niemandt en mach eenen Bruydegom oft Bruydt dagen, arresteren, apprehenderen, panden, by beschrijvinghe oft wthalinghe van sijne goeden, noch executeren opden dach datze getrouwt zijn, noch als zy eerstmael des avonts slapen sullen gaen.

5. En mach oock gheen pandinghe, beschrijvinghe van goeden, seyn- dinghe van knuyvers, protest noch wettelicke wete, dagement, sommatie noch executie ghedaen worden ten huyse daer een vrouwe van kinde inneliggende is, soo langhe als zy inleegt.

6. Insgelijcx en mach niet gedaecht, gesommeert, gearresteert noch geapprehendeert worden, die met een lijck ter begravinge oft anderssins ter wtvàert gaet oft comt.

7. Item een weduwe noch d'erffghenamen vanden eersten aff-lyvigen van man ofte wyff, noch van andere, en moghen niet ghedaecht noch in rechten aenghesproken, gesommeert noch geexecuteert worden binnen ses weken naede doot vanden aff-lyvighen, wt saken van eenighe schulden den sterff-huyse aengaende.

p110

8. Maer als het sterff-huys binnen de ses weken bevonden wordt insolvent te zijn, alsoo dat het by de weduwe ende erffgenamen wordt verlaten, moghen alle arresten, sommatien, beschrijvingen ende executien binnen de ses weken aldaer gedaen worden.

9. Item de gene die eenich sterff-huys onder beneficie van Inventaris hebben aenveerdt, en mogen binnen den tijde van veertich daghen, hen inde brieven gheprefigeert om den selven Inventaris te maecken ende te volmaecken, niet ghedaecht, ghesommeert, noch gheexecuteert worden voor de schulden vanden sterff-huyse, maer wel daer nae.

10. Item Kinderen en mogen hennen Vader oft Moeder, Groot-vader oft Groot-moeder in rechten niet betrecken, sonder vanden Borghemeester ende Schepenen verworven te hebben oorloff om te moghen ageren.

11. En mach oock niemandt ter borss-tijden opter borssen ende de vier straten, die aen d'opgaen vander borssen staen, ghedaecht, ghesommeert, ghearresteert oft ghevanghen worden.

12. Item dagementen, sommatien, ende insinuatien oft weten ten woon-huyse van partye by Lange-roede oft Corte-roede gedaen, aen persoon oft persoonen die ghequalificeert zijn om aende gedaechde oft gesommeerde daer aff de wete te doen, zijn van weerden, al oft die aen partije selve gedaen waeren.

13. Maer soo wanneer alsulck Dagement ten woonhuyse van partye gedaen wordt, ende dat de selve wordt vercleert wter stadt te zijne, is van noode het Dagement aldaer tot dry reysen toe, met behoorlicken interval van tijde te doen : Ende indien partye drymael met behoorlicken interval, als vore, t'zijnen huyse ghedaecht zijnde, wordt vercleert wter stadt, ende dat daer aff t'elcken daghe van rechte acte gehouden wordt, oft anderssins voor de derde reyse den rechter blijet byde relasen vanden Officier die de Dagementen ghedaen heeft, dat partye drymael vercleert is gheweest wter stadt te zijn, soo wordt den Aenleggere acte verleent, van hem te moghen provideren soo hy te rade sal bevinden te behooren : Wt crachte van welcke acte vermach alsulcken Aenlegger by arreste te procederen opde goeden van zijnen Debiteur; oft indien men geene goeden en vindt hem toebehoorende, by arreste oft apprehensie van sijnen persoon, niet tegenstaende dat de selve Poorter oft Ingeseten deser stadt waere.

14. Niet te min wt crachte van alsulcke acte van hem te mogen provideren,

p112

en vermachmen niet procederen tot sommatie, executie, inventarizatie oft beschrijvinge van des Debiteurs goeden, ten waere dat de selve Debiteur waere ghefailleert, suspect van voorvluchticheyt, ende dat den Borgemeester daeraff sommierlicken ware gebleken, ende wt dien respecte partye ware by hem geconsenteert, om beschrijvinghe van goeden te doen.

15. Item alsulcken persoon die drymael is vercleert wter stadt te zijn, naer t'voorschreven vonnisse van hem te mogen provideren, te voorschijn ghecomen zijnde, mach dien niet teghenstaende altijts in judicio contradictorio in zijne goede rechten ende defensien gehoort worden.

16. Item Daghementen, sommatien, wettelicke weten, ende executien op heylige daghen (diemen ter eere Godts is houdende) gedaen, zijn van onweerden.

17. Maer dagementen, sommatien ende weten op geoorlooffde plaetssen ende tijden, oock by avondt, nae der sonnen onderganck, gedaen, zijn van weerden.

18. Item Coop-luyden vande Henzen, vande Natie van Portugal, ende Inghelssche vande Court wesende, hebben keuse, weder zy henne Debi-teuren willen doen dagen voor het Collegie van Borgemeester ende Schepenen, oft voor den Amptman ordinaerlicken oft extraordinaerlicken, ter causen van wat saken hennen actien zijn spruytende, oft oock voor die van de Laken-halle, soo verre de kennisse hen anderssins daer aff competeert.

19. Ende voor eenige vande voorschreven bancken by yemanden in rechte betrocken zijnde, mogen de selven gerechten declineren, ende kiesen waer datse begeeren te rechte te staen, het zy voor Borgemeester ende Schepenen in t'Collegie, t'y op de ordinarisse Rolle, oft extraordinarie voor Amptman ende Commissarissen, al waert oock sake, dat de schult procedeerde van wolle oft andere saken: Maer aenghesproken zijnde van saken den wullewercke niet aengaende, en moghen de selve saeeke voor die vande Lakenhalle niet betrecken.

20. Item al ist datmen by dagementen niet en vermach alhier te procederen tegens eenen buyteman, dan wt saken verhaelt onder den Tijtel Van Amptmans brieven, Wt-schryf-brieven ende Beschryfbrieven, soo mach een arrestant nochtans den gearresteerden met eenen doen dagen, om t'aenhooren de redenen vanden arreste.

p114

TITEL XXVII.

VAN ARRESTEMENTEN ENDE APPREHENSIEN VAN PERSOONEN OM CIVILE SAECKEN.

1. De ghene die sijnen Debiteur van buyten, binnen deser stadt ende vryheyt van Antwerpen vindt, vermach dien te doen arresteren, oft oock apprehenderen, indien hy hem vanden persoon desselfs wilt versekeren, hem beduchtende dat de selve Debiteur (alleenlick gearresteert zijnde) boven arrest van hier soude vertrecken: Ten waere dat de Crediteur alhier goeden wiste zijnen Debiteur toebehoorende genouchsaem om sijne tachterheyt daeraen te verhalen.

2. Ende soo wie eenighen persoon van buyten, oft eenich goet wilt doen apprehenderen oft arresteren, moet t'selve doen byden Schouteth, Onder-schouteth, Amptman oft zijnen Stadthouder, Roey-drager, oft gheswooren Colff-dragher der stadt van Antwerpen, ende niemandt anders: welcke Officiers oock moghen den ghearresteerden den eedt aff nemen van hem niet t'absenteren, ende sijne partije te rechte te staen.

3. Item de voorschreven Officieren zijn ghequalificeert ende geauthori-zeert, om ten versuecke van partije alle arresten ende apprehensien vanpersoonen ende van goeden te mogen doen voor schulden oft andere dier-gelijcke Civile saecken, sonder speciael consent, ordonnantie oft commissievan Borghemeestere ende Sehepenen daer toe te hebben.

4. Des en machmen geen Poorteren, t'zy binnen oft buyten Poorteren,noch oock eenige Ingesetenen hier fixe domicilie houdende, noch yemandenresorterende onder de Court van Ingelssche Coop-luyden, oft onder de Hense-steden, oft Portugiessche-Natie, om Civile saecken in persoone oft goedenarresteren, becommeren noch besetten, t'en waere met oorloff ende consentvan een vande Borgemeesters (nochtans ten pericle van partijen), oft dat deselve persoonen waeren in actu fugoe, oft dat met vonnisse waere verclaert,dat d'Arrestant oft Aenlegger hem soude moghen doen versien zoo hy totsijnen raede bevonde te behooren : in welcken gevalle zoude men sulcke Poer-teren, Ingesetene, oft Coopman mogen doen arresteren, soo verre zy geen goeden en hadden diemen eerst mochte arresteren, wtwinnen ende executeren: Want anderssins die teghens eenen Poorter oft Ingheseten wilt procederen, moet den selven doen daghen, ende sijn recht vervolgen, soo dat schuldich is te geschieden.

p116

5. Daer en boven en mach men gheen persoonen van merckelicke quali-teyt ende van buyten wesende, alhier doen apprehenderen om Civile saken (ten waere zy waeren in actu fugoe) dan met voorghaenden consente van een vande Borgemeesters.

6. Desgelijcx en machmen niet arresteren noch apprehenderen eenighe persoonen die van andere landen, steden oft plaetssen in Commissie alhier gesonden worden, sonder consent als voren.

7. En is oock niet gheoorloft eenighe Ingesetenen van andere landen, steden oft plaetssen, oft henne goeden alhier t'arresteren oft te vanghen voor eenige schulden oft saecken vanden landen, steden oft plaetssen hender residentie oft resort (d'waer wt saecke dat de gemeyne Borgeren ende Ingesetenen voor de schulden vanden selven landen, steden oft plaetssen generalick verbonden waeren, oft anderssins) sonder voorgaenden oorlof als voren.

8. Item een Officier alleenlick last hebbende om eenen buyten man Civilick t'arresteren, en vermach den selven niet t'apprehenderen. opde pene van alle costen, schaden ende interesten, wt sake vande selve apprehensie toeghecomen, selve te moeten betalen.

9. Ende moeten alle saecken van arresten in d'eerste Instantie (der Juris-dictie van Borgemeesteren ende Schepenen toebehoorende) voor den Ampt-man bedinght ende tzijnder manissen vonnisselicken beslicht worden, alwaerent oock saecken die (cesserende d'arrest) anderssins t'zijnder manisseniet staen en souden.

10. Item als een Crediteur sijnen schuldenaer alleenlick civilicken heeftdoen arresteren, en mach den selven (dien volgende alhier gearresteert blijvende) niet doen vangen, noch belasten cautie te stellen, ten waer wt eenige sufficiente oorsaecke.

11. Item vrouwe-persoonen haers selffs wesende, zijn voor heur eyghen schulden alhier zoo wel arrestabel, apprehensibel ende executabel, als mans-persoonen, maer voortaen niet apprehensibel voor haers mans schulden, al eest dat zy haer daer voren wettelicken verbonden hebben.

12. En mach oock niet gearresteert noch gheapprehendeert worden de gene die van buyten ingeschreven wordt om eenighe sake, oft die ghedaecht is ende gaet om als getuyghe zijne kennelicheyt te segghen, t'sy in’t Criem oft in't Civiel, noch oock int wederkeeren van daer hy ghecomen is.

p118

13. Soo oock niet en moghen gearresteert noch geapprehendeert worden Momboors, Curateurs, Executeurs van testamenten, Procureurs oft andere Administrateurs van goeden, voor de schulden van henne Weesen, vermomboorde persoonen, Sterff-huysen ende andere heure Meesters.

14. Item hoe datmen gheen Bruydegom oft Bruyt, noch die ter begra-vinghe oft wtvaert gaet, en mach arresteren, noch oock arrest doen daer een vrouwe van kinde inneleeght, nock oock ter Borssen ter Bors-tijdt, is respective onder den Tijtel Van Dagementen breeder geseght.

15. Men en mach geen huys-soeckinge doen, nocht yemanden, t'zy gefail-leerde persoonen oft andere, om Civile saken in.eenige huysen, noch oock in cenige schepen, in vlieten oft daer buyten liggende, alhier arresteren, apprehenderen, oft wt leyden, sonder wille ende consente vanden inwoonder, oft in sijne absentie, van sijnen huysgesinne :wtgenomen tavernen, gasterijen, openbaer herberghen (buyten de slaepcamere vande gasten, diemen arresteren wilt) oft oneerlicke plaetsen oft huysen: noch oock op t'ghewijde ende geprivilegeerde plaetssen: Maer arrestementen van goeden mogen soo wel in Poorters ende Ingesetene huysen gheschieden, als elders.

16. Soo verre nochtans Borghemeester ende Schepenen bevonden dat de persoon diemen apprehenderen wilt, by frauduleuse verstekinge van zijne goeden oft andere diergelijcke acten dien vrydom verbeurt hadde, soudemen sulcken persoon met oorloff van Borgemeester ende Schepenen in huys moghen arresteren, bewaren, ende oock wtleyden.

17. En moghen oock arrestementen oft apprehensien van buyten luyden niet ghedaen worden binnen de Jaermercten, noch oock opte vier Kermis-daghen, te weten, t'saterdaechs als de Publicatie gheschiet, t'sondaechs, t'smaendaechs ende dijssendaechs, ende dien dach al.

18. Wtghenomen Banckerotiers die henne goeden versteken hebben in fraude van henne Crediteuren, de welcke volgende d'Ordinantie vande Majesteyt vanden jaere xvc veertich, gheen immuniteyten, noch vryheden en mogen genieten, ende andere inde voorschreven Publicatie wtgesteken.

19. Item op heylige dagen diemen ter eeren Godts onderhoudt, en mach-men niemandt om Civile saken daghen, arresteren oft vanghen, ten waere dat de Debiteur suspect waere van voorvluchticheyt, oft dat anderssins periculum esset in mora.

p120

20. Moghen d'apprehensien ende arresten van persoonen oft goeden gheschieden op gheoorloffde tijden ende plaetsen, oock naerder Sonnen onderganck, by daghe ende by nachte.

21. Item duerende de groote vacantien vanden Oost (beginnende den xv. Julij wesende den dach vander Scheydinghe der Apostelen, ende eyndende sesse wekens daernae) en machmen geen buyten-luyden, landneeringhe doende, om eenige Civile saken arresteren noch vangen.

22. Maer andere buyten-luyden die geen landtneeringhe en doen, mogen binnen de voorschreven vacantien wel gearresteert worden: des moghen zy hen vanden arreste doen ontslaen, onder cautie van na de vacantien alhier te rechte te staen.

23. Item een arrestant doende eenen buyten-man arresteren oft vangen voor Civile saken, is gehouden den gearresteerden oft ghevangen te betichten, ende hem te fonderen vanden arreste oft apprehensie binnen den derden daghe, goets tijts voor der noenen : oft anderssins smelt het selve arrest oft apprehensie, ende is de ghearresteerde ipso jure ontslagen : Ten waere dat de selve persoon gevangen waere wt crachte en voor t'voldoen van ghewesen vonnisse, oft voluntaere condemnatie alhier gewesen ende ghepasseert.

24. Ende moet de voorschreven betichtinge binnen den derden daghe voor recht gheschieden, ter presentien vanden gevangen : ten waere dat de gevangen door de Cnuyvers oft Dienaers, oft door zijnen Procureur in rechte dede verclaeren, dat hy niet en begeerde in persoone voor recht gebracht te worden, oft dat hy tegens de schult niet en wiste te segghen, oft by Procureur begeerde in rechte ghehoort te worden.

25. Ende soo wanneer de gearresteerde oft ghevangen den derden daeh niet en wilt verwachten, noch zoo langhe in arreste oft ghevangen blijven, soo mach hy ten sitten vanden Amptman oft sijnen Stadthouder ende Schepenen opt Stadthuys hem verthoonen, t'zy int Collegie oft extraordinaerlick, ende aldaer (oock sonder voorgaende Dagemente) met een billet voorts roepen den arrestant, oft den genen die hem doen apprehenderen heeft: Ende indien de selve als dan niet present noch gereet en is, t'zy by hem oft by Procureur, om hem te funderen, de wijle de Heeren te rechte sitten, soo wordt de gearresteerde oft gevanghen met vonnisse costeloos ende schadeloos ontslagen vanden selven arreste oft apprehensie.

26. Maer indien d'Arrestant ten tijde vanden arreste den ghearresteerden

p122

oft gevanghen dach bescheyden hadde te compareren op sekere bestemde ure voor den Amptman, ende de gearresteerde oft ghevangene t'zelve Dage-ment hadde gheaccepteert, soo moet als dan den dach eerst dienen, ende de ghearresteerde oft ghevangen en mach dien geaccepteerden dach niet anticiperen noch vervroeghen.

27. Item een gearresteerde oft ghevangen, oft oock eenich gearresteert goet respectivelick ontslaghen zijnde vanden arreste oft apprehensie met vonnisse, is vry voor den tijt van xxiiij uren naer het selve ontslach, sonder dat de selve arrestant oft heysscher (maer wel een ander) binnen den selven tijde t'voorschreven goet oft hem mach wederom arresteren oft vanghen: welcken tijt van xxiiij uren den ghevanghen niet en loopt dan vanden tijt aff dat hy vanden Cypier ontslagen is, ende daer nae den vrydom van xxiiij uren begonst heeft te genieten.

28. Soo wie eenen gevanghen wilt recommanderen oft beswaren, mach dat doen, het zy dat de selve persoon ghevangen is om Civile oft criminele saeeken, midts gevende den Steen-waerder daeraf eenen stuyver, die daeraf boeck is houdende. Maer de Beswaerder is schuldich den ghevangen binnen den derden dage nae dat hy hem beswaert heeft, ticht ende aenspraecke te doen, opde verbeurte vander instantien: Ten waer dat die recommandatie geschiet ware wt crachte van gewesen vonnissen oft condemnatie voluntaire alhier ghewesen oft ghepasseert, als voren. Wel verstaende dat de ghene die wt crachte van executorialen vanden hove alhier ghevanghen is, anders niet en mach beswaert worden dan by oorloff vanden hove.

29. Item soo wanneer dat d'Originale apprehensie vercleert wordt qualick ghedaen te zijne, zijn alle de beswaernissen oft recommandatien oock cesserende, doot ende te niete, ende moet de gevangen alsoo wel in respecte vande recommandatien ontslaghen wesen als vander appre-hensien.

30. Maer ingevalle een Crediteur den ghevangen (t'y om Criminele oft om Civile saken gevanghen zijnde) niet en dede simpliciter recommanderen, maer van nieuws apprehenderen, ende ten boeeke vanden Cepier als ghevangen dede opteeckenen, betalende den Steen-weerder.ende Dienaers huerlieder recht, al oft de selve debiteur van nieuws elders buyten de gevanckenisse gheapprehendeert waere, ende den selven oock binnen den derden daghe dede betichten : als dan en soude de debiteur niet ontslagen wesen,

p124

al waert dat d'eerste apprehensie waere met vonnisse verclaert qualick ende onbehoorlick gedaen te zijn.

31. Item als een officier versocht wordt eenen vremden man oft zijn goet present zijnde, ende den Officier aldaer ghethoont, t'arresteren oft aen te tasten, ende tzelve weygerde te doen, niet tegenstaende datmen hem presenteerde te gheven sijnen behoorlicken salaris, oft dat hy naeden aentast den man oft goet liet gaen oft versteken sonder den Crediteur met sufficienten borghe oft panden wettelick te versien ende te bewaeren, moet selve verantwoorden oft betaelen de schult daer voor d'arrestement oft aentast ghedaen is.

32. Item een Crediteur vindende sijnen Debiteur van buyten, ende beduchtende dat hy hem soude mogen absenteren, al eer hy den Officier oft Dienaer soude connen gecrijgen om hem t'arresteren oft vangen, mach selve sijnen schuldenaer aentasten ende vast houden, tot dat hy eenen Officier oft Dienaer heeft doen halen ende ghecreghen; welcken Debiteur hy den Dienaer oft Officier terstont over leveren moet, die als dan gehouden is den Debiteur t'arresteren oft t'apprehenderen, ende in goede bewaernisse te houden, op sijnen behoorlicken salaris als voren.

33. Item een vremt persoon geapprehendeert zijnde moet borge stellen daer d'apprehendant mede te vreden is. Maer indien d'Officier cautie neemt daer d'apprehendant niet mede te vreden en is, als dan is ende blijft d'Officier selve borge, soo verre hy den geapprehendeerden op die Borchtochte teghens den danck des apprehendants laet gaen, Ende indien de gevangen gheen cautie en can ghestellen, moet in hachten gaen, emmers totter tijt dat anderssins ghewesen zy met rechte, oft by partije geconsenteert.

34. Item een vremt man die eenen anderen vremden doet arresteren, moet soo wel cautie sufficiente stellen voor costen, schaden ende interesten, als de ghearresteerde voor d'Actie des Arrestants, oft oock mede boven in hachten gaen, soo verre de gearresteerde dat versuect, Oft anders moet de ghearresteerde worden ontslagen vanden arreste, op cautie juratoore van te rechte alhier te staen ende t'gewijsde te voldoen, Dies moet d'arrestant insgelijcx alst versocht wordt, als dan oock cautie juratoore doen.

55. Moeten oock d'arresten aenden persoon vanden Debiteur selve ghe-daen worden, oft anderssins en zijn van geender weerden.

36. Item wat hy verbeurt die sijnen persoon oft goeden wten arreste

p126

onttrocke oft verstaecke, is onder den Titel Van Keuren ende Breucken verhaelt.

37. Item alle arresten van persoonen oft goeden om Civile saken ghedaen, zijn ontslachbaer onder sufficiente cautie van te rechte te staen ende t'ghewijsde te voldoen: Ten waer dat d'arrest oft apprehensie gedaen waere voor ghewijsde dinghen alhier staende ter executien, oft voor des Princen penninghen.

38. Item en mach de Cepier oft Steen-weerder gheenen ghevangen om Civile saken vanden Steen laeten, sonder voorgaende vonnisse oft consente van partije.

TITEL XXVIII.

VAN ARRESTEMENTEN VAN GOEDEN OM CIVILE SAECKEN.

1. Al ist dat men gheene goeden, binnen oft buyten Poorteren, oft Inghese- tenen, oft oock Ingelsche, oft Coop-luyden vanden Henzen, oft Portugiessche natie toebehorende, en vermach om Civile saken t'arresteren. dan wt redenen naerder verhaelt int vierde article onder den Titel Van arrestementen ende apprehensien van persoonen om Civile saken : Soo wanneer nochtans de ghene die d'arrest begeert gedaen te hebben, t'goet in al oft in deele sijn maken ende vendiceren wilt, oft dat het goet hem als pandt metter minnen verbonden is: mach sulck goed arresteren, ende is d'arrest van weerden, ende mach t'selve arrest by den Crediteur op sijnen pandt ter Vierscharen vervolght worden, sonder den Debiteur actionepersonali eerst aengesproken te hebben : niet teghenstaende hy alhier Poorter, oft Ingeseten, vande Ingelsche oft Portugiesche Natie. oft Henzen ware.

2. Item, soo wanneer een Crediteur sijn schult wilt vervolghen tegens fugitiven, afflyvighe, insolvente oft becommerde sterf-huysen oft buyten lieden, moet het goet van alsulcke persoonen by den Officier doen arreste- ren: ende als dan moet d'Officier, het arrest doende, begheren pandt vanden ghenen die eenich goet, schult oft credit (competerende den fugitiven ende andere hier voor ghenoemt) onder heeft, oft pandt vande selve goeden nemen, ende den selven pandt binnen vierentwintich uren overgeven in handen vanden Clerck vanden Amptman, die ten relaese vanden Officier d'arrest te boecke stelt.

p128

3. Ende moet d'arrestant oft yemandt van sijnen't wegen binnen den derden daghe oft ter eersten opportuniteyt metten selven pande compareren voor den Amptman ende twee Schepenen, ende besetten aldaer den selven pandt, ende d'arrest rechtelick ter manissen des Amptmans ende wijsen van Schepenen doen vernieuwen.

4. Ende int besetten vande panden ende t'vernieuwen vanden arreste, seeght d'Amptman totten twee Schepenen, Ick maen u vanden besetzele. Ende als dan seggen de Schepenen tegens den Amptman, Dat ghy (denoterende den Amptman) sult schuldich zijn de panden te besetten voor de sommen die sulcke persoonen zijn heysschende : Behoudelick eenen yegelicken sijn recht. Ende nadien d'Amptman den Clerck van wegen der arrestanten gevraecht heeft, oft hy begheert zijne besetzelen vernieuwt te hebben, ende dat de Clerck (van wegen als voren) gheantwoordt heeft, dat jae: Soo maent d'Amptman de Schepenen, hoe dat hy schuldich is de besetzelen te vernieuwen, de welcke wijsen, dat ghy (denoterende den Amptman) zult schuldich zijn de besetzelen te vernieuwen achtervolghende den voorghewijsde. Ende als dan seght d'Amptman, dat hy die besetzelen vernieuwt, volghende der Heeren vonnisse.

5. Ende is d'arrestant schuldich daernae t'voorschreven ghearresteert goet behoorlick wt te winnen ter hoogher Vierscharen, ende sijne procedure te beghinnen binnen de sesse wekens nae d'arrest, ten lancxsten, al nae cos-tume ende maniere breeder verhaelt onder den Tijtel Van vervolgh van arresten ende wtwinninghe van goeden ter Vierschaeren.

6. Des mach de Persoon wiens goeden gearresteert zijn, eer d'arrest te boecke gestelt is, den arrestant anticiperen, comparerende in rechte, ten sitten vanden Amptman, ende versuecken dat d'arrestant hem fundere de wijle de Heeren te rechte sitten, oft anderssins dat het arrest soude affghedaen worden costeloos ende schadeloos, sonder daertoe te derven den arrestant daghen oft wete doen, ende inghevalle van non comparitie des arrestants, wordt sulck arrest met vonnisse affgedaen.

7. Maer als d'arrest te boeeke vanden Amptman ghestelt is, oft dat d'arres-tant vanden selven sijnen arreste te boecke vanden Greffier hem heeft ghefundeert, en can alsulck arrest niet affghedaen worden met vonnisse, ten zy dat de ghene (wiens goeden ghearresteert zijn) doe dagen den arrestant voor den Amptman, ten eynde dat d'arrestant hem fondere vanden arreste, inghevalle hy hem niet en heeft ghefondeert : Ende soo verre d'arrestant

p130

niet en bewijst hem te voren ghefondeert te hebben, oft ghedaecht zijndeniet en compareert, oft hem niet en fondeert: wordt alsulck arrest affghe-daen, ende sonder voorgaende daghement en can noch en vermach mentzelve ghearresteert goet niet ontslaen: Ende indien tselve soo met vonnisseontslaghen wordt, ende den Rechter verswegen is, dat d'arrest waere teboecke ghestelt gheweest, soo wordt alsulcken ontslagh gehouden voorsubreptijs.

8. Item niemandt en can noch en mach eenighe penninghen, schult oftgoeden, die eenich persoon eenen anderen schuldich soude moghen zijn, oftonder hem hebben, ter Vierscharen wtwinnen, ten zy dat de debiteur oftonderhebber vande penninghen oft goeden d'arrest hadde geaccepteert endepandt ghegeven.

9. Ende t'zy d'arrest gheaccepteert ende pandt ghegeven wordt oft niet,soo belast hem d'Officier dat hy vande penninghen oft goeden niet en scheydesonder consent, wille ende wete vanden arrestant, emmers ter tijt toe dat tselvearrest minnelick oft rechtelick affgedaen zy, op de pene vande schult oft pen-ningen anderwerff te moeten betalen.

10. Ende moet d'Officier d'arrest ten boecke des Amptmans overbrengen, ende doen opteeckenen met besonder vercleeren, oft d'arrest geaccepteert ende pandt gegeven is, oft niet.

11. Ende sal voortaen de Clerck des Amptmans, den Officier d'arrest ghedaen hebbende vraghen, oft hy sulck verclaeren doet onder eedt, ende daeraff particuliere note houden.

12. Ende zoo wanneer alsoo eenich goet onder yemanden is ghearresteert, en mach d'acceptant vanden arreste oft pandt-gever daerenboven t'gearres- teert goet niet laten wech draghen oft versteken : oft anderssins is schuldich de sake te verantwoorden, oft voor de schult ende actie inne te staen daer voor t'goet gearresteert was, emmers ten minsten totter weerden toe van t'selve goet.

13. En is daerom de gene onder wien d'arrest ghedaen is, niet ghehouden van t'gearresteert goet te scheyden oft t'zelve yemanden te laten volghen, onder cautie van indemniteyt, noch hem de broosheyt van eenighe cautie t'onderworpen, hy en wilt: maer moet d'arrest affgedaen zijn eer hy ghehouden is van t'ghearresteert goet te scheyden, soo verre hy des versoeht zijnde onder eedt der t'affirmeren, dat het arrest daerop hy excipieert, by hem ter

p132

quaeder trouwen ende om yemanden t'sijne t'onthouden niet en is simulatelickende frauduleuselick geprocureert ende gepractizeert: Mach des niet te mind'acceptant vanden arreste t'ghearresteert goet oft penninghen brenghen inhanden des Amptmans, als ordinaris sequester, tot behoeve vanden ghenendie daertoe soude mogen gherecht wesen, ende daermede gestaen.

14. Item als een persoon onder wien de Crediteur pretendeert eenighegoeden, ghelt, actien oft crediten te berusten sijnen Debiteur toebehoorende,weygeringhe doet den Officier pandt te geven ende het arrest t'accepteren:soo vermach de Crediteur alsulcken. persoon te doen daghen voor den Ampt-man ende Commissarissen, ende conclusie nemen, ten eynde dat hy d'arrestacceptere, ende pandt geve ende vercleere hoe veel ende wat goeden oft pen-ninghen, actien oft crediten hy onder heeft, zijns aenleggers debiteur toebe-hoorende. Ende soo verre alsulck persoon onder eedt de calumnia verclaertgheen goeden, penningen, schulden oft crediten onder te hebben noch onderghehadt te hebben ten tijde vanden arreste, soo wordt hy ontslagen : Tenwaere dat de Crediteur contrarie wilde thoonen, daeraff hy ten thooneghewesen wordt, niet tegenstaende t'verclaeren desselfs persoons.

15. Item alle arresten van goeden zijn ontslachbaer onder sufficiente cautievan te rechte te staen ende t'gewijsde te voldoen, gelijc't hier voren onderden Titel Van Arrestementen ende apprehensien van persoonen om Civilesaken, geseght is. Ten waere nochtans dat eenen derden het selve goet wildezijn maken ende vendiceren: in welcken ghevalle zoude t'goet volghenonder cautie vande weerde van dien, den genen die d'apparentste rechtheeft.

16. Item arresten van goeden oft penningen die aenden persoon des Debiteurs oft onderhebbers vande goeden oft hennen Facteur niet ghedaen en worden, dan alleenlick aen yemanden van sijnen huysghesinne, en zijn van geene weerde.

TITEL XXIX.

VERVOLGH VAN ARRESTEN ENDE WTWINNINGHEN VAN GOEDEN TER VIERSCHAREN.

1. In den eersten, alle arresten by yemanden wie hy zy, man oft vrouwe, alhier t'Antwerpen oft elders residerende, op eenige goeden onder eenen anderen persoon berustende oft anderssins ghedaen, t'zy om daer in ghe-

p134

goeyt te worden, de selve te vendiceren oft om die t'evinceren ende wt tewinnen voor eenighe actien ende schulden die de Crediteur pretendeert tenachter te zijn aen sijnen Debiteur ende sijne goeden, soo wanneer op t'selvearrest geen calaengie oft stoornisse ghedaen en is, moeten vervolcht wordenter hoogher Vierscharen ons Heeren des Hertoghs, naer costume aldaer vanoudts geploghen ende gheobserveert.

2. Te weten, dat nae dien eenich goet by den Schouteth, Onder-schouteth,Amptman, Lange-roeydrager oft gesworen Colff-dragher ten versueckevanden Crediteur is gearresteert, d'arrest gheaccepteert ende pandt ghege-ven is by den genen die alsulcke goeden onderheeft, ende dat vande selveacceptatie ende pandtgevinge relaes gedaen is aen Schepenen, d'welck teboecke des Amptmans (den welcken men houdt vande arresten ter Vier-scharen) opgeteeckent is, ende dat tselve arrest ende besetzele ter manissedes Amptmans by wijsen van Schepenen is vernieuwt inder manieren onderden Titel Van arrestementen van goeden om Civile saken daer van verhaelt:Soo is d'arrestant ende evincent gehouden, by hem selven (oft Procureurdaer toe specialick last ende procuratie hebbende, om den eedt des consti-tuants aldaer te vernieuwen ende inde siele des selfs te sweren, oft een Fac-teur, Rentmeester, Momboor oft Curateur, soo wanneer hy d'arrest heeftdoen doen, sonder naerder procuratie te derven hebben) te comparereninde hooge Vierschare ten derden Vrydach, ende niet eer, al waer voord'expiratie vande ses weken (ende daer nae niet, de selve ses weken terekenen vanden datum dat het voorschreven besetzel ende vernieuwen ghe-daen is) hy is gehouden sijnen pandt te thoonen, ende sijne schult te ghewa-righen. Wel verstaende, dat soo wanneer d'arrest op eenen vrydach gedaenis, wordt dien vrydach onder de voorschreven drye vrydaghen gerekent,t'zy dat op dien ende den navolghenden vrydaghe volle Vierschare ghehou-den wordt oft niet: Maer inde voorschreven ses weken en worden nietgerekent eenighe vrydagen, alsser gheene volle Vierschare en wordt gehou-den, als wanneer de saken vande Vierschare worden wtgestelt ende gecon-tinueert.

3. Ende wordt de voorschreven wtwinninge ter Vierscharen gedaen soo hier nae volght, te weten, Ten eersten daghe (wesende den voorschreven derden vrydach) d'Advocaet des arrestants, comparerende inde Vierschare, spreeckt dese woorden, Heer Amptman oft Heer Schouteth (als maender

p136

vande besetzelen van des Amptmans wegen), belieft u my te hooren sprekeninden name van N. Daer op de Schouteth antwoordt, Spreckt dat recht is.Ende daernae spreckt de Taelspreker oft Advocaet, Hy heeft een besetzel endevernieuwen gedaen, dat presenteert hy te thoonen, vraecht hem oft sijn woor-den zijn, ende maenter aff. Dwelck alsoo gheseght zijnde, soo maent d'Officierden Borgemeester oft een vande Schepenen. De welcke ghemaent zijnde,wijst dat desen persoon sijn besetzel ende vernieuwen sal thoonen met Sche-penen, dier mede aen ende by gheweest zijn, ende daerenteynden recht. Daerop de Taelspreker versueckt de Schepenen ghenoemt te worden : ende wordenals dan ghenoemt by den Clerck des Amptmans, de welcke daer aff boeck ishoudende. Ende ghenoemt sijnde wie de Schepenen zijn, Soo seght de Tael-spreker tot den Officier, Dat hy den Schepenen maene, oft hen kennelick is.Ende de Schepenen by den Officier gemaent zijnde : Soo verclaeren deSchepenen dat sy hen refereren totten boecke. Ende ter-stondt daer nae seeghtde Taelspreker tot den Officier, Maent of hy volcomen is, Ende de Schepe-nen ghemaent zijnde, segghen, Jae, als van dien.

4. Daer nae seeght de Taelspreker inden name vanden voorschrevenarrestant, Al bereet staet hy sijn schult te ghewarighen, ende sijn ghehoudtte doen, maenter aff wat hy schuldich is te doen, Als dan soo maent d'Officierden Borgemeester oft den selven Schepen, dien hy eerst ghemaent heeft,ende wijst als dan de selve Borgemeester oft Schepen, dat dien persoon salschuldich zijn sijne schult te gewarigen met Schepen brieven van Antwerpen,oft met levende waerheyt, oft met sijnen eedt, soo verre alst op eenen levendenpersoon is.

5. Ende dat ghewesen zijnde, soo verre dat d'evincent Schepen brievenvan Antwerpen heeft, soo worden de selve by den Taelspreker gelevert denGreffier, begerende den selven ghelesen te worden, d'welck gedaen wordt,ende als dan soo vraeght de Taelspreker openbaerlick: Ofter yemandt is diedien Schepen brieff die daer ghelesen is, ghewaricht wilt hebben, eenwerff,anderwerff, derdewerff ende vierdewerff over recht. Ende niemandt oppo-sitie doende, soo wordt de voorschreven evincent gewesen volcomen als vandien, sonder dat d'arrestant als dan gehouden is eenighen eedt te doen.

6. Oft indien dat d'Evincent heeft levende waerheyt, soo moghen de ghe-tuyghen aldaer geproduceert, gheeedt ende ghehoort worden : Maer soo wanneer d'Evincent gheen Schepen brieven van Antwerpen noch levende

p138

waerheyt aldaer en heeft, seeght als dan de Taelspreker: Hy en heeft alhierSchepenbrieven van Antwerpen noch levende waerheyt maer seeght ten achterende in ghebreke te sijn aen N. de somme van soo vele, oock verha-lende de sake ende redenen waer wt ende waer aff de selve schult procedeert:Seggende voorts tot den Officier, Maent daer aff; wat hij schuldich is te doen.Ende ghemaent zijnde. soo wijst de selve Borgemeester oft Scepen, datalsulcke persoonen sal sweeren t'achter ende in ghebreke te zijn aen N. ende sijnegoede de; somme etc., ter saken, etc; soo moet hem Godt helpen Ende indiendat de Debiteur doodt is, ende dat de ghene die den eedt ghedaen heeft,Poorter is, soo wordt daerenboven ghewesen, dat dien eedt gedaen wesende, sullen met hem comen twee wettighe mannen, die sullen sweeren dat sy denpersoon die den eedt aldaer gedaen heeft, wel kennen, ende houden den eedtby hem aldaer ghedaen, voor goet, rechtveerdich ende onmeyneedich, soo moethen Godt helpen: Ende en is hy gheen poorter, soo moet hy hebben ses wet-tige mannen, om Volgh-eeden te zijn, ende den eedt te doen als voore. Tenwaere dat hy een gheprivilegeert persoon waere, te weten, een Ingelsmanvande Court, vande Hense-steden, oft van Portugael, die gestaen met tweeVolgh-eeden, als de Poorters.

7. Ende is het besetzel by yemanden op eenighe goeden gedaen van weer- den, niet tegenstaende dat tselve besetzel is gedaen voor meerder somme dan hy naemaels by eede ter Vierscharen affirmeert, want int sweren soo mach een yegelick sijn somme wel minderen maer niet meerderen.

8. Ende den eedt oft eeden alsoo gedaen zijnde, soo versuect de Taelspre- ker aen den Officier, dat hy mane oft den persoon volcomen is. Ende als dan maent d'Officier den Borghemeester oft Schepen aen wien eerst ghemaent is, die als dan antwoordt ende seeght, Jae, als van dien. Nae den welcken soo neemt d'evincent leveringhe aen sijnen pandt, welcke leveringe respectivelick by den Secretaris oft Greffier op 't boeck vander Vierscharen oft vanden Amptman gheteeckent wordt, in deser manieren, N. heeft leveringhe ghenomen aende goeden van N. volghende t'vonnisse opten N. dach van sulcke maent N. ter hoogher Vierscharen ghegheven.

9. Van welcke procedure d'evincent, soo verre hy ruerlicken pandt heeft

p140

metter minnen, ende de debiteur in stadt oft vryheyt woonachtich is, wordtpartije gehouden hem de wete te doen, ende den pandt te bieden, oft hy dienlossen, ende den Evincent zijn ghebreck ende t'achterheyt betalen wilt, oftanderssins den Evincent met sijnen begonsten rechte van evictie voorts wiltlaten varen : Maer ingevalle de Debiteur woont buyten de stadt ende vry-heyt, soo presenteert de Crediteur den pandt den Schouteth. Ende in-dien hetegeenen ruerlicken pandt metter minnen en is, soo moet d'Evincent partye,soo verre hy weet waer hy is woonachtich oft residerende, de wete daer affdoen, Maer soo verre d'Evincent niet en weet waer partye is woonachtig oftresiderende (ende t'selve by eede derre verclaeren) oft dattet is op eenen fugi-tiven oft eenen dooden insolvent, soo mach d'Evincent sijnen pandt presen-teren te lossen aenden Officier als Heer, sonder voorder wete te derven doen.

10. Item indien yemandt hem teghens d'arrest begheert t'opponeren eerden eedt ter Vierscharen ghedaen is, mach den arrestant voor den Amptmanende Commissarissen vande extraordinarisse saken doen dagen, om de rede-nen sijnder oppositie t'aenhooren, ende in oppositie ontfanghen worden, alist dat hy gheen cautie ghestelt en heeft, waer mede alle voorder proceduereter Vierscharen wordt gheschorst.

11. Maer soo wanneer d'arrestant opden derden vrydach inde Vierschaerveerdich is om den eedt te doen, ende sijne schult naer der Vierscharenrecht te gewarighen, ende dat partije oock aldaer in persoone oft by Procu-reur compareert om calaengie te doen, ende metter daet oock doet, machd'arrestant des niet te min sijnen eedt doen, sonder prejudicie van yemantsrecht, sonder daer nae inde Vierschaere voorder te mogen procederen, totdat in contradictorien gerechte anders zy geordonneert, oft dat de Calaengieanderssins affgedaen oft ghesmolten is.

12. Van ghelijcken, na dien den eedt ende de behoorlicke wete aen partijeoft aenden Officier ghedaen ende leveringhe ghenomen is (mach duerendeden tijt van d'wtwinninghe des Evincents, ende eer d'leste vonnisse ghewe-sen wordt) ter Vierscharen, op des wtwinders procedure calaengie ghedaenworden, oft buyten de Vierschaere voor twee Schepenen oft eenen Secre-taris, ende wordt die calaengie opden boeck vander Vierscharen bydenSecretaris gheteeckent. Ende daer nae en wordt inder Vierscharen niet

p142

voorder geprocedeert, maer moeten partijen henne saecken als dan vervol-ghen in Judicio contradictorio, voor den Amptman, Borgemeester ende Schepenen opt Stadt-huys.

13. Item soo wanneer dat de Crediteur voor alle calaengie ter Vierscharenden eedt ghedaen heeft, al ist dat hy anderssins van sijne proceduere nieten is volcomen, en mach partije wiens goeden als Debiteur wtghewonnenworden (soo verre hy van sulcke qualiteyt is datmen op zijne goeden byarreste soude vermoghen te procederen) tegens de- selve proceduere in oppo-sitie niet ontvangen worden: ten zy dat hy cautie stelle van te rechte te staen,ende t'gewijsde in Judicio contradictorio te voldoen voor de weerde van t'cre-diet des arrestants, soo verre de ghearresteerde goeden soo veel weert zijn.

14. Dies is de gene die calaengie heeft ghedaen, ghehouden binnen achtdagen den Evincent te doen dagen, om sijne redenen vande calaengie t'aen-hooren, ende sijne acte van purge in materie van calaengien rechtelick(binnen de voorschreven acht daghen) te beginnen oft anders is zijnecalaengie nul ende desert: ende mach als dan d'wtwinder met sine begonsteprocedure ter Vierscharen voorts vaeren, al oft daer geen calaengie en waereghedaen geweest.

15. Ende soo wanneer de materie vande calagien in Judicio contradic-torio is ghedecideert, oft soo verre de gene die calaengie ghedaen heeft,desisteert, oft dat bevonden wordt met rechte, dat de calaengie t'onrechteghedaen is gheweest: als dan mach d'Evincent sijne wtwinninghe continuerenbinnen de sesse weken daernae, al oft die calengie oft procedure niet enhadde gedaen geweest. Ende duerende dyer procedure in materie van calaen-gien, en is den wtwinder geenen tijt geloopen, maer is in sijne sommiereprocedure gebleven op zijn geheel, sonder interruptie oft prejudicie vansijnen eersten rechte.

16. Ende alsser naeden eedt gheen calaengie oft oppositie en is ghedaengeweest, moet d'arrestant den tweeden vrijach nae den eedt wederomcompareren inde hooge Vierschaer, ende aldaer presenteren sijnen pandt,ende begeeren voorts recht : Ende de Schouteth den Borghemeester vonnisseghemaent hebbende, vraecht de Borghemeester (voor het vonnisse) partijenofte Tael-lieden : Oft zy hunnen pandt ghehouden hebben als rech, endegheboden hebben als recht, ende partijen verclaeren, jae, soo wijst de Borghe-meester, datmen dien pandt met sijnen toebehoorten, voor t'voldoen des Evin-

p144

cents actie ende wtghewonnen schult, sal te merct doen ende vercoopen tenhoochsten verdieren ende meest daer om biedende: schietter over, datmenpartie wederkeere : gebrecter, datmen voorts maenen zal om recht, ende alsdan is d'arrestant volcomen van sijne procedure

17. Ende nadien dat de Crediteur in sijne procedure ende wtwinninghevolcomen is, en mach de Debiteur, wiens goeden wtghewonnen zijn, daertegens niet gehoort worden sonder eerst het vonnisse voldaen te hebben.Tot welcken eynde mach t'vonnisse van evictie op ende in respecte vandegoeden, actien ende schulden die ghearresteert ende wtghewonnen zijn, terexecutien gestelt worden, ten minsten by provisien ende onder cautie, diede Crediteur in respecte des Debiteurs schuldich is te stellen, des versochtzijnde. Ende t'vonnisse alsoo voldaen zijnde, mach de Debiteur binnent'sjaers na de voldoeninghe,ten principalen in zijne defensien gehoort worden.

18. Maer een derde, die de gearresteerde ende geevinceerde goeden soudewillen comen defenderen, als hem ende niet den Debiteur toebehoorende,mach soo wel voor als nae date vande volcominghe vander evictie hemtegens d'arrest ende evictie van sijne goeden comen opponeren, sonder eenigecautie te derven stellen: ende moet d'executie vande selve acte van evictie,in respecte vande selve goeden gheschorst blijven, totter tijt toe dat in Judiciocontradictorio gedecideert is, wien dat de geevinceerde goeden zijn toebe-hoorende, oft den opponent oft den debiteur.

19. Item en vermach een Crediteur des anders mede-crediteurs procedureter Vierschaeren beghonst niet beletten, onder het decksel dat hy soudewillen pretenderen dat de selve egeen waerachtich Crediteur en waere:blijvende des niet te min ongeprejudicieert, om naemaels in Judicio contra-dictorio in materie van preferentie oft concurrentie de selve exceptie temoghen proponeren.

20. Item een Debiteur wiens goeden wtghewonnen zijn, betaelende depenninghen daer voren d'wtwinninghe ghedaen is, metten oncosten daer opgheloopen, mach zijne goeden aenveerden ende behouden, ten waere datzevercocht waren : wtgenomen instrumenten, alem oft ghereetschap van sijnenAmbachte ende Neeringe, gelijck dit breeder onder den Titel Van Calengie-ringhe ende Naderschap geseeght wordt.

21. Niemandt en mach inder hoogher,Vierschaere van Antwerpen wtwin-nen, oft oock byden Amptman der stadt van Antwerpen doen vercoopen

p146

eenighe Leengoeden hoedanich die zijn, alwaert oock zoo dat die waeren geleghen binnen der stadt oft vryheyt: Maer de meubelen ende ghereede goeden opde leengoeden wesende machmen arresteren ende executeren, ghelijck al oft t'huys oft gront, daerop oft in die ruerende goeden zijn, geen leen en waere

22. En moghen oock inde voorschreven hooge Vierschaere niet wtghewon- nen worden eenighe goeden ghelegen buyten der stadt ende vryheyt derselver.

23. Item Wees-kinderen goeden en machmen valide niet wtwinnen sonder den Momboiren wete daeraff te doen, ende en hebben de Weesen egeene Mombooren, zoo moet men hen Mombooren doen geven oft anderssins is d'wtwinninghe gedaen op henne goeden, van onweeerden.

24. Item vonnissen van evictien ter Vierscharen in summario Judicio gegeven, en prejudicieren d'ander Crediteuren niet: maer is d'Wtwinder oft Evincent des niet te min gehouden in Judicio ordinario zijn schult te ghewarighen den rechte genoech zijnde, in respecte van andere Crediteuren, in materie van preferentie oft concurrentie.

25. Ghelijck hy ook, niet tegenstaende de selve acte van evictie, gehouden is, in respecte vanden Debiteur oft partye wiens goeden hy wtghewonnen heeft, van sijne t'achterheyt anders volcommelick te thoonen, soo verre de selve partye (d'acte van evietie eerst by provisie voldaen hebbende) ten principalen versuect in sijne defensien ghehoort te worden.

26. Item al ist dat yemandt eenige goeden, obligatien oft actien ter Vier-scharen wtghewonnen heeft, ende in sijne procedure sonder stoornisse oftcalaengie met alle poincten van rechte volcomen is, en heeft daer door geenrecht van proprieteyt aen t'geevinceert goet, obligatie ot actie: maer isdien niet tegenstaende gehouden, wt crachte vandeselve acte, t'voorschrevengoet, obligatie oft actie metten Amptman, nae ghewoonelicke ende behoor-licke maniere van doen, by openbaere roepinghe ter vrijdaechs meret,eenen yeghelicken al even nae, te doen veylen ende vercoopen.

27. Tot welcken eynde ghedaecht worden de persoon oft persoonen diede voorschreven gearresteerde goeden onder hebben, voor den Amptmanende Commissarissen, ten eynde dat zy de selve goeden, penningen, actienende crediten overbrenghen in handen des voorschreven Amptmans, omde voorschreven acte vande Vierschaere daer op ter executien te moghengestelt worden: ende niet op andere goeden, die noch specialick noch gene-

p148

ralick ghearresteert, noch wtghewonnen en zijn, den Debiteur toebehoo-rende, maer soude van noode wesen de selve insghelijcx t'arresteren endewt te winnen.

28. Item een Crediteur panden metter minnen in sijne handen hebbende, soo verre hy geen vonnisse, oft ghelofte op vonnisse ten laste van sijnen Debi- teur en heeft, en mach sijnen pandt niet vercoopen wt sijn eyghen authori- teyt : maer moet zijnen Debiteur rechtelick aenspreken, ende doen condem- neren, oft den pandt besetten ende wtwinnen, ende daerenteynde metten Officier ter vrijdaechs-merct openbaerlick ten hoogsten verdieren eenen yeghelicken even nae doen vercoopen.

29. Maer soo wanneer dat de Crediteur bescheet oft consent heeft vansijnen Debiteur, t'zy voor Schepenen, voor Notaris ende ghetuyghen, onderzijn handt-gheschrift, oft oock in presentien van ghetuygen, om den pandtsonder vonnisse, wtwinninghe oft rechtvoorderinghe te moghen vercoopen,nae sijn goet duncken oft beliefte, Soo mach sulcken Crediteur, wt crachtevan alsulcken consente sijns Debiteurs, den pandt doen vercoopen ter vrij-daechs merct, met eenen ghesworen Oude-cleer-cooper, openbaerlickenten hoochsten verdieren, eenen yeghelick even nae, ende anders oft eldersniet: Des is sulck Crediteur ghehouden, sijnen Debiteur wien dien pandttoebehoort, behoorlicke wete te doen vander plaetsse, dach ende ure vansulcke vercoopinghe, acht daghen te voren, inghevalle hy present oft indestadt is, oft anderssins t'sijnen huyse, oft aenden Schouteth.

30. Maer de gene die, als boven, pandt metter minnen in handen heeft,hem ghegeven voor d'insolventie van sijnen Debiteur, soo verre hy den selventen tijde vanden faillissemente des Debiteurs noch onvercocht onder heeft,is schuldich (niet teghenstaende dat de Debiteur voor zijn faillissement denCrediteur gheconsenteert hadde den pandt sonder eenighe rechtvoorderinghete moghen vercoopen) den selven pandt te besetten ende wt te winnen (sooverre hy anders geen vonnisse ten laste des Debiteurs en heeft) ende voortsbyden Officier ter vrijdaechs merct by openbaere wtroepinghe te laten ver-coopen, op dat het gene datter overt mach blijven in handen vanden Officiertot behoeve van d'andere crediteuren, die hen verhael daer aen sullenmoghen hebben.

31. Item ter caussen van elcke der voorschreven wtwinninghen competeert den Amptman negen grooten ende een halven Brabants, ende den sesse

p150

oudtsten Advocaten die int wtwinnen present zijn, thien grooten Brabants, makende tsamen sesse stuyvers ende eenen halven.

TITEL XXX.

AMPTMANS BRIEVEN.

1. Soo wie eenighe renten oft pachten van gelde oft grane, ende dierghe-lijcke, wt crachte van Schepenen brieven van Antwerpen hebbende oftheffende is op eenighe goeden oft panden buyten de stadt ende vryheyt,int quartier van Antwerpen gelegen, gebreck hebbende van betalinghenende die willende voorderen, moet de brieven vande constitutie zijnre renteoft pachte presenteren voor Amptman ende Schepenen, ende laeten diebevonnissen. D'welck doende, soo thoont de Crediteur sjinen Schepenen-brief, ende begheert recht, ende dan maent d'Amptman. Ende de Schepenend'bescheet ghesien ende ghevisiteert hebbende, wijsen : midts dat blijckendeis vande rente oft pachte met Schepenen brieffven der stadt van Antwerpen,dat d'Amptman, des versocht wordende, den proprietaris, ghebruycker ofthantplichter vanden pande schuldich is met Amptmans brieven inne teschrijven t'eenen competenten ding-dage, ende partije te bedwinghen totbetalinghe. Ende mach d'Aenlegger in sterckenisse sijns Schepenen brieffssijnen eedt doen, ende soo wes hy derre affirmeren by eedt wt crachtedesselffs brieffs t'achter te zijn, moet de Proprietaris oft ghebruycker vandenpande betalen, ten zy dat hy hem can defenderen met rechte daer aff onge-houden te sijn.

2. Ende dien volgende moet d'Amptman, ten versuecke vanden Rentier,op zijnen behoorlicken salaris sijne Amptmans brieven senden, ende schrijvenaenden Officier vander plaetsen daer onder de debiteur, sijn handt-plichteroft gebruycker vanden pande gheseten zijn, dat hy den debiteur, gebruyckeroft handtplichter van die goeden in doe comen ten dage dienende, om denRentier te comen betalen, oft hem daer tegens te verantwoorden.

p152

3. Moghen oock alle andere Debiteuren buyten int quartier van Antwer- pen woonende, met Amptmans brieven ghedaecht worden als voren, wt crachte van schat-schulden voor Schepenen alhier bekent, geene renten wesende, al en waeren die oock niet gehypothiceert.

4. Welcke Amptmans brieven moeten gedraghen worden by eenengheswooren bode aenden Officier vander plaetssen, ende byden Officier terpresentien vanden bode, oft byden bode met des Officiers consente aendenbeschrevenen oft t'zijnen woonhuyse overgelevert worden : welcke bodesijn relaes daer van moet stellen by gheschrifte, ende partije overgeven:ende dient den dach van rechte eerst den tweeden Saterdach naer hetoverleveren vande brieven.

5. Ende in-dien d'Officier vander plaetssen daer des Amptmans brieven ghesonden worden, de selve niet en achtervolghde oft en obedierde, wordt byde stadt ghecorrigeert nae gelegentheyt vander saken : al waeren’t oock d'Officieren van besloten steden int quartier van Antwerpen gelegen, als Breda, Bergen opden Zoom, Liere ende Herentals.

6. Ende mach een Rentier oock (indien't hem belieft) doen beschrijvenden genen die den pandt bewoont, ghehandtplicht ende gedefructueertheeft, in respecte vanden tijde ende jaerschaere dat hy't gebruyct heeftende dat den onbetaelden achter-stel van des Rentiers rente verschenenende ghevallen is, soo verre hy ten tijde vande beschryvinghe noch handt-plichter is, oock al waert dat hy den Proprietaris sijnen pacht te voren,vanden selven tijde, voldaen hadde: Ende ingevalle de Rentier meer pandenheeft dan eenen, daer diversche persoonen handtplichters oft ghebruyckersaff zijn, soo mach hy doen beschrijven elcken van dien ghebruyckers, eenvoor al, ende die beschrevene moet den Rentier sijn achterstel gheheelbetalen vanden jaren ende tijde dat hy dat goet gehandtplicht heeft, Behoudelicken hem sijn verhael op sijne consoorten ende op den proprietaris.

7. De Proprietarissen, ghebruyckeren oft handplichteren alsoo beschre-ven zijnde, moeten compareren, ende comparerende (ingevalle sy gheenbetalinghe en allegeren noch en bewysen, noch betalinge en presenterente thoonen den rechte ghenoech zijnde, ten langsten binnen acht dagen

p154

daer nae) moeten als dan den geheyschten achterstel in manieren voor-schreven betalen, oft emmers ten minsten namtizeren onder sufficientecautie: ende ghenamtizeert hebbende, als dan staen de verwerderen ophen geheel om de sake ten principalen te moghen defenderen: dwelck syschuldich zijn te doen binnen s'jaers nae de voorschreven namtizatie, opversteken.

8. Item, inghevalle de beschreven niet en compareert met den eersten beschrijf-brieve (ghebleken zijnde by wettigh relaes, dat de beschrijfbrieven gelevert zijn als voore) wordt ghecontumacieert ende gecondemneert te moeten namtizeren, t'zy dat de panden leen-goeden zijn oft niet.

9. Nae welcke condemnatie, inghevalle de ghecondemneerde t'vonnisse niet en voldoet, seyndt d'Amptman ten versuecke vanden Crediteur sijnen Clerck (wesende de Roey-drager deser stadt) om t'vonnisse ter executien te stellen op des Debiteurs goeden ende persoone: Waer in men d'ordre van rechte int executeren volgen moet, soo wanneer dat den pandt oft panden des Debiteurs gheen leen en zijn.

10. Ende als yemandt van buyten int quartier van Antwerpen gheseten,eenen anderen ghelofte van betalinghe, oft bekentenisse van schult doet, oftvoorwaerde van pachte oft huere maect in presentie van Poorters vanAntwerpen, ende de selve sijne gelofte oft bekende schult, huere oft pachtniet en voldoet: als dan mach de crediteur de voorschreven Poortersbrengen by den Amptman, oft by twee Schepenen : Ende soo verre sy alspoorters verclaeren, dat hen de schult, ghelofte, bekentenisse oft voor-waerde kennelick is, als dan, op die Poorters kennisse, moet d'Amptmansenden sijne Amptmans brieven, ende moet daer op sommeerlick gheproce-deert worden gelijck op Schepen brieven, als voore. Behoudelick dat, insulcken gevalle, de Debiteur moet tweemael beschreven worden eer menhem in contumacie vermach by provisie te condemneren.

11. Als d'Amptman, oft sijnen voorschreven Clerck ende Roey-drager,ghereede ende meubele goeden niet genoech en vindt op den pandt, ompartijen schulden ende achterstel met den oncosten te konnen voldoen: alsdan vermach hy oft sijnen Clerck executeren ende vercoopen den pandt endeerve, midts doende dien by drye voorgaende Sondaechssche Kerck-ge-boden inder Prochien ende ter plaetsen daer die goeden onder geleghenzijn, kondigen, ende oock die goeden doende drye vry. daghen lanck ter

p156

Vrydaechsmerct wtroepen, ende by proclamatien oft wt-bellen t'Antwerpen gebieden te coope. Ende als dan moet d'Amptman daerenteynden den cooper daerin goeden ende vestighen, ghelijck't in cas van leveringhe in respecte vande wtgewonnen goeden gheschieden moet.

12. Maer soo wanneer dat den pandt Leen is, mach de voorschrevenRoey-drager executeren sijne have oft erve, sonder vande Proprieteyt oftgronde vanden Leene eenige kennisse oft executie te hebben, In sulckervueghen dat de voorschreven Roey-dragher de voorschreven erve, Leenwesende, mach by executie verhueren den meesten daer vooren biedende,om by den huerlinck ghebruyckt ende ghedefructueert te worden tot tertijt toe dat de Crediteur met den oncosten voldaen is.

13. Ende soo verre dat den crediteur anders belieft (de have, houw endevruchten geproeft zijnde), mach vande proprieteyt oft gronde vanden Leenekennisse oft executie versuecken ende doen doen by den Leen-heer endesijne mannen van Leene.

14. Ende oft ghebeurde dat den Roey-drager in d'executie alsoo te doen,yet wedervoere door toedoen vande gemeynte aldaer, alsoo dat hem zijneexecutie feytelick belet werde te volbrengen: machmen van deser stadtweghen opde stadt, dorp oft vryheyt, panden houden ende arresteren, gelijckals de stadt dat van ouden tijden geploghen heeft ende van rechts weghendoen mach.

15. Ende oft dat beletzel den Roey-drager wedervoere ende toequame by toe doen vanden Dienaers, oft van eenighe particuliere persoonen, wie zy waren : zoo procedeertmen van deser Stadt weghen terstondt tot correctie oft bannissemente vanden selven persoone, naer gelegentheyt vander saken.

16. Item als een rente gheconstitueert is op seker erve, landt, zandt oft huysinghen, ende de selve panden naemaels worden by successie ghedeylt, oft by coope, mangelinge oft anderssins ghespleten, dien niet teghenstaende blijft de rente ongespleten, ende gehypothiceert op alle de panden gelijck te voren, alzoo dat de Rentier voor t'ghebreck vanden achterstelle altijts mach leveringhe nemen, oft amptmans brieven senden op alle de panden ghelijckelick, oft eenige van dien, naer sijne geliefte, ende als nu opden eenen ende als nu opden anderen, zoo t'hem goet dunct : niet tegen-

p158

staende dat hy te meer stonden zijne betalinghe' alleene oft meer aenden eenen gehaelt mach hebben dan aenden anderen Portionaris.

17. Item verbintenissen van gronden van erffven binnen de stadt endeLande van Breda ghelegen, ghedaen ende ghepasseert voor Wethouderenvan Antwerpen, zijn van weerden: Ende soo wie wt crachte van sulckebrieven van Antwerpen den grondt oft bodem wilde wtwinnen, moet tzelffstedoen inde stadt ende lande voorschreven, ter plaetssen daer den bodem oftgrondt ghelegen is.

18. Maer zoo verre men wt crachte van eenige Schepene brieven vanAntwerpen oft ghelofte voor Poorters ghedaen, wilt den Debiteur bedwin-ghen tot betalinghe ende voldoeninghe van t'verloop oft van sijne andereschatschult: als dan schrijft d'Amptman, des versocht zijnde, daerom aenden Officier vander plaetssen daer de debiteur geseten is, ten eynde hy dienDebiteur indien hebbe dat hy binnen thien daghen den Crediteur voldoe:Ende indien de Debiteur binnen de selve thien dagen de sake voor Ampt-man ende Schepenen van Antwerpen niet en comt verantwoorden, oftanderssins de schult voldoen, moet d'Amptman aen den voorschrevenOfficier andermael schrijven, ten fine als boven. Ende en voldede de Debi-teur binnen dese twee-werff thien daghen niet, oft anderssins de sake voorAmptman ende Schepenen niet en quame verandtwoorden: is de Dienaeroft Officier van dyer Vierscharen gehouden te vercoopen van des schuldershave oft erve alzoo veel dat de Clager binnen thien dagen daernae vernueghtsal wesen, soo verre de Debiteur soo veel have oft erffve binnen dyer Vier-schaere oft Parochie heeft, oft gehadt hadde ten tijde doen d'eerste thiendaghen begonsten, de welcke de Debiteur in achterdeel vanden Clager nieten mach verthieren noch vervremden.

19. Ende ingevalle de voorschreven Officier ofte Dienaer hier in versue-melick ware, soude de stadt van Antwerpen op dat Dorp oft Vierschaere.oft Ingesetene, terstondt na de leste thien dagen mogen commeren oftarresteren. Ende oft dan niemandt binnen thien daghen daernae wt dyerVierschaere t'Antwerpen en quaeme, soo soude de stadt op d'Ondersaetender stadt ende Lande van Breda ende heure goeden procederen mogen byarreste, tot verhalinghe vande principale schult, met alle de redelicke costentoecomende vande voorschreven pandinge oft arrestemente, behoudelickt'verhael opden principalen Debiteur : Wtgenomen oft saecke waere dat de

p160

schulder soo veel onder de stadt oft Lande van Breda niet en hadde daermede men den claeger vernoeghen mochte, ende daerom voorvluchtichwerde, soo is d'Officier oft Dienaer ende d'Ondersaeten der stadt ende Landevan Breda daer aff ontlast.20. Maer oft de voorscreven Debiteur weder binnen den Lande van Bredaquaeme nae datter recht opgevoordert waere, moet de Rechter oft Officiervander plaetssen daer hy onder quaeme, den selven vangen ende inhachten leggen, totter tijt toe dat hy des clagers ghemoet zal ghecreghenhebben.

21. Item als een buyten-man woonende int quartier van Antwerpen, alhierghearresteert zijnde, boven arrest vertrect, sonder vonnisselicken daerafontslaeghen te zijn, oft consent van mijnen Heere den Amptman oft vanpartije daertoe te hebben, mach by Amptmans brieven ingeschreven wordenom alhier te rechte te staen, ende by gebreke van comparitie gecontuma-cieert worden.

22. Item hoemen de sommatien van vonnissen alhier ghewesen ten lastevan persoonen buyten de stadt ende vrijheyt, nochtans binnen den quar-tiere van Antwerpen residerende, is doende, is hier voren gheseght onderden Titel Vanden Amptman.

T'FORMULIER VAN D'AMPTMANS BRIEVEN.

23. Lieve gheminde vrient, ick vermane u van rechts weghen eens endevoor al, dat ghy N., onder uwe jurisdictie gheseten, rechtelijck bedwinghtende indien hebt, dat hi op en saterdaghe den etc. alhier binnen Antwerpenopten Raedthuyse voor my ende Schepenen comparere, om te voldoen D. vanalsulcke Sehepene brieven als voor my in rechte met vonnisse zijn ghe-wesen te moeten volschieden, ende dat hy van daer niet en scheyde, tenzy by consente van my, ende dat hy hem voldaen hebbe: wetende, waertsaecke hy des niet en dede, dat hy met vonnisse van mijnen heeren(volghende d'ordinantie deser stadt) soude worden gheduemt te moetennamtizeren tghene des hy hem is heysschende : Ende inghevalle hyalsdan als noch niet en obedieert, soude my van noode wesen hem denOfficier vande Lange-roede te zeynden, ende hem te doen executerentot sijnen grooten cost ende last: Waer af ghy hem by desen sult adverteren,

p162

opdat hy hem daer vore verhueden mach. Gheminde vrient, onse HeereGodt sy met u. Gheschreven etc. Ende worden onder gheschreven desewoorden : Byden Ampt-man der stadt van Antwerpen. D'opschrift is aldus:Mijnen besunderen goeden vrient den Schouteth oft sijnen Stadthouder.

T FORMULIER VAN D AMPTMANS SOMMATIE-BRIEVEN.

24. Lieve gheminde vriendt, ick vermaene u van rechts wegen, dat ghybinnen den derden dage na de receptie van desen sommeert ende in doetcomen opten Raedthuyse binnen Antwerpen N. woonende tot N. onder uweJuris-dictie geseten, om te voldoen N. van alsulck vonnisse als hy opten N.anno xvc. N. tegens hem heeft geobtineert, Wetende waert saecke N. datniet en dede, soude my van noode sijn hem den Officier vande Lange-roedete seynden, ende hem t'executeren tot sijne groote costen ende lasten,Waeraf ghy hem by desen sult adverteren, op dat hy hem daer voren ver-hueden mach. Gheminde vrient, onse heere Godt zy met u. Gheschrevenden N. Aldus onderteeckent: Byden Amptman der stadt van Antwerpen.Opten rugge staet : Mijnen besunderen goeden vriendt den Schouteth oftsijnen stadthouder tot N.

TITEL XXXI.

WTSCHRIJFF-BRIEVEN.

1. Alsoo Poorteren van Antwerpen en behooren van halse, van have, vanbreucken, van lijve, van leden oft van eenighe bijtichten ende schatschouden int Marckgraef-schap ende Quartier van Antwerpen nergens te rechte dan alleenlijck voor de Weth van Antwerpen :

2. Soe eest dat, wanneer eenich Poorter van Antwerpen, t'sij gheborenoft gheeedt, buyten oft binnen Poorter, ergens buyten de stadt, in't quartiervan Antwerpen, in persoon, familie oft goeden, becommert, beset, gearres-teert. oft eenichsins te rechte betrocken wordt, oft dat op hem oft sijnegoeden wordt gheprocedeert : soo mach hy hem selven, sijne familie,goeden ende crediten, ende oock sijnen borghe met brieven der stadt vanAntwerpen wtschrijven, hoe verre dat oock tegens hem oft sijne goedenoft borge mach sijn geprocedeert, Ende moeten d'Officieren ende Sche-penen buyten, naede brieven ghesonden, cesseren, ende voorts aff ende

p164

te niete doen, costeloos ende schadeloos, alle proceduren, diemen tegenseenen poortere van Antwerpen, oft op sijne goeden oft borghe heeftghedaen ende doen doen : Maer willen zy oft partije, op oft tegens denvoorschreven poortere oft sijne goeden procederen, dat moghen zy doenvoor de Weth van Antwerpen, daer elck poorter te rechte behoort, endenergens el: Van welcken wtschrijff-brief t'formulier int eynde van desenTitel ghestelt is.

3. Behoudelijck dat de buyten-Poorters moeten pleghen alle ghebuerlijckrecht, te weten van heyminghe, van weghen, van waterslote, van sluys-gelde,dijckagie-gelde, ende dierghelijcke gebuerlijcke rechten toebehoorende,sonder datmen de selve dien aengaende bevrijt, noch [de selve] vuytghe-schreven en worden, noch oock van des zij daghelijcx coopen ende borgenvan eten ende drincken, ende van coopmanschap aengaende de provandendie sy binnen heuren huysen behoeven oft verteeren.

4. Item, na dien dat een vrouwe-persoon poortersse deser stadt alhierby arreste ende bezetsele gheprocedeert heeft op alle haers mans goeden,om daer aen haere dotale ende inghebrochte goeden te verhalen, vermachte doen vuytschrijven heurs mans crediteuren, die int quartier vanAntwerpen, by arreste oft andersins, op haers mans goeden sijn procede-rende, ten eynde de selve crediteuren hen alhier funderen, ende voortsteghens haer alhier procederen in materie van preferentie oft concurrentie.

5. Item soo wanneer een Officier buyten de stadt int quartier vanAntwerpen heeft eenen poorter van Antwerpen, als boven, ter caussen vanCriminele oft andere saecken ghevanghen, is ghehouden, ten schrijvenvander stadt, den selven poorter binnen de stadt oft vrijheyt te leveren, alwaert oock teghens hem aldaer gheprocedeert diffinitivelick, tot condemnatieincluys. Ende ingevalle Heer oft partije tegens hem procederen wilt crimi-nelick oft civilick, moghen dat doen voor Schepenen van Antwerpen, al ofthy van d'beginsel aff t'Antwerpen ware ghevangen gheweest, ende dit altijdtsten coste van onghelijck.

6. Ende als de poorteren buyten onder eenighe smalle heeren breuekenoft misdoen, ende zij, vuytgeschreven sijnde, daeraff hier inde stadt mettenrechte verwonnen worden : competeert den smal-heere, daer onder dat dienbreuck oft misdaet gheschiet is, d'een helft vande selve breucke, ende denSchouteth van Antwerpen, tot ons Ghenadichs Heeren behoef, d'ander helft.

p166

7. Ende ter caussen van gheloften oft breucken by buyten Poorters derstadt van Antwerpen inde stadt oft lande van Breda ghedaen (in-dien destadt van Antwerpen daer voren schrijft) is de Dienaer oft Officier daer onderzy gheseten zijn, gehouden alsulcke Poorters t'Antwerpen voor de Weth tebetuygen ende te convinceren: ende oft zy daeraff betuyght worden,moeten onder de Heerlicheyt van Breda wtgericht ende geexecuteert worden,naer der bancken recht daer onder zy geseten waeren: oft by genade desHeeren van Breda.

8. Item een buyten Poorter bevrijdt alle sijne kinderen, die onbestaet in zijnen ate ende drancke zijn, ende dagelicx met hem woonen, ghelijck hem selven.

9. Ende een Poorter van Antwerpen en mach hem in personele oft mixteactien niet verloven oft verbinden by eede, by borchtocht noch anders-sins in geender manieren, om binnen den quartier van Antwerpen, buytender stadt ende vryheyt elders te rechte te staen oft rechts te plegen, danalleenlick voor Schepenen van Antwerpen, D'welck oft hy dede oft gedaenhadde, hoe verre dat oock inde sake waere geprocedeert, ter executien toeexcluys, mach t'allen tijden ende stonden (zijnder ghelofte ende borchtochte,oft verbintenisse niet tegenstaende) hem selven, sijne borghe ende sijnegoeden, in alle actien personele oft mixte doen wtschrijven, ende alle deproceduren teghens hem ende sijne goeden oft borge ghedaen doen casserenals voore.

10. Item Poorters van Antwerpen, buyten inden quartiere van Antwerpen gevangen sijnde, mach de stadt wtschrijven, onversocht, ende tegens der ghevanghen wille ende danck, al hadden zy oock aldaer heur Privilegie vande Poorterije gerenuncieert ende affgegaen.

11. Maer een Poorter gevangen wesende in't quartier van Antwerpen, ter caussen van delicten by hem bedreven eer hy Poorter werde, en is ter caussen van dien niet wtschrijfbaer : maer mach daer van kennisse genomen worden ter plaetssen daer hy gevangen is.

12. Desghelijcx een Poorter, die voor sijne ghevanckenisse behoorlick (dat is voor Schepenen deser stadt) heeft van zijne Poorterije gerenuncieert, oft anderssins die daer te voren verbeurt, en is niet wtschrijffbaer.

13. Item soo wanneer eenich Poorter sijne onruerende goeden, t'zy Leen-goeden oft andere, buyten gelegen, doet wtschrijven, ende partije

p168

adverse sustineren wilt d'actie te zijne heel Reel ende den leen oft landt-rechten ende niet der stadt rechten concernerende, dien niet teghenstaende,moet d'Officier, Stadthouder, Schepenen oft mannen van leene, daer deprocedure buyten voor ghedaen wordt, terstondt den wtschrijfbrieffontfanghen hebbende, cesseren voorder jeghens den voorschreven Poorter,oft op sijne goeden te maenen, te wijsen oft te laten procederen. Maer deHeer ofte partije adverse, willende voorts procederen ten Landt-rechte,moeten comparcren voor Borghemeesteren ende Schepenen, ende bewijsenten beschreven daghe ende allegeren het Leen oft Landt-recht, oft realiteytvander saken, ende daer wt contenderen tot renvoy: Ende indien de Sche-penen van Antwerpen de sake sulcx bevinden dat die is gheheel Reel endeden Landt-rechte toebehoorende, soo wordt de sake met vonnisse gheren-voyeert ten Landt-rechte, oft voor d'Leen-hoff, voorden competenten Rechter.Maer naer d'Wtschrijffbrieven daeraff ghesonden, en mogen geene Offi-cieren voorder op den Poorter, zijne goeden noch borge procederen, soolange dat de sake zy rechtelick gherenvoyeert by vonnisse van Schepenenvan Antwerpen.

14. Item alle t'ghene des voorschreven is procedeert, oock niet tegen-staende dattet criem oft [de] sake waere verjaert, gebienneert oft getrien-neert, etc., soo wel in respecte vanden Fiscalen van Brabant als andereOfficieren, de welcke wt oorsake vande surannatie, oft ouderdom van hetdelict ende vande negligentie, die de Schouteth van Antwerpen soudemoghen ghecommitteert hebben int vanghen, vervolghen ende betichten:niet en vermogen eenighe Poorteren wt der Stadt oft Maregraeffschap endeQuartier van Antwerpen [te] vervueren, noch elders [te] betichten, doen oftlaeten betichten, dan voor Borghemeester ende Schepenen (die geen Vangersmaer Rechters sijn), voor de welcke alsulcke ghevangene poorter soudemoeten versonden worden, om voorts tot condemnatie oft absolutie vandenselven poorter gheprocedeert te worden.

15. Ghelijck dat oock noch de Fiscalen noch andere Officiers, onder t'decksel van alsulcke surannatie van delicten, niet en vermoghen eenighe binnen oft buyten Poorters, Inghesetene noch andere persoonen, buyten deser Stadt om eenighe saecken [te] vueren noch betrecken.

16. Item als eenich Poorter met beschrijffbrieven als vore, sijne goeden doet wtschrijven, ende d'Officiers hem oft sijne goeden, oft borghe van

p170

stonden aen metten eersten brieve niet costeloos ende schadeloos enontslaen, oft yet voorder op hem oft zijne goeden attenteren te doen, temanen oft te wysen, al t'selve dat naer d'exhibitie vande voorschrevenwtschrijfbrieven ghedaen wordt, is nul ende van onweerden ende moet byhen ende t'heuren coste worden aff ende te niete ghedaen ende ghere-pareert. Ende soo verre de Buyten-officiers metten eersten brieff beschrevensijnde, niet en obedieerden, noch oock ten geprefigeerden dage voor rechtalhier en compareerden, worden alsdan den selven buyten-officiers, tenversueeke vanden Poortere oft sijnen ghemechtichde, ghesonden de tweedebrieffven, in ghewoonelijcker forme, int eynde van desen Titel gestelt.

17. Ende inghevalle de buyten-officiers int quartier van Antwerpengheseten, van stonden aen metten tweeden brieve niet aff ende te niete endoen alle procedueren, arresten ende apprehensien vande Poorteren, heureborge ende goeden, oft de selve als voren niet en leverden, oft oock nieten quamen, noch en deden t'selve verantwoorden : Soo mogen Schouteth,Borghemeester ende Schepenen deser Stadt van Antwerpen alle Officierenende Wethouderen van buyten (niemant wtghenomen) als inobediente endeinfracteurs vande Stadt-rechten ende Privilegien terstondt proclamerenende openbaerlick ter puyen af vanden Stadthuyse bannen wtter Stadt endequartier van Antwerpen, als de ghene die gewoudt doen ende heurenoversten zijn onghehoorsaem : de welcke allegadere binnen sonne-schijnnaeden bannissemente moeten vertrecken wt der Stadt ende Vryheyt, endebinnen den derden dage daer nae wt den Quartiere van Antwerpen, endedaer buyten blyven zoo langhe tot dat zy voldaen oft weder ghecreghenhebben des Heeren ende der Stadt ghemoet, op de correctie inden bannisse-mente begrepen.

18. Ende inghevalle d'Officieren oft Wethouderen voorschreven denvoorschreven bannissementen niet en obedieerden, soo vermogen alsdande Schouteth, Borgemeester ende Schepenen deser Stadt de selve gebannente doen inbrenghen ende met ghewelt wt te doen halen, oock wt debesloten Steden onder den Quartiere van Antwerpen gheleghen : wtghe-steken alleenlijck het tractaet desen aengaende ghemaect met die vanBreda.

19. Item andere Hooft-steden van Brabant en mogen hen Poorteren oft Ingesetenen, ghevanghen oft ghearresteert sijnde, binnen der Stadt oft

p172

vryheyt van Antwerpen niet wtschrijven oft tegens de Rechten der Stadt,van Antwerpen bevryen met eenighe Privilegien oft exemptien.

20. Item en moghen de Secretarissen gheen wtschrijffbrieven expedieren oft zegelen sonder last oft consent vanden Borghemeester.

T FORMULIER VANDEN EERSTEN WTSCHRYF BRIEF.

Beminde vrienden, ons heeft te kennen ghegheven N. ons Poorter, hoedat etc. Ende want ghelijk gy wel weten meught, alle onse Poorteren, vanhalse, have, breucken, betichten ende van alle andere personelle actien,nerghens el te rechte en behooren dan alhier t'Antwerpen, voor ons, schrijvendaeromme tegenwoordichlijck aen u, ten eynde dat ghy den voorschreven N.van stonden aen costeloos ende schadeloos ontslaet, etc. (mutatis mutandis).Ende is N. oft yemandt anders den voorschreven N. onsen Poortere yetheysschende oft tyende, come van en woensdaghe naestcomende in veer-thien daghen goets tijts voor der noenen alhier t'Antwerpen, voor ons, daerdat behoort, wy sullen hem ende eenen yeghelijck over den voorschrevenonsen poorter goet, cort ende onvertoghen recht doen geschieden. endelaeten wederkeeren, nae onser bancken recht, ten coste van onghelijck.Gheminde vrienden, des niet en laet, op dat wy daer om niet meer ghemoeyten derven worden. Onse heere God sy met u. Gheschreven desen, etc. Endeschrijft men onder : De Stadt van Antwerpen. Ende wordt onderteeckent byeenen vanden Secretarissen. Ende is de superscriptie : Onse ghemindevrienden den Scouteth oft sijnen stadthoudere, etc. ende de Schepenen aldaert'zamen ende elcken van hen besundere.

T FORMULIER VANDEN TWEEDEN WTSCHRIJF-BRIEF.

Geminde vrienden, al ist zoo dat wy u onlancx gheleden hebben gheschre-ven dat ghy N. onsen Poorter soudt hebben costeloos ende schadeloosontslaghen, etc. (mutatis mutandis), ende hadde N., ghy, oft yemandt andersden voorschreven onsen Poortere yet eysschende geweest, dat hy oft ghygecomen soudt hebben alhier t'Antwerpen opten Raedthuyse, voor ons,daer dat behoort, wy souden u over den voorschreven onsen Poorter goet,cort ende onvertoghen recht doen geschieden, ende laeten wederkeeren

p174

hebben, nae onser bancken recht, ten coste van onghelijcke, al breederblijckende byden voorschreven onsen brieve, die wy u daerom gheschrevenhebben : En hebt t'selve nochtans niet ghedaen, noch onse schrijven achter-volght ghehadt, d'welck ons zeer van u verwondert. Waerom soo ist datwy anderwerff aen u schrijven, ende te dese male voor all : ten eyndedat ghy Schouteth oft u Stadthouder den voorschreven N. onsen Poortervan stonden-aen costeloos ende schadeloos ontslaet, etc. Ende zijt ghyoft yemant anders den voorschreven N. onsen Poorter yet heysschendeoft tyende, comt oft come van en woensdaghe en xiiij daghen naest-comende alhier t'Antwerpen daer't behoort, wy sullen u ende eenenyegelijcken over den voorschreven onsen Poorter goet, cort ende onver-toghen recht doen geschieden, ende laeten wederkeeren, nae onser banckenrecht, ghelijck wy u dat noch eens gheschreven hebben. Geminde vrienden,des emmers niet en laet, op dat ons van geenen noode en sy voorder daeromtegens u te versien, ghelijck wy tegens onverhoorighe ende inobedientevan onsen schrijven sullen bevinden te behooren, tot conservatie vanderhoocheyt onses Heeren des Hertooghs, ende deser sijnder stadt costumenende oude hercomen : Dwelck eyndelijck zoude moghen keeren t'uwenende t'zynen achterdeele. Onse Heere God sy met u. Gheschreven, etc. Endeschrijftmen onder: De Stadt van Antwerpen. Ende wordt onderteeckentende daer op geschreven als d'eerste.

TITEL XXXII.

VAN DE BESCHRIJFF-BRIEVEN.

1. Alle Bede-setters geseten int Quartier van Antwerpen moeten Rekeninghe doen alst versocht wordt, in presentie vanden Officier vander plaetsen ende voor Schepenen van Antwerpen, ende sijn tot dien eynde beschrijffbaer met Stadt-brieven.

2. Item alle Officieren, Wethouderen ende andere, int Quartier van Antwerpen geseten, zijn ten dienste, versueeke ende ordinantie vander Weth beschrijfbaer, ende ghehouden t' obedieren.

3. Item alle Poorters, t'zy buyten oft binnen Poorters, by Borghemeester ende Schepenen beschreven ende ontboden wesende, zijn schuldich t'obe

p176

dieren, op alsulcke pene ende correctie als Borghemeester ende Schepenen belieft daertoe te stellen.

4. Item zoo wanneer de Stadt heur buyten-poorters beschrijft, op haerpoort-recht, ende metten eersten brief niet en comen, worden met anderenoft tweeden brief wederom beschreven, sonder meer: Ende indien zy alsdanniet en comen, oft alsulcke nootsaecke en doen betoonen, dat Borghemeester,Schepenen ende Raedt redelijck dunckt, sijn terstont ontpoortert, endedaerenboven moeten betalen t'recht vander Issuen daertoe staende: endeworden desniettemin inghehaelt op haeren cost, ende staen tot ordonnantienvan Borghemeester, Schepenen ende Raedt voorschreven.

5. Item als een Poorter eenen anderen Poorter (wt der Stadt van Antwerpenwesende) wilt in rechten voor de weth, als voor sijnen competenten Rechter,in d'eerste instantie aenspreken, mach hem met Stadt-brieven doen inschrij-ven ende daghen als Poorter, om t'eenen zekeren gelegenen dage voor rechtte compareren, in persoone oft by Procureur, om t'aenhooren, etc.

6. Item een Poorter die eenighe gronden van erven gheleghen int quar-tier van Antwerpen ghecocht heeft, indien hem den'coop aldaer vernaerdertwordt, mach den Calengierder doen beschrijven op alsoo lief als hy sijnecalengieringhe heeft, om voor Amptman, Borghemeester ende Schepenensijne redenen van calengieringe t'eenen zekeren gheleghenen daghe te comenproponeren : Ende ingevalle van non comparitie ten eerste daghe, wordtghewesen, dat hy gheen recht van calengieringhe en heeft, maer soude decooper sijnen coop houden.

TITEL XXXIII.

VAN PUBLICATIE ENDE PROCLAMATIE.

1. Van der stadt wegen en moghen alhier geen Publicatien gheschieden, die en sijn eerst in t'Collegie gelesen, ende aldaer ghearresteert ende behoorlijck te boecke ghestelt.

2. Item de Schouteth noch eenighe Deurweerders oft andere officieren en

p178

moghen gheen Publicatien ter puyen af, ter borssen, oft elders alhier doen,oft doen doen, de brieven oft placaten, diemen publiceren wilt, en sijn eerstghevisiteert gheweest in t'Collegie van Schepenen, ende daer na ghepermit-teert datmen die sal publiceren moghen, ende soo verre den Heeren noote-lijck oft gheraden dochte, souden eerst inder stadt Registre ghestelt endegheschreven moeten worden.

3. Item en moghen geen mandamenten oft publicatien met placcaet brieven ter puyen aff of elders t'Antwerpen gedaen worden, dan in duytscher tale gheschreven, ende metten zeghel van Brabant ghesegelt, ende by eenen Secretaris in Brabant onderteeckent.

4. Moeten ooc alle de voorschreven Publicatien ter presentien van den Schouteth of Onderschouteth gedaen worden.

5. Ende hoe datmen misdadighe ende andere ter caussen van eenich criem, fugitive ende insolvente persoonen proclameert ende inroept, mitsgaders hoemen overslaghers van heure goeden, vander stadt weghen in curatele stelt, ende daeraff de publicatien doet, ende oock voorts roept alle de ghene die eenighe verloren obligatien oft andere goeden onder hebben, oft ghevonden moghen hebben, is respectivelyck elck onder sijnen Titel gestelt.

TITEL XXXIV.

VANDE LEVERINGHE.

1. Een Rentier hebbende Schepene brieven van Antwerpen van sijne rente,daer voor hem eenige huysen oft gronden van erven oft een deel daeraf sijnverbonden, soo verre de ghehypotieeerde huysen oft panden gheleghen sijnbinnen de stadt oft vrijheyt (ende daer buiten niet), mach voor t'ghebreck vansijn achterstel leveringe nemen aen sijnen pandt, ende dat doende, thoontde Rentier den constitutie-brieff den Amptman ende Schepenen (oft voor-taen het vidimus authentijck, met sijnen wettigen titel, oft oock genoechsaembescheet, dat hy is heer ende meester van de rente), begheerende recht. Ended'Amptman metten Schepenen gaen alsdan aen t'huys oft pandt, ende aldaermaent d'Amptman den Schepenen om recht. Schepenen wijsen, dat d'Ampt-man den Rentier voor t'ghebreck van sijne achterstellige rente schuldich isleveringhe te doen, ende den ghehypoticeerden pandt oft panden den Rentier

p180

in sijne handen te leveren, om den selven voor sijn ghebreck te hebben,t'evinceren ende te chieren naer recht. Ende alsdan slaet de Rentier de hantop sijnen pandt. ende d'Amptman verclaert seggende : dat hy leveringhedoet van sijnen pandt, navolgende den voorgewijsden vonnisse: ende stelt denRentier effectuelyck inde possessie vanden pande. Ende doet de voorschrevenAmptman daer af terstondt de wete den gebruyckere vanden pande ofthuyse, oft den ghenen die int huys sijn, oft en isser niemandt thuys, denghebueren : ende beveelt, dat d'in-woonder binnen veerthien daghen denRentier betale, oft den pandt ruyme; ende de Rentier moet die veerthiendaghen stille staen, sonder yet meer te mogen doen, oft voorder executieversuecken, binnen dien tijde.

2. Ende dien achtervolgende, mach de ghebruycker vanden pande (gheen proprietaris sijnde) den pandt ruymen ende onghebruyckt laeten, binnen de voorschreven xiiij daghen, ende alsoo onbeschadicht blyven.

3. Item de Proprietaris vanden pande, willende hem tegens de ghenomene leveringhe opponeren, is ghehouden tselve te doen binnen acht daghen, ende partye tot dien eynde te doen daghen. Oft by ghebreke van dien, en mach in oppositie niet ontfanghen worden, sonder den Rentier van sijn achterstel by provisie ende onder cautie handtvullinge ghedaen te hebben.

4. Wel verstaende dat in-dien de Proprietaris vanden pandt den Rentier oft Rentieren, die de leveringhe ghenomen hebben, binnen den voorschreven acht daghen doet daghen voor Amptman, Borghemeester ende Schepenen, ende borghe stelt van te rechte te staen ende t'ghewijsde te voldoen (indien tselve by partye versocht wordt) ende rechtelijck in materie van oppositie teghens den selven procedeert, is de ghebruycker (gheen proprietaris wesende) ghehouden sijne huere t'achtervolghen.

5. Ende de voorschreven materie van oppositie ten achterdeele vanden Proprietaris geeynt sijnde, moet de huerlinck oft ghebruycker (daeraf behoorlijcke wete hebbende) den pandt binnen veerthien daghen alsdan naestcomende ruymen : oft anderssins souden sijne meublen, opten pandt wesende, daer voren executabel sijn.

6. Maer indien de Proprietaris den Rentier oft Rentieren niet en doetdaghen, ende teghen den selven niet en procedeert inder manieren voor-schreven, noch den Rentier oft Rentieren handtvullinge en doet binnen deveerthien daghen, ende dat de huerlinck oft ghebruycker vanden huyse oft

p182

pande binnen de voorschreven veerthien dagen nae de leveringhe, denRentier van sijnen achterstelle oock niet en voldoet, Soo mach de Rentier,sonder eenighe andere sommatien oft wete meer te derven doen (anders dand'insinuatie die den Amptman als vore in't nemen vande leveringhe ghedaenheeft) gaen terstont byden Amptman, ende begeeren metter acte vanderleveringe executie voor de betalinghe sijns achterstels, daer hy leveringhevoor genomen oft doen nemen heeft: Ende t'selve doende, moet d'Amptmanterstont Cnuyvers seynden ende legghen int huys oft pandt daer leveringheaen ghenomen ende d'executie op versocht is: Ende alle de meubele goedendiemen opten pandt oft binnen dien huyse bevindt, den huerlinck oftghebruyckere vanden pande toebehoorende, oft hem verhuert oft gheleentsijnde om huys te houden, moeten de Cnuyvers bewaren, ende daer inblijven ligghen totten naesten werckenden vrijdach toe, ende niet langher:ende alsdan, ten selven vrijdage, moet d'Amptman de voorschreven goedenter Vrijdaechs merct doen, vercoopen, totter betaelinghe toe des Rentiersvan sijnen achterstelle, metten oncosten daer op verloopen.

7. Ende hoe wel t'huys oft den pandt maer eens-deels voor de renteverbonden en staet, nochtans de ghene die t'huys wilt ghebruycken oftbeschudden, moet den gheheelen achterstel verschieten ende betalen: Diesmoet de gene wiens ghedeelte voor de rente alleene verbonden staet, hemsijne verschoten penninghen terstont restitueren, ende totten dien oplegghenende betalen alle de schade ende interest, die hy door sijne quade betalinghegheleden sal hebben.

8. Ende soo wanneer dat de meuble goeden inder manieren voorschrevenniet bewaert en worden, ende dat de Rentier, sonder daerop voorts te pro-cederen, de selve liete bijden huerlinck oft ghebruycker vanden pande(geen proprietaris vanden huyse oft pande wesende) oft oock by eenigheCrediteuren van daer vueren, draghen oft vercoopen, en soude in dienghevalle gheen actie hebben om de selve wederom te doen opten pandtbrenghen, oft om aen de selve noch op de penninghen daeraff ghecomenrecht van preferentie moghen pretenderen.

9. Maer als de proprietaris den pandt selve bewoont oft gebruyct, worden terstont na de Leveringe, aenden pandt ghenomen alle sijne haeffelijcke goeden opten pandt wesende, geaffecteert voor den achterstel van twee jaren verloops (sonder dat hy sijne voorschreven have vanden pandt ver-

p184

mach te doen) ende daer voren moghen de selve meubelen gheexecuteertworden. indien hy binnen de veerthien daghen de Rentieren niet en ver-nueght, al waren die na de Leveringe vanden pandt ghedaen : Ten ware hysijnen pandt als voren verantwoorden wilde, ende in materie van oppositieontfanghen sijnde, borghe ghestelt hadde van te rechte te staen endet'ghewijsde te voldoen.

10. Ende indien dat in den voorschreven huyse gheen meuble goedengenoech bevonden en worden om te vercoopen voor den achterstel desRentiers, oft dat de huerlinck oft ghebruycker, geen proprietaris sijndevanden pande, binnen de voorschreven xiiij daghen vertrocke, ende metsijne goeden vanden pande verhuyst is (dwelck hy wel doen mochte als voren)alsdan moet dat huys gesloten blijven staende onverhuert ende onghe-bruyckt. Ten ware dat, by consente van partijen, d'Ampman t'selfste huysverhuerde: In welcken ghevalle zal dien huerlinck den pandt blijven ghe-bruycken tot dat de Leveringhe aff ghedaen is, oft dat den selven pandtverjaert, verdaecht endc vercocht sal wesen. Ende moet de Rentier tennaesten jaer-gedinghe ende vooght-gedinghe, metter Clocken totten selvenhuyse als-dan doen daghen ter hoger Vierscharen ons Genadichs Heeren allede ghene die totten selven huyse oft gronde taelen willen, Ende tot dien eyndemoet hy opde Tael-luyden inde Secretarije voor Schepenen behoorlijckeprocuratie passeren, inhoudende alleenlijck bevel van wtsteecksele vanoudere brieven ende beter betooch, oft andersins yemanden vande Clerckenvande Secretarije last gheven, om van sijnen t'weghen sulcke daech-cedulete schrijven, Ende wordt de daech-cedulle daer aff aldaer inde Vierscharedrymael openbaerlijck ghelesen, ten aenhooren van eenen yeghelijcken,sonder ander wtsteecksel van commeren te doen, dan by dese woorden:Steekt wt oudere brieven ende beter betoogh.

11. Ende voor t'selve huys, dat alsoo gesloten is, ende daertoe by leve-ringhe ende verdaginghe oft verreycksele met luydinghe der clocken terVier-scharen geprocedeert is, moet d'Amptman, ten versuecke ende costevanden ghenen die de leveringhe ghenomen heeft, ter openbaerster plaetsenvanden pande, ten lancksten binnen veerthien dagen daer nae, doen stelleneen Bleck met de wapen vander stadt, ende met groote letteren daer onder

p186

geschreven, den dach endejaer vanden verreycke desselfs. Op dat elck Ren-tier oft actie daer toe hebbende (t'selve ziende) hem mach provideren, ende doen des na recht behoort, om sijne rente oft schult te salveren.

12. Ende daer nae moet de Rentier noch verbeyden een geheel jaer lanck nae de clocke, eer hy dat huys oft pandt ter vrijdaechs merckt byden Amptman mach doen wtroepen.

13. Ende mach de Proprietaris noch comen totter chieringhe toe (dat is tot dat de pandt metten palmslach vercocht is) ende voldoen den Rentier zijn achterstel, ende d'oncosten vande procedure, ende lossen sijnen pandt, indien't hem belieft, maer nae den palmslach niet.

14. Item als d'wtwinder t'eynden jaers volcomen is in sijne daginghemetter clocken ter Vierscharen, moet ten eersten, tweeden, derden, oft tenlancsten ten vierden vrijdaghe nae d'expiratie vanden jaere dat hy volcomenis, den wtghewonnen pandt by den Amptman deser Stadt ter vrydaechsmerckt tot drij oft vier (ten hoochsten) vrijdagen (coopdagen wesende) d'eenden anderen continuelijc vervolgende, doen wtroepen ende veylen te coo-pen, met voorgaende behoorlijcke wtbellingen ende wtroepingen. Endet'selve ghedaen zijnde, moet alsdan de selve pandt aldaer openbaerlijc ver-eocht worden, ten hoochsten verdieren ende eenen yeghelijcken al evennae, gelijck andere goeden ende huysen oft erfven voor schat-schulden terVierscharen wtghewonnen wesende: Des mach partie, met consente vandenAmptman, den selven coop, wt zekere merckelijcke redenen doen ophouden:Maer moet de selve pandt op den eersten, tweeden, oft wtterlijcken denderden daernaest volghende vrydaghe doen vercoopen : daeraff partieghehouden is voor den selven pandt eenen brief te doen stellen ten minstenvijf daghen voor den vercoop dach, met inscriptie vanden precisen tijdedatmen den selven pandt vercoopen sal.

15. Ende is d'wtwinder schuldich den coop vanden voorschreven pande in te setten, oft by ghebreke van dien, is d'Amptman oft sijne ghecommitteerde ghehouden t'selve te doen.

16. Ende nadien de huysen oft panden alsoo vercocht sijn, wordt decooper van dien inde selve voor twee Schepenen ghegoeyt ende gheerftbyden Amptman der Stadt van Antwerpen, van weghen sijnder Officie.

p188

17. Ende weder dat d'oudtste oft jonckste Rentier leveringhe aendenpandt oft huys ghenomen, oft de daginghe ter Vierscharen ghedaen heeft,oft andere, wie hy zy, altijts blijft d'oudtste Rente staende in heure prefe-rentie: alsoo dat alle Rentieren, oft andere, hypotheke op den selven pandthebbende, ende elck van dien blijft staende op sijn geheel ende goet recht,naeden ouderdom zijns Schepenen briefs. Ende indien den pandt niet goetgenoech en is om alle de Rentieren te voldoen, dan moeten de joncksteRentieren (al hebben zy leveringhe ghenomen ende de daginghe ter Vier-scharen ghedaen) sneven ende verliesen aenden pandt, behoudelijck henheur verhael oft actie vanden verliese op heure mede panden, indien zyeenighe hebben, oft elders daer sy hen gebreck met rechte meynen teghecrijghen.

18. Item alle Rentieren moeten leveringhe nemen, ende hen recht alsvoren vervolghen, ten lancksten soo schiere als sy twee jaren t'achter sijn,ende dat voor de naeste clocke daernae, ende henne recht voorderinghedaeraf continueren totter betalinghe toe hens achterstels, Oft anders, indienzy t'selve niet ghedaen en hebben, zoo en moghen zy maer twee jarenachterstels aenden pandt voren wt hebben oft haelen, ende daertoe voortaent'verloop vanden dach aff van henne ghenomene leveringhe totter vercoo-pinghe toe, zoo verre eenich jonghe Rentier oft andere Crediteur hypothe-caire yet daernae verliesen oft te cort comen soude. Ende de ghene diein't derde jaer voor d'eerste clockluydinghe leveringhe ghenomen hebben,moeten, boven de twee jaren verloops, oock hebben t'volle verloop vandenderden jaere, gheloopen binnen den tyde vander chieringhe ende proce-duere, ende voorts meer datter gheloopen is nae tvoorschreven jaer vanchieringhe totte vercoopinge vanden pande inclusive, Soo verre de selveRentieren heure procedure behoorlijck hebben vervolgt ende gheconti-nueert, oft by yemanden in rechte belet sijn gheweest die te continueren.Ende de ghene die sonder sulcken beletsel niet en hebben totten eynde toeghecontinueert, staen in sulcken graedt als andere die gheene leveringheghenomen en hebben.

19. Wel verstaende, dat soo wanneer eenighe vande Rentieren oft hypo-thecarisse Crediteuren te cort comen, d'ouder van date hebben inden prijs vanden vercochten pandt preferentie voor de jongher van date.

20. Maer soo wanneer dat den prijs vanden vercochten pandt (alle costen

p190

affghetrocken) goedt ghenoech is om de Rentieren (die goets tijdts voord'eerste clocke int derde jaer leveringhe genomen hebben) hen dry jaerenverloops, als voren, ende d'ander Rentieren (die gheen leveringe voord'eerste clock-luydinghe in't derde jaer ghenomen en hebben) van hennetwee jaeren (metten resterenden verloope als voren) te voldoen, ende dattervanden selven prijs vanden vercochten pandt noch yet comt t'overen, moett'selve overschot tusschen alle de Rentieren (hen gereguleert hebbende vol-ghende den placaete vanden Hertoghe, in date den vijfsten Meerte int jaerxvc. eenentzeventich) pondt ende pondtsgelijcke verdeylt worden : Niettegenstaende dat d'een ouder rente heeft dan d'ander. Ende worden devoorschreven Rentieren daer aen voor alle andere personele schulden (oockwtwinninghe ende bezetsel ter Vierscharen ghedaen hebbende) ghepre-fereert.

21. Item de Rentieren die gheen leveringhe aen heuren pandt ghenomenen hebben, indien sy anderssins niet en sneven, moeten des niettemin tweejaren achterstels hebben, ende voorts voor het derde jaer (hen compete-rende volghende den Placate als voren) in het overschot concurreren mettenandere Rentieren leveringhe ghenomen hebbende.

22. Des sijn de Rentieren, betalinghe begeerende ende versueckende,schuldich in handen vanden Amptman heur achterstel by heuren eedt teghewarigen, ende t'selve doen teeckenen int boeck vander Vierschare byeenen vande Secretarissen deser Stadt: welcken eedt ghedaen sijnde,moet d'Amptman de Rentieren betalen inder manieren hier voren verhaelt.

23. Item alle de ghene die eenighe huysen oft onroerende goeden terVrydaechs merct alsoo wt crachte van leveringhe ten hoochsten verdierenvanden Amptman ghecocht hebben, ende by hem daer in ghegoet sijn,moeten, met wtstecksel, van alle de commeren die hen inde goedenissewtghesteken sijn, anderwerff mette naeste clocke totten selven heurenghecochten huyse, panden oft renten doen daghen eenen yeghelijcken alsvoren ter Vierscharen, om t'selve huys oft panden te purgeren van allecommeren ende calaengien inde goedenisse ende daech-cedulle niet wtge-steken zijnde, inder manieren onder den Titel Van affdaginge oft Purge civilevan erfgoeden naerder verclaert.

p192

24. Ende indien niemant en comt binnen s'jaers nae de clocke, die daerstoornisse ende calaengie op doet, soo sijn alle de selve, wie die sijn, geestelijckoft weertlijck, meerder ende minder van jaren, binnen oft buyten s'landts,oock over zee oft zandt wesende, ten eewighen daghe versteken van alleheure renten, chysen, actien ende recht van hypotheke dat sy opte voor-schreven panden oft huysen souden moghen pretenderen te hebben, wtghe-nomen des Hertogen ende der stadt chysen.

25. Dies blijft hen (heur omissie ende negligentie van calaengie te doenniet tegenstaende) heure actie gereserveert opten ouden proprietaris, oft heuremede oft onderpanden, ende anderssins daer zy meynen te winnen, om diete prosequeren elders dan opten voorschreven gepurgeerden pandt, zoo syt'heuren rade bevinden nae recht, ende volghende de voorschreven ordi-nantie vanden Hertoge vanden vijfsten Meerte int jaer XVc lxxj. te behoo-ren. Ende moet een yeghelijck zynen principalen pandt eerst proeven endeexcusseren, eer hy opte onderpanden oft borghen mach procederen.

26. Ende hoe wel de voorschreven leste affdaginge principalijcken ghe-schiet om den coopere te verzekeren, dat hy noch sijnen pandt by niemandenen soude voor meerderen commere moghen aenghesproken worden danden prijs vanden pande by hem ghecocht en bedraecht: Want nochtans deselve affdaginghe mede gheschiet om te versteken die binnen s'jaers niet encomen, soo voren geseyt is, Soo en can d'oudtste Rentier, die inder manierenvoorschreven inde daechcedulle niet genoemt en is, noch calaengie gedaenen heeft, nae d'affdaginghe niet pretenderen ghestelt te worden inde plaetsevanden joncksten Rentier naer rate van sijne rente: niet teghenstaende deselve alleene oft metten anderen oudtsten Rentieren niet en excedeert denprijs daer voren den pandt vercocht is, D'welck oock procedeert, als denpandt wt crachte van andere vonnissen, oft wter handt vercocht is.

27. Item d'Amptman en mach gheene leveringhe doen oft laten nemenbinnen de vryheyt vande twee jaer-mercten, noch eenighe huysen binnendien tijde sluyten, om den vremden man die de Winckels, Cameren, Kelders,Packhuysen oft dierghelycke dinghen inde mereten is ghebruyckende niette turberen: maer als de Rentier leveringhe ghenomen heeft voor de Publi-catie vande jaer-mercten, als-dan mach hy inde jaer-mercten sijne executiewel versoecken, ende de leveringhe continueren.

p194

28. Item in cas van leveringhe ende verreycsele ter Vierscharen metdaechcedullen voor t'ghebreck van achterstellighe renten, en derffmenniemandt particulierlijck daghen, noch de Rentier en is niet schuldich eeni-ghe andere solemniteyten daertoe t'observeren dan t'ghene dat voorschrevenis: men is oock niet ghehouden eenighen Rentier oft chyns-heffere eenigeandere wete te doen dan alleene metter clocken, als boven.

29. Ende die met Schepene brieven van Antwerpen erffelijcke oft lijftocht-renten is heffende op panden binnen der Stadt oft vryheyt geleghen, machniet alleenlijck met sijne Schepene-brieven leveringhe nemen, ende tottenpande ter hoogher Vierscharen metter clocke ende verreycsele doen daghen:maer mach oock voor t'ghebreck van sijne achterstellige erffelijcke oftlijftocht rente den pandt besetten, ende den selven ter Vierscharen met drygenachtdaghen wtwinnen, ende dyen terstondt daer nae byden Amptmandoen vercoopen : ende en is niet ghehouden jaer ende dach naer de clockeden pandt ter Vierscharen te moeten verreycken, noch soo lange te ver-beyden: in welcken lesten gevalle (noch oock als de Borgemeester, Ampt-man oft de Lange-roede, wt crachte van vonnissen byde Wet alhierghewesen, eenighe goeden int Quartier van Antwerpen, buyten de Stadtende vryheyt gheleghen, by executie vercoopt oft doet vercoopen) gheenesnevinghe van Renten plaetse en grijpt, niet meer dan oft den pandt wtterhandt vercocht ware.

30. Item een Rentier die Schepene brieven van Antwerpen heeft van sijneRenten staende ghehypothiceert op goeden oft panden buyten der Stadtende Vryheyt (in't Quartier nochtans van Antwerpen) gheleghen, en machgheene leveringhe daer aen doen nemen : Maer hebbende gebreck vanbetaelinge, heeft optie ende keuse oft hy voor t'ghebreck van t'verloop vansijne Rente actione personali wil procederen teghens den proprietaris vandegoeden, oft teghens den handt-plichter vande selve, oft actione reali byevictie opten grondt Maer als een rentier by evictie ende sonder Amptmansbrieven te seynden, wil procederen opten grondt, indien de goeden buytende Stadt ende Vryheyt gheleghen sijn, moet dat als dan doen: ten Landt-rechte, ende niet t'Antwerpen.

31. Ende hebbende Schepene brieven van Antwerpen op gronden vanerven gheleghen binnen de Stadt, oft Vryheyt der selver, mach voor t'gebreckvan sijn achterstel procederen tegens den proprietaris vanden pande (ende

p196

niet teghens den huerlinck) actione personali, voor den tijdt dat hy proprie-taris gheweest heeft, t'zy dat hy int coopen vanden pande den voorcommereaen den vercooper gheloeft heeft sonder sijnen cost, last oft schade daer wtte betaelen oft niet: oft mach voor alle sijn achterstel procederen actionehypothecaria op den pandt.

32. Maer een hypothecaris Crediteur gheen Rentier wesende, en mach voor sijne t'achterheyt tegens den proprietaris oft ghebruycker vanden pande, geen verlydere vande schult sijnde, actionepersonali niet ageren, t'zy dat de panden buyten deser Stadt ende Vryheydt oft binnen gheleghen sijn.

33 Item de leveringhe aen een huys oft erve ghenomen, en is haer niet streckende tot andere huysen oft erven vanden originalen pandt ghespleten oft een deel daer aff sijnde, ende by andere persoonen bewoont oft ghebruyckt wesende, daer gheene speciale wete ghedaen en is gheweest; ende soo wanneer dat alsulcke wete aende voorschreven andere persoonen ghedaen is, moet oock het bleck voor sulck ander deel vanden pande byden Amptman ghestelt worden.

34. Men mach oock leveringhe aenden pandt nemen, niet alleenlijck voor achterstel van alderhande Renten voor Schepenen ghepasseert, maer oock voor de besproken affquytinghe van Renten by erffghevinghe gheconsti-tueert, midtsgaders voor de betaelinghe van eenighe schulden oft sommen voor Schepenen verkent ende op eenighe panden specialijck ghehypothiceert sijnde.

TITEL XXXV.

VANDE AF-DAGINGHE OFT PURGE CIVILE VAN ERF-GOEDEN.

1. Inden eersten is te weten, dat de voorschreven Aff-daginge nietalleenlijck gheschiet soo wanneer men eenighe panden wt crachte van leve-ringhe, met wthanghen vanden Blecke vercocht heeft (gelijck't inden voor-gaenden Titel van Leveringhe gheseght is), maer oock soo wanneer wt crachtevan andere vonnissen, oft andersins wter handt, eenighe huysen, erven oftrenten binnen der stad oft vrijheydt van Antwerpen ghelegen, vercocht oftwt anderen wettigen titel vercreghen sijn : Want soo verre de Cooper oftvercrijgher die wilt purgeren van alle commeren, chijsen ende belastin-ghen, die hy beducht dat daerop souden moghen te voorschijn comen, oft

p198

die yemandt daer toe oft aen namaels soude moghen willen oft pretenderente hebben, mach, t'synder geliefte, totte selve sijne huysen oft panden opt'jaerghedinge ende voogt-gedinge metter clocken, als vore, doen daghen,ende steken wt alle commeren, chijnsen, renten ende belastinghen die hemwtghesteken sijn geweest.

2 Ende tot meerdere versekeringhe van eenen yeghelijcken, sal voortaenna de clockluydinghe ghehangen worden een Caerte op de sale vanden Stadt-huyse, voor de Secretarije oft daer ontrent, inhoudende specificatie van allede panden, huysen, erven ende renten die mette selve Clockluydinghe aff-ghedaecht worden. Welcke Caerte aldaer sal blijven hanghende totte derdeclock-luydinghe daer naest volghende.

3. Ende inghevalle niemandt en comt binnen s'jaers nae dat de clockegeluydt is, ende de daech-cedullen ter Vierscharen ghelesen sijn, ende doedaer op Calaengie, soo blijven de selve huysen ende panden van alle anderevoordere commeren, chijnsen ende lasten ten eewigen dagen vrij ende onghe-last. Alsoo dat daer niemandt meer actione reali op en mach procederen:Behoudelijck hen heure actie personele opden verswijgeren vande Rentenoft andere lasten, soo nae recht behoort.

4. Ende is t'voorschreven verreycksel oock stadt grijpende niet teghen-staende dat, ten tijde de pandt ter merckt wordt vercocht, oft daer te voren,yemant quame protesteren ende pretenderen hem den selven pandt wtcrachte van eenighe generale oft speciale verbintenissen verbonden te sijn,ende nochtans, nae den coop ende goedenisse vanden selven pandt mettenhoorne ende clocke, als voren, ter Vierscharen gedaecht sijnde, gheencalaengie en dede binnen den tijde hier voren gheprefigeert, ende hem alsooliete verdagen ende verreycken.

5. Wel verstaende, dat niemant tot eenigen huysen, erven oft panden ter Vierscharen doen daghen en mach metter clocken, voor dat hy rechtelijck daer in is ghegoedt voor Schepenen.

6. Ende worden de voorschreven afdaginghen ter Vierscharen der Stadtvan Antwerpen drijmael t'sjaers ghedaen, inder manieren hier nae volgende,Te weten, des vrydaechs nae versworen maendach (wesende den eersten maen-dach nae drij Coningen dach) worden de daech cedullen mette voorgaendegroote clock-luydinghe tweemael ghelesen.

7. Item Opden derden vrijdach voor Sinxen, mitsgaders inde maent van

p200

Augustus, s'vrijdaechs inde kermis-weke van Antwerpen, welcke kermisse comt op den eersten Sondach nae onser liever Vrouwen hemelvaert.

8. Ende ter eerster afdaginghe (veerthien daghen voor d'luyden vandevoorschreven groote clocke) naedien de Vierschare ghebannen is, wordenbijden Secretarissen, met opene deure, openbaerlijc, ter presentie vandenmeestendeel der Schepenen, gelesen alle de daegh-cedulen van elcken pandea paert: ende die ghelesen zijnde, soo seght de Tael-man oft Advocaet(oock ten aenhooren van eenen yegelijcken) aldus : Heer Schouteth, belieft umy te hooren inden name vanden Tael-luyden, als ghemachticht? Ende deSchouteth gheantwoordt hebbende dat ja, seght d'Advocaet: Soo doen wydagen eenen yeghelijcken tot alsulcke huysen, renten ende gronden van erven,als daer bijde Secretarissen sijn voor gelesen, om t'aenhooren ofter yemanttoe talen wille, die come de wijle de Heeren te rechte sitten, ende stae voor sijnrecht. Ende ghemerckt datter niemandt en is ghecompareert, die eenighestoornisse oft calaengie heeft willen oft weten te doen, soo heysschen wy voort'profijt van desen eersten dach van rechte het eerste defaut, ende dat dedaech-cedulen sullen worden herlesen van desen daghe in veerthien dagen,naevolgende deser hoogher Vierscharen recht. Heer Schouteth, maent daerafwatter behoort te gheschieden. Ende de Schouteth gemaent hebbende, wijstde binnen Borghemeester oft Stathouder in sijnen name, dat ghemerct nie-mant en is ghecompareert, die eenighe calaengie heeft ghedaen, dat de Tael-luyden, als ghemachticht, voor t'profijt van dien daghe sullen hebben d'eerstedefaut, ende dat de daech-cedulen sullen worden herlesen binnen veerthiendaghen, naevolgende der Vierscharen recht.

9. Ende opden tweeden vrijdach daer nae (nadien men des morghens tenseven uren eenen yeghelijcken met de groote clocke ghedaecht heeft (useert-men de selve solemniteyten, wtghenomen datmen versueckt, voor t'profijtvanden tweeden daghe, het tweede default, d'welck ooc alsoo gewesen wort.

10. Ende de Heeren opgestaen ende de Clocke inde Borchtkercke daerby staende ooc geluydt sijnde, soo sitten de Heeren wederom inde selveVierschare, ende worden de daegh cedulen voor de derde reyse herlesen:ende die herlesen sijnde, segt d'Advocaet als voren, behoudelijck dat hydaer by vuecht aldus: Ende gemerckt datter niemandt en is gecompareert,

p202

ende dat de heeren sijn opgestaen, ende de clocke is gheluydt geweest, ende dedaech-cedullen voor de derde reijse sijn herlesen, soo heysschen wy voort'profijt van desen derden daghe, dat met vonnisse alle de niet comparantensullen wesen ende blijven versteken van desen dage ten eewighen daghe,naevolghende deser vierscharen recht. Heer Schouteth maent daer af watterschuldich is te gheschieden. Conformelijk den welcken de Borghemeester,oft sijne Stadthouder, wijst het vonnisse volgende de maninge des Schou-teths.

11. Maer der wees-kinderen, mindere van jaren, vermomboorde per-soonen, oft geestelijcke, geamortizeerde chijnsen oft renten, en machmenniet af-daghen metter clocken, maer blijven staende op haer gheheel: nietteghenstaende dat de proprietaris vanden huyse oft pandt volcomen is insijne af-daginghe, sonder dat in respecte van heure renten oft chijnsen depandt wordt ghepurgeert oft ghelibereert : Ten ware dat de Heer oft Officierdien pandt, wt crachte van leveringhe ende volcomene van dien, vanderofficien weghen vercocht hadde: In welcken ghevalle blijven alle de voor-schreven persoonen versteken, ghelijck andere.

12. Item in sulcken ghevalle, als boven (te weten als de panden wtcrachte van leveringhe niet vercocht en sijn), alle andere persoonen, vrou-wen ende mans, Ambachten, Gulden, Schutterijen ende dierghelijcke Broe-derschappen oft andere vergaderinghen, soo verre als sy aen dese sijde vandengeberchte oft vander zee geseten zijn, worden allegader bijde voorschrevendaginghe metter Clocken ter Vierscharen versteken ghewesen van allehypotheken als vore: Maer indien sy over t'geberchte ende over de zeegeseten zijn, soo en soude men hen van heure voorschreven actien enderenten oft chijnsen niet connen affdaghen. Oock en worden niet verstekenpersoonen over dese zijde van t'gheberchte oft vande zee gheseten zijnde,die meerder van jaren sijn : soo verre sy ghedurende den gheheelen tijdtoft jare vande voorschreven daginghe voor ende nae daginghe continuelijckaltijt over gene sijde van t'gheberchte oft zee geweest hebben, ende binnendien tijde noyt over deze zijde van t'gheberchte ofte zee gheweest enhebben: dies worden sy ghehouden calaengie daerop te doen binnen s'jaersnaer dat zy wederom over dese sijde van t'gheberchte oft zee ghecomen sijnoft gheweest hebben : op de pene van hunne reale actien te verliesen, endevande panden versteken te sijn ende te blijven.

p204

13. Maer de ghene die hier henlieden Facteurs oft Procureurs hebben, worden gehouden voor present.

14. Item wees-kinderen ende minder van jaren, alsoo metter clockensonder leveringe pretenselijck aff-gedaecht sijnde, moeten oock binnens'jaers nae dat sy meerder van jaren gheworden zijn, calaengie doen: oftanders sijn ende blijven sy van heuren realen actien op den pandt insghelijcsversteken: ten ware dat, naer den verreycksele, de proprietaris vandenpande, die den selven pandt gecocht heeft, hen wt den voorschreven ver-reyckten pandt hadde betalinge gedaen oft doen doen: in welcken ghevallesy geen calaengie doen en derven. Ende moet de selve proprietaris devoorschreven af-ghedaechde rente blijven betaelen, niet alleenlijck aendevoorschreven mindere van jaren, maer oock aen alle andere persoonen, diesy eenighe rente na d'afdaghinghe betaelt hebben : d'welck oock stadt grijptal ware den pandt by leveringhe vercocht.

15. Ende oft het ghebeurde dat de vercooper sijnen cooper eenigherenten versweghen hadde, ende dat de selve vercooper nae den verreyckselèden Rentier (wiens rente verswegen ware als voren) t'verloop betaelt hadde,soude des niet te min t'verreycksel stadt grijpen.

16. Ende actien van Revendicatien van proprieteyt ende servituten,ende dierghelijcke, en worden metter clocken ter Vierscharen niet af-ghe-daecht: maer blijft dien aengaende een yeghelijck in zijn gherechticheyt,hoe wel inde daech-cedulle daeraf gheen mentie gemaect, oft calaengie optverreyksele des halven ghedaen en is gheweest.

17. Item als yemandt eenighe huysen oft erven heeft ghecocht endedaer toe doen daghen ter Vierscharen, al ist dat hy daer nae duerended'af-daginghe ter Vierscharen de huysinge oft erve splijt ende eens deelsvoorts vercoopt andere persoonen, die oock totte deelen by hen ghecreghendoen dagen: soo ist genoech dat de Rentier calaengie doe binnen behoor-lijcken tijde op de daginghe vanden eersten coope vander geheelder huy-singen oft erven: ende die calaengie alsoo wettelijck ghedaen hebbende, enis den ghespleten pandt daeraff niet ghepurgeert, want die calaengie eensop al gedaen zijnde, blijft de Rentier staende op sijn volle recht, nietteghenstaende dat hy op de daginghe vanden naecooperen deelen daerafgecregen hebbende geen calaengie meer ghedaen en heeft.

18. Ende soo wie op yemandts daghinghe metter clocken restoor oft

p206

calaengie doet, ende sijn versweghen chijnsen, renten oft hypotheken goethouden wilt, is schuldich binnen jaers na de clocke calaengie op de voor-schreven daginge te doen, ende die doen teeckenen by eenen Secretaris opde daech-cedulle oft int daechboeck : Welcke calaengie geschieden mach inpresentie van Schepenen, oft voor eenen Secretaris alleene, die de selveopteeckent: Ende de gene die alsoo calaengie ghedaen heeft, en derf dengenen die totten huyse oft pande doet daghen metter clocken anders geenewete doen van syne Calaengie, dan dat hy die wettelic doe teeckenen byeenen Secretaris als vore, daer by den daghere blijckt t'eynden vandenjaere van sijne daginghe ende verreycksel, wie de ghene syn, die op devoorschreven zijne daech-cedulle calaengie ghedaen hebben, om sijn regresdaer af op zijnen vercooper ende verswijgher, oft elders te moghen vervol-ghen, soo hem goet dunckt. Ende wilt de dager totten pande weten waervoor die calaengie gedaen is, mach dat rechtelick versueeken: ende datdoende, soo moet de ghene die calaengie gedaen heeft dat verclaeren endesijn bescheet alsdan thoonen, maer niet eer, ten sy dat hem believe.

19. Item de ghene die alsoo calaengie heeft ghedaen ende doen teeckenenby eenen Secretaris, blijft staende op sijn gheheel recht ende actie, al oft hytotten voorschreven verreyckten pande oft huyse niet ghedaecht en waremetter clocken, al en heeft hy anders gheen wete gedaen oft doen doen,noch oock verclaert waerom oft voor hoe veel hy calaengie heeft ghedaen:welcke calaengie oock niet en verjaert, maer blijft duerende tot datse rechtelijckoft metter minnen is af-ghedaen.

20. Vande daech-cedullen sullen partijen, diese begheeren, voortaenbetaelen thien stuyvers eens, daer af de Secretarissen sullen hebben voorhen vijf stuyvers ende twee grooten Brabants, de sesse oudtste Advocaten,die inde Vierschaere ordinaerlijck de gevangenen dienen, eenen stuyverende eenen grooten Brabants, ende de Clercken dry stuyvers eens.

TITEL XXXVI.

VANDEN STAET ENDE CONDICIE VAN PERSOONEN.

1. Binnen der Stadt ende vryheyt van Antwerpen sijn alle menschen vry ende gheen slaven.

p208

2. Item alle slaven binnen de Stadt oft vryheyt gecomen wesende, sijnvry ende buyten de macht van heurlieder Meesters oft Vrouwen : ende sooverre men die wilde als slaven houden ende teghens heuren danck doendienen, moghen proclameren ad libertatem patriae, ende heurlieder Meestersoft Vrouwen voor de Weth doen daghen, ende hen aldaer rechtelijck vrydoen verclaeren.

3. Item wettige kinderen sijn in heurlieders vaders ende moeders macht ende plicht, tot datse tot houwelijcke oft andere geapprobeerden state oft tot heure vijfentwintich jaren ghecomen oft gheëmancipeert sijn.

4. Ende moeten d'Ouders hen kinderen, t'sy wettige oft bastaerden, onderhouden, tot datse hen broot, cost ende cleederen connen ende weten te winnen, ende daer toe sterck ghenoech sijn, maer niet langher.

5. Maer als kinderen, [van] ghetrouwde oft bastaerde, by legate oft anders-sins selve eenighe goederen hebben vercreghen, ghenoechsaem wesende omte leven, dan en sijn d'Ouders niet schuldich op heuren cost die kinderenlanger t'alimenteren oft t'onderhouden : maer moeten die kinderen alsdanvoortaen op heurs selfs goeden leven, voor soo vele als de bladinghe endeproffyten vande selve goeden jaerlijcs wtbrengen ende ghedraghen, endeniet voorder. ende t'gene de bladinghe ende proffijten der selver goedenjaerlicks min wtbrenghen dan de kinderen behoeven, moeten d'Ouderstoevueghen.

6. Moeten de kinderen insghelijcks heure ghebreckelijcke ende verarmde Ouders alimenteren ende onderhouden, eerlijck ende tamelijc naer henne macht ende staet, ter ordonnantien vande weth, indien d'Ouders dat versuecken.

7. Soo wanneer een kindt, noch in sijns vaders plicht wesende, woonendeby sijnen vader, ende doende sijns vaders saecken, daer mede yet wint oftproffiteert, tzelve is sijnen vader alleen toebehoorende: ten ware dat devader hem part oft deel toegheseght hadde.

8. Want moghen vader oft moeder heure kinderen in hennen aet endeplicht noch sijnde, wel capitael ghelt gheven, om heure neringhe tot heursselfs proffijte daer mede te doen, sonder die te moeten emanciperen : endedien wasdom blijft den kinderen ende niet den Ouders.

9. Van ghelijcken t'gene dat een kint, wesende buyten sijns vaders huys

p210

ende cost, ende doende sijn eyghen affairen, oft oock van ander luyden, wint oft conquesteert, is hem alleen toebehoorende : niet teghenstaende dat hy niet gheemancipeert en is.

10. Item tghene dat den kinderen in heur Ouders plicht wesende abintestato toecomt, oft by yemanden ghegheven oft gemaeckt wordt, tsy bytestamente oft anderssins, is den selven kinderen toebehoorende, sonderdat den Ouders oft heuren anderen kinderen daer aen eenich recht vanproprieteyt oft tocht gheacquireert is.

11. Item een kindt ghecomen sijnde tot houwelijcken state, oft xxv. Jaren oudt wesende, wordt verstaen wt de plicht van sijnen Ouders te sijn.

12. Item t'ghene dat d'Ouders by giften tusschen de levende heuren kinderen geven, is van weerden : niet teghenstaende dat de selve niet gheëmancipeert en sijn.

13. Item de cleederen, juweelkens ende andere dingen ten lijve vanden kinderen toebehoorende, oft de selve anderssins by hen Ouders gedaen naer gelegentheyt van heuren state ende conditie, sijn de selve kinderen volgende ende toebehoorende, al quamen henne Ouders namaels te failleren.

l4. Item soo wanneer dat Vader, Moeder oft Ouders yet in eenighe loteryen inlegghen ende de prosen doen stellen opden naem van hen kindt oft kinderen, ende datter opte selve prosen eenighe prijsen comen te vallen, sijn die prijsen den selven kinde oft kinderen toebehoorende.

15. Item alle saecken die favorabel sijn, als testamenten, contracten van houwelijcken oft houwelijcksche voorwaerden te maecken ende diergelijcke, sijn van weerden, al ist dat de kinderen niet en sijn geëmancipeert.

16. Item en sijn d'Ouders niet ghehouden inde schulden van heur kinderen, weder die gheëmancipeert sijn oft niet.

17. Van ghelijcken en sijn d'Ouders voor oft ter caussen vande delicten,misdaden, fauten, ongheluck oft misval van heur kinderen, in heur plichtende broot wesende, niet ghehouden: ten ware datter by eenich ghebot oftordonnantie eenighe pene specialijck ghestatueert werde ten laste vand'Ouders, inghevalle sy henne kinderen sulcs niet en hielden datse d'ordi-nantie niet en overtreden.

18. Item al ist dat d'Ouders moghen heurlieder kinderen tamelijck castijen, en vermoghen nochtans de selve nerghens ghevanghen houden, noch doen houden, dan met consent van Borgemeester ende Schepenen. Ghelijck

p212

dit breeder is gheseght onder den Titel, Vanpunitien van delicten, ende des dien aencleeft.

TITEL XXXVII.

VANDE BINNEN-POORTERS, TZY GHEEEDDE OFT GHEBOREN.

1. Inden eersten alle de ghene die geboren sijn binnen der Stadt oft vryheyt, sijn Poorters van Antwerpen, weder d'Ouders poorters gheweest sijn, oft oock aldaer woonachtich gheweest oft niet.

2. Item een yegelijck mach als Poorter oft Poortersse t'Antwerpen ontfanghen worden, midts doende blijcken by wettighe certificatie van sijne leste woonstede ende goeden leven, ende betalende de rechten daertoe staende, ende doende inder Vierscharen oft Borcht van Antwerpen, ten stavene des Schouteths ende bywesen van Schepenen ende eenen Secretaris, den solemnelen eedt in deser formen : Hier sweer ick van nu voortaen den Hertoghe van Brabant ende Marcgrave goet ende getrouw te sijne, ende deser Borcht metten Borchgrave ende Borchlieden te helpen hueden ende wachten naer mijn beste vermoghen, soo moet my Godt helpen. Dan wordt den horen openbaerlijck by een Corteroede geblasen inde Vierschare oft inde Borcht, in teecken dat alsulcken persoon Poorter gheworden is.

3. Item is alsulck geëedt oft ghecocht Poorter ghenietende den vrydom van sijne Poorterije terstondt nae dien by den eedt daer toe staende ghedaen heeft ende als Poorter inder manieren voorschreven ontfanghen is, soo wel aengaende d'assysen, tollen, als anderssins.

4. Ende soo wie man oft wijf binnen Poorter oft Poortersse der Stadt vanAntwerpen wordt, ende wettighe kinderen buyten gheboren sijnde heeft,alle hen kinderen alsdan seven jaren ende daer onder oudt sijnde. wordenmet hen alle ghelijck Poorters, al oft sy inde Stadt van Antwerpen gheborenwaren : maer die over heur seven jaren oudt sijn, blyven onvry, ghelijckandere vremde, ende al oft hen vader oft moeder gheen Poorter oft Poor-tersse en waeren geweest : Ende al waert dat d'Ouders heur Poorterije daernae renuncieerden, oft buyten ginghen woonen sonder hen als buyten Poor-ters te doen opschrijven, soo en verliesen de kinderen nochtans daerom henPoorterije niet.

5. Item als een Poorter trouwt een vremde huysvrouwe, t'sy jonghe

p214

dochter oft weduwe, soo wordt de selve vrouwe poortersse, ende blijftPoortersse weduwe sijnde, heur leeffdaghe lanck, sonder yet te dervengheven: Ten ware dat sy buyten der Stadt vryheyt ginghe woonen, sonderhaer over te doen setten als buyten Poortersse : oft dat sy naederhandteenen anderen man troude, die geen Poorter en ware: in welcken gevallesoude sy heure Poorterije verliesen.

6. Maer een man gheen Poorter wesende, ende eene Poortersse van Ant-werpen trouwende, en wordt daer dore geen Poorter, ende willende Poorter worden, moet als voren inde Borcht den eedt doen, ende de rechten daertoe staende betaelen.

7. Ende wie eenen Poorter van Antwerpen misdaen heeft, en mach t'Ant-werpen gheen Poorter worden, hy en hebbe den selven Poorter daeraff eerst ghenoech ghedaen ende te vreden ghestelt metter minnen oft metten rechte.

8. Ende de ghene die t'Antwerpen Poorter is, en mach daernae nergens el meer Poorter sijn noch blijven, noch eenighe Privilegien van andere Poorterijen genieten, opte verbeurte van sijne Poorterije van Antwerpen.

9. Item soo wie binnen Poorter van Antwerpen wordt, oft blyven wilt,moet sijne woon-stede met sijne familie hebben, ende fixe domicilie houden,t'sy in sijn eyghen oft ghehuert huys, camer oft kelder, binnen der Stadt oftVrijheydt van Antwerpen. Ende inghevalle yemandt binnen Poorter ghe-worden sijnde met sijne familie niet en comt, ende blijft stede-vast binnende Stadt oft vryheyt, ten lancksten binnen sesse wekens daernae woonen,verliest ende verbeurt sijne Poorterije.

10. Item een gheboren Poorter oft ghecocht hebbende de Poorterie, diemetter woone ende met wijve ende kinderen oft familie buyten de stadt endevryheydt gaet woonen, ende sesse wekens elders fixe domicilie houdt, ver-beurt sijne Poorterie ende ambacht, inghevalle dat hy in eenich is: Ten waredat hy insghelijcks binnen der Stadt oft vryheyt huys oft camere bleef hou-dende, ende met sijne familie den meestendeel vanden jaere binnen deserStadt oft vryheyt ware : in welcken ghevalle soude hy sijne binnen Poorteriemoghen behouden.

11. Ende een geboren oft ander Poorter van Antwerpen gaende buytenstuderen, negocieren oft frequenteren, hoe langhe jaeren dattet sijn,blijft Poorter van Antwerpen, soo verre hy buyten niet en houwelict, oft

p216

erghens el Poorterie en aenveerdt, noch hem subject en maeckt eenighe vremde natien, landen oft steden.

12. Ende een Poorter, die een huysvrouwe trouwt ende beslaept buyten de stadt ende vryheyt van Antwerpen, verbeurt sijne Poorterije, ten ware dat hy daer toe hadde consent van eenen vande Borghemeesters, ende dat hy t'selve consent int Poorters-boeck hadde laten teeckenen.

13. Item een geboren Poortersse van Antwerpen trouwende buyten derStadt ende vryheyt eenen man, oft binnen de stadt ghetrouwt sijnde [die]met haeren man elders woont, en verliest heur Poorterie niet binnen denleven haers mans, noch oock daer nae, soo verre sy binnen jaers naer dedoot van haeren man wederom binnen der stadt oft vryheyt der selver comtwoonen, oft haer binnen s'jaers als buyten Poortersse doet opschrijven;maer heur kinderen buyten gheboren sijnde, en sijn niet vry noch en ghe-nieten de Poorterije niet, Ten ware dat sy de Poorterije creghen oft cochten,oft datse ten tijde als hen moedere, weduwe sijnde, alsoo wederom binnender Stadt oft vryheyt quame woonen, waren onder seven jaeren oudt : Maerde kinderen die over hen seven jaren oudt sijn, blijven onvry als vremde,ghelijck voorschreven is.

14. Item een Poorter van Antwerpen (al ware hy oock geseten in’t landt van divisien) en mach sijne Poorterije niet renuncieren oft afgaen dan voor Schepenen der Stadt van Antwerpen, ende laeten die renunciatie teeckenen te boecke by een vande Secretarissen der selver stadt.

15. Ende de gene die sijne Poorterije eens verbeurt oft verloren heeft, t'sy dat hy ware geweest een gheboren oft ghecocht Poorter, willende daer nae ghenieten de Poorterije, is schuldich ter Vierscharen te compareren, ende aldaer wederom Poorter te worden, al oft hy noyt daer te voren Poorter gheweest en waere.

16. Item tegens een Poorter van Antwerpen oft sijne goeden en machniemandt procederen binnen Antwerpen oft Quartier desselfs, by arreste oftapprehensie: Maer wie dat teghens eenen Poorter oft op sijn goet wilt proce-deren, moet den selven eerst rechtelick doen daghen voor Schepenen vanAntwerpen, ende procederen aldaer soo nae recht behoort: T'en ware datde Poorter ware ghenouch in actu fugae, oft sijne goeden, oft persoon

p218

arbeyde te verberghen, in welcken ghevalle men den selven Poorter endesijne goeden, by consente van Borghemeester, ende Schepenen soude moghenarresteren, soo langhe tot dat hy in rechte ghecompareert ende ghehoortware, oft anderssins borghe ghestelt hadde van te rechte te staen ende tge-wijsde te voldoen.

17. Item d'een Poorter oft ingeseten en mach den anderen in persooneoft goeden buyten de stadt ende vryheyt niet aenspreken, commeren oft terechte betrecken, in personele oft mixte saecken, ghewesen oft ongewesen,opte penen daertoe staende, ende van daerenboven ghecorrigeert te sijneter arbitragien van Schepenen van Antwerpen : Ten ware dat de voorschre-ven Poorter oft Ingheseten ware voorvluchtich oft fugitif, oft dat eenIngheseten, gheen Poorter sijnde, in een ander juridictie gheconsenteerthadde.

18. Item niemandt wie hy sy, en mach eenen Poorter van Antwerpen, wtsaecken van wat delicten hy int Quartier van Antwerpen ghevanghen is,doen vueren buyten tvoorschreven Quartier, maer moet denselven brengenende leveren den Officier t'Antwerpen : ende moeten de Wethouderent'Antwerpen alsdan over den selven Poorter, soo wel int criem als int civiel,naeder stadt ende bancken recht van Antwerpen, Recht ende justitie admi-nistreren, ende dat ten coste van ongelijck.

19. Ende de Schouteth, Amptman, noch ander Officieren en mogen eenenPoorter van Antwerpen, sijnde ende blijvende binnen sijnen huyse, t'zy sijneyghen oft ghehuert huys, noch oock in een ander huys, niet vanghen nochvuyten huyse halen om eenige civile saeeken oft breucken : Maer sijnegoeden moghen wel gheexecuteert ende wt sijnen huyse ghehaelt ende termeret voor sijn schulden vercocht worden.

20. Men en mach oock eenen Poorter, Ingheseten noch yemanden anders, wie dat hy ware, vueren oft bedwinghen te gaen buyten der Stadt ende vryheyt van Antwerpen, om gheenderhande saecken wille, noch oock om erghens buyten te gaen deponeren.

21. Item men en mach gheen Poorter oft Ingheseten der Stadt van Antwerpen by informatie preparatoire, ondersoeck oft ander extraordinarisse weghen bedwinghen, om by eede hem selven oft yemant anders te vroeghen oft belasten, maer als eenige Poorter oft ingheseten der voorschreven stadt, in ordinarisse processen (soo verre beleydt sijnde dat partijen oft d'een ten

p220

thoone ghewesen sijn) als ghetuyge ontboden ende beleydt wordt, machmenden selven dan eeden sijne kennelijckheyt te segghen van tghene des hyvan anderen weet. Maer indien dattet ghene desmen aenden ghetuygheghedroeghe hem selven mede aenginghe, ende dat hy alsoo by sijne depo-sitie hem selven directelijck oft indirectelijck belasten soude, en soude menin dien ghevalle dien niet moghen bedwinghen ten eede, oft te deponeren, inwat saecke dattet oock waere.

22. Item Poorteren oft ingesetenen der stadt van Antwerpen en mogen wt gheenderhande personele saecken, Civile oft Criminele, in d'eerste instantie by daghemente buyten dese stadt, by niemanden, wie hy sy, te rechte betrocken worden : want staen in d'eerste instantie alleenlijck te rechte voor Borghemeester ende Schepenen.

23. Item een Poorter oft ingeseten van Antwerpen, wiens goeden by tem-peeste, onweder oft anderssins te watere versincken, oft te lande gherooft oft ghedistraheert worden, mach altijts de selve sijne goeden weder aenveerden, alsoo verre hy bewijsen can die hem toe te behooren.

24. Item binnen Poorters van Antwerpen en sijn niet schuldich eenighe bede-settinghen noch schattinghe te gheven van heur goeden, t'sy leen oft andere, die sy buyten de vryheyt vander Stadt in Brabant ligghende hebben, anders dan met de stadt van Antwerpen: Ende der Poorteren Laten sijn vry, ghelijck de Poorters, van hender haven, die sy opter Poorteren goeden hebben, maer niet voordere.

25. Ende de settinghen die byde Dorpen opghestelt worden om te ver-vallen d'oncosten van d'logeren oft onderhouden van Soldaeten oft Ruyters,ende diergelijcke personele lasten, en is een Poorter oft ingeseten van Ant-werpen noch ander ghehouden te helpen draghen oft daer in te contribuerenter caussen vande goeden die sy daer hebben, Ten waer sy de selve goedenaldaer waren bedrijvende.

26. Sijn oock de binnen Poorters van Antwerpen vry van tholle, te water ende te lande, ende waghe-vry, alle Brabant dore.

27. Item Poorters van Antwerpen en derven ter caussen van henne Leenen als Leenmannen niet dienen : ten ware dat de stadt van Antwerpen wt trocke ter ghemeynder oorloghen: in welcken ghevalle sy metter Stadt trecken moeten, maer anders niet.

p222

28. Sijn de Poorters van Antwerpen oock vry van weghgelt ende ongelt inde Luydt-haghe, t'sy te voete, te peerde oft te waghen.

29. Sijn van ghelijcken de Poorters van Antwerpen ende heure goeden vry van pricskens ghelt, midts (des byden Rentmeester int Quartier van Loven versocht sijnde) affirmeerende dattet graen, dat sy vueren oft doen vueren door de stadt van Loven, hen toebehoort, ende dat niemandt daer aen deel en heeft noch en is toegeseght.

30. Poorters van Antwerpen, wiens persoon oft goeden in ander Landenoft steden feytelijck ghepandt oft ghenomen sijn gheweest, moghen, by radevan Schouteth ende Schepenen van Antwerpen, wederom panden op deluyden ende goeden die vander Stadt sijn daer hen heure persoon oft goetghepandt oft ghenomen is, ende daer aen henne schaden verhalen, sonderandere Octroy vanden Prince te verwerven. Ende ingevalle de Schouteth oftAmptman daer in niet en consenteerden, oft in ghebreke waren, souden devoorschreven Poorters selve moghen panden ende de voorschreven aentas-tinghe doen, sonder misdoen.

31. En mach oock een Poorter van Antwerpen, t'zy binnen Poorter oftbuyten Poorter, ter torturen oft scherper examinatien niet ghebracht wor-den, sonder byden Ghemeynen Breeden Raedt vander stadt daer toeontpoortert te sijn.

32. Item de ghene die voor de tweede reyse bevonden wordt in openbaer overspel sittende, t'sy man oft wijf, en mach hem mette Poorterije vander stadt in rechten niet behelpen, noch en sal hem de Poorterije geenssins te stade oft bate comen, anders dan in noode van sijnen lijve oft lede.

33. Hoe dat een Poorter oft sijne goeden buyten der stadt ende vryheydt int Quartier van Antwerpen aengesproken, hem mach doen wtschrijven, wordt gheseght onder den Titel Van Wtschrijf-brieven.

p224

TITEL XXXVIII.

VANDE BUYTEN-POORTERS, T'SIJ GHEBOREN OFT GHEEEDDE.

1. Een Binnen-poorter willende wt der stadt metter woone vertreckenende buyten gaen woonen, moet hem by consent vande weth by yemandenvanden Secretarissen vander Stadt over doen setten van binnen-Poorterom buyten-Poorter te zijn, ende alsdan houdt hy syne Poorterije : Behou-delijc dat hy jaerlicks betaele, tusschen Kersmisse ende Paesschen, het rechtvande buyten-Poorterije, te weten alle jaer een Carolus gulden, oft deweerde daer voren : Oft by ghebreke van dien mach ingheschreven wordenom sijn Poorters-gelt te comen betalen tot eenen sekeren daghe, op deverbeurte van.sijne Poorterije ende te vervallen inde pene van dry gouden realen van xviij. stuyvers t'stuck, ende moet daerenboven zijn verschenen Poorters-gelt betalen.

2. Maer kinderen vande voorschreven buyten-Poorters en worden gheen van hen allen mede-Poorters, hoe jonck datse oock zijn: ten ware datse binnen de stadt oft vrijheyt gheboren waren.

3. Item buyten-Poorters woonende in andere steden oft landen, sijn ende blijven alsoo vrij inde Poorterije al oft sy woonden int quartier van Antwerpen, midts jaerlicks betaelende het recht daer toe staende, als voren.

4. Item een buyten-Poorter gheniet de liberteyten ende vrijheden ghelijck de binnen-Poorter, wtghenomen de vrijheyt vanden tholle ende wage in Brabant, ende vande beden, vrijdom van ambachten ende diensten van officieren van Justitien.

5. Item een yeghelick die hem houdende is als Poorter, omgaende ende hem gheneerende met eenigen ambachte oft neeringhe die by Poorters alleenlick mach geexerceert ende gheploghen wordden, is ghehouden te comen woonen, sijne habitatie ende fixe domicilie te houden, hy ende sijne familie, binnen deser stadt oft plaetse daer de stadt gheheele assyse heffende ende genietende is, op de verbeurte van sijn ambacht ende Poorterie.

p226

6. Item soo wanneer dat eenich Buyten-Poorter aflijvich wordt, sijne have moet ghedeylt worden nae stadt-recht van Antwerpen, ende syne erve ende andere goeden nae den landt-rechte.

TITEL XXXIX.

VANDE INGHESETENE.

1. Soo wie binnen der stadt oft vrijheydt van Antwerpen vaste woonstedeis houdende, t'sy hy syn eyghen oft ghehuert huys bewoont, met meyninghevan syne woonstede alhier te continueren, wordt ghehouden voor eenIngheseten der selver stadt, ende gheniet binnen de stadt de liberteytengelijck een Poorter, behalvens de vrijheyt vanden Tholle, vande wage, endevan sijnen persoon oft goeden wt te doen schrijven, oft eenighe officien,neeringhen oft ambachten te doen, die den Poorters alleenlijck wordentoeghelaten.

2. Vremde Ingesetene Cooplieden inder stadt van Antwerpen, als vorehuys-houdende ende residerende, sijn vrij, ende mogen blijven wooneninde stadt, niet tegenstaende eenighe oorloghe die tegens den Hertoghe endesijne landen oft ondersaten opstaen souden mogen : Maer alst den Hertogheghelieft, dan mach hy hen de stadt doen verbieden : ende na t'verbodt henbyden Hertoghe ghedaen, hebben sy noch drij maenden lanck tijts, ombinnen dien tijde vrij ende veylichlijc met heure goeden ende familie te ver-trecken, sonder binnen die drij maenden in persoon oft goeden becommertte moghen worden : Ten ware voor hen selfs eyghen schulden oft misdaet.

3. Item dat een Ingheseten van Antwerpen en mach den anderen inpersoone oft goeden buyten der stadt ende vrijheyt niet aenspreken, com-meren oft te rechte betrecken, is hier voren naerder verclaert int seven-thienste artijckel, onder den Titel van Binnen-Poorters, t'sij gheboren oftgeëedde.

4. Item een Poorter oft ingheseten en verliest sijne Poorterije noch inghe-setenschap niet, al ist dat hy insghelijcks elders huys, comptoor, winckel oft camer houdt.

p228

TITEL XL.

VANDER ISSUE ENDE PONDT-PENNINGHEN.

1. Inden eersten van alle goeden haeffelijcke ende erffelijcke, binnen deseStadt ende Vrijheyt wesende, van eenigen Ingheseten, Poorter oft Poor-tersse, oft buyckvast woonende binnen de stadt oft vrijheydt, van wat stateoft conditie hy waere, gheestelijck oft weertlijck (wtghenomen de coopliedenvande wtlandtsche natien), ab intestato verstervende, oft by testamente oftanderen wtersten wille toecomende op eenighe persoonen, gheestelijck oftweertlijck, buyten der stadt oft vrijheydt gheseten, is men schuldich tebetalen totter voorschreven stadt behoeve, te weten, de persoonen die binnenBrabant geseten sijn, het sy in steden oft vrijheden, dorpen, oft ten plattenlande, den xxten. penninck: ende die buyten Brabant gheseten sijn, in watConinckrijcken, Landen, steden oft plaetse dattet ware, den xsten. penninck,al waert saecke datse binnen deser stadt onvercocht ende onverthiert bleven.Welcke issue valt ende verschijnt terstont na de doot vande voorschreveningeseten, poorteren oft poorterssen, oft buyckvast inwoonende, al waertoock soo dat de selve buytenlieden terstont nae de doot des aflijvigenquamen binnen deser stadt woonen. Ende moet de selve Issue betaeltworden vande ghereetste goeden diemen inden sterfhuyse bevinden sal,voor ende al eer men procederen sal tot scheydinghe ende deylinghe vandegoeden.

2. Item van alle schulden, die luyden van buyten deser stadt ende vrij-heyt den sterfhuyse schuldich sijn, insgelijcks van alle haeffelijcke goedenende coopmanschappen buyten dese stadt wesende, den sterf-huyse toe-behoorende, is men schuldich Issue te betaelen inder manieren voor-schreven.

3. Van ghelijcke ist oock aengaende huysen ende gronden van erven buyten deser stadt ende vrijheydt gheleghen, ter plaetsen daer huysen oft gronden van erven haef-deylich sijn.

4. Item soo wanneer yemanden eenighe goeden in tochte gelaten,

p230

gemaeckt oft ghegeven sijn, daeraff de proprieteyt eenighe persoonen buy-ten deser stadt ende vrijheyt geseten toecomt, is de tochtenaer terstont naedien dat de tocht op hem ghecomen is, schuldich cautie te stellen van degoeden even groot in goede reparatie te houden: ende nae des tochtenaersaflijvicheyt is de proprietaris gehouden de selve goeden te verissuen indermanieren voorschreven.

5. Item de voorschreven issue is een buyten-poorter van Antwerpen soo wel schuldich te betalen als ander buyten-lieden, soo wanneer hy eenighe goeden alhier comt deylen.

6. Item, bastaerde kinderen van gheestelijcke persoonen, sijn ghehouden issue te betalen vande goeden hen by hunnen vadere ghemaeckt oft ghelaten, gelijck andere vremde: ten ware datse Poorters deser Stadt gheweest waren eer de goeden op hen ghecomen sijn.

7. Een Poorter oft poortersse, oft buyckvast inwoonder der voorschreven stadt, gaende woonen in ander steden oft plaetsen, is ghehouden sijne goe-den te verissuen inder manieren als boven, al waert saeeke dat hy hem hadde doen ontpoorteren, oft als buyten-poorter doen opschrijven, alsoo verre hy voor sijn vertreck metten Issue-meesters niet overcomen en is.

8. Item als eenich ingheseten Poorter sijne bruydt buyten de stadt ende vrijheyt beslaept, sonder voorgaende consent van Borghemeester, oft ander-sins sijne poorterije verbuert, is schuldich van sijne goeden Issue te betaelen als voren.

9. Item d'aenveerders vanden sterfhuyse ende achterghelaten goeden vanden aflijvighen, t'sij erfghename oft executeurs van testamenten oft andere, in wat qualiteyt sy het voorschreven sterfhuys ende nagelaten goeden aenveert hebben, daer in eenighe buyten-lieden paert oft deel hebbender Issuen subject, sijn ghehouden den Issue-meesters deser stadt, soo wan-neer sy des begeeren, te doen ende te leveren Inventaris authentijck van allede goeden die totten sterfhuyse behooren, also wel die buyten onder devrijheyt, als binnen der stadt ghelegen sijn : om daer wt te weten de goe-den diemen schuldich is te verissuen : Midtsgaders, des versocht sijnde,onder eedt te verclaren, dat sy geen goeden vervremt en hebben, doen endelaten vervremden, om de stadt van heure Issue te frustreren.

10. En vermoghen oock de voorschreven aenveerders van sulcke sterf-

p232

huysen gheen goeden vande selve sterfhuysen te laten paerten oft deylen, noch wech vueren, ten sy dat de stadt van heure Issue voldaen sy, op de pene na beschreven.

11. Item d'Oudecleercoopers en moghen de goeden van alsulcke sterf-huysen, daeraf men Issue schuldich is, niet schatten, vercoopen noch pen-ninc-weerden, t'en sy dat sy daer af de kennisse eerst aende Issue-meestersgedaen hebben, op de pene van twelf Rijders, van oudts daer toe geordi-neert, d'een derdendeel den heere, d'ander der stadt, ende het derde denIssue-meester.

12. Ende waert dat de persoonen die van buyten alhier alsoo eenighe goeden haelden, waren wt eenighe steden oft landen daermen van Issue min oft meer, dan voorschreven is, gheven moet, souden alhier van Issue min oft meer oock moeten gheven.

13. Item persoonen gheseten in eenighe besloten steden, daer Poorteren oft Inghesetenen gheen Issue schuldich en sijn te gheven, en sijn alhier oock in gheen Issue ghehouden.

14. Item men is ghewoon van alle huysen, hoven, erven ende plaetsenbinnen de stadt ende vrijheyt gheleghen, die verandert, vermangelt oftvercocht, oft by lastighen titel veralieneert worden, van wat state oft conditievan lieden de selve coopers oft vercoopers oft contractanten sijn, t'sij ghees-telijcke oft weertlijcke persoonen, minder oft meerder van jaren, Inghese-tene deser stadt oft lieden van buyten, Cloosters, Gods-huysen, Capittelen,Natien, Gheselschappen oft Broederschappen, oft hoedanighe andere persoo-nen oft Collegien, pondt-penningen te betalen, totter stadt fortificatiebehoeve: Te weten, moet de vercooper betalen van elck pont Brabantserffelijck dattet selve huys, erve oft plaetse vercocht oft weerdich gemaecktoft gheappretieert wort, eenen schellinck brabants eens: ende de coopervan ghelijcken. Wel verstaende datmen de selve pont-penninghen nietschuldich en is, eer de goedenisse voor Schepenen deser stadt gepasseertis: Welcken achtervolgende men hem oock voortaen sal schuldich wesen tereguleren.

p234

TITEL XLI.

VANDE RECHTEN GHEHOUDE PERSOONEN AENGAENDE.

1. Inden eersten, die ten houwelijck willen comen, moghen voor t'solem-nizeren van heuren houwelijcke ende voor hen trouwen, maecken heurehouwelijcksche voorwaerde : ende moeten sulcke houwelijcksche voorwaer-den stadt grijpen, al waren die buyten deser stadt ghemaeckt: oock nietteghenstaende datse contrarie den stadt rechte oft teghens de decisie Authen-ticae oequalitas, Codice de pactis conventis mochten gemaeckt wesen. Tenware dat de selve anderssins inhielden eenighe conventien oft voorwaerdenbyde stadt oft ghemeyne geschreven rechten verboden.

2. Niettemin wordt de proprieteyt van onruerende goeden oft renten tenhouwelijc ghegeven by houwelijcsche voorwaerde, ghetransporteert, ghe-constitueert ende gheaffecteert: niet teghenstaende dat het selve voor Sche-penen niet en is ghepasseert, noch d'erffbrieven overghegeven, gelijck hiernae onder den Titel van Contracten, opdrachten, hypotheken ende verbinte-nissen van onruerende goeden ende renten breeder gheseght wordt.

3. Maer een man die insolvent is, ende te houwelijcke tredt, en mach tot voordeel van sijnen wijve geen houwelijcsche voorwaerde maeeken, nocli sijnen wijve duwarie gheven van sijne goeden, daer mede sijne crediteuren souden moghen sijn gheprejudicieert.

4. Item conventien in houwelijcsche voorwaerden gestelt, daerby de toe-comendé, man ende wijf, oft eenich van hen, gedisponeert hebben vandesuccessie van henne oft sijne goeden by titel van institutie van erffghenaem,en sijn van geender meerder weerden noch effecte, dan testamenten oftdispositien van wtterste willen.

5. Desghelijcs soo wanneer by houwelijcsche voorwaerde ondersprokenis, dat d'inghebrochte goeden ten scheyden vanden bedde wederkeerensouden ter sijde-waerts van daer die ghecomen sijn, moghen man ende wijfdien niet tegenstaende nade consummatie vanden houwelijc daeraff dispo-neren soo't hen goet dunct.

6. Item wanneer ouders heuren kinderen eenich goet ten houwelijck geven, op zekere conditien inde houwelijcsche voorwaerde ondersproken, als-dan en moghen de kinderen vande selve heure houwelijcksche goeden

p236

(hen by heure ouders op die conditien ghegheven) anders niet disponeren in prejudicie vande voorschreven houwelijcsche voorwaerde, oft achterdeel van heure ouders.

7. Item als in eenighe houwelijcsche voorwaerde yet ghedisponeert is totproffijte van eenen derden, aengaende goeden oft saecken den toecomendenman oft vrouwe niet toebehoorende, en moghen de voorschreven ghehoudepersoonen t'selve niet breken, casseren noch veranderen in prejudicievanden ghenen wien recht byde selve dispositie van houwelijcsche voor-waerde is geacquireert. Dan, soo verre man ende wijf, by contracte vanhouwelijcsche voorwaerde, yet hebben versien oft ghedisponeert van heureygen goeden, tot proffijte van eenen derden, moghen dien niet teghenstaendet'selve wel breken ende veranderen.

8. Item de costume deser stadt, dicterende dat de doode sijnen naestenerffgllenaem, bequaem om te succederen. stelt inde possessie van sijne nage-laten goeden, niet tegenstaende eenighe testamentelijcke dispositien, codi-cillen, donatien ter caussen vander doot oft diergelijeke ordinantien tercontrarien, de welcke men in Bourgoensche tale noemt Le mort saisit le vif,en is gheen stadt grijpende in respecte van goeden byden eersten aff-lijvi-ghen van man oft wijf achtergelaeten, daeraf by sijne houwelijcsche voor-waerde tot behoeve vanden lancst-levenden is ghedisponeert.

9. Item soo wanneer vader ende moeder gelijckelijck heuren kindereneenich houwelijch goet gheloven, oft van tselve te betalen hen obligatiengheven, oft schulden daerom maccken, t'zy voor Notaris ende ghetuyghen,oft anderssins onder hen handteecken, moet de vrouwe die soo wel als deman helpen betaelen.

10. Van ghelijcken is een moeder oft groot-moeder weduwe sijnde, ghehouden sulcke henne geloeften te voldoen.

11. Maer een Stief-moeder, die met heuren man by contracte vanhouwelijcsche voorwaerde voor Notaris ende ghetuyghen ghepasseert, oftanderssins onder heur handteecken yet gheloeft heeft, met heurs mansvoordochtere oft sone, oft oock voor eenen vremden, ten houwelijckete gheven, en is wt alsulcke gheloefte niet ghehouden. t'en ware dat syt'selve voor Schepenen met eenen vremden momboor solemnelijck gheloefthadde.

12. Alle mans persoonen ghehouwt sijnde, sijn wt de momboorye, ende

p236

moghen alle contracten passeren, hoe jonck datse sijn: ten ware dat systadt-kinderen ghemaeckt ende als prodigue ghepubliceert waren, oft datsy, onder henne vijfventwintich jaeren noch wesende, eenighe onruerendegoeden wilden alieneren oft belasten, dwelck sy voortaen sonder consentvande weth niet en sullen vermoghen te doen, achtervolgende d'ordinantievanden jare veerthien hondert vijf en-negentich, den xxix. Martij.

13. Een vrouwe, terstondt naer datse ten houwelijck ghecomen is, al heeftsy vader oft groot-vader, oft momboor noch levende, is inde macht, plichtende momboorije van heuren man, ende van niemandt anders, ende envermach gheen contracten, diemen heet tusschen de levende, voorwaerden,bekentenissen noch verbintenissen, in rechte noch daer buyten, doen oftmaecken, noch oock in rechte in aenlegghers oft verweerders stede staen(wtghenomen eene coopvrouwe heuren handel aengaende), noch heurliederghemeyne noch heure eygen goeden administreren, sonder authoriteyt,wille ende consente van heuren man. Ende oft sy contrarie dede oft ghedaenhadde, die contracten, voorwaerden, verbintenissen ende acten sijn, nul endevan onweerden.

14. Item een man als momboir van sijn huysvrouwe, mach alle heure actien, schulden ende incomen, in heuren naem ende van heuren tweghen vervolgen, heysschen ende verantwoorden, sonder authorizatie, consent oft procuratie van sijn huysvrouwe.

15. Ende soo geringhe als man ende wijf ghehoudt sijn, is de man demeester vande gereede ende meuble goeden hen beyden toebehoorende,niet teghenstaende van waer datse ghecomen, oft te houwelijck ghebrochtsijn : Ten ware dat inde houwelijcsche voorwaerde expresselijck andersware ondersproken : oft dat de vrouwe hadde begonst by arrest te proce-deren tot conservatie van haere dotale ende inghebrochte goeden.

16. Ende mach een man alle sijns selfs goeden, haeffelijck ende erffelijck,hoedanich die sijn, die van sijnder sijden inghebrocht oft gecomen sijn, welvercoopen, sonder aensien van sijnen wijve, ende oock teghens heurendanck ende wille : in prejudicie vande welcke hy nochtans by testamenteoft anderen wttersten wille niet en vermach van sijne inghebrochte haeffe-

p240

lijcke oft haeff-deylighe goeden [te] disponeren, soo wanneer sijnder huys-vrouwe anderssins ten scheyden vanden bedde-recht, totter helft vande selvegoeden competeren soude.

17. En mach oock sijns wijfs onruerende goeden oft renten, erffelijck oftlijftochten, van heurder sijden ghecomen (al waren't oock haeff-deylighegoeden) niet vercoopen, alieneren noch belasten, in al noch in deele, danten bysijne, wille, wete ende consente van sijnen wijve, die d'alienatie oftbelastinghe daeraff, met assistentie van haeren man, selve moet bekennen,ende willichlijc onbedwongen passeren voor Schepenen : Ende oft hycontrarie dede, soude sijn nul ende van onweerden.

18. Item een wt-reycker oft debiteur van rente comende vande zydevande vrouwe, en mach voortaen de selve niet affquijten, ende mette betae-linghe vande hooft-penninghen aenden man ghedaen, niet ghestaen, nochhem ende sijnen pandt daeraf ontlasten: t'en ware dat hy de selve afquy-tinghe dede met wete ende overstaen (in presentie van Schepenen) vandehuysvrouwe vanden ghenen aen wien d'affquijtinghe soude gheschieden.

19. Ende al eest dat een mans-persoon met sijn eygen handt-schrift, t'zyopten rugge vanden Rent-brief, oft anderssins, bekende vande hooftsommevan eenighe Rente van sijnder sijde ghecomen oft gheconquesteert betaeltte sijne, en sal voortaen de pandt daer door vande Rente niet ontlast wesen.t'en sy dattet voor Schepenen behoorlijck ghepasseert is, daer toe hy bypersonele actie mach bedwongen worden.

20. Item mach een vrouwe met eenen vremden momboor heur gegeven metten rechte, voor Schepenen, heuren man constitueren ende machtich maecken, om haer goeden, soo wel dotale als andere, in al oft in deele te vercoopen, alieneren oft belasten, ende oock om heur te verbinden.

21. Ende wordt de vrouwe versien van eenen vremden momboor in deser manieren: De Marcgrave, Schouteth, Onderschouteth, Amptman, sijnen Stadthouder, Buyten-Borgemeester, oft d'oudtste vande twee Schepenen, maent den anderen Schepen segghende, Ick mane u, oft ick nae recht gehou-den sy dese vrouwe-persoon te gheven eenen vremden momboor? Daer op d'een vande Schepenen antwoordt: Belieft u te hooren t'vonnisse, dat ghy my ghe-

p242

maent hebt? Ende nadien de Maender gheseght heeft dat jae, Soo segt de ghemaende Schepen: Soo wijse ick, dat ghy schuldich sijt nae recht, dese vrouwe-persoon te gheven eenen vremden momboor, om haer daer mede te moghen behelpen in rechte, sonder des momboors cost, last oft schade. Ende alsdan soo nemt de Secretaris, als ghegheven momboor, alsulcke vrouwepersoon metter handt, ende wordt alsoo t'contract oft acte ghepasseert.

22. Maer een vrouwe, oock met heuren man, en sal voortaen voor Notaris ende ghetuygen niemanden moghen machtich maecken, om voor Heer ende Weth daer dat behoort, heure onruerlijcke goeden op te dragen ende belas-ten : ende sullen de belastinghen ende transporten ter contrarien gedaen, wesen van onweerden.

23. Ende soo wanneer dat de man is absent, vermach de vrouwe, by requeste oft anderssins, van Borghemeester ende Schepenen versuecken ende obtineren consent, om active ende passive in rechte te staen, ende heur ende heurs mans goeden ende recht vervolghen ende verantwoorden.

24. Ende als de man, present sijnde, weygert oft anderssins in ghebreke is sijnder huysvrouwe goeden, rechten oft actien voor te staen, vermach insghelijcs t'selve de Weth te kennen [te] geven, ende consent verworven, om heur goeden, rechten ende actien selve gade te slaen ende te verant-woorden in rechte ende daer buyten.

25. Item al eest dat ghehoude vrouwen niet en moghen eenighe contracten oft voorwaerden deughdelijck passeren, dan ten by-sijn ende met consente van heure mans : moghen nochtans, in absentie ende sonder consent van heure mans, testamenten, codicillen ende diergelijcke wtterste willen wel maeken ende passeren, ende van heure goeden disponeren, oock sonder vremde mombooren, ghelijck dat oock een man, in affwesen ende sonder consent van sijne huysvrouwe, mach testamenten ende wtterste willen passeren, naer sijn gheliefte: Maer en moghen malcanderen noch d'een den anderen byden selven heuren testamente oft dispositien geenssins prejudicieren in heuren rechte.

26. Ende soo wanneer eenighe mans sijn fugitijf oft insolvent edegen, latiteren, oft cessie hebben gedaen, furieus, simpel oft cranck van sinnen gheworden sijn, ende anderssins hen verstandt niet wel ghebruyckende, indien sulcke mans huysvrouwen eenighe contracten oft voorwaerden willen valide passeren, Soo moeten sy den Heeren Borgemeester ende Schepenen te ken-

p244

nen geven de redene waerom, ende wat contracten sy passeren willen. Endevinden de Heeren t'selve voor de vrouwen nootsaeckelijck oft oorboor tewesen, alsdan interponeren sy daertoe hen decreet ende consent: endeworden alsoo de selve vrouwen (naevolgende dien decrete) versien vaneenen vremden momboor, daer mede sy die contracten alsdan wettelijckpasseren moghen, ende niet eer.

27. Item een vrouwe willende procederen tegen haeren .man oft op sijne goeden by Procureur, is gehouden de procuratie te passeren voor Schepenen met eenen momboor, d'welck oock gheschieden mach in absentie van haeren man.

28. Item een wijf die eenen man heeft van quaden regimente, ende sijnegoeden qualijck ende onnuttelijck verdoende, oft anderssins tenderende totquade fortune, oft beginnende sijne goeden qualijcken te ghebruycken, machheuren man bedwinghen met rechte, heur te versekeren van heure goeden,die sy aen hem ten houwelijck gebrocht heeft, ende oock staende den hou-welijck van heurder sijden verstorven oft aengecomen sijn, al warent oockniet dan penninghen oft ghereet gelt gheweest : ende vermach tot dieneynde oock heurs voorschreven mans goeden [te] doen arresteren, besettenende wtwinnen.

29. Ende als een ghehouwt man in overspel leeft, mach de vrouwe aen-gaende der cohabitatien van heuren man scheyden, indient haer belieft:ende moet de man alsdan haer alle heure inghebrochte goeden, ende dievan heurder sijden ghecomen sijn, oft de weerde van dien, met alle t'genedat tot heuren lijve ende rugghe behoort, laten volghen, ooc half de con-questen ende haef-deylighe goeden, ende totten dien t'voordeel : t'en sydat by houwelijcksche voorwaerde anders, aengaende het deylen vandegoeden int scheyden vanden bedde, ware ondersproken.

30. Item een wijf die haer misdraecht ende in overspel leeft, mach byharen man gherepudieert worden, ende verbeurt de bladinghe van heureinghebrochte ende aengestorven, ende oock vande conquesten ende haef-deylighe goeden, soo langhe sy leeft, tot haers mans behoef: des moet hyhaer laten alleenlijck heure dagelijckse cleederen, ende haer tamelijck onder-houden ende doen alimenteren tot eenige eerlijcke plaetse, daer't hem oftde Weth goet dunct : Ende en wilt sy daer niet blijven, en is de man haergeen cleedinghe oft alimentatie meer schuldich: Behoudelijc dien, hadden

p246

sy kinderen tsamen, moet de man de kinderen met de bladinghe onder-houden, ende die belegghen ter ordinantie vande Heeren. Maer soo verre deman selve oock oneerlijck gheleeft ende overspel ghedaen heeft, oft namaelsdede, moghen alsdan paerten ende deylen, al oft t'houwelijck metter doodtware ghescheyden, oft dat sy ghedivortieert waren.

31. Item sulcke vrouwe, indien zy voor haers mans doot met hem niet en is ghereconcilieert gheweest, heeft oock haer duwarie verbeurt ghehadt.

32 Insgelijcks een man die in overspel leeft, verbeurt t'gene dat hem wt crachte vande houwelijcksche voorwaerde (indien sijne huys-vrouwe eerst voor hem storve) toecomen soude, ghelijck de vrouwe.

33 Item alle Schepene brieven, instrumenten, vasticheden oft maeckin-ghen, hoedanich die oock waren, daer mede d'overspelders d'een den ande-ren yet ghemaeckt souden moghen hebben, sijn nul ende van onweerden.

34. Een vrouwe die gheen coop-wijf en is, en mach gheen schulden maecken oft contraheren, daer van heure man eenighe prejudicie can ghe-hebben : ende en is de vrouwe noch heure man daer vore niet convenibel,ten ware van huysrade oft andere saecken die binnen den huyse gecomenwaren, daer hare man af hadde gheprofiteert, oft die in heurder beyderoorboor waren bekeert.

35. Item een vrouwe geen coop-vrouwe wesende, geteeckent hebbendeeene obligatie met heuren man, mach t'selve wederroepen, ende en is dieonderteeckeninghe heur niet prejudiciabel, soo verre sy. daeraf niet en heeftgeprofiteert ghehadt: ten ware dat d'obligatie wettelijek voor Schepenenmet heuren voorschreven man ghepasseert ware.

36. Ende voor haren man en can noch en mach een vrouwe heur nietvalidè verbinden, oft yet gheloven, oft borghe blijven, t'en zy dat sy eerstby consente vanden selven heuren man versien sy, ter manisse ende metvonnisse van Schepenen, van eenen vremden momboir, die heur int passerenvanden selven contracte moet assisteren, ende met heur dat contract beken-nen, inder manieren voorschreven, ende dat ghedaen hebbende, is endewordt alsdan de vrouwe (weder sy onder de 25. jaren oudt is, oft daerover) daer voren convenibel, ghelijck een mans persoon: niet teghenstaende.dat de selve vrouwe niet en heeft gherenuncieert Beneficio Senatusconsulti

p248

Velleiani, ende te voren daer van niet en is gecertioreert gheweest (al istdat men nu ghewoonlijck is in alsulcke contracten de vrouwen te doenrenuncieren t'beneficie Senatusconsulti Velleiani, ende haer vanden effectevandien te waerschouwen ad abundantiorem cautelam), ende oock niettegenstaende dat de penninghen, daeraf de selve schult toecomt, niet gheco-men en sijn inden oorboor vander vrouwen, ende dat sy heur de coopman-schap van heuren man niet en heeft onderwonden, oft van sijnen state endeschulden niet gheweten en heeft.

37. Nochtans in allen gevalle daer een vrouwe voor haers mans schuldensoude verbonden sijn, en mach voor de selve schulden niet ghevangen gesteltworden, gelijck dit onder den Titel Van arrestementen ende apprehensienvan persoonen om Civile saecken oock geseght is.

38. Item vrouwen die geen coop-vrouwen en sijn, moghen alderhande schadelijcke contracten, die sy sonder rechtelijcken momboor ghedaen hebben, renuncieren ende af gaen.

39. Item een vrouwe sittende inden winckel oft aen't bert van heuren man, daghelijcks vercoopende ende wt metende, en wordt daer dore niet gheacht noch ghehouden voor een coopwijf, noch en is daer dore in heurs mans schulden niet ghehouden.

40. Maer een vrouwe die, soo wel in absentie als presentie, met wete endeconsente van heuren man, coopmanschappen doet, daghelijcks op haerennaem ende gheloove innecoopt ende wtvercoopt, wordt ghehouden endegheacht voor een coopwijf: ende mach ooc in af wesen heurs mans alder-hande contracten, heuren handel concernerende, aengaen oft maecken, endeborchtochten doen ende gheloven den selven heuren handel aengaende:ende wt oorsaecken van dien als aenleggersse ende verweerdersse haer rechtvervolghen ende verantwoorden.

41. Item een gehoude vrouwe, al is sy een coopwijf, en mach heureonruerende goeden oft renten niet belasten, vercoopen, transporteren nochverhueren, dan ten bysijne ende met consente van heuren man : t'en waredatse haere inghebrochte goeden hadde wtghewonnen: in welcken ghevallesy met authorizatie vande weth, oock in afwesen heurs mans, soude mbgenheure goeden vercoopen oft belasten.

42. Een coopvrouwe met haren man doende de coopmanschap, is met haren man gehouden alle heure schulden te betalen.

p250

43. Item als een vrouwe by wete oft consent van haren man abstracten oft separaten handel oft coopmanschap doet, obligatien oft schulden maeckt, is selve ende haer man mede schuldich haere schulden te betalen.

44. Maer de schulden die haer man heeft gemaeckt in sijnen separatenhandel, en is sy niet voorder gehouden mede te betalen dan heure coopman-schappen ende conquesten strecken, ende niet met heure dotale ingebrochteoft verstorven goeden.

45. Nochtans t'goet vanden handel oft coopmanschappen (hoe abstractdattet sy) byde vrouwe oft man ghedaen, met de crediten daer aff endeop gecomen (soo wanneer de man ten scheyden vanden bedde niet insolventen is), sijn deylbaer half ende half, als ander vercreghen goet.

46. Ende na dien dat de schulden ghemaeckt by een gehoude coop-vrouwe, doende separaten handel, betaelt sijn, vermach voor haer dotaleende ingebrochte goeden t'ageren, ende haer recht van preferentie aen haersmans goeden hebben, soo wanneer hy tot insolventie gecomen is.

47. Item als een vrouwe naer t'fallissement van haeren man eenenabstracten handel met haere dotale inghebrochte oft verstorven goeden, oftpenninghen contant, oft op haer gheloove doet, ende daer mede conques-teert, soo en zijn ten scheyden vanden bedde haere gheconquesteerde goe-den niet deylbaer half ende half, maer moeten de selve vrouwe alleenevolghen oft haere erfghenamen.

48. Man ende vrouwe ghehout sijnde, moghen ghesamender handt alder-hande contracten passeren, heurder beyden, oft des eens goeden van henbeyden aenghaende: oock heure dotale ende paraphernale goeden, huysen,erven ende renten, erffelijck ende lijftochten, ende voorts alderhande onrue-rende goeden voor Schepenen alieneren, transporteren ende t'erve gheven,de selve oock belasten, ende daer af disponeren na huerder belieften, endedaer af Schepene brieven passeren ende verlijden: welcke contracten endeverlijdinghen alsoo ghepasseert sijnde, en can noch en mach de vrouwe totgeenen daghe wederroepen oft te niete ghedoen.49. Item als man ende wijf ghesamentlijck hebben ghemaeckt hen testa-ment, dat mach elck van hen wel weder-roepen soo vele alst hem aengaet,soo wel voor als nae t'scheyden vanden bedde, al hadden sy oock malcan-deren gheloeft dat niet te doen.50. Maer wie van hen beyden binnen den houwelijc het gemeyn testament

p252

wederroept, sonder consent oft wete vanden anderen, en mach niet ghenie-ten oft profiteren van t'ghene dat hem d'andere by dien testamente heeftghemaeckt ende ghelegateert gehadt. Behoudelijck dat de lanckst-levendenae de doot vanden eersten aflijvigen wel andersins mach disponeren vansijne eygen goeden, ende oock sijn legaten behouden hem byden aflijvigengelaten ende ghemaeckt.

51. Maer soo wanneer man ende wijf malcanderen geven, laten endemaecken eenich huys, hoff, landt, sandt, erfrenten, oft onruerende goet, henbeyden ghemeyn toebehoorende, om by den lanckst-levenden van henbeyden sijn leefdage lanck alleene gheheel ende al ghebruyckt te worden,op conditie dat nae de doot des lanckst- levende, dat gheheel huys, landt oftrente soude moeten toecomen ende blijven heuren kinderen oft erfghenamen :Soo verre de lanckst-levende dat huys, rente oft erve alsoo nae de doot deseersten aflijvigen, ende op die conditie, aenveerdt, ende geheel blijft besit-tende, en mach als dan van sijne helft niet anders disponeren, noch t'selvehuys, erve oft rente, in all oft deele vercoopen, alieneren, belasten nochbecommeren: maer moet dat in dien ghevalle gheheel laeten volghen denghenen dien dat byde ghemeyne dispositie oft testamente gheordineert isgheweest, wt crachte vanden welcken hy dat gheheel is blijven besittendeende ghebruykende.

52. Item alle donatien, bekentenissen, contracten ende andere acten inter vivos tusschen man ende wijf staende den houwelijck ghedaen, sijn van onweerden, al waren die oock voor Schepenen ghepasseert.

53. Behoudelijck dat cleederen, ringhen ende ander cleynodien die de man sijnder huys-vrouwe staende den houwelijcke ghegeven heeft (alsoo verre de selve sijne conditien niet en excederen. noch gedaen en sijn in fraude vande Crediteuren) sijn der vrouwen toebehoorende.

54. Ende al ist dat een vrouwe nae haers mans doot haer dragende als Creditrice, sijn sterfhuys verlaet, ende niet te min sulcke cleynodien ende cleederen blijft behoudende, en wordt daer by niet geprejudicieert, noch verstaen haers mans goeden versteken te hebben.

55. Item, man ende wijf voor haer houwelijck ghemaect hebbende con-tract van houwelijcksche voorwaerde, moeten t'selve achtervolghen, sonderdaer aff te gaen ende aen stadt recht hen te moghen houden : maer moghenwel by testamente oft codicille anderssins daer af disponeren: In welcken

p254

ghevalle moet het testament, soo wanneer dat by de doot is gheconfirmeert,in respecte vanden aflijvighen stadt grijpen : maer in respecte vandenlanckst-levenden (niet teghenstaende oock sy ghesamender handt het testa-ment ghemaeckt, ende by den selven testamente de houwelijcksche voor-waerde gherevoceert hadden) heeft de selve lanckstlevende keuse, oft hyhem houden wilt aen dien testamente, oft aen de houwelijcksche voor-waerde, Codicille oft Donatie causa mortis, die sy ghemaeckt moghenhebben: Welcke keuse mach de lanckst-levende, oft sijne erfgenamen, doenende te wercke stellen, als hy daer toe by partie bedwonghen wordt, sonderdatter anders eenighen tijt toe staet.

56. Ende inghevalle den Lanest-levende yet byden testamente, Codicilleoft Donatie caussa mortis wordt ghemaeet boven t'gene hem wt crachtevande houwelijcsche voorwaerde competeert, mach t'selve ghenieten : tenware dat byden selven testamente, Codicille oft Donatie caussa mortis dehouwelijcsche voorwaerde gecasseert werde: in welcken gevalle de lancst-levende heeft keuse als vooren, weder hy hem houden wilt aende houwe-lijcsche voorwaerde, oft aen het testament, Codicille oft Donatie caussamortis.

57. Mogen man ende wijf, gheen voor-kinderen hebbende, malcanderen by houwelijcsche voorwaerde, testamente, Codicille oft donatie caussa mortis alsoo vele van henne goeden by hen achter te laten geven ende gunnen alst hen belieft : behoudelijck heurlieder kinderen henne legitime portie.

58. Maer man ende wijf voor-kinderen hebbende, en mogen by houwe-lijcsche voorwaerde, testamente, donatie noch eenigerhande dispositie.d'een den anderen, oft elcks anders erfgenamen, noch kinderen van hennenhouwelijcke, staende den selven houwelijcke yet meer geven, laten oftmaecken directelijck oft indirectelijck, dan soo vele elcks kindts ghedeeltein hen achter te laten goeden bevonden sal worden te bedraghen endebedraghen soude ghehadt hebben, inghevalle datter geen testament ghe-maect en ware : Ende wat donatien, duwarien, giften oft legaten man endewijf malcanderen oft yemanden anders in fraude van desen, als vore, meergheven oft maecken (excederende een van heurs kindts ghedeelte), is nulende van onweerden: ende alsdan gestaen de kinderen, laetende heurenlancst-levende stief-vader oft stief-moeder met hen deylen inde achterge-laten goeden, al oft hy oft zy mede inde achtergelaten goeden een kindt

p256

waren: ende voorder en sijn de voor-kinderen niet ghehouden den lancst-levende, sijne kinderen oft erfgenamen yet te derven betalen oft laetenvolgen: Dies moet (niet teghenstaende tvoorschreven kindts ghedeelte) deStief-vader oft stief-moeder altijts deylen inde conquesten ende haef-deyligegoeden, ende anderssins achtervolghende den stadt-rechte.

59. Ende alst byde houwelijcse voorwaerde versien ware dat d'inghe-brochte goeden van man oft wijf, souden ten scheyden vanden bedde tersijden-waerts keeren van daer die ghecomen sijn, en soude in dien ghevallede ghene die tot sijnen tweeden bedde, als voren, ghecomen is, in prejudicievan sijne kinderen oft kindts-kinderen sulcke houwelijcsche voorwaerdeniet moghen wederroepen, om onder t'decksel vande selve revocatie, meerdan eens kindts ghedeelte den Stief-vader oft stief-moeder, by testamenteoft anderssins te laeten.

60. De lancst-levende van man ende wijf en behoudt gheen tocht met allen aende goeden des eerst aff-lijvigen binnen de stadt oft vryheyt ghelegen: Ten ware dat byde houwelijcsche voorwaerde oft andere dispositie den lancst-levende de tocht ghemaect ende ghelaten ware.

61. Moet des niettemin de lancst-levende (oft sijne erfgenamen ingevallede selve lancst-levende quame te sterven eer hy oft sy van t'voordeel vol-daen ware) vooren wt hebben het voordeel voor alle deylinghe inde haeffe-lijcke goeden, waer datse gheleghen sijn: al waert oock dat de man oft wijfbuyten mochten ghestorven wesen, achtervolgende den statute ende speci-ficatie int eynde van desen Titel ghestelt.

62. Item wanneer datter by eenighe houwelijckse voorwaerde duwariegheconstitueert is, en mach de Lancst-levende van man oft wijf gheen voor-deel inde ghemeyne meubele goeden hebben oft heysschen naden Stadt-rechte: Ten ware dat inde houwelijcsche voorwaerde expresselijck waereondersproken, dat de lancst-levende soude hebben sijn voordeel, oft dat degoeden (daer af inde houwelijcse voorwaerde niet ghecaveert en is) soudenghedeylt worden nae t'stadt recht.

63. Item alle onruerende goeden, diemen noemt haeff-deylighe goeden,soo wel ingebrochte als verstorven, als huysinghen, hoven, landt, bemden

p258

ende gronden van erven, ghelegen binnen de stadt oft vryheyt van Antwerpen, van wiens sijde die ghecomen sijn, gheene wtghenomen: ende oockalle onruerende vercregen goeden, waer datse gheleghen sijn, sijn ghemeynende deylbaer halff ende halff tusschen den lanckst-levende ende d'erffghe-namen vanden eersten afflijvighen, ghelijck oft al ghereede ende meubelegoeden waren : Ten ware dat inde houwelijcksche voorwaerde tusschenman ende wijf expresselijck anders ware ondersproken.

64. In prejudicie vanden welcken en mach een vrouwe, nae d'af-lijvicheytvan haeren man, heure ingebrochte oft verstorven goeden niet heysschen,noch pretenderen wt haers mans sterf huys daer mede te blyven, sonder denwille vande erffghenamen van heuren voorschreven man, soo wanneer dat deman niet en is insolvent gestorven, noch becommert sterfhuys achter en laet.

65. Ende als ter plaetsen daer de geconquesteerde erf-goeden, t'zy leenoft andere, ghelegen sijn, andere costume ware, soude de weerde vandeselve goeden voor d'een helft moeten goet ghedaen worden den ghenenwien de goeden in specie niet en volghen, ende blijven de pachten van dienghemeyn tot dat de helft vanden prijs voldaen is.

66.. Item onder de gheconquesteerde goeden is oock begrepen t'ghene by Peters oft Meters opte vunte ghegheven wordt: Ten ware dattet expresse-lijck ghegheven ware tot behoeve vanden kinde.

67. Item alle ghereede goeden, t'sy vercreghene oft andere, huysraet,coopmanschap, gelt, silver, ghemunt oft onghemunt, pachten, achterstellenende incominghen van renten, van huysen, van lande ende van erffgoeden(totten daghe toe vander aff-lijvicheyt des eersten aff-lijvigen, ende alsoo naerate vanden tijde geloopen) ende alle andere personele actien ende creditenoft schat-schulden van man ende wijf, al waren die oock met borch-tochteoft hypotheke versekert ende met verloop belast, sijn deylbaer halff endehalff tusschen den lancst-levenden, ende de erff-ghenamen vanden eerstenaff-lijvighen (mitsgaders tusschen andere erff-genamen) ghelijck meubelenende ghemeyne goeden: niet teghenstaende waer ende tot wat plaetsen datde debiteurs woonachtich sijn : Ten ware dat anders respectivelijc indehouwelijcksche voorwaerde oft by testamente ghedisponeert ware.

68. Item alle vercregene ende ghecochte goeden, die man ende wijfstaende heuren houwelijcke winnen, conquesteren oft vercrijghen, als voren,sijn emeyn halff ende halff, niet tegenstaende dat d'eene van hen beyden

p260

alleene daer in ghegoet is ende in de brieven genomineert staet : Ghelijckdat oock int scheyden ende deylen tusschen andere erffghenamen, allegheconquesteerde goeden, t'zy ruerende oft onruerende, byden afflijvighenachtergelaten, deylbaer sijn, al oftet ghereede goeden waren, cesserendeandere dispositien ter contrarien.

69. Maer wanneer man ende wijf staende heuren houwelijck eenige ren-ten oft onruerende goeden vercrijgen, daer de man alleene in ghegoet endegheërft is, ende niemandt dan hy inde vercrijgh-brieven genomineert enstaet, alsdan mach de man, staende den houwelijc, die goeden wederomalleene vercoopen, alieneren, belasten, ende inter vivos (maer niet by testa-mente) daer af disponeren, indien't hem belieft, sonder aensien van sijnenwijve, jae teghens haeren wille ende dancke: maer de vrouwe en mach datniet doen sonder heuren man, al waere sy daer in alleene gegoet ende geerftgheweest. Ende als de huysvrouwe mede inde brieven genoemt staet, alsdanen mach de man heur deel in al oft in deele niet belasten oft transporterensonder consent van sijnen wijve.

70. Ende nae t'scheyden vanden bedde, en mach de lancst-levende vanman oft wijf de vercreghen goeden (wie dat oock inde vercrijgh-brievenmach genomineert staen) niet voorder becommeren, belasten, vercoopennoch alieneren, dan voor d'een helft, ter tijt toe, dat hy vande erff-ghenae-men vanden aff-lijvighen, die goeden aengaende, gheheelijck ende alghescheyden sy.

71. Item alle erff-renten oock by erff-gevinghe op haeffdeijlige goedengheconstitueert, ende erff-goeden niet haeff-deylich, ende oock lijftochtrenten, die man ende wijf aen malcanderen ten houwelijck gebrocht hebben,oft binnen den houwelijcke verstorven sijn (soo verre die staende den houwe-lijck niet en sijn ghequeten, verandert, ghealieneert oft vercocht) volghenwederom nae de doot vanden eersten aff-lijvigen der partije ende zijde waerts,daeraff die gecomen oft ghesuccedeert sijn, alst inde houwelijcsche voor-waerde anders niet ondersproken oft ghedisponeert en is.

72. Maer soo verre de voorschreven erff-renten, erff-goeden, oft lijftochtrenten, by man ende wijf ten houwelijck ghebrocht, binnen heuren houwe-lijck vercocht, vertiert, oft de renten affgequeten waren, hoe wel dat depenninghen wederom bekeert waren aen andere ghelijcke goeden oft renten,

p262

nochtans sijn die goeden oft renten met die penningen gecreghen deylbaerende blyven ghemeyn halff ende halff: ten ware dattet expresselijck anderstusschen hen inde houwelijcksche voorwaerde ware bevoorwaert : wantdat. eens penninghen gheweest sijn staende den houwelijcke, ende deylbaeris, blijft daer nae altijt deylbaer: Niet tegenstaende wat erff-goeden oft erff-renten daer mede ghecocht moghen wesen.

73. Niettemin renten by erff-gevinghe, staende den houwelijcke ghecon-stitueert op eenige erff-goeden binnen oft buyten deser stadt gheleghen,sijn houdende de nature van deselve vercochte goeden, ende volgen de selverenten den genen, t'sy man oft wijf, dien t'vercocht erf-goet, t'zy haef-deylich oft andere ghevolght soude hebben inghevalle dattet onvercochtgebleven ware, soo verre d'erf-rente by erf-gevinghe ghecreghen ten schey-den vanden bedde alnoch is ongequeten ende onverandert.

74. Item alst inde houwelijcksche voorwaerde ondersproken is dat tenscheyden vanden houwelijcke de goeden souden keeren ter sijden van daer dieghecomen sijn, al eest dat de selve goeden alsdan in wesen niet en sijn, moetnochtans de weerde van dien ten beyde sijden gesuppleert ende goet gedaenworden wt de ghemeyne gheconquesteerde goeden vanden sterff-huyse, zooverre datter eenighe sijn: anderssins soude men hem moeten reguleren naeinhoudt vanden achtsten article onder den Titel Van Compaignie endeghemeynschap van goeden.

75. Item als man ende wijf eenighe vande voorschreven onruerendegoeden oft erven (die sijde houden moeten wt crachte van eenighe dispo-sitie oft anderssins naeden Landtrechte) aen malcanderen ten houwelijckbrenghen, oft hen staende den houwelijck toecomen oft aensterven, met diecommeren belast sijn, zoo verre die commeren, renten oft chijnsen staendeden houwelijcke worden aff-gequeten oft ghelost, ende den pandt daeraffontlast, in dien ghevalle wordt de weerde vande selve af-gequeten comme-ren, renten ende chijnsen gherekent als conquest, alsoo dat de gene, dieten scheyden vanden bedde sijne voorschreven onruerende goeden oft ervenwederom naer hem neemt, den anderen oft sijne erff-genamen d'een helftdaer aff moet goet doen ende betaelen, oft de helft vande selve oft ghelijckechijnsen daerop assigneren ende laeten heffen, ende jaerlijes ontfanghen,ter quytinghe toe vande selve.

76. Item soo wanneer man oft wijf by malcanders consente, staende heu-

p264

ren houwelijck, d'een op des anders erff-goeden (die nae t'scheyden vandenbedde, heur oft heure erff-ghenamen wt crachte vande houwelijckschevoorwaerde oft anderssins wederom alleene volghen moeten) eenighenieuwe profijtelijcke edificien oft werck maecken, oft merckelijcke meliora-tien doen: die edificien ende melioratien volgen altijt den gronde: des moetde ghene, die vanden gronde scheyt, oft sijne erff-genamen; daeraff wordengherecompenseert van d'eene helft vander selver beteringhe, arbitrio boniviri, sonder aenschouw te nemen, hoe vele t'selve ghecost heeft, dan alleen-lijck hoe vele t'goet daer door ghebetert is: dwelck oock stadt grijpt inrespecte van voluptuaire wercken, voor soo vele als d'erff-goet daer doorghebetert is.

77. Item als man ende wijf staende heuren houwelijcke des eens oft desanders onruerende goeden oft erven belasten met renten oft commeren,moet die belastinghe ghemeyn ghedraghen worden : In sulcker vueghen datman oft wijf, dien de onruerende goeden oft erven toebehooren, oft henerff-ghenamen, ghestaen midts dragende d'een helft vande voorschrevenrente oft commeren, ende d'ander partije moet hem dander helft vandevoorschreven belastinge aff-doen oft daer tegen recompenseren.

78. Item als des mans oft wijfs onruerende goeden, die sijde houdenmoeten, voor t'houwelijck met renten oft chijnsen belast sijn, daer in en isde lancst-levende niet ghehouden voorder dan inden achterstel, die staendeden houwelijcke totten daghe vander aff-lijvicheyt des eersten aff-lijvigeverloopen is : Ende soo verre de belaste goeden haeff-deyligh sijn, ende delancst-levende d'een helft daeraf wilt deylen ende behouden, soo moet hyoock d'een helft van alle de commeren daerop staende metten verloopedragen ende betalen.

79. Item sijn man ende wijf malcanderen ab intestato in alle heure goe-den succederende, by gebreke van andere erf-ghenamen, soo wanneer datd'eerste aff-lijvighe gheen bastaert en is.80. Een weduwe mach nae haers mans doodt herhouwen, alst heur belieft,sonder yet te verbeuren.

81. Een man trouwende een vrouwe die met schulden belast is, moetsijns wijfs schulden betalen, al sijnse voor date vanden houwelijcke gemaect:maer een .vrouwe oft heure goeden en sijn niet gehouden des mans schuldente betalen, die hy voor t'houwelijck schuldich was.

p266

82. Ende alst inde houwelijcksche voorwaerde besproken is, dat devrouwe nae haers mans doodt met zekere duwarie soude wt alle haers mansingebrochte goeden moeten blijven, midtsgaders wt den conquesten : en isde vrouwe, in respecte van d'erff-genamen, inde schulden van haers manssterf-huys niet gehouden, niet tegenstaende dat sy anderssins gheene repu-diatie ghedaen en heeft.

83. Item een wijf, die in heurs mans sterff-huys blijft sittende, ende degoeden vanden sterff-huyse handt-plichtende, moet alle de ghemeyne schul-den vanden sterff-huyse (aen .vremde crediteuren, gheen erff-ghenamenwesende) betalen : behoudelijck haer haere actie ende verhael vander eenderhelft op d'erff-genamen vanden aff-lijvighen. Maer een man is sonder dis-tinctie gehouden alle de schulden vanden sterff-huyse te betalen, behoude-lijck hem sijn verhael als voren.

84. Maer een weduwe, ende oock alle erffghenamen, moghen int sterff-huys van eenen aff-lijvighen blijven sittende, onbegrepen, den tijt van sessewekens lanck, ten coste vanden sterff-huyse, ontfangende ende wtghevendemiddeler tijdt tghene nootelijck is tot onderhout vanden selven sterff-huyse:om binnen dien tijde hen te beraden, oft sy t'sterff-huys aenveerden willen,oft dat sy tselve willen vertijden ende repudieren : ende en sijn binnendien tijde voor de schulden vanden sterff-huyse in rechte niet convenibel:dwelck cesseert in respecte vanden man, als sijne huysvrouwe d'eersteaf-lijvighe is, Behalvens dat hy oock gheduerende dese sesse wekens, machmede ten coste vanden sterf-huyse aldaer wesen ende blyven metten erff-genamen vande vrouwe: Dies en moghen de vrouwen noch d'erff-genamenniet versteken noch verberghen, by heur selven noch andere : maer blyvensy nae de sesse wekens int sterff-huys, sonder beneficie van inventaris oftconsent vanden Rechter, aenveerdende ende handt-plichtende de goedenvanden sterff-huyse, daernae en mogen sy t'sterf-huys niet repudieren,maer moeten alle de schulden vanden sterf-huyse betalen, al waert dat deselve schulden excedeerden de weerde vande goeden desselfs sterf-huys.

85. Ende soo wanneer datter een universel erf-ghenaem is, die int sterf-huys binnen de sesse wekens terdt, de goeden aenveerdt ende hem alserf-ghenaem draeght, al eest soo dat de weduwe mede int huys, ter begeer-ten oft door ghedooghsaemheyt vanden erf-ghenaem blijft woonen, sonderde goeden vanden strf-huyse als erf-ghenaem oft als lancst-levende te

p268

handt-plichten,maer heur te vreden houdende met heure dotale ende inge-brochte goeden ende duwarie, en is in geene schulden vanden sterf-huyseghehouden, al en heeft sy anders niet expresselijck heurs mans sterf-huysbinnen de sesse weken verlaten oft gherepudieert : maer is ghenoech, datsy voor noch nae de sesse weken niet en heeft, als erf-ghenaem oft als lancst-levende, de goeden ghehandtplicht, maer de selve goeden vanden sterf-huyse byden erf-ghenaem heeft laten aenveerden, handt-plichten, gebruyckenende daer af disponeren.

86. Item als yemant vande peste gestorven is, alsdan moet het huysghesloten staen sesse wekens, ende d'erf-ghenamen en moghen daer in nietcomen sonder oock mede. de witte roede te draghen : ende nae dat denstroo-wis afghedaen, thuys verweert ende open gedaen is geweest, alsdanmach de lancst-levende daernae noch sesse weken int ghemeyn sterf-huysblyven sitten, al oft d'af-lijvighe ten daghe van d'openinge des sterf-huysende d'af-doen vanden stroo-wis eerst ghestorven ware, om binnen de lestesesse weken staet ende Inventaris te maeeken : Ende ist een vrouwe, soomach sy t'sterf-huys binnen de sesse weken nae dat den stroo-wis afgedaenis noch repudieren, sonder haere schade ende sonder haer inden last vandeschulden te steken.

87. Item de lancst-levende van man ende wijf mach oock sesse weken naede doodt des eersten af-lijvighen int sterf-huys blijven sittende, op ghemeynehuys-huere : ten ware dat hy eer vanden kinderen oft erfghenamen ghe-scheyden ware. Ende ingevalle aen t'gehuert huys, lant oft winckel eenichproffijt te doen is, oft comen can, dat proffijt is oock deylbaer, niet teghen- staende wie van man oft wijf de huere alleene ghedaen, oft op hem alleenedoen stellen mach hebben.

88. Ende de Lancst-levende sittende int sterfhuys, daer gereede pennin-ghen oft goeden sijn, en is niet ghehouden eenich interest oft verloop van diepenninghen oft goeden te gheven binnen de sesse weken, noch oock daernae: Ten ware dat hy nae de sesse weken weygeringe dede, te scheydenende te deylen, oft dat d'erff-ghenamen daer af nae de sesse weken tegenshem hadden behoorlijck geprotesteert.

89. Maer de schade ende verlies die nae de sesse weken vander doodt desaf-lijvighe ghebeurt, moet de Lancst-levende alleene draghen ende betalen,soo verre hy na de sesse wekens inden sterf-huyse alleene is blijven sittende

p270

in onverdeylde goeden : Ten ware hy den erf-ghenamen binnen de sesse weken openinghe vanden sterf-huyse ghedaen, staet ende inventaris behoorlijck gemaect, ende met hen begeert hadde te scheyden ende te deylen.

90. Item de lanckst-levende van man oft wijf moet de kinderen endeerfghenamen vanden aflyvighen staet ende Inventaris overgeven van alle degoeden, ende dien ghewarighen metten eedt, soo verre d'erfgenamen datversuecken. Ende indien den erfghenamen goet dunckt, soo moghen sy denselven staet ende inventaris reprocheren ende contradiceren, ende rechtdaerop verwachten. Maer inghevalle d'erfghenamen niet en connen bewijsenden selven staet minder noch meerder te sijn dan soo de lanckts-levendedien overghegeven heeft, alsdan moet de lanckts-levende sweeren by eede,alst versocht wordt, dat hy gheene goeden, penningen, renten oft actien meeren weet, oft en heeft, den sterf-huyse aengaende, oft daer t'sterf-huys eenichs-sins soude moghen in gherecht sijn, dan die hy bijden selven state endeinventaris vercleert ende overghegheven heeft : ende dat hy geene goeden,penninghen oft crediten, oft yet den sterf-huyse aenclevende verborghen,versteken, wech ghegheven, verdonckert oft versweghen heeft, by hem selvenoft yemanden anders, in fraude vanden erfgenamen. Ende soo verre hynamaels yet bevonde, oft tot sijne kennisse quame, daer t'sterf-huys in gherechtware, oft dat den selven in al oft in deele toebehoorde, dat hy dat altijt ter-stont den erfghenamen te kennen gheven, ende hen dat te goede brenghen,ende tot heuren ghelijcken profijte laten comen sal ter deylinghen. Ende metdien eede moet de lancstlevende alsdan geloove hebben, tot datmen andersbevindt.

91. Ende als de lanckst-levende van man oft wijf over de sesse wekenint sterfhuys blijft sittende, ende de ghemeyne goeden blijft administrerendeoft handtplichtende, sonder vande kinderen oft erfghenaemen des aflijvi-ghen te scheyden ende te deylen, is schuldich namaels, alst den kinderenoft erfghenamen belieft, inventaris ende staet van alle de goeden des voor-schreven sterf-huys over te geven, als vore, ende rekeninghe, bewijs endereliqua van sijnder administratie te doen, ende voor der kinderen endeerfgenamen helft in te staen, ende hen daer af te voldoen.

92. Item de lanckst-levende van man oft wijf, die binnen de sesse weken(oft binnen alsulcken corten tijde daer nae, als de gelegentheyt vandensterf-huyse is verheisschende) in teghenwoordicheydt vande kinderen oft

p272

erffgenamen (emmers de selve daer toe gheroepen wesende) behoorlijckenstaet ende inventaris vande goeden vanden sterffhuyse vanden eerstenaff-lijvigen ghemaeckt heeft, gestaet naemaels, midts, volgende den selvenstaet ende inventaris, den kinderen oft erfgenamen doende rekeninghe,bewijs ende reliqua vande goeden bijden eersten aff-lijvigen achtergelaten,ende dien volgende scheydende ende deylende en is niet ghehouden deselve kinderen oft erff-ghenamen vanden eersten aff-lijvighen inde goeden,by hem nae het maecken vanden selven inventaris geconqueteert, te latendeylen.

93. Maer als een lanckst-levende biijft sittende int gemeyn goet, sonderbinnen de sesse weken (oft binnen corten tijde daer nae) ter presentienvanden kinderen oft erffghenamen (emmers de selve daer toe geroepenwesende) behoorlijcken staet ende inventaris te maecken als vore, al waerhy een tochtenaer vande goeden, ende binnen middelen tijde, eer hy denstaet ende inventaris alsoo gemaeckt hadde, eenich goet cochte, vercreghe,veroyerde oft verspaerde : soo moet dat vercreghen goet (voor soo vele alsthem toebehoort) volghen voor d'een helft den erfgenamen vanden eerstaflijvighen. Ende hebben d'erfgenamen de keuse oft sy t'sterf-huys endegoeden willen aenveerden, ghelijcse waren ten daghe vander aflijvicheytdes dooden , oft ghelijck als de goeden sijn ten tijde van t'maecken vandeninventaris : Ende is in dien gevalle de lanckstlevende ghehouden den erfge-naemen vanden eersten aflijvighen twee inventarissen te geven, den eenenvande goeden vanden sterf-huyse soo die waeren ten tijde vander aflijvic-heydt des eersten aflijvighen, ende den anderen vande goeden den lanckst-levende toebehoorende soo die zijn ten tijde vanden versochten inventaris.

94. Ende al ware assulcke lancst-levende, geen staet, ende inventarisghemaect hebbende; herhouwt, ende geraecte te sterven, een weduwe oftweduwer achterlatende, en soude de lanckst-levende als dan niet ghehoudenwesen den erffghenamen vanden alder eerst aflijvighen voorderen staetende inventaris te gheven, dan vande goeden vanden eersten ende tweedensterf-huyse, soo die ten sterf-daghe van beyde d'aflijvighe geweest hebben,.ende en mogen d'erfgenamen vanden aldereersten aflijvighen niet deylennoch rueren de goeden den alderlesten lanckst-levenden, nae deser stadtrecht, inden, sterf-huyse vanden lesten aflijvighen oft andersins compete-rende.

p274

95. Item een vrouwe repudierende het becommert sterf-huys van huerenman, blijft ongelast van heurs mans schulden, ende moeten heur volgenalle heure penningen, goeden ende renten, oft de weerde vande selve, diesy aen haeren man ten houwelijck gebrocht heeft, ende haer staende denhouwelijck aengecomen sijn. Ende heeft dien aengaende preferentie vooralle andere personele Crediteuren, hoedanich die sijn mogen, behoudelijckdat zij moet betalen de schulden daer in sij ghehouden is, ghelijck't onderden Titel Vande preferentie vande crediteuren naerder verclaert staet.

96. Ende als een vrouwe sterft voor haren man, als dan hebben heurekinderen ende kinds-kinderen, willende met de moederlijcke oft grootmoe-derlijcke goeden wtblijven, t'selve recht ende actie dat de moeder oft groot-moeder gehadt soude hebben indien zy de lancst-levende gebleven ware,gelijckt onder den titel Vande preferentie vande Crediteuren gheseghtwordt.

97. Item een vrouwe aenveerdende haers mans sterf-huys ende achter-gelaten goeden onder beneficie van inventaris, en verliest daer dore heurrecht van duwarie niet : maer blijft dien niet teghenstaende creditrice voorheure duwarie, soo verre sy t'sterf-huys namaels repudieert, soo't na rechtbehoort.

98. Ende een vrouwe die de goeden oft sterf-huys heurs mans (geencoopman geweest sijnde) heeft gerenuncieert, oft oock voor sijne aflijvicheytvoor haere dote gheprocedeert, dien niet teghenstaende blijft sy staendeop heure actie, ende mach metten anderen crediteuren volgen voor heureduwarie, ende dat doende, heeft sy daer voren concurrentie metten anderenCrediteuren, behoudelijck den gheprivilegieerden schulden altijt heure prefe-rentie. Maer een coopmans huysvrouwe oft weduwe en mach van heureduwarie niet ghenieten voor dat alle haers mans crediteuren te vollen ver-nuecht ende betaelt sijn, nae luydt vander ordonnantien vande KeyserlijckeMajesteit Caroli quinti, vanden jaere xvc. xl.

99. Item, in allen ghevalle daer de lanckst-levende duwarie gheniet, moetde duwarie gheheel ende alleene betaelt worden wt des aflijvighen goeden.

p276

Het Stadt Voordeel.

100. Het voordeel nae de Stadt-rechten van Antwerpen den lanckst-levende van man oft wijf inde haeffelijcke goeden competerende (sondereenighe wapene van Ambachten daermen hem mede geneert heeft, oft oockeenighe neeringhe [gedaen] oft broot mede ghewonnen heeft, daeraf geenvoordeel en competeert daer onder te begrijpen) is soo hier nae volcht:

Inden eersten een braet-panne metten ijser daer vore.

Een spit metten wender ende ghewichte.

Eenen droop-lepel.

Een cap-mes.

Een ijseren latte met eenen hangel.

Een ijseren pot-heyse.

Een ijseren heuse.

Een treft oft een hang-ijser.

Eenen rooster.

Een ijseren ronde panne met eenen steel.

Een vier-schuppe.

Een waefel-ijser.

Een riecsken.

Een brant-ijser, van metael oft van ijser.

Een tanghe.

Een pot-decsel van metael oft van yser.

Een castaigne panne.

Een yseren schuppe met eenen houten steel.

Een scheere, op datter geen broot mede ghewonnen en is.

Een raspe.

Een balance metter schalen, met een pondt-gewicht, oft eene huysele.

p278

Een keers-snuttere.

Een spijckelboor.

Een urinael-pot.

Een blaes-balck.

Een dwelier.

Een cruydt-sifte.

Een schinckberdeken.

Een afneem-schotele.

Een verkeer-berdt.

Een ammelaken oft serviette persse.

Eenen blouwele.

Eenen houten hamere.

Een ghelaes-bert.

Een houten vrouwen stoofken.

Een houten soutvat.

Een tafel-rinck van ten, metael oft teenen.

Een preecstoel.

Een schutberdt.

Eenen spinrock met eenen haspele.

Een hellebaerde, oft eenen anderen waeck-stock.

Een paleyzeel.

Eenen vleeschblock.

Eenen vleeschboom metten zeele ende yseren spille.

Een den besten stoel.

Eenen keers-corf.

Een kees-hoorde.

Een spiegel met sijn toebehoorten, t'sy met schilders gout, silver oft oock met eenich behanesel versiert, soo ende ghelijck den selven bevonden sal worden gestoffeert te sijn.

Een cruydt-busse.

Een mostaert meulen.

Een querne, op datmen om gelt daerop niet ghemalen en heeft.

p280

Een scherf-bert.

Eenen steenen olie-pot.

Een leere.

Een rechtbancke sonder slot daeraen.

Een byle.

Eenen yseren hamere.

Een sage.

Een cleer-bessem.

Eenen claddere.

Eenen aentreckere.

Een wet-berdeken.

Een wind-ysere.

Een scherf-mes.

Een elle.

Een beeken.

Een den besten ketel, sonder brou-ketel, oft bac-ketele.

Een bedt-panne.

Een den meesten metalen oft yseren pot.

Eenen metalen, coperen oft houten eemere.

Een vier-clock van metael oft van eerde.

Een metalen croone candelaer oft ermken.

Een caufoor van metael, ysere oft eerde.

Eenen metalen schepper oft schep-becxken.

Een merct-eemerken van metael oft van houte, oft merct-corf oft cabasse.

Een visch spaen van metael oft van yser.

Een verslach-teyle van metael, ten oft eerde.

Een tennen becken, steenen oft ghelasen flessche.

Een obely-corff.

Een coel-back van metael oft coel-tobbeken.

p282

Een vyser van metael, steenen oft houten mortier metten stampere.

Een verlaet-becken.

Een wywater vaetken van ten oft metael.

Eenen wijnstoop, pot oft pinte, ghetoot oft onghetoot.

Een tennen schotele.

Een tennen becken met een lampet, oft van metael, oft lavoir, tennen oft looten fonteyne met een backsken daer onder.

Een tennen tailloor oft houten.

Een tennen sout-vat.

Een tennen kom oft metalen akere.

Een treseer-becken van ten oft metael.

Een spou-becksken van ten oft metael.

Een olie-commeken oft een commeken om wt t'eten.

Een mostaert pot van ten oft steen.

Eenen tennen oft steenen pispot.

Een garde nappe, tennen oft houten.

Een lampe van ten, metael oft steenen.

Eenen tennen croes, op datter geenen silveren en is.

Een tennen boter-schotele.

Een bedde-cleedt van lijnen, wullen oft tierenteyn.

Dat beste paer slaepelaken.

Een doodt-cleedt, de weergade daer d'aff-lijvighe in ghelijct is.

Een d'beste ammelaken.

Een de beste serviette.

Een den besten handt-doeck.

Een overtuygh van een oor-cussen.

Een langhe ghebeelde dwele.

Een drooch-doeck.

Eenen blauwen oft witten lijnen voorschoot.

Eenen brandt-sack.

Eenen meel-sack.

p284

Een torf-sack.

Een dat beste hemde, t'zy mans oft vrouwen.

Een den besten hals-doeck.

Een den besten hooft-doeck.

Een de beste huyve, haer-snoer, bandeken, spansel ende diergelijcke.

Vande Cleederen den man competerende.

101. Eerst sijn beste rijd-peert (op dattet niet ter hueren gegaen en heeft,oft datter gheen gelt mede ghewonnen en is) met sijne beste wapenen, eenstot sijnen lijve dienende.

Item sijnen besten tabbaert : Ende indien hy een gesworen gheselle is vaneenige ghesworene Gulde, soo behoort hem sijne Palure van silver, oft soo syis, toe, metten selven tabbaert daer sy op staet: Ende en is hy gheen Gulde-broeder van eenighe der voorschreven ghesworen Gulden, soo behoort hemsijne Palure van sijnen ambachte toe, die hy op sijn mouwe stelt als hy indeprocessie oft tot eenighe offerhande gaet : ende indien hy gheenen Tabbaerten heeft. soo sal hy hebben sijnen besten Mantel oft Cappe.

Een den besten pandt-rock oft cajack, sonder goudt oft silver daeraen tewesen.

Dat beste wambeys.

Dat beste sweet-rocsken.

Dat beste paer coussens.

De beste cousse-banden.

De beste schoenen ende pantoffelen.

De beste bonnette.

p286

Den besten riem met een merck silvers daeraen, op en dien hy dien alsoogedragen heeft : ende indien den selven riem meer weeght dan acht oncen,dat moet hy op legghen, ende weeght hy min, dat is sijn verlies.

Sijne beste borsse oft tessche, sonder silver daeraen te wesen.

Den besten Pater noster, die hy ghebruyct heeft sonder silver daer aen tewesen.

Sijn beste signet, t'zy gouden, silveren oft yseren, soo ende ghelijck t'selvebevonden sal wesen.

Der Vrouwen cleederen ende Juwweelen aengaende.

102. Den besten Tabbaert, Bouwen, oft Samaris.Den beesten kuers.

De beste ziele.

De beste paer coussens.

De beste pandtoffelen oft schoenen.

De beste paer mouwen sonder gheslagen goudt, oft silver, oft gesteente, maer wel met passement gheboort.

De beste coliere, sonder gheslagen goudt, silver oft gesteente daeraen te wesen, als voren.

De beste faillie oft huycke van saye oft van laken.

Den besten riem oft keten weghende acht oncien, sonder gheslagen goudt oft ghesteente, t'zy van silver, oft oock van silver vergult, soo die daer bevonden sal worden, oft gordt-ketene, in sulcker formen als voren: ende wes den selven riem oft ketene meer weeght dan de voorschreven acht oncien, dat sal de selve weduwe moeten betalen, ende wes de selve min weegt, dat is haer schade.

Den besten Pater noster, sonder den selven van silver te wesen, maer wel van Corael, Amberen, Getten, oft anders, sonder de teeckenen oft anders van silver vergult, oft van goudt daer aen te wesen, dat moet de selve weduwe betalen, tzy int schatten oft in coopen.

De beste borsse oft herteken sonder goudt oft silver daeraen te wesen.

Dat beste paer messen, sonder silver daer aen te wesen.

p288

Den besten boeck-sack, met eenen boeck, sonder eenich goudt oft silver daeraen te wesen

Eenen voor schoot.

Vanden Silverwercke.

103. Een silveren drinckstuck, t'zy cop, schale oft croes, weghende eenmarc oft acht oncien van silver oft silver vergult, soo die daer bevonden salworden, ende wes t'selve meer weeght dan acht oncien, dat sal de lancst-levende moeten betaelen, ende wes hy onder d'merck weegt, dat is henschade.

Eenen silveren Lepele tot een oncie, ende niet daer over, hem selvenverstaende als tvoorschreven drinck-stuck.

Vanden Hout-wercke.

104. Een Ledecant mette gordinagien, oft een gordijnen ende vallen.

Een kiste oft schrijne van houte met een slot.

De beste taeffele, op dat sy gheen slot en heeft.

Dat beste schouw-cleedt.

Dat beste thresoor-cleedt oft thresoor-dwele.

Dat beste taeffel-cleedt.

Dat beste taeffereel metten canten oft lijsten, verciert met schilders goudt, silver oft diergelijcke, de welcke oock sullen volghen

De beste sargie.

De beste kulcte.

Een sit-cussen.

Een oor-cussen met een flauwijne.

Dat beste bedde metten hooft-puluwe.

Een matrasse oft stroo-sack onder d'bedde.

Een viercant doeck-coffere.

Een lanteerne.

p290

Eenen wan.

Een houten coren-schuppe.

Een coren-meucken, maer over d'meucken niet.

Eenen stroyen coren-corf.

Een meeltonne.

Een keers-kiste.

Een hoender-renne sonder schapprayken daeraen te wesen.

Een cleer-mande.

Een torff-mande.

Een schotel-vat.

Een berdeken oft tailloor corffken.

Eenen cordde waghen oft pypegale.

Een berrie.

Een vleesch-stande.

Eenen wasch-tobbe.

Een moelle metten back ende metten ghereetschap.

Een yseren houen-scheel [oven-scheel].

Eenen back-corf.

Een bier halfvat oft vierendeel.

Een bier schrage.

Een vertreck cruycke, sonder tennen scheel.

Eenen houten cack-stoel metter teylen oft becken daer in, soo’t bevonden sal worden.

Eenen blauwen steen metten houten hamer oft blauwel daermen d'lijnwaet op slaet als men ghewasschen heeft.

Een schrijf-lay, metten goudt-ghewichte.

Een houten boter-bacxken.

Eenen pollepel.

Een cleer-male om mede te reysen.

Eenen wayer.

Een coeck-yser.