p 468

COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.

TEXTE.

VIJFFDEN DEEL.

VAN DE MANIERE VAN BORGERLIJCKE RECHTVOORDERINGE OFT CIVILE PROCEDURE.

TITEL I.

VAN DE RECHTVOORDERINGE.

1. Alle saecken die in de eerste instantie oft gerechte behooren tot kennisse van borgemeester ende schepenen, worden gedaen oft bedinght ter hooger vierschaeren, in collegio oft raetscamere, op de ordinarisse, extraordinarisse oft woensdaesche rollen, oft voor commissarissen, oft ter twistiger plaetse.

2. Niemant en mach de saecken, die op d'eene plaetse oft voor d'een gerecht oft rolle ter manisse van eenen officier behooren gedaen te worden, elders brengen oft bedwingen voor eenen anderen rechter, oft op een ander rolle dan daer die behooren.

3. Ende oft daer tegens waere gedaen, soo soude die saecke versonden worden ter plaetse oft rolle ende voor den gerechte daer die behoort, volgende d'onderscheijt hiervoore[1] verhaelt, ende soude desevenwel den procureur, voor elcke saecke die hij elders onbehoorlijck soude hebben gebrocht, verbeuren twintich stuijvers tot behoeve van de busse.

4. Niettemin, indijen borgemeester ende schepenen, vuijt eenige mercke-lijcke redene hun bij requeste verthoont, vonden geraeden eenige saecke op de rolle behoorende in collegio te doen bedingen, oft van d'eene rolle op d'andere te verseijnden, oft oock tot beleijde van dijen eenige commissarissen buijten de rolle te ordonneren, vermogen tselve te doen, ende wort alsdan de saecke bedinght daer die versonden is.

5. Alle saecken, tsij civil oft criminel, tot wat gerechte oft plaetse die behooren, moeten bedinght ende de rechtelijcke acten daervan gehouden

p 470

worden in nederlantsche duijtsche taele, alwaert dat partijen [die][2] niet en verstonden.

6. Tgene raeckt den naeckten stijel oft maniere van procederen, heeft altijt gestaen ende staet alnoch ter ordonnantie van den schouteth, borgemeester ende schepenen, om dijenaengaende naerder oft anderssints te versien, naerdat sij bij gelegentheijt van de saecke ende tijde sullen vinden te behooren.

§ 1.

Vierschaere.

7. Ter vierschaeren commen alle saecken van misdaet daer lijff oft lith aenhanght, mitsgaders alle [gewillige][3] purgien oft suijveringen daerbij ijmant, beschaempt sijnde[4] van misdaet, hem daervan soude willen ontschuldigen, sonder daervan te vorens rechtelijck beticht te sijn, ende totdijen oock alle saecken van oorvrede.

8. Wel verstaende dat, voor ende aleer de saecke van misdaet oft oorvrede aldaer ter vierschaeren wort gebrocht, de gene die daermede beschuldicht wort den officier oft partije wel mach voorcommen oft anticiperen bij dagemente op den stadthuijse, in collegio oft raetcamere, om aldaer sommiere kennisse te doen [nemen][5], oft de saecke ter vierschaere behoort bedinght te worden oft niet.

9, Item, ter vierschaere comen oock eenige civile oft borgerlijcke saecken, als [van][6] poorter worden, sijne kinderen emanciperen oft vuijt sijnen broode te doen, vuijtwinninge van goeden, daerop bij arrest oft leveringe wort geprocedeert mette affdaeginge oft verreijcksel der selver, soo verre op de selve vuijtwinninge, verreijcksel oft affdaeginge geen calaengie oft stoornisse gedaen en wort.

10. Maer soo wanneer op d'een oft d'andere stoornisse ofte calaengie ter vierschaeren oft daerbuijten wort gedaen, aleer partije daerinne volcommen is, wort de sake alsdan opt stadthuijs, als andere civile saecken, voor amman, borgemeestere ende schepenen in contradictorio judicio[7] bedinght ende gewesen, ende voorts daernaer ter executie gestelt.

p 472

11. Om ter hooger vierschaeren recht te doen, moet den schouteth oft onderschouteth mette schepenen alle weken des vrijdaechs commen in de borcht, in de hooge vierschaere ons genadichs heeren, ende bannen aldaer vierschaere, om eenijgelijck des begeirende recht ende justitie aldaer gedaen te worden, soo naer der selver vierschaeren recht behoort.

12. Men mach geene vierschaere houden om recht te doen, ten sij dat aldaer tegenwoordich sij den borgemeester oft sijnen stadthouder, mettet, meestendeel van de schepenen, om gesamenderhandt ende met gemeijnen raet de saecken die aldaer commen ende gebracht worden te rechten ende te wijsen.

13. Soo wanneer daer schepenen genoech sijn ende dat men alsoo gereet is om volle vierschaere te houden, soo moet eenen gesworen dienaer oft colffdraeger, bij voorgaende oorloff ende[8] consent van borgemeester, aleer men de vierschaere bannen mach, den horen omme draegen, ende alomme aen de poorten ende cruijsstraeten van de borcht vuijtblaesen ende condigen openbaerlijck eenijgelijck dat men vierschaere houden sal, opdat eenijgelijck diet belieft aldaer mach comen ende recht ende justitie sien doen.

14. D'welck gedaen sijnde, gaen de wethouders alsdan van den stadthuijse naer de vierschaere, solemnelijck voorgaende de cortte roeden mette roeden in hun handt, ende volgen alsdan eerst den schouteth ende borgemeester, ende voorts d'andere schepenen naer den ouderdom van hunnen eedt.

15. Als de heeren in de vierschaere gecomen ende geseten sijn, maent den schouteth den borgemeester: « Oft den dach soo verre gegaen is, dat hij vierschaeren bannen mach ? » Ende den borgemeester, gemaent sijnde, vraecht eerst: " Oft den horen om geweest is ? " Ende naerdijen den dienaer, die den horen omgedraegen heeft, antwoort jae[9], soo spreckt den borgemeester : " De heeren bevroyen dat den dach soo verre gegaen is, dat gij, heer schouteth, vierschare bannen meucht, om eenijgelijck recht te doen, soo naer der hooger vierschaeren recht behoort. "

16. Waernaer wort de vierschaere openbaerlijck ten aenhooren van eenijgelijck gebannen bij den schouteth, oft bij ijmant van de advocaeten in sijnen naeme, met dese woorden: " Ick banne hier vierschaere van wegen

p 474

onsen genadigen heere als hertoge van Brabant, om eenijgelijck recht ende justitie te doene diet versoecken sal, naer der hooger vierschaeren recht , verbiedende dat niemant en spreke dan bij oorlove ende met recht; ende oft ijmant anders dede, sal worden gecalengiert. " Ick legge ter kennisse van borgemeester ende schepenen, dat de vierschaere gebannen is. Die recht van doene heeft, dat hij spreke.

17. De vierschare gebannen sijnde, als vore, worden alsdan eerst bedinght de saecken van de gevangenen, die van sheeren wegen om misdaden oft straffbaere saecken gevangen sijn, ende daernaer alle andere saecken ter vierschaere behoorende; ende dat al mondelinge; behalvens dat men de daeden oft feijten van belastinge wel mach overgeven in geschrifte, om de getuijgen daerop te ondervraegen, maer anders niet, ten waere dat partijen anders consenteerden oft bewillichden, oft dat bij vonnisse anders geordonneert waere.

18. Als de schepenen niet seer genoech[10] en sijn om vierschaere te houden, soo maent den schouteth, oft dienaer in sijn affwesen, de schepenen, die ten minsten twee int getalle in de vierschaere moeten sitten, ten behoorelijcken tijde ende ure: « Oft den dach soo verre gegaen is, dat hij vierschare bannen ende maecken mach, van wegen onsen genaedigen heere, om eenijgelijck recht te doen, soo als dat behoort, naer der vierschaeren recht. "

19. Waeroppe [de][11] twee oft meer schepenen. aldaer in cleijnen getalle wesende, seggen ende verclaeren : « Mits dat sij soo cranck oft cleijn van getalle sijn, datse geen volle vierschaere en[12] maecken, oft vonnissen tsijnder manisse geven oft wijsen en connen, dat sij alle saecken [scorten ende][13] ophouden totten naesten oft eenen anderen dinghdaege. » Ende soo lange worden partijen ende saecken alsdan dienende totter naester vierschaere vuijtgestelt ende in staet gehouden, onverleth ende sonder achterdeel.

20. Niettemin, al ist dat het getal van de schepenen soo cleijn is, dat men geene volle vierschaere houden oft bannen en can, dijen niettegenstaende moeten alle de gevangenen ende partijen, om criminel oft straffbaere saecken in rechte sijnde, wijens dach alsdan is dienende, aldaer commen[14] oft

p 476

gebrocht worden, om aldaer tegenwoordich te sijn, al oft men volle vier-schaere hielde ende gebannen hadde, op de verbeurte van de instantie.

21. Van vonnissen in de hooge vierschaere gewesen. tsij aengaende borgerlijcke oft straffbaere saecken, en valt geene provocatie, appellatie oft reformatie, maer gaen terstont in crachte van gewijsde ende moeten gestelt worden ter executien naer verlleijsch van der saecken.

§ 2.

Collegie oft raetcamere.

22. In collegio oft raetcamer mogen voor borgemeestere ende schepenen bedinght ende gewesen worden alle criminele oft straffbaere saecken daer geen lijff oft lith aen en hanght, maer daertoe dat staet arbitrale correctie, als geesselingen, banningen, schavotteringen, bevaerden, geltbreucken ende diergelijcke.

23. Item, alle saecken van policie, de welcke aldaer vrijdaechs naer den noene mondelinge worden bedinght, sonder daerinne van eenige schriftueren [te dienen][15], ten waere, mits de swaericheijt van de saecken, bij borgemeester ende schepenen anders[16] werde geordonneert oft toegelaeten.

24. In saecken van policie en valt maer een defaut; ende partije herdaecht sijnde opt selve defaut ende voor recht niet commende, wort bij provisie in des aenleggers conclusie oft[17] heijsch gedoempt.

25. Item, in collegio worden des vrijdaechs ende saterdaechs mondelinge bedinght alle saecken van provocatien van vonnissen van de auditeurs[18] oft commissarissen vuijtten naem van borgemeester ende schepenen gewe-sen; ende oft die alsdan niet en worden affgedaen, worden gedaen op alsulcke andere daeghen alst de heeren gelieft daertoe te stellen.

26. Item, cooplieden van [de][19] Hensse steden, van de natie van Portu-gael ende Engelsche court hebben keuse weder sij hunne schuldenaeren willen doen daegen voort collegie van borgemeester ende schepenen, oft op

p 478

de rolle, vuijt wat oorsaecke hunnen heijsch [oft gerechticheijt][20] ware spruijtende, oft oock voor die van de lakenhalle, soo verre die kennisse hun toestaet.

27. Ende oft sij selver voor eenige gerechten waeren aengesproken, daer de saecke soude mogen behooren, maer langer soude aenloopen, mogen tselve gerecht declineren oft vlieden, ende in plaetse van dijen kiesen een ander gerecht, daer die sake vercort soude mogen worden, tsij voor borge-meester ende schepenen in collegio oft [op][21] eenige van de rollen.

28. D'welck plaetse heeft niet alleen in saecken die op eenige van de rollen voor amman, borgemeester ende schepenen oft hunne gecommitteerde behooren, maer oock in saken van schult van wulle oft andere, daervan die van de lakenhalle in d'eerste instantie vermogen oft gewoon sijn kennisse te nemen.

29. Wel verstaende dat, soo verre sij aengesproken worden van saecken die wolle oft wulle wercken niet aengaende, oft anderssints ten gerecht van de lakenhalle niet behoorende, sij alsdan de selve saecken aldaer niet en mogen betrecken, maer dat die alsdan gedaen moeten worden voor een van de voorschreven andere gerechten, thunnen keuse, als voore.

30. Dies moeten altijts [die][22] van de voorschreve natien, om den voor-schreven keuse te genieten, terstont als sij gedaecht worden voor eenich gerechte, daervan sij souden begeiren te wijcken, tselve verclaeren, ende met eenen noemen een ander gerecht, daervore sij bereedt souden sijn te commen.

31. D'welck als sij gedaen hebben, worden verstaen voor den selven gerechte gedaecht te sijn, daervan de roeijdrager gehouden is aen partije alsdan de wete te doen, opdat sij aldaer haer recht mach waernemen, ende int[23] vervolch van dijen niet vercort en worde.

§ 3.

Ordinarisse rolle.

32. Op de ordinarisse rolle worden bedinght alle saecken tusschen poor-

p 480

teren ende ingesetenen, vuijtgenomen saecken dienende tot collegie van borgemeester ende schepenen, oft op de extraordinarisse [, oft swoens-daechsche[24] rolle, hieronder naerder verclaert, mitsgaders saecken behoorende voor de neerbancken[25], als lakenhalle, weescamer, water-meulenbrugge ende diergelijcke.

33. De ordinarisse rolle begint des dijnssendaechs smorgens, ten seven uren, voor amman, eenen auditeur ende greffier, ende worden de saecken aldaer den selven dijnsdach, donderdaechs ende saterdaechs bedinght, vierthien daegen [lanck][26] gedurende.

§ 4.

Extraordinarisse rolle.

34. Op de extraordinarisse rolle en mach men geene andere saecken brengen dan van buijtenlieden, die des versocht sijnde, onder eet derven vercleiren om de selve saecke alleenelijck hier te blijven, mitsgaders van [de][27] gepriviligeerde natien, als die van [de][28] Henschen, Engelschen, ende die van Portugael.

35. Item, saecken van leveringe, aentastingen oft arresten van persoonen oft goeden, totdat d'arrest onder cautie [oft seker][29] is affgedaen, wissel-brieven, spoliatien ende redintegratien, vernaderingen, executien van vonnissen ende appellatien[30].

36. Item, op de extraordinarisse rolle dienen oock saecken van eetwaeren, verteerde costen ende verdroncken[31] gelaegen, vuijtschrijvinge van poor-ters, ende van [de][32] beden, arbeijts loon, salarissen van advocaeten ende procureurs, begrootinge van costen ende diergelijcke haestige saecken, als die comen onder de vijfftich guldenen[33].

37. Ende oft die procureurs andere saecken op de ordinarisse oft andere

p 482

rolle behoorende aldaer brochten, alwaert oock bij wille van de weder-partije, tselve soude sijn op de pene van eenen gulden van elcke saecke, ten behoeve van de busse, ende soude desniettemin de selve saecke versonden worden op de rolle daer de selve behoort.

38. De saecken van de extraordinarisse rolle worden voor den amman twee oft drij commissarissen ende eenen greffier gedaen ende bedinght, des dijnsdaechs ende des donderdaechs, ten negen uren voor den noene totten elff uren, ende des saterdaechs oock voor den noene, naerdijen dat de beschreven saecken (die altijts moeten voorgaen) sijn bedinght.

39. Ende moeten alsulcke saecken bij de advocaeten mondelinge worden bedinght, ten waere dat de commissarissen te rechte sittende bevonden de gelegentheijt van de saecke sulcx te sijn, dat van noode waere die bij geschrifte te stellen, oft wel die te verseijnden op de ordinarisse rolle.

§ 5.

Woensdachschse rolle.

40. Op de woensdaechsche rolle commen, voor borgemeester oft sijne gecommitteerde[34], saecken van bier, broot ende andere eetwaeren int cleijne ende niet coopmanschaps gewijse[35] vercocht; verteerde costen ende verdroncken gelaegen, huijsruijminge, boden ende arbeijts loon, salarissen van advocaeten ende procureurs, begrootinge van costen ende vuijtschrijvinge van poorters, ende van [de][36] bede, ende van alle cleijne saecken niet comende boven de vijfftich guldens.

44. Welcke saecken aldaer int cortte ende mondelinge moeten worden bedinght bij partije selver, oft ijmandt van heuren twegen; ende daerop moet men vonnisse verwachten, sonder van eenige schriftueren te mogen dienen, oft conclusie in actis te stellen, oft advocaet oft procureur te mogen mede brengen.

42. Saecken van verteerde costen ende verdroncken gelagen, mitsgaders van goeden int cleijn ende ten slete vercocht, ende andere niet commende

p 484

boven de vijff[tich][37] guldenen staen tot[38] behoeve des aenleggers, indijen de gedaechde niet en compt voor recht, om de saecke te beschud-den, ende dijenvolgende is men gewoon te wijsen dat den aenleggere, bij eede gewaerigende sijne schult, de gedaechde gehouden sal sijn die te betaelen.

43. Ende oft de gedaechde voor recht quaeme, twaere bij hem selven oft ijmant van sijnen twegen, geenen advocaet oft procureur wesende, soo is hij gehouden de saecke te verantwoorden terwijlen den borgemeester oft sijnen gecommitteerden voor recht sitten, oft anderssints ende bij gebreke van dijen wort hij gedoempt tot betaelinge, mits bij den aenleggere de schult gewarigende onder eet, als voore.

44. Als de saecke compt over de vijff guldenen tot vijfftich guldenen[39], als voore, ende dat eenen aenleggere daeraff sijnen heijsch heeft gedaen, soo moet den verweerdere daerop terstont antwoorden bij kennen oft ontkennen van de schult, oft anderssints de sake selver mondelinge bedingen, sonder daertoe advocaet oft procureur te mogen gebruijcken [, als voore][40].

45. Ende soo verre de schult wort bekent, oft dat de saecke in feijte niet en is gelegen, noch groot ondersoeck en is verheijsschende, soo moet de bor-gemeester ende[41] sijne gecommitteerde partijen vereenigen, oft andersints op den staenden voet recht doen, om hun van den anderen te helpen.

46. Maer als de saecke wort ontkent, ende[42] andere exceptie peremptoir wort voorts gebrocht die in feijte gelegen is, alsdan vermach den borge-meester oft sijnen gecommitteerde de saecke terstont te verseijnden in collegio, ofte naer de ordinarisse oft extraordinarisse rolle, daer de schult behoort[43] [, oft wel de getuijgen selver t'overhooren][44].

47. Soo wanneer den borgemeester oft sijnen gecommitteerde, om de saecke te becortten, geraden vint de getuijgen selver te hooren, soo moet hij[45] de feijten daerop den thoon staet te leijden in actis te[46] doen stellen,

p 488

§6.

Reglement van de rollen.

53. Om de saecken van de rolle beter tontcommeren moeten de auditeurs, greffiers ende cortte roeden, elck voor soo vele hem aengaet, op de ordina-risse rolle sijn, soo swinters als somerdaechs, smorgens metten slach van de seven uren [, ende aldaer blijven tot negen uren].

54. Ende oft sij aldaer niet en waeren, soude wesen van [de] seven uren tot [de][47] halff ure achte op de verbeurte van, den auditeur ende greffier, elck van hun, sesse stuijvers, ende naer de halff ure achte, thien stuijvers; ende oft sij eenmael[48] achterbleven, twintich stuijvers; ende de cortte roede overal de helfft, ten behoeve van de busse.

55. Niettemin, indijen ijmant van de auditeurs, oft[49] greffiers ofte cortte roeden niet gelegen en waere daer te commen midts eenige beletselen, soude tselve den borgemeester mogen aengeven[50], ende alsdan mogen sij gestaen mits stellende ijmandt anders van hunne qualiteijt in hunne plaetse, dije de saecke mach gadeslaen.

56. De greffiers moeten, elck op hennen keer ende rolle, mede brengen tregister van de voorgaende rollen, ende tselve stellen voor oogen van de commissarissen oft auditeurs die te rechte sitten, opdat sij, siende d'acte van den voorgaenden dach oft termijn, mogen weten wat sij voorder hebben t'appoincteren, op de verbeurte van twee guldenen ten laste van den selven greffier.

57. Item, moeten de greffiers henne clercken daerinne hebben, dat sij de presentatien te boeeke stellen bij ordre ende volch[51], gelijck hun de memoriaelen ende billetten daeraff bij de procureurs sijn gelevert, ende die hun eerst gelevert sijn altijt [voore][52], op de pene van vier stuijvers bij de selve clercken te verbeuren voor elcke saecke die sij anders gestelt sullen hebben, ten behoeve van de busse.

p 490

58. Ende sijn de procureurs gehouden elcke sijne saecken, soo nieuwe als oude, te presenteren op sijnen keer, vervolgens op een plaetse vant register, sonder d'een tusschen d'ander te voijeren oft mengelen, op de pene van vier stuijvers die sijne saecken op verscheijde plaetse vant register, oft op ijmants anders keer sal hebben gepresenteert, ende van eenen stuijver van elcke saecke die gevoijeert[53] is; al ten belloeve van de busse, .als voore.

59. Item, moeten d'oude saecken ter rollen gepresenteert ende gestelt worden mette nieuwe, behoudelijck dat d'oude met[54] d'ordinarisse rolle, die noch sullen worden gepresenteert voor den eersten dinghdach van de oude saecken, naert ingaen van de rolle sullen worden gehouden voor behoorelijck gepresenteert.

60. Procureurs sijn. schuldich op hennen tour oft keer te houden alle behoorelijcke termijnen, sonder eenige andere te mogen nemen; ende om te weten wat sij dijenaengaende te doene hebben, sijn gehouden op hunne manualen oft handtboexkens aen te teeckenen de notulen van de voorgaende daegen.

61. Ende oft sij tselve gedurende de rolle niet en hadden gedaen, moeten selver commen in de greffie ende aldaer de termijnen vuijt te trecken, oft henne boecken mette registers van de greffiers collationeren oft d'eene tegens d'andere oversien, sonder tselve te mogen doen bij hunne clercken, dan in hunne tegenwoordicheijt, oft tot dijen eijnde het register vuijtte greffie [te] draegen.

62. D'welck oft sij gedaen hadden, souden verbeuren sesse guldenen ten behoeve van de busse; ende indijen men bevont dat sij de registers van den stadthuijse hadden gedraegen, soude hun tbedienen van henne offitie voor eenen tijt lanck geduerende verboden worden, ende souden desevenwel worden gestraft ten goetduncken van de heeren.

63. Soo wie van de procureurs op de rolle, int bedingen van de saecken, sijnen keer laet overstrijcken, naerdijen hij behoorlijck voorts geroepen is, verbeurt den selven sijnen keer, oft moet betaelen, voor elcke saecke bij hem gepresenteert, die hij begeert te bedinghen, eenen halven stuijver.

64. Soo verre eene saecke die voor den crediteur oft commissarissen heeft

p 492

gedient. twee oft meer dinghdaegen oft rollen ongepresenteert is gebleven, mach partije, die in de saecke voorts wilt vaeren, die binnen sjaers presen-teren ende bedingen volgende de retroaca, sonder partije meer te derven doen daegen, ten waere dat de selve haer daertegens opponeerde. Ende versocht dach ad procedendum, den welcken haer alsdan wort gegunt.

65. D'appoinctementen gegeven bij den auditeur oft commissaris[55] ten daege dienende, in affwesen van den procureur van de tegenpartije, en mogen niet gerecolleert noch hernomen worden sonder alsvoore[56], bij partije tselve versoeckende, in te leggen twee stuyvers voor elcke saecke.

66. Men sal voortaene geene recollectie op den lesten dinghdach van de ordinarisse rolle houden, behalvens dat die scriftueren, die duerende de rollen staen te dienen, mogen overgeven[57] ende ontfangen worden tot dat d'andere rolle begint.

67. Dies moet d'overgeven van de schriftueren in de registers van de rollen geteeckent worden, sonder dat genoeg is dat die bij den greffier sijn geteeckent [overbrocht ende overseth][58] in hun repertorie oft tafelboeck, op de pene dat men alsulcke schriftueren sal houden voor niet gedient.

68. Wanneer ijmant gehouden is te dienen van eenige schrifturen ter wijlen de heeren te rechte sitten, tselve wort verstaen van de heeren com-missarissen oft auditeurs sittende tot overcommeringe[59] van de saecken van de selve rolle, ende niet langer, alwaert saecke dat de heeren in collegio van borgemeesteren ende schepenen noch vergaedert waeren.

§ 7.

Gedinge voor commissarissen buijten de rollen.

69. Voor commissarissen worden gemeijnelijck versonden alle saecken

p 494

raeckende de regeringe van de ambachten ende hunne ordonnantien, soo wanneer opt verstant, meerderinge, minderinge oft veranderinge van dijen eenich vertooch wort gedaen, oft dat daerop twist ende[60] proces is vallende.

70. Item, alle saecken tusschen ouders ende kinderen, ende[61] andere naer maegen ende vrinden, mitsgaders saecken van rekeningen ende andere oock tusschen vrempde persoonen, als de heeren opt vertooch van partijen bevinden dat die bequamelijcker ende eer door commissarissen vervoordert, vereenicht ende[62] beslist connen worden.

71. Item, als int oversien ende rapporteren van de saecke int geschrifte oft anderssints beleijt, eenige merckelijcke swaricheijt wort bevonden, oft dat men de gelegentheijt van de saecke vuijtten processe oft bedinghde niet volcommentlijck en can verstaen, soo wort de saecke oock gemeijnelijck voor commissarissen versonden. om partijen te vergelijcken, oft anderssints de gelegentheijt van dijen naeder te ondersoecken.

72. Tot welcken eijnde is men gewoon ende behoort men de poincten van swaricheijt oft die naerder ondersoeck verheijsschen terstont in geschrifte te stellen, ende die, onder de handt van een van de greffiers, de commissa-rissen over te geven, om hun daernaer te mogen rechten int gene dat tusschen partijen te doene is.

73. Als de saecke voor commissarissen is versonden, tsij omme partijen te vereenigen oft om de gelegentheijt der selver t'ondersoecken, moeten de commissarissen partijen mondelinge overhooren, sonder toe te laeten dat men voor hun dinght in geschrifte, ten waere bij verbael gedinghde[63], als de saecke sulcx verheijst.

74. Ende oft de saecke van sulcken gewichte ende[64] gesteltenisse waere, dat die bij verbael gedinghde[65] niet gevuegelijck beleijt noch bedinght en soude connen worden[66], soo moeten de commissarissen de saecke ver- seijnden op de rolle, ten waere dat de qualiteijt van de persoonen, als van naer maeschap, oft ander merckelijck aensien, anders verheijste, d'welck sij borgemeester ende schepenen, als vore, moeten aengeven.

p 496

75. Sijn desniettemin de commissarissen, weder de saecke voor hun blijft oft niet, schuldich te houden pertinent verbael, soo van [de][67] comparitien van partijen, hunnen advocaet ende procureur, als vant gene dat voor hun is gedaen tot beleijt van de sake ende volbrengen van hunne commissie, om tselve te vuegen totten processe, ende daerop int wijsen van dijen, mitsgaeders int tauxeren ende begrooten van de costen, sulcken insien te nemen[68] als behooren sal.

76. T' verseijnden van de saecke voor commissarissen en verandert den aert oft natuere der selver niet, maer blijft die sulcx als die van te voorens is geweest, ende oversulcx moet oock t' vonnisse daeraff gemaent ende d'executie ende voldoeninge van dijen gedaen worden bij den gene die de selve gehadt soude hebben, soo de saecke voor commissarissen niet en waere versonden.

§ 8.

Gedinge ter twistiger plaetsen.

77. Saecken van erffscheijdingen bedinght men buijten de rolle op de twistige plaetse, voor den amman ende twee schepenen, ten bijwesen van de gesworen erffscheijders ende eenen officier[69]; ende wat forme ende maniere van procederen men aldaer [houdt][70] is int lange geseijt onder den titel: Van erffscheijdinge[71].

TITEL II.

VAN AENLEGGEREN ENDE VERWEERDEREN.

1. Alle persoonen mogen henne saecken als aenleggeren ende verweer-deren met rechte vervolgen oft verantwoorden, ten waere dat hun sulex bij den rechter oude hercommen waere verboden[72].

p 498

2. Gehouwde vrouwen, weesen, minderjaerige oft andere vermomboorde persoonen, noch oock gebroken oft gefailleerde schuldenaers en worden tot vervolch oft verantwoorden van henne saken niet ontfangen, dan bij oorloff van hun mans oft momboors, oft aucthorisatie van de weth.

3. Item, kinderen en mogen hennen vader oft moeder noch eenige andere in opgaenden stamme[73] niet betrecken in rechte, sonder van borgemeester ende schepenen daertoe oorloff verworven te hebben.

4. Soo wanneer ijmant hier niet tegenwoordich en is ende dat hij in sijn affwesen[74] in sijne gerechticheijt oft verantwoorden eenich achterdeel soude lijden, alsdan worden de naer vrinden, die bij de rechtsgeleerde[75] worden geheeten conjunctae personœ, tottet vervolch oft verantwoorden van de saecke ontfangen, mitsgaders[76] stellende cautie de rato oft versekerheijt dattet selve van weerde gehouden sal worden.

TITEL III.

VAN DE ADVOCAETEN ENDE PROCUREURS.

§ 1.

Van de advocaeten.

1. Niemant en mach advocaet oft taelman wesen hij en sij poorter deser stadt, staende tot goeden naeme ende faeme, ende dat hij is licentiaet in de rechten, nut ende bequaem om taelman te wesen, ende dat hij heeft gedaen den eedt daertoe staende.

2. Alle advocaeten moeten partijen bij hun commende, oft henne procu-reurs, volcommen gehoor geven, oock den armen voor den rijcken, soo wanneer sij eerst gecommen sijn, alwaert dat sij oock alsulcke armen moesten om Goidts wille dienen.

p 500

3. Item, alle advoeaeten sijn schuldich hun bedingh ofte schriftueren met alle eerbiedinge ende weerdicheijt te doen ende te stellen, ende hun wachten te stellen eenige smadelijcke proposten oft woorden, t'sij tegens partije oft ijmant anders, op de pene van thien guldenen ten behoeve van de busse, ende voorts gestraft worden ten goetduncken van de heeren.

4. Smadelijcke oft invidieuse proposten[77] verstaet men te sijn, die tot partije oft ijmant anders onteeringe souden strecken, ende totte gerech-ticheijt van de saecke niet en dienen, alwaert oock soo dat de meesters van de saecke wilden advoijeren oft toestaen.

5. Item, sijn d'advocaeten schuldich hun te wachten in hunne schriftueren groot hernieuwen[78] oft verhael te doen vant bedinghde van partijen, oft ijet te bedingen oft schrijven totter saecke nijet dienende, op de verbeurte van vier guldens, als voore.

6. Ende soo verre borgemeester ende schepenen bevinden dat de schrif-tueren grooter gemaeckt sijn dan en behoort, ende dat alsoo partije te vele affgenomen is, t'selve moeten d'advocaten thunder ordonnantie wederkeeren, oock niettegenstaende eenich bespreeck oft voorwaerde ter contrarien.

7. Item, d'advocaeten en mogen in elcken articule maer een feijt stellen, sonder feijten met feijten, noch redenen met feijten te vermengelen[79], noch oock een feijt oft redene eens gestelt wesende in eenen anderen articule van de selve schriftuere anderwerff verhaelen, ten waere dat de gelegentheijt van de saecke sulcx verheijste.

8. Item, sijn d'advocaeten schuldich, terwijlen dat de andere henne saecken bedingen, goet gehoor te geven, sonder te clappen oft eenich gerucht te maecken, oft den genen die sijne saecke bedinght sijn propost te scheuren ende in sijne redenen te vaeren, off eenighe andere onbetamelijckheijt te bedrijven, op den breucke[80] van eenen carolus gulden, ten behoeve als vore, ende voorts ten goetduncken van de heeren.

9. Item, d'advocaeten en mogen van partijen geen onderricht oft informatie nemen voor de banck, rolle oft in de dinghcamere, ter wijlen men dinght oft de rolle houdt, maer moeten wel onderricht van de saecke

p 502

in de bancke oft rolle commen, op de pene van eenen gulden, als voore, ten waere in saecken van buijtenlieden oft gearresteerde persoonen, die van te vorens geen onderricht en hebben connen doen, ten goetduncken van de heeren.

10. Item, moeten d'advocaeten hun wachten van alle ijdele oft noodeloose altricatien, ende daerop processen[81] incidentael te maecken, om tijt te winnen, ende het proces te houden sleijpen, op de verbeurte van thien guldens, ten behoeve van de busse, als voore, ende andersints ten goet-duncken van de heeren.

11 . Soo wanneer de heeren besich sijn mettet raemen van den vonnisse, moeten de advocaeten van hun bedinghde terstont ophouden ende swijgen; ende naerdijen eenich vonnis, tsij interlocutoir oft diffinitieff, is gegeven, moeten hun verdraegen eenighe opspraeck te doen, oft daertegens te seggen. op de verbeurte van dertich stuijvers, die sij, des aensocht, terstonts souden moeten betaelen, aleer sij wederom in rechte mogen worden gehoort; ten behoeve van de busse, als voore.

§ 2.

Procureurs oft volmachtige.

12. Nijemant en mach alhier ontfangen worden als procureur hij en sij poorter deser stadt, oudt over de xxiiij jaeren, ende dat hij bij amman, borgemeester ende schepenen daertoe nut ende bequaem is gevonden, ende den eet daertoe staende heeft gedaen.

13. De procureurs en mogen in alles maer sijn sessendertich int getalle, ende moeten soo wel den armen als den rijcken dienen, ende hun overal draegen met sulcke weerdicheijt, eerbiedinge ende andersints, gelijck hier-boven is geseght van de advocaeten, ende dat op gelijcke pene.

14. Item, de procureurs en mogen in aenleggers noch verweerders stede in rechte niet treden, oft eenige substantiele acten houden, oft sij hebben daerop genomen voorraet[82] met eenen advocaet, ende dijen voorraet[83]

p 504

sijn sij gehouden te volgen, soo int aennemen als beleijden van den processe, totten eijnde toe, op de verbeurte van eenen gulden van elcke substantiele acte anders gehouden, ten behoeve van de busse, als voore, ende van partije haere schade te moeten oprechten, ten goetduncken van de heeren.

15. Soo wanneer de procureurs, door sieckte oft noodelijcke oorsaecke, oft affwesen vuijtter stadt, henne saecken niet en connen gaede slaen, en mogen, om die te bewaeren, niemant in henne plaetse stellen dan eenen anderen gesworen procureur, volcomelijck van de saecke bericht wesende.

16. De procureurs en mogen hun niet moijen mettet maecken van eenigen heijsch ofte conclusie, oock niet in saecken commende onder de hondert guldens, maer moeten alle aenspraecken ende conclusien doen ende laten maken ende teeckenen bij de advocaeten.

17. Ende ofter eenige aenspraecke oft conclusie bevonden wort anders gemaeckt oft geteeckent te sijn, soude terstont gerejicieert oft verworpen worden, ende den procureur hem des onderworpen[84] hebbende soude vallen in de boete van twee guldens, ten behoeve van de busse, ende partije haere beschadicheijt moeten oprechten ten goetduncken van de weth, als voore.

18. Dies is den procureur[85] wel geoorlofft te nemen conclusie oft te maecken heijsch van betaelinge oft namptisatie, ende andere diergelijcke, die hunne gewoonelijcke forme[86] hebben [ende naer oude gewoonte][87] in actis worden gestelt, behoudelijck dat [die][88] nijet en comme boven de hondert guldenen, ende geene andere.

19. Item, en mogen de procureurs hun oock niet moijen noch onder-winden van schriftueren, requesten oft versuecken te maecken, oft die t'onderteeckenen, ten waere in saecke daerinne geen achterdeel en waere gelegen, als om commissarissen te hebben, te provoceren, partijen te doen versteken, ende diergelijcke.

20. Ende oft de procureurs, ter contrarien van dijen, eenige schriftueren, requesten oft versuecken hun hadden vervoordert te maecken, souden ver-beuren sesse guldens, ten behoeve van de busse, ende totten dijen partije

p 506

goet doen van haere beschadieheijt, als voore; ende gelijcke pene soudeverbeuren den advocaet, die alsulcke schriftueren ende[89] requesten hadde onderteeckent.

21. Item, eenen procureur en mach geene saecke hem in recllte onder-winden, twaere voor den aenleggere oft verweerdere, ten sij dat hij daertoe hebbe behoorelijcke procuratie van partije selver, die de saecke aengaet, oft van den genen die van bloets wegen hem die soude willen aendraegen; ende oft hij anders dede, soude gehouden sijn de wederpartije haere beschadicheijt op te rechten.

22. Niettemin, eenen procureur voor den verweerdere mach wel nemen daeh van berade, al en heeft hij daertoe noch[90] geene volmacht, behoude-lijck dat hij daernaer, voor alle antwoorde, hem daeraff doet versien, oft bij brieven[91] daertoe last hebbe, ende ondertusschen cavere de rato, totdat de volmacht oft procuratie gecommen is, die hij alsdan in rechte moet overgeven.

23. Eenen procureur. die in eenige saecke heeft geandtwoort, ende gecontesteert, is gehouden in de selve saecke totten eijnde toe te blijven dienen, de taxatie oft begrootinge van de costen daerinne begrepen, ten waere dat sijne procuratie waere herroepen, ende datter metter daet eenen anderen in sijne plaetse waere gestelt, oft dat hij onder eedt wilde verclaeren int beleijden van de saecke bevonden te hebben dat sijnen meester ongelijck hadde.

24. Soo wanneer nochtans den meester afflijvich, insolvent oft voervluch-tich is geworden, soo en is den procureur niet gehouden, noch en soude oock vermogen in de saecke voorts te vaeren, maer soude alsdan van de erffgenaemen oft curateurs van de goeden nieuwe procuratie daertoe moeten hebben.

25. Ende ofter geene erffgenaemen oft curateurs van de goeden en waeren, die het proces op hun souden willen nemen, soude den procureur, ten versueeke van de crediteuren oft partijen, daertoe bij de weth worden geconstitueert[92].

26. Nijettemin, soo wanneer in de saecke gesloten, ende 't proces in

p 508

rechte is overgegeven voor de doot oft insolventie van ijmant van partijen, ist vonnisse daernaer gewesen van weerden, niettegenstaende datter geen resumptie van proces bij de erffgenaemen oft andere en is gedaen, oft procureur van nieuws gestelt.

27. Eenen procureur en mach, sonder besonderen last van sijnen meester te hebben, d'instantie niet verlaeten noch daervan verthijden.

28. Procuratie ad lites bij manspersoonen voor eenen greffier alleen verleden worden gehouden van weerden, al oft die voor schepenen in behoorelijcke forme gegeven waeren.

29. Man ende vrouwe mogen tsamenderhant voor notaris ende getuijgen procuratien geven, maer eene vrouwe alleen, tsij gehouwt oft ongehouwt. en mach tselve niet doen dan voor schepenen, met eenen vremden momboir, ten waere eene coopvrouwe int feijt van haeren handel.

30. Item, een man vermach alleen totte saecken van sijne huijsvrouwe procuratie te geven, tsij als aenleggere oft verweerdere, sonder dat sijnder huijsvrouwe consent oft volmacht daertoe van noode is, gelijck onder den titel : Van gehoude persoonen naerder is geseght[93].

TITEL IV.

VAN DAGEMENTEN.

1. Die een ander alhier te rechte wilt trecken[94], moet den selven daertoe doen roepen, tsij bij naeckt dagement, oft bij edict ende affroepinge ter puijen, oft bij ammans brieven [, beschrijffbrieven [oft], vuijtschrijff-brieven][95], oft den selven alhier tot dijen [eijnde][96] doen arresteren, naer verheijsch van de saecken ende persoonen daermede men te doene heeft.

2. Als men tegens een poorter oft ingesetenen rechtvoorderinge wilt doen, moet men den selven doen daegen, ende daerop sijn recht vervolgen, sonder dat men den selven oft sijne goeden mach arresteren, becommeren

p 510

oft besetten, dan vuijt redenen onder de titels Van arresten van persoonen ende goeden naerder verhaelt[97].

3. In civile oft borgerlijcke saeken en mach niemant een bruijdegom oft bruijt doen daegen, arresteren, aentasten oft vangen op den dach dat sij getrouwt sijn, noch als sij eerst mael des avonts slaepen gaen.

4. En mach oock geen protest, dagement, rechtelijcke wete, arrest oft becommeringen van persoonen oft goeden gedaen oft leveringe genomen worden ten huijse daer eene vrouwe inleght[98], durende de maent van haer kinderbedt.

5. Insgelijcx en mach niet gedaecht, gearresteert noch gevangen worden die de wacht heeft, oft derrewaerts gaet oft daervan compt, noch oock die met een lijck ter begraeffenisse gaet oft anderssints ter vuijtvaert, oft daer-van wederom compt[99], maer tselve en beleth niet oft men mach alsulcke persoonen thunnen huijse daegen.

6. Item, eene weduwe, noch d'erffgenaemen van den eersten afflijvigen van man oft wijff, noch van andere, en mogen niet gedaecht, noch in rechte aengesproken, gearresteert oft gevangen worden [binnen][100] de sesse weken naer de doot van den [affllijvigen][101], vuijt sakeii van eenige schulden den sterffhuijse aengaende.

7. Niettemin, soo wanneer de weduwe oft erffgenaemen sijn ofte[102] blijven int besith van de goeden, ende datter achterdencken is dat sij de goeden binnen de sesse weken souden mogen omme brengen oft versteken, in dijen gevalle souden sij oock bij de crediteuren oft legatarissen mogen worden gedaecht tot versekeringe ende verborgen van de selve goeden.

8. Item, als het sterffhuijs binnen de sesse weken wort bevonden insolvent te wesen, oft dattet andersints bij de weduwe oft erffgenaemen wort verlaeten, alsdan mogen de goeden oock bij de crediteuren binnen de sesse weken gearresteert, becommert ende vuijtgewonnen worden.

9. Item, die eenich sterffhuijs onder beneficie van inventaris hebben aenveert en mogen binnen den tijt van viertich daegen, hun in de brieven

p 512

gegunt om den inventaris te maecken ende[103] volmaecken, niet gedaecht, gearresteert oft gevangen worden ter saecken van de schulden van den selven sterffhuijse.

10. Men en mach niemant ter borse tijde daegen, arresteren oft vangen op de borse ende de vier straeten naer de borse gaende.

11. Item, men en mach niemant daegen, arresteren oft vangen, oft oock wettelijcke wete doen op sondaegen oft heijlich daegen, die men ter eeren Goidts ende van sijne heijligen is houdende.

12. Dagementen, arresten oft vangingen van persoonen ende wettelijcke weten op geoorloffde plaetsen ende tijden bij avondt naer der sonnen onderganck gedaen, sijn van weerden.

Hoe ende door wie men t' dagement moet doen.

13. Alle dagementen van persoonen ende rechtelijcke weten worden gedaen bij de lange ende cortte roeden, ende andere officieren die tselve elck int sijne toebehoort, sonder eenigen besonderen last oft oorloffvan amman, borgermeester ende schepenen daertoe te behooren[104].

14. Maer verboden van vercoopinge, van goedenisse, van eenige nieuwe wercken ende dijergelijcke en moghen niet geschieden sonder [voorgaende] consent van den borgemeester.

15. De roeijdraeger, als hij eenige daegen voor de rolle oft dinghdaeghe lastheeft om ijemandt te daeghen, en mach het selve niet laeten oft daermedeverbeijden totten lesten dach, maer moet het dagement terstont doen, ofte emmers vierentwintich uren voor den beteeckenden dach, dat de saecke voor recht dienen sal.

16. Ende oft hij teenemael versuijmpde het dagement te doen, oft dat hij tselve soo spade dede, dat de gedaechde niet gehouden en waere te rechte te commen ende oversulcx achterbleve, soude, boven de schade oft achterdeel

p 514

van partijen, verbeuren sesse guldens ten behoeve van de busse, ende inge-valle tselve waere gelaeten bij bedroch oft[105] met opgesetten wille, soude daerenboven arbitralijck worden gestraft [naer gelegentheijt van der saecken] [106].

17. Soe wanneer een aenleggere ijmant wilt voor rechte doen daegen, is gehouden den officier van de lange oft cortte roede, dijen [het] daechsel [toebehoort] te geven in geschrifte op[107] een billet inhoudende sijnen eijgen naem ende toenaem [metten naem, toenaem] ende wooninge van den genen die hij gedaecht wilt hebben, oft met[108] allent selve bij den officier doen opteeckenen, om dijenvolgende het dagement te doene[109].

18. Moet oock int voorschreve billet staen verclaeringe van den rechter voor den welcken men den gedaechde wilt opgeroepen hebben, tsij op de ordinarisse, extraordinarisse oft woensdaegsche rolle, oft voor borgemeester ende schepenen in collegio, oft voor commissarissen, daer ende soo de saecke verheijst.

19. Ende als d'aenleggere wilt commen als brenger sbrieffs, ende ten eersten daege van rechte namptisatie [oft handtvullinge] crijgen, soo moet alsulcken billet oock inhouden den naem ende toenaem van den eersten genoempden crediteur oft schulthebber, oft anderssints wort den gedaechde dach van berade gegeven, sonder naerdeel van de hantvullinge.

20. Item, soo wanneer ijmant wort gedaecht op keuren ende breucken, Soo moet het billet oock inhouden d'oorsaecke van dijen, mitsgaders het punct van den statute, ordonnantie ofte stadts recht daervuijt men alsulcke keuren ende breucken soude willen heijschen, ende bij gebreke van dijen wort den gedaechde daervan berade[110] gegeven, als voore.

21. Den roeijdrager, het dagement gedaen hebbende, moet onder het billet schrijven t' jaer ende[111] dach ende ure, wanneer ende tegens wat tijt, ende voor wat recht hij tdaechsel gedaen ende geteeckent heeft[112], mits-

p 516

gaders de qualiteijt ende naem van den persoon aen de welcke de wete vant selve daechsel geschiet is, ende wat hij heeft geantwoort, alles bij desselffs roeijdragers eijgen handt.

22. Nijemant van de roeijdragers en is geoorloft eenich daechsel t'onder-teeckenen, dwelck hij selffs niet gedaen en heeft, op de verbeurte van sesse carolus guldens ten behoeve van de busse, ende voorts ten goetduncken van de heeren gestraft te worden, alwaert oock dat hij het dagement bij sijnen dienaer hadde laeten doen.

23. De roeijdragers sijn schuldich terstont naert dagement het billet van dijen te leveren den genen die hem[113] te wercke heeft gestelt, om hem daermede tegens den beteeckenden dinghdach te [mogen][114] behelpen, soo hiernaer geseght sal wordden.

24. Alle dagementen moeten geschieden vierentwintich volcommen uren voor den beteeckenden daege oft tijde van rechte, ten waere in saecken van gevangenen oft gearresteerde persoonen, oft anderssints worden die gehouden voor machteloos ende van onweerden, sonder dat de gedaechde vuijt crachte van dijen oock gehouden is voor rechte te commen.

§ 3.

Aen wie het dagement mach gedaen worden, ende hoe men hem mach versien als ijmant vercleirt wort vuijt de stadt te sijn.

25. Dagementen oft andere rechtelijcke weten ten woonhuijse van partijen bij lange roede oft cortte roeden gedaen aen den persoon oft persoonen die bequaem sijn om daeraff wete te doen, sijn van weerden al oft die aen partije selver gedaen worden.

26. Dijes is men gewoon[115] aldaer ten huijse te laeten t' dobbel van den billette, inhoudende den naem van [de gene van][116] wijens wegen tdage-ment is gedaen, waeromme ende voor wat gerecht tselve geschiet; ende oft tselve niet en waere gedaen, soude alsulcken dagement oft andere rechte-lijcke wete sijn van onweerden.

p 518

27. Soo wanneer tdagement ten woonhuijse van partije is gedaen, ende dat de selve wort vercleirt vuijtter stadt te sijn, is van noode het dagement tot drije reijsen toe met behoorlijck vertreck van tijde te doen.

28. Indijen partije, drijmael met behoorlijck vertreck van tijde, als vore, tsijnen huijse gedaecht sijnde, wort vercleirt vuijtte stadt, ende dat daeraff telcken daege van rechte acte gehouden wort, oft anderssints voor de derde reijse den rechter blijckt bij de relaesen oft verclaeren van den officier die de dagementen gedaen heeft, dat partije drijmael verclaert is geweest vuijtter stadt te sijn, soo wort den aenleggere acte verleent van hem te mogen versien soo hij te raede sal bevinden te behooren.

29. Vuijt crachte van welke acte vermach alsulcke aenleggere bij arreste te procederen op de goeden van sijnen schuldenaer, oft, indijen men geene genoechsaeme goeden en vindt hem toebehoorende: bij arreste oft gevanc-kenisse van sijnen persoon, niettegenstaende dat den selven poorter ofte ingesetenen deser stadt waere.

30. Niettemin, alsulcken persoon die drijmael is vercleirt vuijtter stadt, mach naert vonnisse van hem te mogen versien te voorschijn commen, ende dijen niettegenstaende in contradictorio judicio in [sijn][117] goet recht ende defensien gehoort worden, mits doende partije daerop daegen ende stellende sekerheijt voor tgewijsde.

31. Item, die vonnisse van hem te mogen versien vercregen heeft, alwaert dat hij vuijt crachte van dijen bij arreste ter vierschaeren hadde begonst te procederen, oft aldaer oock volcommen waere, vermach dijen nijettegen-staende partije te doen daegen ende tegens hen in contradictorio judicio vonnissé vercrijgen, sonder de voorgaende procedure ofte vonnisse ter vierschaeren gegeven te derven [verlaeten oft][118] affgaen.

32. Bij dagemente en mach men alhier niet procederen tegens eenen buijtenman, dan ter saecken hiernaer verclaert onder de titels van ammans ende beschrijffbrieven[119], ten waere men hem te vorens rechtelijck hadde doen arresteren oft aenhouden, ende dat men hem daerop dede daegen om den heijsch te aenhooren.

p 520

TITEL V.

VAN BESCHRIJFFBRIEVEN.

1. Alle poorters, tsij buijten oft binnen poorters, mogen bij borgemeester ende schepenen beschreven ende ontboden worden, ende dijenvolgende sijn schuldich alhier te comen, op alsulcke boete oft straffe als borgemeester [ende schepenen][120] belieft daertoe te stellen.

2. Soo wanneer de stadt haere buijten poorters beschrijft op haer poorters recht, ende dat die metten eersten brieff niet en commen, noch eenige nootsakelijcke redenen voortbrengen ende bethoonen[121], die borgemeester, schepenen ende raet redelijck dunckf[122], soo worden die metten anderen oft tweeden brieff wederom beschreven sonder meer.

3. Ende indijen sij alsdan noch niet en commen ofte wettelijcke noot-saecken en bethoonen, als voore, sijn terstont ontpoortert, ende daeren-boven moeten betaelen t' recht van issue daertoe staende, ende worden desniettemin innegehaelt op hennen cost, ende staen ter ordonnantie van borgemeester, schepenen ende raet.

4. Als ijmant een poorter oft ingesetenen van Antwerpen, vuijtter stadt wesende[123], voor de weth alhier als sijnen behoorelijcken rechter in d'eerste instantie wilt aenspreken, mach hem met stadts brieven inschrijven ende daegen als poorter oft ingesetene, om t'eenen sekeren gelegenen daege voor recht te commen, in persoone oft bij procureur, om t'aenhooren, etc.

5. Alle officieren, wethouderen ende andere int quartier van Antwerpen geseten, sijn ten dienste, versuecke ende ordonnantie van de weth, beschrijffbaer ende gehouden de beschrijvinge te achtervolgen.

6. Item, alle besetters[124] geseten int quartier van Antwerpen moeten rekeninge doen alst versocht wort, in tegenwoordicheijt van de officieren

p 522

van de plaetse ende voor schepenen van Antwerpen, ende sijn tot dijen eijnde beschrijffbaer met stadts brieven.

7. Als ijmant heeft vernadert eenige gronden van erven gelegen int quartier van Antwerpen, die bij eenen poorter gecocht sijn, alsulcke vernaderaer mach den poorter doen beschrijven, ende alsoo lieff[125] als bij sijne vernaderinge heeft. om voor amman, borgemeester ende schepenen sijne redene van vernaderinge teenen sekeren gelegenen daege te commen bedingen.

8. Ende ingevalle den vernaderaer ten eersten daege nijet en compt, wort gewesen dat hij geen recht van vernaderinge en heeft, maer dat den cooper sijnen coop mach behouden, ende vuijt crachte van dijen wort den poorter ontslaegen, sonder partije tot vernaderinge te derven ontfanghen oft tegens hem in proces te commen.

TITEL VI.

VAN VUIJTSCHRIJFFBRIEVEN.

§ 1.

1. Poorteren van Antwerpen en behooren van halse, have, van breucken, van lijve, van leden oft van eenige betichten oft schatschulden int marckgraeffschap ende quartier van Antwerpen nergens te rechte dan alleenelijck voor de weth van Antwerpen.

2. Als een poorter van Antwerpen in persoone, huijsgesin oft goeden elders int quartier van Antwerpen is becommert, beseth, gearresteert, oft eenichsints te rechte betrocken wort, oft dat op hem oft op sijne goeden rechtvoorderinge wort gedaen, soo mach hij hem, sijn huijsgesin, goeden, schulden ende oock sijne borge met brieven der stadt van Antwerpen altijts doen vuijtschrijven.

3. D'welck plaetse grijpt tsij dat den poorter alhier is geboren binnen dese stadt, oft'dat hij naemaels de poorterije heeft vercregen, ende weder hij binnen oft buijten poorter is, ende hoe verre dat men oock tegens den poorter oft sijne goeden oft borge mach hebben gedinght, soo lange daer geene executie en is gedaen.

p 524

4. Een poorter van Antwerpen en mach hem in persoonele oft mixte actien niet verloven oft verbinden bij eede, bij borchtochte noch andersints in geender maniere, om binnen den quartiere van Antwerpen, buijten de stadt ende vrijheijt te rechte te staen oft recht te plegen.

5. Ende oft een poorter alsulcke gelofte gedaen hadde, mach tallen tijde ende stonde (sijnder belofte, borchtochte oft verbintenisse niettegenstaende) hem selven, sijne goeden ende borge [in alle actien persoonele oft mixte, doen vuijtschrijven, ende alle de proceduren tegens hem ende sijne goeden][126] oft borge gedaen doen casseren ende te niette doen, hoe verre de saecke oock waere gebrocht oft bedinght, als voore.

6. Als eenich rentier vervolch wilt doen bij vuijtwinninge van achterstel-linge van renten[127] op eenige panden oft goeden buijten int quartier gelegen, toebehoorende eenen poorter van Antwerpen, dijen poorter vermach hem ende sijne panden doen vuijtschrijven[128], ende tselve gedaen sijnde, moet den rentier den poorter t'Antwerpen actione personali dijen achterstel heijsschen.

7. Welcken poorter moet alsdan genoechsaeme versekerheijt stellen van te rechte te staen ende tgewijsde te voldoen, soo verre den rentier [dat begeirt, oft anders wort den rentier][129] geoorloft ten lantrechte op de poorters goeden sijne begonste proceduere oft rechtvoorderinge te mogen vervolgen.

8. Een vrouwe persoon begonst hebbende te procederen bij besetsel op haers mans goeden, vermach de crediteuren [ende int quartier van Antwer-pen van gelijcken bij arreste sijnde proceduere te doen][130] gelijck onder den titel: Van voordeel oft preferentie onder de crediteuren[131] is geseght.

9. Een poorter, binnen oft buijten[132], bevrijt alle sijne kinderen ende[133]

p 526

onbestaet ende in sijnen aet ende dranck sijn ende dagelijcx met hem woonen, ende oversulcx mogen die vuijtgeschreven worden gelijck den poorter der selver[134].

10. Buijten poorters moeten plegen alle gebuerelijcke rechten, te weten van heijminge, van wegen, van waterslopen[135], van sluijsgelde, dijckagie gelde ende diergelijcke, sonder dat sij dijenaengaende bevrijt noch vuijtge-schreven mogen worden, noch oock van des sij dagelijcx coopen ende borgen van eten ende drincken, noch provisie oft voorraet die sij daer van doene hebben om binnen hennen huijse te'verteeren.

11. Item, poorters van Antwerpen buijten in den quartiere van Antwerpen gevangen sijnde, mach de stadt vuijtschrijven, om alhier te rechte te staen, oock onversocht ende tegens den danck ende wille der gevangenen, ende al hadde hij aldaer van de privilegie[136] van poorterije vertegen ende tselve affgegaen.

12. D'welck oock plaetse grijpt niettegenstaende dattet misdaet oft de saecke waere verjaert van een, twee ofte meer jaeren, ende dat d'officieren, vuijt oorsaecke van de verjaeringe oft ouderdom vant misdaet ende van de versuijmtheijt van den officier alhier, hem tot betichtinge oft vervolch van dijen soude willen onderwinden[137].

13. Een poorter gevangen wesende int quartier van Antwerpen ter oor-saecke van misdaden bij hem bedreven eer hij poorter werde, en is daervan niet vuijtschrijffbaer, maer mach daervan kennisse genomen worden ter plaetse daer hij gevangen is.

14. Desgelijcx, een poorter die voor sijne gevanckenisse behoorlijck (dat is voor schepenen deser stadt) van sijne poorterije heeft vertegen, oft die andersints daer te vorens die heeft verbeurt, en is niet vuijtschrijffbaer.

15. Andere hoofftsteden van Brabant en mogen hunne poorters oft inge-setenen, gevangen oft gearresteert sijnde binnen de stadt oft vrijheijt van Antwerpen, niet vuijtschrijven, noch tegens de rechten van Antwerpen bevrijden met eenige privilegien.

p 528

16. T'formulier van de vuijtschrijffbrieven, dwelck de secretarissen hebben te volgen, is hieronder aen desen titel gestelt, maer en mogen de secretarissen die niet vuijtgeven oft segelen oft[138] last oft bevel van den borgemeester.

§ 2.

Effect oft cracht van de vuijtschrijffbrieven.

17. Naer dat de brieven gesonden sijn, soo moeten d'officiers ende wet-houderen daeraen die commen alle rechtvoorderinge tegens den poorter oft sijne goeden[139] begonst terstonts ophouden, ende die voorts costeloos ende schadeloos oft[140] doot ende te niet doen ende doen doen; maer willen sij, oft partije [op][141] oft tegens den selven poorter oft sijne goeden te rechte commen, dat mogen sij doen voor de wet van Antwerpen daer den poorter te rechte behoort, als voore.

18. Soo wanneer eenich poorter t' vervolch op sijn onrurende goeden, tsij leengoeden oft andere buijten gelegen doet vuijtschrijven, ende weder-partije wilt sustineren oft staende houden dat d'actie soude wesen geheel reël, ende den leen oft lantrechten ende niet de stadts rechten raeckende, dijenniettegenstaende moet den officier, stadthouder oft mannen van leene, daervoore de procedure buijten gedaen wort, terstont, den vuijtschrijffbrieff ontfangen hebbende, ophouden, sonder[142] voorder tegens den selven poorter oft op sijne goeden te maenen, te wijsen oft te laeten procederen.

19. Maer de heeren[143] oft wederpartije willende voorts vaeren ten lantrechte moet commen voor borgemeester ende schepenen, ende aldaer voorts brengen ende bewijsen ten beschreven daege het leen oft [landrecht ende][144] realiteijt van der saecken, ende daervuijt versoecken de saecke wederom versonden te worden, daerop sij vuijtspraecke ende vonnisse moeten verwachten[145].

p 530

20. Als een officier buijten de stadt int quartier van Antwerpen eenen poorter van Antwerpen ter saecken van misdaet oft andere saecke heeft gevangen, is gehouden, ten schrijven van de stadt, den selven poorter binnen dese stadt [oft vrijheijt][146] te leveren, alwaer oock tegens hem aldaer vonnisse gegeven.

21. Ende soo verre de heeren[147] oft partije tegens den poorter alsdan, om eenich misdaet oft misbruijck, oft om eenige borgerlijcke saecke wilt dingen, mogen dat doen voor schepenen van Antwerpen, al oft hij van beginsel aff t'Antwerpen waere gevangen geweest, ende dat altijts ten coste van ongelijck.

22. Soo wanneer de poorters buijten onder eenige finale heeren misdoen[148] ende dat'sij, vuijtgeschreven sijnde, daeraff hier in de stadt metten rechte verwonnen worden, compt de smalieheer[149], daeronder dat dien breuck ofte misdaet geschiet is, d'eene helft van de selve breucke, ende den schouteth van Antwerpen, tot ons genadichs heeren behoeff, d'andere helft.

23. Ter saecken van geloften oft breucken[150] bij buijten poorters der stadt van Antwerpen in de stadt oft lande van Breda gedaen, indijen dese stadt daervore schrijft[151], is den officier, daeronder sij geseten sijn, gehouden de selve buijten poorters alhier t'Antwerpen t'overtuijgen ende overwinnen voor de weth[152].

24. Ende oft alsulcke poorters alhier overtuijcht ende overwonnen werden vant gene hun wort opgeleght oft geheijst, soo moeten die onder de heerlijckheijt van Breda vuijtgericht ende geëxecuteert worden, naer der bancken recht daeronder sij geseten sijn al bij genade des heeren van Breda.

25. Als eenich poorter met [bescrijff][153] brieven, als vore, sijn goeden doet vuijtschrijven, ende d'officiers hem op[154] sijne goeden oft borgen van

p 532

stonden aen niet costeloos ende schadeloos en ontslaen, oft ijet voorder op hem oft sijne goeden voorts keeren; als te maenen oft te rijsen[155], allent selve dat naer d'overgeven van de vuijtschrijffbrieven gedaen wort is mach-teloos ende van onweerden, ende moet bij hun ende thunnen coste worden aff ende te niette gedaen ende alles wederomme in staete gestelt.

§ 3.

Tweede brieven ende straffe van de ongehoorsaeme officiers.

26. Soo wanneer de buijten officiers, metten eersten brieff beschreven sijnde, niet gehoorsaem en sijn, noch oock ten aengestemden daege[156] voor recht alhier niet en commen, worden alsdan de selve buijten officiers, ten versuecke van den poorter oft sijne gecommitteerde, gesonden de tweede brieven, in gewoonelijcker wijse int eijnde van desen titel gestelt.

27. Ende ingevalle de buijten officiers int quartier van Antwerpen geseten van stonden aen metten tweeden brieff niet aff ende te niet en doen alle de rechtvoorderingen, arresten ende aentastingen van de poorteren, henne borgen ende goeden, op[157] de selve, als voore, niet en leverden, oft oock niet en quaemen oft en deden tselve verantwoorden, soo mogen schouteth, borgemeester ende schepenen daertegens met alle strenicheijt[158] versien.

28. Tot welcken eijnde is men gewoon ende vermach men alle de onge-hoorsaeme officieren ende de wethouderen van buijten, niemant vuijt- genomen[159], als moetwillige brekers van der stadts rechten ende privilegien terstont vuijt te roepen, ende openbaerlijck ter puijen aff van den stadthuijse te bannen vuijte stadt ende quartier van Antwerpen, als de gene die gewelt doen ende henne oversten sijn ongehoorsaem.

29. Welcke vuijtroepinge alsoo gedaen sijnde, moeten de vuijtgeroepen persoonen allegader binnen sonneschijn naer den bannissemente vertrecken vuijtter stadt ende vrijheijt, ende binnen den derden daege daernaer vant

p 534

quartier[160] van Antwerpen, ende daerbuijten blijven soo lange totdat sij voldaen, oft wedercregen hebben des heeren ende der stadts gemoet, op de voordere straffe in den bannissemente[161] begrepen.

30. Ende ingevalle de wethouderen oft officieren den voorschreven ban-nissemente niet gehoorsaem en sijn soo vermogen, alsdan schouteth, borgemeester ende schepenen deser stadt de selve gebannen te doen innebrengen, ende metter daet te doen vuijthaelen, oock vuijtte besloten steden onder den quartiere van Antwerpen gelegen, vuijtgesteken[162] alleenelijck het tractaet desen aengaende gemaeckt, met die van Breda.

T' FORMULIER VAN DEN EERSTEN VUIJTSCHRIJFFBRIEFF.

Geminde vrinden. Ons heeft te kennen gegeven N., onsen poorter, hoe dat, etc., ende want gij wel weten meucht [dat] alle onse poorteren van halse, have, breucken, betichten ende [van][163] alle andere personele ende[164] mixte actien nergers elders te rechte en behooren dan alhier t' Antwerpen voor ons, schrijven daeromme tegenwoordich aen U, ten eijnde dat gij den voorschreven N. van, stonden aen costeloos ende schaedeloos onslaet, etc. (mutatis mutandis). Ende is N., oft ijmant anders, den voorschreven N., onsen poorter is[165] heijschende oft teijnde[166], comme van een woensdaege[167] naestcommende ende vierthien daegen, goitstijdts voor den noene alhier t'Antwerpen, voor ons [daer dat behoort][168], wij sullen hen ende eenijgelijck over der voorschreven onsen poorter goet, cort ende onvertegen recht doen geschieden, ende laeten wederkeeren, naer onser bancken recht, ten coste van ongelijck. Beminde vrinden, des niet en laet, opdat wij daeromme[169] niet meer gemoijt en derven woonen[170]. Onse heere Godt

p 536

sij met U. Geschreven desen, etc. Ende schrijft [men] onder: De stadt van Antwerpen. Ende wort onderteeckent bij een van de secretarissen. Ende is d'opschrift: Onse beminde vrienden, den scouteth oft sijnen stadthouder, etc.; ende de schepenen aldaer tsaemen ende elcken van hun besondere[171].

FORMULIER VAN DEN TWEEDEN [VUIJTSCHRIJFF[172] BRIEFF.

Geminde vrinden. Wij hebben onlancx geleden U geschreven, dat gij N., onsen poorter, costeloos ende schadeloos soudt ontslaen, etc. (mutatis mutandis), ende waert dat gij N., oft ijmant anders, den voorschreven onsen poorter ijet wilde heijschen, dat gij oft hij alhier sout comen t'Ant-werpen op den raetshuijse voor ons, daer dat behoort, wij souden U over den voorschreven onsen poorter goet, cort ende overtogen recht doen geschieden ende [laeten] wederkeeren, naer onser bancken recht, ten coste van ongelijck, al breeder blijekende bij den voorschreven onsen brieff, dat wij U daeromme geschreven hebben; ende want gij tselve niet en hebt gedaen noch ons schrijven achtervolcht, dwelck ons seer van U verwondert, soo ist dat wij anderwerff aen U schrijven ende ten desen maene[173] voor al, ten eijnde dat gij, oft uwen stadthouder, den voorschreven onsen poorter van stonden aen costeloos ende schadeloos ontslaet, etc.; ende sijt gij oft ijmant anders den voorschreven onsen poorter N. ijet heijschende [oft thijende, compt oft comme van en woensdaege ende][174] in veerthien daegen naestcommende (van een woensdaege teijnde compt oft comme alhier t'Antwerpen, daert behoort)[175], wij sullen U ende eenenijgelijck over den voorschreven onsen poorter N. goet, cort ende overtogen recht doen geschieden, ende laeten wederkeeren, naer onsen bancken recht, gelijck wij U dat noch eens hebben geschreven. Beminde vrinden, des emmers niet en laet, opdat ons van geenen noode en sij voorder daeromme tegens U te versien, gelijck wij tegens ongehoorige[176] ende inobediente van ons schrijven sullen bevinden te behooren, tot conservatie van de hoocheijt ons heeren des

p 538

hertoghs ende deser sijnder stadts costuijmen ende oude hercommen, d'welck eijndelick soude mogen keeren tot uwen ende sijnen achterdeel. Onse heere Godt sij met U. Geschreven, etc. Ende schrijft men onder: De stadt van Antwerpen. Ende wort onderteeckent, ende daerop geschreven als d'eerste.

TITEL VII.

VAN AMMANS BRIEVEN.

1. Soo wie eenige rente vuijt crachte van schepene brieven van Antwerpen heffende is op eenige goeden oft panden buijten deser stadt ende vrijheijt int quartier van Antwerpen gelegen, mach, bij gebreke van betaelinge, de rentbrieven bethoonen[177], voor amman ende schepenen, ende die laeten bevonnissen, ende daerop voorts vercrijgen ammans brieven, volgende het formulier int eijnde van desen titel gestelt.

2. Als eene rente verleden is op sekere erve, lant, sant oft huijsinge, ende dat de selve panden naermaels worden, bij versterff, gedeijlt ende bij coope, mondelinge[178] oft anderssints gespleten, desniettegenstaende mach den rentier, voort gebreck van den achterstel, altijts ammans brieven seijnden op alle de panden gelijckelijck, oft eenige van dijen, ende alsnu op den eenen ende alsnu op den anderen, soot hem goetdunckt, niettegenstaende dat hij te meer stonden sijne betaelinge alleene, oft meer aen eenen deelhebber mach hebben getaelt[179] dan aen den anderen.

3. Item, mach een rentier, indijen t'hem belieft, doen beschrijven den genen die den pant bewoont, gehantplicht ende de vruchten daeraff genoten heeft, [in respecte van den tijde ende jaerschaere dat hij t'gebruijct heeft][180] ende dat den onbetaelden achterstel des rentiers rente verschenen ende gevallen is, soo verre hij ten tijde van de beschrijvinge noch hantplichter is.

p 540

4. Dwelck oock plaetse heeft al wist den gebruijcker oft pachter te bewijsen dat hij sijnen pacht te voren betaelt hadde, indijen de betaelinge is gedaen bij maniere van anticipatie oft voorraet, als[181] eenigen pacht verschenen was, ofte oock daernaer, indijen hem de wete is gedaen dat de rente daerop vuijtginge, ende dat hij oversulex tot achterdeel van de betae-linge van dijen sijne handen van sijnen pacht niet en soude ijdelen.

5. Ende ingevalle de rentier meer panden heeft dan eenen, daer verscheijde persoonen hantplichters oft gebruijckers aff sijn, soo mach hij doen beschrijven elcken van dije gebruijckers een voor al, ende de beschrevene moet den rentier sijnen achterstel geheel betaelen van den jaere ende tijde dat hij dat gehantplicht heeft, behoudelijck hem sijn verhael soo op den eijgenaer als [op de] gebruijckers van de andere panden.

6. Mogen oock alle [andere][182] schuldenaers, buijten int quartier van Antwerpen woonende, ende merckelijck die oock[183] van pachte, van gelde, graenen ende diergelijcke, met ammans brieven gedaecht worden vuijt crachte van schepene bekentenisse alhier verleden, al en waerent oock maer naeckte schatschulden, niet bepant oft gehijpothiceert wesende.

7. Item, als ijmant [van][184] buijten, int quartier van Antwerpen geseten, eenen anderen belofte van betaelinge oft bekentenisse van schult doet, oft voorwaerde van pacht oft huere maeckt ten bijwesen van poorteren van Antwerpen, ende sijne belofte oft bekende schult, huere oft pacht niet en voldoet, alsdan mach den crediteur die poorters brengen bij den amman ende twee schepenen, om van alsulcke pacht, huere oft gelofte henne kennelijckheijt te seggen.

8. Ende soo verre sij als poorters verclaeren, dat hun de schult, gelofte, bekentenisse oft voorwaerde kennelijck is, alsdan moet den amman, op die poorters kennisse, geven ende seijnden sijne ammans brieven, ende moet daerop sommierelijck geprocedeert worden gelijck op schepene brieven.

9. Item, als een buijten man, woonende int quartier van Antwerpen, alhier gearresteert is, ende boven arreste vertreckt sonder vonnisselijck daerop[185] ontslaegen te sijn oft oorloff van den amman oft van partije daer-

p 542

toe te hebben, mach bij ammans brieven ingeschreven worden, om alhier te rechte te staen, ende hij gebreke van voor recht te commen, mach als ongehoorsaem versteken ende gedoempt worden.

§ 1.

Hoe men de ammans brieven verleent ende te wercke stelt.

10. De maniere van ammans brieven te vercrijgen is dese den crediteur thoont sijnen schepenen brieff, oft, heeft hij alleenelijck poorters kennisse, brenght de poorters totten amman ende schepenen, ende doet den eet van sijne tachterheijt, ende begeert recht; ende alsdan maent den amman de schepenen om vonnisse, ende schepenen, t'bescheet gesien ende ondersocht hebbende, wijsen: « mits dat blijckende is van de rente, pachte oft schult, met schepene brieven oft poorters kennisse der stadt van Antwerpen, dat den amman, des versocht wordende, den schuldenaer, eijgenaer, gebruijcker oft hantplichter van de schulden is[186] met ammans brieven inne te schrijven teenen sekeren dinghdaege, ende partije te bedwingen tot betaelinge. »

11. Den crediteur oft schultheijsscher, sijnen eet als boven gedaen hebbende in sterckenisse sijns schepener brieffs, wel[187]hij bij sijnen eedt heeft derven houden vuijt crachte desselffs ten achter te sijn, moet den eijgenaer oft gebruijcker van de panden betaelen, ten sij dat hij can bewijsen met rechte daervan ongehouden te sijn.

12. Tot welcken eijnde moet den amman, volgende den vonnisse van de schepenen, ten versuecke van den rentier, op sijnen behoorelijcken loon, sijne ammans brieven seijnden ende schrijven aen den officier van de plaetsen daeronder den schuldenaer, hantplichter oft gebruijcker van de panden geseten is, ten eijnde dat hij den schuldenaer, gebruijcker oft hantplichter van die goeden doet innecommen ten daege dienende, oft[188] den rentier oft schultheijsscher te betaelen, oft hem daertegens te verantwoorden.

p 544

13. Welcke ammansbrieven moeten gedragen worden bij eenen gesworen stadtsbode aen den officier van der plaetse, ende bij den officier, ten bijwesen van den bode [,oft bij den bode][189] met des officiers consent, aen den beschrevene oft tsijnen woonhuijse overgelevert worden; daeraff den bode sijn relaes moet stellen bij geschriffte ende partije overgeven; ende dient den dach van rechte eerst den tweeden saterdach naert overleveren van de brieven.

14. Ende indijen den officier van de plaetse, daer des ammans brieven gesonden worden, de selve niet en achtervolcht noch[190] gehoorsaem en is, wort bij de stadt gestraft naer gelegentheijt van der saecken, alwaerent oock d'officiers van de besloten steden int quartier van Antwerpen gelegen, als Breda, Bergen-op-Zoom, Liere ende Herentals.

15. De eijgenaers, gebruijckers oft hantplichters [alsoo][191] beschreven sijnde, moeten commen, ende ingevalle sij geen betaelinge en bewijsen noch en presenteren te thoonen den rechte genoech sijnde, ten lancxsten binnen acht daegen daernaer, moeten den geheijsten achterstel in der manier voorschreven betaelen, oft emmers ten minsten daervan hantvullinge doen onder cautie; ende die gedaen hebbende, blijven op hun geheel ten principaelen, behoudelijck dat sij daerop vervolch doen binnen sjaers naer de namptisatie oft hantvullinge.

16. Ingevalle de beschrevene niet te rechte en compt metten eersten beschrijffbrieff, soo wordt alsdan, mits blijckende bij wettich relaes dat den beschrijffbrieff gelevert is, als vore, den beschrevene als ongehoorsaem versteken ende gedoempt hantvullinge [te][192] moeten doen.

17. Ende als de gedoempde daerinne gebreckelijck valt, seijnt den amman, ten versuecke van den crediteur oft schultheijsscher, sijnen roeijdraeger, om t'vonnisse bij ordre van rechte ter executien te stellen op de schuldenaers oft hantplichters goeden ende persoone, behoudelijck [dat][193] den amman niet en mach commen op de leengoeden, dan in der maniere hieronder verhaelt.

18. Als den amman oft roeijdrager egeene gereede goeden genoech en vint op den pant, om partije schult ende achterdeel[194] mette oncosten te

p 546

connen[195] voldoen, ende dat den eijgenaer selver beschreven is, alsdan vermach hij oft sijnen roeijdrager den pant aen te slaen ende te vercoopen, ende [den cooper][196] daerinne te goeijden [ende vestigen][197].

19. Dies moet hij drij[198] voorgaende sondaechsche kerckgeboden voor de vercoopinge doen in de prochie van de plaetse daeronder de goeden gelegen sijn, ende van gelijcken alhier bij drije vuijtroepingen, vuijtbellingen ende affixie[199] van billetten de vercoopinge doen condigen[200], ende daerop de goeden drij vrijdaegen lanck ter vrijdaechs merckt vijtroepen ende vercoopen, gelijck in cas van leveringe ende executie geschieden moet.

20. Soo wanneer den pant, daerop de rente staet, leen is, soo moet den amman schrijven aen den rechter daeronder den hantplichter oft schulde-naer geseten is, om dien te doen incommen; ende quaeme hij niet, moet schrijven voor de tweede reijse; ende oft hij alsdan oock niet en quaeme, soude den roeijdrager hem inhaelen, om te voldoen naer inhout der brieven.

21. Ende oft den schuldenaer oft hantplichter niet te vinden en waere, soo soude den roeijdrager panden aen sijne have oft erve, oft oock het leen bij executie verhueren den meest daervoore biedende, om bij den huerlinck gebruijckt ende genoten te worden, totter tijt toe dat den crediteur metten oncosten voldaen is.

22. D'welck gedaen sijnde, soo verre de have houdende vruchten[201] geproeft sijnde, niet genoechsaem en waeren tot voldoeninge van de tachterheijt, soo mach den crediteur voor den leenheere ende sijne mannen van leene sijn vervolch doen tot executie ende vercoopinge van den bodem oft gront van den leene, sonder dat den amman oft roeijdrager hem des moeijen mach.

23. Ende oft gebeurde dat den roeijdrager int doen van de executie ijet wedervoere, door toedoen van de gemeijnte der plaetse, daerdore hem de selve feijtelijck beleth waere, mach men, van de selve stadts wegen[202], op de stadt, dorp oft vrijheijt daer tselve soude geschieden, panden houden

p 548

ende arresteren, gelijck als die stadt [dat] van ouden tijde geplogen heeft ende van rechts wegen doen mach.

24. Maer oft t' beletsel den roeijdrager wedervoere ende toequame nietbij de gemeijnte maer bij toedoen van de dienaers ende van eenige particu-liere persoonen, wie sij waeren, soo procedeert men van deser stadts wegen terstont tot straffe ende[203] bannissement van de selve persoonen, naer gelegentheijt van de saecke.

§ 2.

Ammans brieven opt lant van Breda.

25. Als ist dat verbintenissen van gronden van erven, binnen dese stadt[204] ende lande van Breda gelegen, gedaen ende verleden voor wethouderen van Antwerpen, van weerden sijn, wie nochtans, vuijt crachte van alsulcke brieven van Antwerpen, den gront oft bodem wilde vuijtwinnen, moet tselve doen in de stadt ende lande voorschreven, ter plaetse daer den grondt oft bodem gelegen is.

26. Soo verre men, vuijt crachte van eenige schepene brieven van Antwerpen, oft gelofte voor poorters gedaen, een schuldenaer in de stadt oft lande van Breda geseten wilt bedwingen tot betaelinge ende voldoeninge van eenich verloop van rente, pachte oft schatschult, alsdan schrijft den amman, des versocht sijnde, aen den officier van de plaetse daer den schuldenaer geseten is, ten eijnde hij hem in dijen hebbe dat hij binnen thien daegen den crediteur voldoe, oft hem comme verantwoorden.

27. Ende indijen den schuldenaer binnen de selve thien daegen de saecke voor amman ende schepenen van Antwerpen nijet en compt verant-woorden, oft anderssints de schult voldoen, moet d'amman aen den officier van de plaetse andermael schrijven ten eijnde als boven.

28. Waernaer, indijen den schuldenaer binnen de andere thien daegen niet en voldede, oft anderssints de saecke voor amman ende schepenen niet en quame verantwoorden, is den [dienaer oft][205] officier van dijer vier-

p 550

schaeren gehouden soo vele te vercoopen als[206] des schuldenaers haeve ende erffve, dat den clager binnen thien daeghen daernaer vernuecht sal wesen.

29. D'welck plaetse heeft niet alleen aengaende de have oft erve die onder den schuldenaer ten tijde van de executie wort bevonden, maer oock [aengaende] de gene die naer den inganck van de eerste thien daegen soude sijn vertiert ende vervrempt, tot achterdeel van den daeger[207], tsedert den selven tijt nijet hebbende mogen gescheijden[208].

30. Als den officier [oft dienaer][209] int gene des voorschreven is versuij-melijck is, soo vermach de stadt van Antwerpen op dat dorp oft vierschaere oft ingesetenen terstont naer de leste thien daegen commeren ende arres-teren de gene die vandaer hier t'Antwerpen souden commen, om op hun te verhaelen de principaele schult, met alle redelijcke costen toecommende van de[210] pandinge oft arrestemente, behoudelijck hun verhael op den eersten schuldenaer.

31. Ende oft daer niemant[211] binnen thien daegen daernaer vuijt dijer vierschaere tot Antwerpen en quame, soo soude dese stadt op d'ondersaeten der stadt ende lant van Breda ende henne goeden mogen procederen bij arreste. tot verhaelinge van de principaele schult, met alle redelijcke costen, behoudelijck hun verhael op den eersten schuldenaer, als voore.

32. Wel verstaende dat, oft den schuldenaer soo vele have oft erve oft andere goeden in den lande van Breda[212] niet en hadde, daermede men den clager vernoegen moechte, ende daeromme voorvluchtich werde, soo is den officier [oft dienaer][213] ende ondersaeten der stadt ende lant van Breda daeraff ontlast.

55. Maer oft den selven schuldenaer weder binnen den lande van Breda

p 552

quaeme naer datter recht op gevoordert waere, moet den rechter oft officier van der plaetse, daer hij onder compt, den selven vangen ende in hachten leggen, totter tijt toe dat hij des clagers gemoet vercregen heeft.

T FORMULIER VAN AMMANS BRIEVEN.

Lieve, beminde vrint. Ick vermaene u van rechts wegen eens ende voor al, dat gij N., onder uwe juridictie geseten, rechtelijck bedwinght alhier binnen Antwerpen op den raedthuijse voor mij ende schepenen [tel comme [-n], om te voldoen N. van alsulcke schepene brieven als voor mij in rechte met vonnisse gewesen sijn te moeten volschieden. ende dat hij vandaer niet en scheijde ten sij bij consente van mij, ende dat hij hem voldaen hebbe, wetende, waert saecke dat hij des niet en dede, dat hij met vonnisse van mijne heeren, volgende de ordonnantie deser stadt, soude worden gedoempt te moeten namptiseren tgene des hij hem is heijsschende, ende ingevalle hij, dijenniettegenstaende, niet gehoorsaem en is, soude mij van noode wesen hem[214] den officier van de lange roede te seijnden, ende hem te doen executeren, tot sijnen grooten coste ende laste, waeraff gij hem bij desen sult waerschouwen, opdat hij hem daervoore verhueden mach. Geminde vrint, Onse Heere Godt sij met U. Geschreven, etc. Ende worden onder geschreven dese woorden: Bij den amman deser stadt van Antwerpen. D'opschrift is aldus: Mijnen besonderen goeden vrint den schouteth, oft sijnen stadthouder, etc.

T' FORMULIER VAN AMMANS SOMMATIE BRIEVEN.

Lieve, beminde vrint. Ick vermaene U. van rechts wegen, dat gij binnen den derden daege naer den ontfanck van desen sommeert ende doet incomen op den raetshuijse binnen Antwerpen, N., woonende tot N., onder uwe jurisdictie oft gebiet, om te voldoen N. van alsulcken vonnisse als hij [op den][215] N. anno N. tegens hem heeft vercregen, wetende, waert saecke dat N. dat niet en dede, soude mij van noode sijn hem den officier van de lange

p 554

roede te seijnden, ende hem te panden, tot sijnen grooten coste ende laste, waeraff gij hem bij desen sult waerschouwen, opdat hij hem daervoore verhueden mach. Beminde vrint, Onsen Heere Godt sij met U. Geschre-ven, etc. Aldus onderteeckent: Bij den amptman der stadt van Antwerpen. Op den rugge staet: Mijnen besonderen goeden vrint den schouteth, oft sijnen stadthouder [tot N.][216].

TITEL VIII.

VAN ARRESTERINGE ENDE AENTASTINGE VAN PERSOONEN OM CIVILE SAECKEN.

1. Die sijnen schuldenaer van buijten binnen dese stadt ende vrijheijt van Antwerpen vint, vermach hij[217] dijen te doen arresteren, oft indijen hij beducht dat hij, alleenelijck gearresteert sijnde, boven arrest soude vertrec-ken, mach den selven oock doen vangen oft vasthouden, ten waere den crediteur oft schultheijsscher alhier goeden wiste, sijnen schuldenaer toebehoorende, genoechsaem om sijne tachterheijt daeraene te verhaelen, daerop hij alsdan vermach ende schuldich is vervolch te doen.

2. Als een crediteur sijnen schuldenaer alleenelijck civilijck[218] heeft doen arresteren, en mach den selven, alhier gearresteert blijvende, niet doen aenhouden oft vangen, noch belasten cautie oft sekerheijt te stellen, ten ware vuijt nieuwe merckelijcke ende genoechsaeme oorsaecke.

3. Vrouwen haers selffs sijnde mogen voor haer eijgen schulden alhier soo wel gearresteert ende aengehouden worden als manspersoonen, noch[219] en mogen daervoore, noch voor haere mans schulden op den Steen niet geseth worden, alwaert dat sij henne goeden daervoore wettelijck hadden verbonden, ten ware, vuijt merckelijcke redenen, den borgemeester anders hadde bewillicht, ten perijckele van partije.

4. Men mach geene poorters, tsij binnen oft buijten poorters, noch oock eenige ingesetenen alhier vaste woonstede houdende, noch ijmant staende onder de court van de Engelsche cooplieden, oft onder die Hensche steden,

p 556

oft Portugiesche natie, om civile saecken, in persoone oft goeden arresteren, becommeren noch vangen, dan met oorloff van den borgemeester, ten perijckele van partije, als voore.

5. Soo wanneer nochtans een poorter, ingesetene oft ijmant van de partijen hiervore verhaelt, waere insolvent bedegen, oft andersints staende op sijn wacht, ende[220] dat met kennisse[221] waere verclaert dat d'arrestant oft aenleggere hem soude mogen doen versien soo hij te rade soude vinden te behooren, alsdan mach men sulcken poorter, ingesetene oft coopman doen arresteren oft vangen, soo verre hij geene genoechsaeme goeden en bewijst, die men eerst rechtelijck mach arresteren [, vuijtwinnen ende vercoopen][222].

6. En mach oock niet gearresteert, aengehouden oft gevangen worden, de gene die van buijten ingeschreven wort om eenige saecke, oft die gedaecht is, compt, gaet oft blijft om als getuijge sijne kennelijckheijt te seggen, tsij int criem oft civiel, noch soo wanneer hij wederkeert vandaer hij gecom-men is.

7. Oock en mogen niet gevangen worden momboors, curateurs, executeurs van testamenten, rentmeesters, bevelhebbers oft andere, die bewint hebben van ander lieden goeden, voor de schulden van henne weesen, vermomboorde persoonen, sterffhuijsen ende andere henne meesters.

8. Maer alsulcke persoonen mogen wel gearresteert worden, om hier[223] de jurisdictie oft gerecht alhier te onderwerpen ende rechtvoorderinge tegens hun te doen, ende totten dijen hunne domicilie oft woonstede te doen verkiesen; d'welck gedaen hebbende, sijn terstont van den arreste ontslaegen.

9. Item, en mach niet gearresteert noch gevangen worden eenen bruij-degom oft bruijt, oft die de wacht heeft, oft ter begraeffenisse oft vuijtvaert gaet oft vandaer wederkeert, gelijck onder den titel Van dagementen[224] breeder geseght is.

10. Item, men mach geen persoonen van merckelijcke qualiteijt, oock (2)

p 558

van buijten wesende, alhier doen aentasten oft vangen om civile saecken, dan met voorgaende consent van borgemeester, ten waere dat alsulcke persoonen waeren op hun vertreck, ende dat men alsoo qualijck tijt hadde om het consent te becommen.

11. Desgelijcx en mach men niet arresteren noch vangen eenige per-soonen, die van de andere landen, steden oft plaetsen in commissie alhier gesonden worden, sonder consent, als vore.

12. En is oock niet geoorloft eenige ingesetenen van andere landen, steden oft plaetsen alhier te vangen voor eenige schulden oft saecken van de landen, steden oft plaetsen hunder wooninge oft resort, sonder voorgaende oorloff, als voore.

13. D'welck oock plaetse heeft alwaert saecken dat alle ende eenijgelijcke de borgeren ende ingesetenen int generael oft particulier voor de schulden van de selve landen, steden oft plaetsen waeren verbonden. Door wien men d'arrest oft aentastinge moet doene.

14. Wie eenige persoonen van buijten oft eenich goet wilt doen aen-houden oft arresteren, moet tselve doen bij den schouteth, amman oft sijnen stadthouder, roeijdrager oft gesworen colfdrager, ende niemant anders; welcke officiers oock mogen den gearresteerden den eedt affnemen, van hem niet te vertrecken ende partije te rechte te staen.

15. De voorschreve officiers vermogen, ten versuecke van partije, alle arresten ende aentastingen van persoonen ende de goeden te doen voor schulden ende andere civile saecken, sonder besonder oft particulier consent, ordonnantie oft last van borgemeester oft schepenen daertoe te hebben, ten waere van persoonen hiervoore verhaelt.

16. Dies moeten d'officiers, soo wanneer sij bij ijmanden worden aen-socht om eenen anderen te vangen ende op te leijden, den selven vraegen oft hij eenen vremdelinck oft ingesetene is; ende is hij eenen vremdelinck, hem voor alle[225] cautie doen stellen voor de costen, schaden ende inte-resten van den gene die hijt wilt doen vangen, oft den selven mede op leijden.

p 560

17. Maer is het ijmant die hem seght poorter ende ingesetene te sijn, moet den officier, aleer hij den anderen vanght, daeraff wel bericht ende versekert sijn, om den gevangen den naem ende woonplaetse desselffs te verclaeren ende wijsen, opdat hij mach weten sijne partije, ende waerop hij sijn verhael sal mogen hebben.

18. Ende oft d'officiers sonder alsulck ondersoeck ende versekerheijt eenige aentastinge oft apprehensie hebben gedaen, soude de selve machteloos ende van onweerden sijn, ende soude niet alleen partije, maer oock den officier in sijnen eijgenen naeme voor alle costen, schaden ende interesten gehouden sijn.

19[226]. Behalvens dat, als een crediteur sijn schult wilt vervolgen tegens voorvluchtige oft gefailleerde schuldenaers, oft tegens insolvente oft becommerde schuldenaers, oft tegens insolvente ofte becommerde sterffhuijsen, men alsdan de goeden van alsulcke persoonen oft sterffhuijsen oock mach doen arresteren, ende daerop procederen naer der vierschaeren recht. alwaeren sij oock poorters oft ingesetenen deser stadt oft van de voorschreve gepriviligeerde natien.

20. Een officier alleenelijck[227] last hebbende om eenen buijtenman te arresteren, en vermach den selven niet te vangen, op pene van alle costen, schaede ende interesten vuijt saecken van dijen toecommende [. ende][228] selver te moeten opleggen ende betaelen.

21. Als een officier versocht wort eenen vremden man, oft sijn gelt oft goet hem gethoont, te arresteren oft aen te tasten, ende tselve weijgert te doen, niettegenstaende dat men hem sijnen behoorelijcken loon biet, oft dat hij naer [den][229] aentast den man oft goet liet gaen [oft versteken][230] sonder den arrestant met genoechsaeme borge oft panden te versien ende te bewaeren, moet selver verantwoorden ende betaelen de schult, daervoore men d'arrestement oft aentastinge begeerde gedaen.te hebben.

22. Eenen crediteur, vindende sijnen schuldenaer van buijten, ende beduchtende dat hij hem soude ontgaen aleer hij den officier oft dienaer soude connen crijgen, om hem t'arresteren oft te vangen, mach selver sijnen schuldenaer aenhouden ende vangen, totdat hij eenen officier oft dienaer

p 562

heeft gecregen; welcken schuldenaer hij alsdan den dienaer oft officier terstont moet overleveren, om bij den selven in arrest ende goede bewae-ringe gehouden te worden, op sijnen behoorelijcken salaris. Hoe, waer ende wanneer men arrest ofte aentastinge mach doen.

23. Alle arresten van persoonen moeten aen den schuldenaer selver worden gedaen, oft anderssints en sijn van geender weerden, al waert oock soo dat die gedaen waeren aen sijnen dienaer, oft daer hij thuijs oft ter herbergen is.

24. Men en mach geene huijssoeckinge doen om ijmandt te arresteren oft vangen om civile saecken, noch ijmandt om civile saecken in huijsen, oft schepen arresteren, vangen oft vuijtleijden[231], sonder wille ende consente van den innewoonder oft schipper, ofte, in hun affwesen, van hun huijsgesin.

25. Maer in oneerlijcke plaetsen oft huijsen, tavernen, gasterijen, open-baere herbergen, mogen alle arresten ende aenhoudingen van persoonen wel gedaen worden, oock sonder consent van den weert, behoudelijck dat, in de herberge, tselve geschiede buijten de slaepcamere die de gasten, die men arresteren oft vangen wilt, aldaer in hueren hebben.

26. Item, men en mach niemant arresteren oft vangen op gewijde oft gepriviligeerde plaetsen, noch ten huijse daer eene vrouwe int kinder bedde licht, noch oock ter borse tijde op de Borse ende vier straeten gaende naer de Borse, gelijck oock geseght is onder den titel Van dagementen[232].

27. En mogen oock arrestementen oft apprehensien van buijtenlieden niet gedaen worden binnen de jaermerckten, noch oock binnen de vier kersemisse daegen[233], te weten saterdaechs, als die gecondicht wort, sondaechs, smaendaechs ende dijnsdaechs, ende dijen [dach][234] al. 28. Vuijtgenomen banckeroetiers, die hunne goeden versteken hebben

p 564

tot bedroge van henne crediteuren, d'welck[235], volgende d'ordonnantie van de Majesteijt van den jaere 1540[236], geenen vrijdom en mogen genieten, ende.andere in de publicatie ende vuijtroepinge van de vier jaermerckten vuijtgesteken.

29. Item, op sondaegen ende heijlige daegen, die men ter eeren Goidts ende sijne heijligen onderhout, en mach men niemant om civile saecken arresteren oft vangen, ten waere dat den schuldenaer suspect oft beducht waere van voorvluchtich[eijt][237], oft dat int vuijtstel perijckel waere gelegen, oft dat men anderssints consent daertoe hadde vercregen van den borgemeester.

30. Item, durende de groote vacantie van den oost, beginnende den 15 julij, wesende den dach van de Scheijdinge der appostelen, ende eijnden [-de][238] sesse weken daernaer, en mach men geen buijtenlieden, lantneringe doende, om eenige civile saecken arresteren oft vangen.

31. Maer andere buijtenlieden, die geene lantneiringe en doen, mogen binnen de voorschreve vacantie wel gearresteert worden; des mogen sij hun van den arreste doen ontslaen onder cautie oft seker van naer de vacantie alhier te rechte te staen.

32. D'aenhoudinge ende arresten van persoonen oft goeden mogen geschieden, oock naer den sonnen onderganck, bij daege ende bij nachte. als die gedaen worden op geoorloffde tijden [ende plaetsen][239].

§ 3.

Ontslaeginge van de arresten.

33. Alle arresten van persoonen oft goeden om borgerlijcke oft][240] civile saecken sijn ontslachbaer onder genoechsaeme cautie van te rechte te staen ende tgewijsde te voldoen, ten ware dat d'arrest oft gevanckenisse gedaen waere voor gewijsde dingen, alhier staende ter executie, oft voor sprincen penningen.

p 566

34. Als een vrempt persoon gevangen is, ende van de gevanckenisse wilt ontslaegen sijn, soo moet hij borge stellen daer den crediteur mede te vreden is; ende oft hij alsulcke borge niet en coste stellen, moet in haechte[241] gaen, emmers ter tijt toe dat anders is gewesen met recht, ofte met partije gewillicht[242].

35. Ende oft den officier cautie naeme daermede den crediteur niet te vreden en waere, alsdan wordt ende blijft d'officier selver gehouden als borge, soo verre hij den gevangene op die cautie, sonder wille ende wete des crediteurs, heeft laeten gaen.

36. Niettemin als de gearresteerde is eenen persoon geseten int marckgraeff-schap oft quartier van Antwerpen, soo mach hij gestaen ende van den arreste wordden ontslaegen mits stellende cautie juratoir van hier te rechte te staen ende tgewijsde te voldoen, sonder, bij gebreke van ander cautie. Alhier in arreste oft haechte te derven blijven.

37. Soo een vrempt man eenen anderen vremden man heeft doen arresteren oft vangen, soo moet bij genoechsaeme cautie stellen voor de costen, schaden ende interesten des gearresteerde oft gevangene, oft, bij gebreke van dijen, moet mede in arrest blijven, oft oock mede in haechte gaen, soo verre den gearresteerde dat versoeckt.

38. Ende oft d'arrestant tselve niet en coste oft wilde doen, soo moet den gearresteerde worden ontslagen van den arreste onder cautie juratoir van hier te rechte te staen ende tgewijsde te voldoen; dies moet d'arrestant, alst versocht wort, oock alsdan cautie juratoir doen.

39. Egeen officier, noch oock den cipier oft steenwaerder, en vermach den gevangene om civile oft borgerlijcke saecken, van den Steen te laeten gaen, sonder voorgaende commissie[243], oft consente van partije. op pene van selver voor de schult, schade ende interesten gehouden te sijne.

40. Wat hij verbeurt die sijnen persoon oft goeden vuijtten arreste ontreckt oft versteckt, is onder den titel: Van keuren ende breucken[244] verhaelt.

p 568

§ 4.

Rechtvoorderinge op d'arrest oft aenhoudinge van persoonen.

41. Alle saecken van arreste die in de eerste instantie voor borgemeester ende schepenen te rechte behooren, moeten voor den amman bedinght ende t'sijnder manisse vonnisselijck beslist worden, ten waere dat die den schouteth oft police aengingen, de welcke men gewoon is in collegio oft raetscamere van de wethouderen te bedingen.

42. Een arrestant doende eenen buijtenman arresteren oft vangen, is gehouden den gearresteerde oft gevangene ticht oft aenspraecke te doen, ende hem te fonderen van den arreste oft aenhoudinge, binnen den derden daege, goits tijts voor den noene, oft anderssints smilt tselve arrest oft aenhoudinge, ende is de gearresteerde oftgevangene metter dact ontslaegen.

43. Maer indijen alsulcke persoon gearresteert oft gevangen waere vuijt crachte ende tot voldoeninge van vonnisse oft volontaire condempnatie, [alhier gewesen ende verleden, oft oock van ander vonnisse oft condemp-natie volontaire][245] daerop alhier executie ware bewillicht, alsdan en soude den arrestant niet gehouden sijn binnen den derden daege sijne aenspraecke te doen, ten waere dat hij daertoe worde gedaecht.

44. Als d'aenspraeeke binnen den derden daege moet gedaen worden, soo moet die voor recht geschieden in de tegenwoordicheijt van den gevangenen [ten waere dat de gevangene][246] door de cnuijvers oft dienaers, oft oock door sijnen procureur, in rechte dede verclaeren, dat hij niet en begeirt in persoone voor recht gebrocht te worden, maer sijne saecke bij procureur te verantwoorden, oft dat hij tegens de schult niet en weet te seggen.

45. Ende oft den gearresteerde oft gevangene den derden dach niet en wilde verwachten, noch soo lange in arrest blijven, soo mach hij [hem][247], ten sitten van den amman oft sijnen stadthouder ende schepenen, opt stadthuijs, in persoone ofte bij procureur verthoonen, tsij in collegio oft op de extraordinarisse rolle, ende aldaer, oock sonder voorgaende dagement, met

p 570

een billet voorts roepen den arrestant oft den gene die hem gevangen heeft[248] behoudelijck dat tselve geschiede op eenen ordinaris ende gewoo-nelijcken dach ende ure van de rolle.

46. Maer indijen den gearresteerde oft gevangene de saecke binnen den derden daege wilde doen bedingen[249] op eene extraordinarisse ure ende dach van de rolle, soo is hij schuldich den arrestant oft aenhouder daertoe goits tijts ende ten minste twee uren te vorens de wete te doen, opdat den arrestant hem gereet mach houden om sijne betichtinge te doene.

47. Ende soo verre den arrestant oft aenhouder, geroepen wesende totte saecke[250], alsdan niet tegenwoordich oft gereet[251] en is, tsij bij hem oft bij procureur, om hem te fonderen ter wijlen de heeren te rechte sitten, soo wort den gearresteerde oft gevangene costeloos en schadeloos ontslagen van den selven arreste oft aenhoudinge.

48. Nijettemin, indijen den arrestant ten tijde van den arreste den gear-resteerde oft gevangene dach bescheijden hadde om te rechte te commen op sekere bestemde ure, voor den amman, ende de gearresteerde oft gevangene [tselve dagement hadde aenveert, soo moet de saecke alsdan eerst dienen, ende de gearresteerde oft gevangene][252] en mach alsulcken dach niet voorcommen oft vervroegen.

49. Een gearresteerde oft gevangene, oft oock eenich gearresteert goet, met vonnisse ontslagen sijnde van den arreste ofte aenhoudinge, is vrij voor den tijt van vier en twintich ren naertselve ontslach, sonder dat d'arrestant oft heijseher binnen den selven tijde den gearresteerde oft gevangene oft oock het gearresteert goet wederom maeh arresteren oft vangen.

50. Wel verstaende dat de xxiiij uren niet en loopen dan van den tijt aff dat den gearresteerde ende gevangene metter daet los ende vrij is gestelt, om te gaen ende te staen daert hem belieft, oft dat het goet wederom is gecomen in sulckenen staet ende vrijdom, sonder dat nochtans alsulcken ontslach van den arreste oft gevanckenisse andere persoonen beleth, om

p 572

binnen den selven tijt van nieuws arrest oft aenhoudinge te mogen doene.

51. Men en moet tegens gearresteerde oft gevangene nijet alleen ticht ende aenspraecke doen binnen den derden daege, maer moeten oock alle daegen van rechte van derden tot derden daege worden gehouden totten eijnde van de saecke, ten waere partijen des anders eens werden, oft dat borgemeester ende schepenen, vuijt redenen, goet vonden anderen oft voorderen tijt daertoe te ordonneren.

§ 5.

Beswaernisse van de gevangenen.

52. Die eenen gevangenen wilt beswaeren mach dat doen, tsij dat den selven persoon gevangen is om civile oft criminele saecken. mits gevende den steenweerder eenen stuijver, die daeraff is boeck houdende.

53. Wel verstaende dat de gene die, vuijt crachte van executorialen van den hove, alhier gevangen is, anders niet en can beswaert worden dan bij oorloff van den hove.

54. Den beswaerder is schuldich den gevangene, binnen den derden daege naer dat hij hem beswaert heeft, ticht ende aenspraecke te doen, op de verbeurte van de instantie, ten waere dat die beswaernisse geschiet ware vuijt crachte van gewesen vonnisse [oft volontaire condempnatie, als voore][253].

55. Soo wanneer dat d'eerste aentastinge vercleirt wort qualijck gedaen te sijn, soo commen alle de beswaernissen ende recommandatien oock te smilten, doot ende te niette te sijn, ende moet oversulcx den gevangene soo wel ontslaegen worden aengaende de beswaernisse als van d'eerste gevanckenisse.

56. Maer ingevalle den crediteur den gevangene, tsij om crimineel oft civile saeeken, niet alleen en dede beswaeren, maer van nieuws ten boeeke van den cepier als gevangene opteeckenen, betaelende den steenwaerder ende dienaers hun recht, al oft den selven schuldenaer van nieuws elders buijten den Steen gevangen waere, alsdan en soude den schuldenaer niet

p 574

ontslagen sijn, alwaert dat d'eerste aenhoudinge waere met vonnisse verclaert qualijck ende onbehoorlijck gedaen te sijn.

57. Dijes soude den arrestant alsulcken beswaerden schuldenaer oock alsdan binnen den derden daege naer de beswaerenisse sijne aenspraecke ende ticht moeten doen, ende daerop vervolgen in der maniere hierboven verhaelt, ofte, bij gebreke van dijen, soude de beswaernisse bij maniere van nieuwe gevanckenisse gedaen oock comen te smilten, als voore.

TITEL IX.

VAN ARRESTEN VAN GOEDEN ENDE VERVOLCH DER SELVER.

1. Eenijgelijck die aen persoonen van buijten ijet ten achteren is, ende alhier goeden vint den selven toebehoorende, mach alsulcke goeden doen arresteren, becommeren oft besetten, ende daerop ter vierschaeren sijn vervolch doen, sonder [sijnen][254] schuldenaer buijten te derven naergaen ende hem aldaer bij actie personeel aen te spreken.

2. Maer op goeden van poorters oft vaste innewoonende ingesetenen[255], oft van de gene die staen onder den court van engelsche cooplieden, oft onder de Hensche steden, oft Portugiesche natien, en mach men tot verhael van sijne schult bij arreste niet procederen; dan, die hun ijet wilt heijsschen, moet hun rechtelijck doen daegen, ende bij ordinarisse wegen sijne actie vervolgen.

3. Behalvens [dat][256], als eenen crediteur sijn schult wilt vervolgen tegens voorvluchtige oft gefailleerde schuldenaers, oft tegens insolvente oft becommerde sterffhuijsen, men alsdan de goeden van alsulcken persoon oft sterffhuijsen oock mach doen arresteren, ende daerop procederen naer der vierschaeren recht, al waeren sij oock poorters oft ingesetenen deser stadt, oft van de gepriviigeerde natien.

4. Van gelijcken, soo wanneer ijmanden eenige goeden sijn verbonden als pant metter minnen, oft dat een poorter, ingesetene oft ijmant van de voorgaende natien, gedaecht sijnde, niet voor recht gecomen en is, ende dat

p 576

oversulex bij vonnisse is geseght, dat d'aenleggere hem soude mogen versien gelijck sijnen raet gedraegen soude, alsdan mach men oock arrest doen op de goeden van alsulcken man, ende tselve ter vierschaeren vervolgen.

5. Item, als men eenich goet int geheel oft in deel sijn wilt maken, ende dat men begeert tselve gelevert te hebben oft daerinne gegoeijt te sijn, alsdan vermach men van gelijcken daerop arrest [te][257] doen, behoudelijck dat, soo verre [tselve][258] een poorter, ingesetene oft eenige van de voorgaende natien, solvent wesende, aengaet, men alsdan de selve daerop rechtelijck moet doen daegen ende tot vervolch van sijn recht [ticht][259] ende aenspraecke doen.

6. Maer oft alsulcken persoon geen poorter, ingesetene oft van de voor-schreve natien en waere, maer een vremdelinck, oft dat de selve anderssints waere insolvent, soo soude men, om te commen tot aenwijsinge van sijne gerechtichheijt, op d'arrest oock ter vierschaeren arrest mogen doen[260], in der maniere hieronder verhaelt, sonder dat alsdan van noode soude sijn de selve daeromme te doen daegen oft bij actie personeel[261] aen te spreken.

7. Niemant en mach bij arreste procederen noch alhier ter hooger vier-schaeren vuijtwinnen, noch bij den amman deser stadt doen vercoopen eenige leengoeden, hoedanich die sijn, alwaert oock dat die waeren gelegen binnen de stadt oft vrijheijt van Antwerpen; maer de meubelen ende gereede goeden op den pant wesende, mach men arresteren ende panden, gelijck [oft][262] thuijs oft grondt daer de rurende goeden worden bevonden geen leen en waeren.

8. En mogen oock alhier niet gearresteert noch in de hooge vierschaere vuijtgewonnen worden eenige goeden gelegen buijten dese stadt ende vrijheijt der selver, maer moet daerop bij arreste geprocedeert worden ter plaetse daer die gelegen sijn.

p 578

§ 1.

Hoe ende wanneer men d'arrest op de goederen vermach te doen, ende gevinge van pandt.

9. Alle arresten van goeden, schulden ende penningen moeten gedaen worden aen den persoon des schuldenaers [oft onderhebbers][263] van de goeden, oft hunne facteurs; ende alsoo niet gedaen sijnde, maer alleenelijck aen ijmant van den huijsgesinne, en sijn van geender weerden.

10. Arresten van goeden, schulden ende penningen mogen soo wel in poorters huijsen als elders geschieden, maer nijet in geestelijcke gepriviligeerde plaetsen, noch daer eene vrouwe int kinderbedt leght.

11. Item, men en mach geen arrest van goeden oft penningen doen op sondaegen oft heijlichdaegen, ten sij datter schijnelijck perijckel int vuijt-stellen is gelegen, als dat de goeden oft penningen ondertusschen versteken oft vuijtter stadt gedaen souden worden.

12. D'officier arrest doende, indijen tselve wort aenveert, moet begeeren pant [tsij dat dijen pant eenich pennincxken is oft ijet anders, ende is hij schuldich][264] binnen xxiiij uren over te leveren in handen van den clerck van den amman, die ten relaese oft verclaeren van den officier d'arrest te boeeke stelt.

13. Ende opdat van de aenveerdinge van den arreste ende penningen van den pant mach blijcken[265], soo is den officier schuldich partije te geven een billet innehoudende d'oorsaecke van dijen, ende voor wat somme tselve wort gedaen, ende daerop moet partije schrijven hoe ende in wat manieren ende tot wat somme oft[266] op wat goeden hij d'arrest aenveert.

14. D'welck oock[267] bij den officier niet en waere gedaen oft besocht, ende dat hij d'arrest evenwel te boeeke als aenveert hadde gestelt[268], soo

p 580

en soude de selve aenveerdinge van pant [, soo daeraff pant gegeven waere][269] niet verstaen worden voorder gestaen ende gegeven te sijn[270], dan voor soo veele soude bevonden worden dat partije, boven haer eijgen tachterheijt, suijver ende ongelast soude mogen onderhebben.

15. Niemant en can noch en mach eenige penningen, schult oft goeden, die eenige persoonen[271] een ander schuldich soude mogen sijn, oft van hem onderhebben, ter hooger vierschaeren vuijtwinnen, ten sij dat den schulde-naer ende onderhebber van de penningen oft goeden d'arrest hadde aenveert ende pant gegeven.

16. Als een persoon, onder wien d'arrest wort gedaen, weijgeringe doet d'arrest te aenveerden ende den officier pant te geven, soo vermach den crediteur alsulcken persoon te doen daegen voor den amman ende schepe-nen, ende conclusie nemen ten eijnde dat hij d'arrest aenveerde ende pant geve, ende verclaere hoe vele ende wat goeden oft penningen, actien oft credieten hij onderheeft, oft ten tijde van den arreste onder heeft gelladt, sijne schuldenaers toebehoorende, ofte dat, bij gebreke van dijen, gehouden sal worden dat hij soo vele onderheeft als de schult metten interest ende costen van den processe bedraecht.

17. Ende soo wanneer alsulcke persoon onder eet de calumnia verclaert geene goeden, schulden, penningen, actien ofte credieten onder te hebben, oftonder gehadt te hebben tentijde van den arreste, soo wort hij ontslaegen, ten waere dat den arrestant hem wilde gedraegen totte boecken van partije, oft anderssints contrarie bewijse, gelijck hij vermach te doen, niettegenstaende het verclaeren desselffs persoons.

18. D'arrest gedaen sijnde, tsij dat tselve is aenveert ende pant gegeven oft nijet, belast d'officier den genen onder wien tselve is gedaen, dat hij van de gearresteerde penningen oft goederen nijet en scheijde sonder consent, wille oft wete van den arrestant, emmers ter tijt toe dat tselve arrest minnelijck oft rechtelijck affgedaen sij, op pene van selver voor de actie, gerechticheijt ofte schult te moeten innestaen.

19. D'officier, arrest gedaen hebbende, moet tselve binnen xxiiij uren, als voore, ten boecke des ammans overbrengen ende doen opteeckenen,

p 582

met verclaeren oft d'arrest aenveert ende pant gegeven is oft niet, ende daerop moet den clerck van den amman den officier, d'arrest gedaen hebbende, oock vraegen[272]: « oft hij sulck verclaeren doet onder eed? " ende daervan op den boeck oock kennisse houden.

20. Als onder ijmant arrest gedaen is, dien en mach tgearresteert goet niet laeten wechdraegen oft versteken, oft daervan laeten[273] scheijden, oft anderssints is schuldich de saecke te verantwoorden, oft voor de schult oft actie inne te staen daervoore het goet gearresteert was, emmers ten minsten totte weerde vant selve goet, die verstaen wort genoech te wesen, voor de schult, ten waere anders bleke.

21. De gene daeronder arrest gedaen is en is nijet gehouden vant gearresteert goet te scheijden ofte tselve ijmandt te laeten volgen onder cautie oft indempniteijt[274], noch hem de broesheijt van eenige cautie t'onderwerpen, hij en wille, maer moet d'arrest affgedaen sijn eer hij gehouden is vant gearresteert goet te scheijden.

22. Dijes is alsulcke persoon, daeronder d'arrest is gedaen, gehouden, als hij daertoe versocht wort, onder eedt te verclaeren dat het arrest, daeromme hij weijgert vant gearresteert goet te scheijden, geene simulatie oft gemaeckt werck en is, oft dat hij tselve nijet en heeft besteken, noch voet noch oorsaecke daertoe gegeven, om een ander tsijne te onderhouden[275].

23. Nijettemin, indijen alsulcken persoon gelieft de gearresteerde goeden oft penningen te brengen in handen des ammans, als rechtelijcken bewaerder oft sequester, tot behoeve van den gene die daertoe gerecht soude mogen wesen [, tselve vermach hij te doen, ende daermede gestaen][276].

§ 2.

Rechtvoorderinge tot lichtinge van den arreste voor de vernieuwinge van dijen.

24. Als d'arrest noch niet te boecke en is gestelt, soo vermach de gene,

p 584

wiens goeden gearresteert sijn, den arrestant anticiperen oft voorcommen, hem verthoonende in rechte ten sitten van den amman, op eenen gewoo-nelijcken dinghdach, sonder den arrestant te derven daeghen oft wete te doen, ende aldaer versuecken dat d'arrestant hem fondere ter wijlen de heeren te rechte sitten, oft dat anderssints het arrest sal worden affgedaen costeloos ende schadeloos.

25. Ten welcken tijde[277], soo verre d'arrestant hem aldaer nijet en vindt, oft, aldaer wesende. niet gereet en is om sijne aenspraecke te doen, tsij in persoone oft bij procureur, soo wort alsulcken arrest met vonnisse costeloos ende schadeloos affgedaen.

26. Maer als d'arrest ten boecke van den amman gestelt is, oft dat den arrestant van den selven sijnen arreste ten boecke van den greffier hem heeft gefondeert, en can alsulcke arrest niet affgedaen worden met vonnisse, ten sij dat de gene, wiens goeden gearresteert sijn, den arrestant doet daegen voor den amman, ten eijnde dat hij hem fondere van den arreste.

27. D'welck alsoo gedaen sijnde, soo verre d'arrestant voor rechte niet en compt, ende aldaer verclaert ende bewijst hem te voorens gefondeert te hebben, oft, gedaecht sijnde, hem op den gestemden dach[278] niet en fondeert, wort alsulcke arrest costeloos ende schadeloos affgedaen, ende het gearresteert goet ontslaegen, als voore.

28. Maer oft den genen, wiens goeden gearresteert sijn. den arrestant niet en hadde doen daegen, ende desevenwel vonnisse van ontslaeginge van den arreste vercrege, den rechter verswijgende dat d'arrest waere te boecke gestelt, oft dat den arrestant hem te boecke van den greffier hadde gefondeert, soo wort alsulcken ontslach, subreptiselijck vercregen, gehouden van onweerden.

29. Alle arresten van goeden om schult sijn ontslachbaer onder cautie van te rechte te staen ende tgewijsde te voldoen, totte weerde van de selve goeden, blijvende anderssints den arrestant in sijn geheel, om voorder sekerheijt vant gewijsde te heijsschen, soo verre hij meijnt daertoe gerecht te sijn, ende ter contrarie de wederpartije, om haer daertegens te verantwoorden.

p 586

30. Soo wanneer nochtans den arrestant oft derde persoon t'gearresteert goet wilde vercoopen[279] oft sijn maecken, soude het goet volgen, onder [cautie van][280] de weerden van dijen, den genen die d'apparentste recht heeft, d'welck[281], soo langhe niet anders en bleke, oft dattet twijffelachtich viele, soude hij[282] den besitter van dijen, twaere vuijt sijneneijgen naem oft sijns committents naem.

§ 3.

Vernieuwinge van arresten ende vervolch tot vuijtwinninge.

31. D'arrest niet gelicht sijnde, tsij bij vonnisse, onder cautie oft anderssints, moet den arrestant, oft ijmant van sijnen twegen, binnen den derden daege, oft ter eerster gelegentheijt, metten pande commen voor den amman ende twee schepenen, ende besetten aldaer den pant, ende d'arreste rechtelijck ter manisse des ammans ende wijsen van twee schepenen[283]. doen vernieuwen.

32. Int besetten van den pande ende vernieuwen van den arreste seght d'amman : " Ick maene u van den besetsele. " Ende alsdan wijsen de sche-penen, als d'arrest is gedaen tot vervolch van sijn eijgen goet, oft om daer-inne gegoeijt te wordden : " Dat gij (denoterende den amman) sult schuldich sijn den pant te besetten, als sulcken persoon toebehoorende, oft daertoe suleken persoon [recht heeft,][284] om daerinne gegoeijt te worden, behoudelijck eenijgelijck sijn recht. "

33. Maer als het arrest is gedaen niet tot vervolch vant goet oft [om][285] daerinne gegoeijt te worden, maer alleenelijck om te commen tot voldoeninge van eenighe schulden[286], alsdan seggen de schepenen, des gemaent sijnde: " Dat gij (denoterende den amman, als voore,) sult schuldich sijn de panden te besetten voor de somme die sulcken persoon heijsschende is, behoudelijck eenijgelijck sijn recht. "

p 588

34. Ende naerdijen den amman den clercq, van wegen des arrestants, gevraecht heeft : oft hij begeert sijn besetsel vernieuwt te hebben, ende dat den clercq, van wegen als voore, geantwoort heeft jae, soo maent den amptman de schepenen : « Hoe ben ick schuldich den besetsele te vernieu-wen?" [De welckewijsen: «Dat gij(denoterende den amptman) sult schuldich sijn de besetselen te vernieuwen,][287] achtervolgende den voorgewijsde.» [Ende][288] alsdan seght den amman : Dat hij den besetsele vernieuwt, volgende der heeren vonnisse.

35. Waernaer is d'arrestant schuldich t'gearresteert goet vuijt te winnen ter [hooger][289] vierschaere, ende sijne proceduere te beginnen binnen de sesse weken, de welcke gerekent worden van den dach aff dattet arrest ende besetsel is vernieuwt, sonder nochtans daerinne te begrijpen de vrijdaegen, dat men geene volle vierschaere en houdt [, maer bij crenckte de saecke vuijtgestelt is][290].

36. Dies en mach alsulcke [procedure ter][291] vierschaere niet begonst worden voor den derden vrijdaege van den arreste, ende wordt den selven derden [vrij-][292] dach gerekent van den tijde dat d'arrest is gedaen, alwaert oock op eenen vrijdach, den welken daeronder oock wort begrepen, ende voorts vervolgens, alwaert dat op dijen noch op de naervolgende [vrijdaegen][293] geene volle vierschaere en worde gehouden.

37. D'arrestant, tsij dat hem het goet oft schult selver aengaet, oft dat hij, als facteur, rentmeester oft momboir oft curateur, daerop arrest heeft gedaen, moet, om tselve te vervolgen, commen in de vierschaere, in persoone oft bij procureur daertoe behoorelijck gemachticht, ende aldaer sijnde pant[294] thoonen, ende sijne gerechticheijt, actie oft schult gewaerigen in der maniere naervolgende.

38. D'advocaet oft taelman des arrestants, hem vindende in de vierschaere, seght: « Heer scouteth, belieft u [mij][295] te hooren spreken in den naeme van N. ? » Daerop den schouteth antwoort: " Spreckt dat recht is. " Ende daernaer seght den taelman ofte advocaet: " Hij heeft een besetsel gedaen ende vernieuwen, dat presenteert hij te thoonen; vraecht hem ofte het sijn woorden [sijn][296], ende maenter aff. "

p 592

39. D'welck alsoo gedaen sijnde, soo maent de schouteth den borgemeester, oft een van de schepenen; de welcke gemaent sijnde wijst: dat desen persoon sijn besetsel ende vernieuwen sal thoonen met schepenen, dijer mede aen ende bij geweest sijn, ende [daer-][297] enteijnde recht.

40. Daerop den taelspreker versueckt de schepenen genoempt te worden; ende worden alsdan genoempt bij den clerck des ammans, den welcken daeraff boeck is houdende; ende genoempt sijnde wie de schepenen sijn, soo seght die taelspreker totten officier : « Dat hij die schepenen noeme[298] oft hun kennelijck is ?

41. Ende de schepenen bij den officier genoempt sijnde[299], verclaeren dat sij hun gedraegen totten boeck; ende terstont daernaer seght den taelman totten officier: « Maent oft hij volcommen is ? " Ende bij den schouteth gemaent sijnde, seggen : « Jae, als van dijen[300]. »

42. Waernaer seght den taelspreker in den naeme des arrestants. Indijen d'arrest is gedaen tot vendicatie oft goedenisse : « Al bereet staet hij sijne gerechticheijt oft actie te gewarigen ende sijn gehoudt te doen. [Ende is d'arrest gedaen om eenige personele aetie oft schult: « Al bereet staet hij sijne schult te gewaerigen ende sijn gehoudt te doen][301], maenter aff wat hij schuldich is te doene.

43. Waerop maent den officier den borgemeester ofte schepenen die hij eerst gemaent heeft, ende wijst alsdan de selve borgemeester ende[302] schepene: dat dijes persoon sal schuldich sijn sijne gerechticheijt oft schult te gewaerigen met schepene brieven van Antwerpen, oft met levende waerheijt, oft op sijnen eedt, soo verre alst op eenen levenden persoon is.

44. Ende dat gewesen sijnde, soo verre d'arrestant ende vuijtwinner schepene brieven van Antwerpen heeft, soo levert den taelman de selve den secretaris, als officier van de vierschaere, ende begeert dat men die lese; d'welck oock alsoo gedaen wort.

45. Daernaer vraecht den taelspreker[303] openbaerlijck: « Ofter ijmant

p 594

is die dijen schepenen brieff, die daer gelesen is geweest, wilt hebben[304], een werff, ander werff, derde werff, vierde werff over recht? " Ende niemant oppositie oft stoornisse doende, soo wort d'arrestant gewesen volcommen, sonder dat hij alsdan gehouden is eenigen eedt te doen.

46. Als d'arrestant ende vuijtwinner van geene schepene brieven en is versien, maer levende waerheijt heeft, daerbij sijne gerechticheijt oft schult volcomentlijck wort bewesen, soo mogen de getuijgen aldaer geleijt, gëeedt ende gehoort worden.

47. D'welck gedaen sijnde, vraecht den taelman: " Ofter ijmant is die tegens de selve getuijgen oft henne getuijgenisse ijet weet te seggen, ende hun verclaeren naerder wilt gewaericht hebben, een werff, ander werff, derde werff, vierde werff over recht? » Ende niemant hem daertegens verthoonende, wort den arrestant gewesen als voore[305].

48. Maer soo wanneer d'vuijtwinder geene schepene brieven van Antwerpen, noch levende waerheijt aldaer en heeft, ende tgoet vervolcht als sijn eijgen, oft om daerinne gegoeijt te sijn, seght den taelspreker : « Hij en heeft alhier geene schepene brieven van Antwerpen, noch levende getuijgen, maer seght tottet goet recht[306] te wesen, als hem toebehoorende, oft om daerinne gëerft te worden, om sulcke oft sulcke oorsaecken; seggende voorts[307] totten officier : " Maenter aff wat hij schuldich is te doen. "

49. Waerop den borgemeester oft schepenen, gemaent sijnde, als voore, wijst: « Dat alsulcken persoon hant op heijligen sal leggen ende sweiren alsulcke goet hem toe te behooren, oft daertoe gerecht te sijn, om de goedenisse daeraff t'ontfangen, ter saecken [, etc.][308]; soo moet hem Godt helpen ende alle sijne heijligen. "

50. Ende oft d'vuijtwinninge waere gedaen tot vervolch van eenige personele actie oft schult, seght den taelspreker: " Hij en heeft alhier geene schepene brieven van Antwerpen, noch levende getuijgen, maer seght ten

p 596

achter ende in gebreke te sijn aen N. de somme van soo vele; "oock verhaelende de saecke ende schult[309] waervuyt de selve schult gesproten is, seggende voorts[310] totten officier: « Maenter aff wat hij schuldich is te doen. »

51. Welcken volgende wijst den borgemeester oft schepene, des gemaent sijnde, als voore: « Dat alsulcken persoon handt op heijligen sal leggen, ende sweiren tachter ende in gebreke te sijn aen N. ende sijne goeden de somme van, etc., ter saecken, etc.; soo moet hem Godt helpen ende alle sijn heijligen. »

52. Ende indijen dat den schuldenaer doot is, ende dat de gene die den eet gedaen hoeft [een][311] poorter is, soo wort daerenboven gewesen : « Dat, dijen eedt gedaen wesende, sullen met hem commen twee wettige mannen, die hant op heijligen sullen leggen, ende sweiren dat sij weten waeromme d'arrest ende den eedt gedaen is, ende dat sij den persoon, die gesworen heeft, wel kennen, ende den eet aldaer bij hem gedaen voor goet, rechtverdich ende onmeijneedelijck houden; soo moet hun Godt helpen ende alle sijne heijligen. "

55. Maer en waere den arrestant geen poorter, soo moet hij hebben sesse wettige mannen om volcheeden te sijn ende den eet te doene, als voore, ten waere dat hij een gepriviligeert persoon waere, te weten een Engelschman van den court, van de Hensche steden oft van Portugael, die gestaen met twee volchreeden, als poorters.

54. Int sweiren mach eenijgelijck de somme daervoore hij arrest hadde gedaen wel verminderen, maer nijet vermeerderen; ende is het besetsel, bij ijmant op eenige goeden gedaen, van weerden, niettegenstaende dat tselve is gedaen voor meerder somme dan hij naermaels ter vierschaeren verclaert.

55. Den eedt oft eeden als boven gedaen sijnde, soo versueckt den tael-spreker aen den officier dat hij maene: oft den persoon volcommen is? Ende alsdan maent den officier den borgemeester ende[312] schepenen aen

p 596

wien eerst gemaent is, die alsdan antwoort ende seght: « jae, als van dijen. » Ende daernaer soo nempt den vuijtwinder leveringe aen sijnen pant.

56. Welcke leveringe bij den secretaris, als greffier van de vierschaere, opt boeck van de selve vierschaere oft van den amman geteeckent wort in deser manieren : N. [heeft][313] leveringe genomen aen sulcke oft sulcke goeden, volgende t'vonnisse op alsulcken dach van alsulcke maent ter hooger vierschaeren gegeven.

§ 4.

Wete aen partije van de vuijtwinninge.

57. Soo wanneer d'arrestant vervolch doet als op sijn eijgen goet, oft om hem gelevert oft daerinne gegoeijt te worden, tsij dat tselve goet ruerelijck oft onruerelijck is, soo moet hij den genen, die tot restitutie, leveringe oft goedenisse gehouden is, van de proceduere ter vierschaere de wete doen, soo verre hij niet gefailleert oft gebroken en is, ende dat men weet waer hij is, ende ingevalle neen, aen den schouteth.

58. Item, als d'vuijtwinninge is gedaen voor een schult oft personele actie, ende den vuijtwinder pant metter minnen heeft van eenige ruerelijcke goeden, actien ende credieten, soo moet d'vuijtwinder, indijen hij weet waer alsulcke schuldenaer in Brabant woonachtich is, hem oock de wete doen, ende den pant bieden, oft hij dien lossen ende tgebreck ende[314] t'achterheijt wilt voldoen, oft hem vuijtwinder mette vuijtwinninge laeten voorts vaeren.

59. Maer soo wanneer de schuldenaer is woonende buijten Brabant, oft dat hij oft sijn sterffhuijs insolvent is bedegen, soo gestaet den vuijtwinder mits sijnen pant presenterende te lossen aen den schouteth, als heere, in de plaetse van partije, sonder voorder wete te derven doene.

60. Ende oft daer geenen pant metter minnen en waere, ofte dat den pant metter minnen onruerelijk is, ende dat den schuldenaer hem houdt binnen de paelen [ende limiten in den 14en articule van den titel van affdae-

p 598

ginge verhaelt[315], oft oock buijten de selven paelen][316], ter plaetsen daer men gewoon is te schrijven, ende dat den vuijtwinder sijne plaetse weet, soo moet hij hem bij stadts brieven oock de wete doen.

61. Maer als d'vuijtwinner niet en weet waer partije haer houdt, ende tselve bij eede derft verclaeren, oft dat partije woont buijten de voorschreve paelen, oft ter plaetsen daer men niet gewoon en is te schrijven, oft dat het is op een voorvluchtige oft insolvente persoon oft sterffhuijs, soo gestaet d'arrestant mits presenterende sijnen pandt te lossen aen den officier, sonder voorder wete te derven doene, als voore.

62. Wanneer een crediteur, hebbende pant metter minnen, den selven mach vercoopen, sonder voorgaende vuijtwinninge te derven doene, ende wat hiertoe van noode is, is geseght onder den titel Van pantschap[317].

65. Weeskinderen goeden en mach men niet vuijtwinnen sonder de momboors wete daeraff te doen; ende en hebben de weesen geen momboors, soo moet men hun momboors doen geven, oft anderssints is d'vuijtwinninge op henne goeden gedaen van onweerden.

64. Als van den arreste buijten dese stadt oft vrijheijt wete is te doen, soo wort partije bij der stadts brieven seeckeren bequaemen ende gevueche-lijcken tijt gestelt, om haer alhier te mogen vinden ende haer selven ende haere goeden te verantwoorden.

65. Welcke brieven den arrestant alsdan moet seijnden ter plaetse daer hij weet dat den schuldenaer woont, ende nemen rechtelijcke oft notariaele acte, oft wel attestatie van twee gelooffweerdige getuijgen, van dat de selve brieven geïnsinueert ende gelevert sijn geweest.

66. Ende oft men ter woonplaetse van den schuldenaer alsulcke wettige acte oft attestatie nijet en conste becommen, oft dat men aldaer niet en wilde gedoogen, dat men bij brieven oft anderssints alsulcke wete soude doen, soo mach den arrestant daeraff nemen behoorelijcke certificatie van den bode, oft wel brengen advijs brieven van den gene aen de welcke de stadt brieven gesonden sijn geweest.

67. Dies moet den arrestant den eedt doen dat de stadts brieven in der waerheijt gesonden sijn, ende dat hij niet anders en weet oft en meijnt dan

p 600

dat den bode, oft den gene, die hij heeft gebruijckt om de brieven te leveren, hem de waerheijt hebben gerelateert oft geschreven, ende daerop de wete doen aen den schouteth, ende daermede sal hij alsdan gestaen.

68. Soo wanneer daer wete is te doen van den arreste, tsij buijten oft binnen de stadt, soo moet den arrestant daeraff ter vierschaeren overbrengen behoorlijck bescheet, ofte wel bewijs[318] dat hij daerinne beleth is geweest, als voore; ende van al tselve moet men voortaene kennisse houden op des ammans boeck, ende tselve in de acte van den vonnisse oock vuijtdrucken, opdat daervan altijts mach blijcken.

69. Ende soo lange d'een noch d'ander en is gedaen, ende dat den tijt van de wete is overstreken, soo wort de proceduere ter vierschaere opgehouden, ende blijft den arrestant op sijn geheel, om ten aengestelden daege sijn vervolch te doen, indijen daer geene stoornisse en wort gedaen.

§ 5.

Stoornisse oft calaengie op de vuijtwinninge.

70. Indijen hem ijmant begeert tegens d'arrest t'opponeren oft partije maecken eer den eedt ter vierschaeren gedaen is, mach den arrestant voor den amman ende commissarissen van de extraordinarisse saeeken doen daegen, om de redenen sijnder oppositie [te aenhooren ende aldaer in oppositie][319] ontfangen te worden, al ist dat hij geen cautie en heeft gestelt, ende wort daermede alle voordere proceduere ter vierschaere geslist[320], als voore.

71. Maer soo wanneer d'arrestant op den derden vrijdach naer den arreste veerdich is om den eedt te doen, ende sijne gerechticheijt oft schult naer der vierschaeren recht te gewaerigen, ende dat partije aldaer oock in persoone oft bij procureur compt, om calaengie oft stoornisse te doen, ende metter daet oock doet, mach d'arrestant niettemin sijnen eedt doen, sonder naerdeel van ijmants recht, ende daernaer en mach men in der vierschaere

p 602

nijet voorder procederen, ten waere dat de calaengie ondertusschen quaeme te smilten, oft met recht waere affgedaen.

72. Ende oft den eedt oft [de][321] behoorelijcke wete waere gedaen, ende daernaer leveringe genomen, soo mach evenwel op des vuijtwinders proce-duere ter vierschaere calaengie gedaen worden, oft oock buijten de vier-schaere, voor twee schepenen ende eenen secretaris, soo lange t'leste vonnisse niet en is gewesen.

73. Dies moet oock alsdan de calaengie oft stoornisse te boecke van der vierschaere bij den secretaris worden opgeteeckent, ende daernaer en wort in de vierschaere niet voorder geprocedeert, maer moeten partijen henne saecken voorts vervolgen in judicio ordinario, op den stadthuijse [, als voore][322].

74. Maer in sulcken gevalle, te weten als den arrestant voor alle stoornisse den eedt gedaen heeft, en mach partije, wiens goeden vuijtgewonnen worden, tegens de selve proceduere in oppositie niet ontfangen worden, alwaert oock soo dat den arrestant in sijne proceduere [alnoch][323] niet en waere volcomen, ten sij dat hij cautie stelle van te rechte te staen ende tgewijsde te voldoen totte weerde van de gearresteerde goeden, oft wel de gearresteerde goeden daervobre te verbinde[324].

75. Alle de gene die calaengie oft stoornisse hebben gedaen sijn gehouden binnen acht daegen den vuijtwinder te doen daegen, om henne redenen van calaengie te aenhooren, ende henne acte van purge in materie van calaengie rechtelijck binnen de selve acht daegen te beginnen, oft anders worden hunne calaengnien gehouden voor verlaeten, ende mogen alsdan d'vuijtwinders met henne begonste proceduere ter vierschaeren voorts vaeren, al oft daer geen calaignie en waere gedaen geweest.

76. Van gelijcken, soo wanneer de saecke van calaignie in judicio ordinario ten achterdeele van den calengierder oft stoorder is gewesen, oft dat hij verclaert heeft die aff te gaen ende te verlaeten, alsdan mach den vuijtwinder sijne vuijtwinninge vervolgen, al oft de calaignie oft proceduere niet gedaen en hadde geweest; ende duerende de proceduere of calaignie[325]

p 604

en is den vuijtwinder geenen tijt geloopen, maer is in sijne proceduere ter vierschaeren gebleven op sijn geheel [in sijnen eersten vervolge][326].

§ 6.

Vonnisse van vuijtwinninge, executie ende voldoeninge van dijen.

77. Als daer geen stoornisse oft besetsel[327] en is gedaen geweest, soo moet den arrestant oft sijnen procureur den tweeden vrijdaege daernaer wederom comen in de vierschaere, ende aldaer thoonen sijnen pant, ende begeiren 'voorts recht; ende den schouteth den borgemeester vonnisse gemaent hebbende, vraecht den borgemeester partijen oft taellieden: " Ofte sij hunnen pant gehouden hebben als recht [, ende geboden hebben als recht]? "[328].

78. Ende naerdien partije verclaert jae, soo wijst den borgemeester, int vervolch van sijn eijgen goet: dat het vuijtgewonnen [goet][329] den vuijt-winder sal volgen als sijn eijgen; ende ist om gegoeijt te worden: dat den amman, in plaetse van partije, gehouden sal sijn goedenisse te doen[330]; en dan is den arrestant volcommen in sijne proceduere.

79. Maer als d'arrest is gedaen voor eenige schulden oft personele actien, soo wijst den borgemeester dat men dijen pant met sijn toebehoorten voort voldoen van [des vuijtwinners actie ende][331] de vuijtgewonnen schult sal te merckt doen vercoopen, ten hoochsten verdieren ende meest daeromme biedende; ende soo verre het claere obligatien, actien ende credieten waeren, daeraff de schuldenaers middel hadden om te betaelen, dat men die tot penningen sal brengen; schieter over, dat men partije wederkeere, gebreckter, dat men voorts maenen sal om recht; ende alsdan is d'arrestant volcomen van sijne proceduere, als voore.

80. Al ist dat ijmant eenige goeden, obligatien oft actien ter vierschaere

p 606

voor schulden vuijtgewonnen heeft, ende in sijne proceduere sonder stoor-nisse ofte calaengie met alle puncten van rechte volcommen is, en heeft daerdoore geen recht van eijgendom vercregen, maer is, dijen niettegen-staende, gehouden d'vuijtgewonnen goeden, actien ende credieten, metten amman, naer behoorlijcke ende gewoonelijcke maniere van doen, bij open-baere vuijtroepinge ter Vrijdaechs merckt te veijlen ende vercoopen, gelijck [naerder][332] onder den titel Van executien van vonnissen, wort geseght[333].

81. Tot welcken eijnde mogen gedaecht worden den persoon oft persoonen, die de gearresteerde ende vuijtgewonnen goeden onder hebben, voor den amman ende commissarissen, ten eijnde sij die brengen in handen des ammans, om d'acte van de vierschaere daerop ter executie gestelt te worden, ende dijenvolgende de selve ter Vrijdaechs merckt te doen vercoopen, tot voldoeninge vant gene daervoore die sijn vuijtgewonnen.

82. Maer andere goeden, den schuldenaer toebehoorende, die noch gene-ralijck noch specialijk en sijn vuijtgewonnen, en mogen, vuijt crachte van de selve vuijtwinninge, niet vercocht worden, alwaert oock soo dat de gearresteerde ende vuijtgewonnen goeden nijet genoech en waeren, om de penningen van de eerste vuijtwinninge te voldoen; maer die op alsulcke andere goeden souden willen commen, souden die voor al moeten arresteren [ende vuijtwinnen][334].

83. Niettemin, oft onder de vuijtgewonnen goeden actien ende crediten waeren, die den schuldenaer bekende schuldich te sijn ende middel hadde om te betaelen, alsulcke claere ende bekende schulden, noch andere die men sonder swaricheijt can geïnnen, en mogen, als voore, niet vercocht worden, maer moeten de schuldenaers rechtelijck aengesproken worden, om de penningen onder den amman te brengen, tot behoeve van den vuijtwinder, oft andere erediteuren daertoe gerecht sijnde.

84. Desgelijcx, en worden niet vercocht de goeden die men heeft vuijt-gewonnen als sijn eijgen ende om daerinne gegoeijt te worden, maer moeten de selve goeden den vuijtwinder volgen, naer luijt van den vonnisse; dijes is hij in dijen gevalle gehouden, soo ten aensiene vant gene[335] daertegens

p 608

d'vuijtwinninge is gedaen als van sijne crediteuren, cautie te stellen van jaer ende dach ten principaelen te rechte te staen ende tgewijsde te voldoen, indijen men bevondt dat d'vuijtwinninge tonrechte waere gedaen.

85. Blijvende anderssints alle andere persoonen, daertegens geene vuijt-winninge en is gedaen, op hun geheel, om de selve goeden injudicio ordinario te vervolgen als hun eijgen goet, ten waere dat den vuijtwinder dijen [die den ?][336] titel heeft gehadt om den eijgendom te hebben, de selve goeden jaer ende dach ter vierschaeren hadde laeten gaen, ende die behoorlijck affge-daecht, in der maniere naerder geruert onder den titel Van affdaeginge[337].

86. Een schuldenaer, wiens goeden vuijtgewonnen sijn, betaelende de penningen daervoore d'vuijtwinninge is gedaen, mette oncosten daerop geloopen, mach sijne goeden, soo lange die niet en sijn vercocht, wederom aenveerden ende behouden; maer naer de vercoopinge en mach [men][338] sulcx niet te doen, vuijtgenomen den alem oft gereetschappe van sijnen ambachte ende neiringe, die hij mach vernaerderen, gelijck dat breeder onder den titel Van vernaerderinge ende vervolch van dijen geseght is[339].

§ 7.

Verseeckerheijt voort geëxecuteerde, ende rechtvoorderinge ten principaelen.

87. Soo wanneer den schuldenaer, om d'executie te beletten, den vuijtwinder wilt voldoen, soo is den vuijtwinder gehouden, ingevalle den schuldenaer begeert ten principaelen in judicio ordinario gehoort te worden, cautie te stellen van de penningen metten interest van dijen weder te keeren, soo verre met kennisse van saecken worde bevonden, dat die tonrechte souden sijn ontfangen.

88. Ende oft den schuldenaer den vuijtwinder niet en begeerde oft en coste voldoen, soo mach den selven vuijtwinder sijn vonnisse te wercke stellen, ende d'vuijtgewonnen goet vercoopen, mits stellende cautie, des versocht sijnde, van de goeden wederom in staete te stellen, oft den schul-

p 610

denaer sijne schade ende interest te betaelen, indijen men naermaels bevondt dat de vercoopinge t'onrechte gedaen waere.

89. Item, als d'vuijtgewonnen goeden toebehooren affgesetene persoonen, ende dat men die bij den amman begeert te doen vercoopen, soo moet den vuijtwinder, aleer hij tot eenige vercoopinge mach commen, genoechsaeme cautie doen van alles te stellen in staet, oft partije haere schade ende interest goet te doen, alwaert dat hij daertoe niet en wort versocht.

90. Ende oft den vuijtwinder alsulcke sekerheijt niet en coste gestellen, souden de vuijtgewonnen goeden des evenwel vercocht mogen worden, mits bij den vuijtwinner stellende cautie juratoir, ende laetende voorts de penningen [van de vercochte goeden][340] onder den amman, totdat de saecke naer de vercoopinge soude sijn overjaert, ende alsoo ten principaelen gaen in crachte van gewijsde.

91. Soo lange het vonnisse niet en is voldaen, oft dat[341] den pant vercocht, soo en mach den schuldenaer, wiens goeden vuijtgewonnen sijn, daertegens niet gehoort worden; maer het vonnis voldaen oft den pant vercocht wesende, mach binnen sjaers commen tot sijn verantwoorden, ende moet alsdan den crediteur van sijne tachterheijt volcomelijck thoonen, gelijck men in ordinarissen rechte gewoon is te doene.

92. Een derde, die de gearresteerde ende vuijtgewonnen goeden compt beschudden, als hem ende nijet den schuldenaer toebehoorende, mach, soo wel voor als naer date van den vonnisse, hem tegens d'arrest ende vuijt winninge van sijne goeden opponeren, sonder eenige sekerheijt te derven stellen; ende daermede wort alle voordere proceduere ende executie geschorst, totter tijt toe dat de saecke is beslist.

93. Alwaert dat de vuijtgewonnen goeden bij executie waeren vercocht, soude evenwel den eijgenaer, indijen hij van te voorens niet en waere gehoort, die mogen vendiceren oft sijne maecken, ten waere de goeden naer de vercoopinge jaer ende dach ter vierschaeren hadden gegaen [ende][342] aldaer behoorelijck waeren affgedaecht, volgende tgene onder den titel Van affdaeginge naerder is geseght.

94. Een crediteur en vermach des anders[343] mede crediteurs proceduere

p 612

ter vierschaere begonst nijet beletten, onder t'decxel dat de selve geen waerachtich crediteur en soude sijn; blijvende desnijettemin onverleth, om hem naermaels in judicio contradictorio, in cas van preferentie oft concur-rentie, daermede te mogen behelpen.

95. Vonnissen van evictien ter vierschaeren in summario judicio gewesen en geven geen achterdeel aen andere crediteuren, maer is den vuijtwinder oft evincent dijesniettemin gehouden in judicio ordinario sijn schult te gewaerigen, den rechte genoech sijnde, ten aensien van de andere crediteuren [, in cas van preferentie of concurrentie][344].

TITEL X.

VAN DE MANIERE ENDE FORME VAN PROCEDEREN.

§ 1.

Van aenspraecke.

1. Die sijne partije heeft doen daegen, is gehouden ten daege dienende sijne conclusie in actis te stellen, oft wel over te geven sijnen heijsch oft aenspraecke, onderteeckent bij eenen advocaet, mette stucken ende bescheeden tot bewijs van dijen dienende, ende daerbij het billet van den dagemente.

2. D'aenspraecke moet innehouden claer verhael ende openinge van de gelegentheijt van de geheele saecke, ende totdijen den heijsch oft conclusie daertoe staende, met bijvueginge van clausule salutaire van recht ende justitie te doen, oft soo vele min oft meer aen te wijsen als men vuijtten bedinghde van de saecke[345], naer gelentheijt van dijen, soude vinden te behooren, oft andere dijergelijcke.

3. Ende oft d'advocaet oft procureur versuijmelijck waere geweest alsulcke clausule in de conclusie oft aenspraecke te stellen, soude t'elcke reijse verbeuren sesse guldenen tot behoeve van de busse, ende en soude desevenwel de conclusie oft aenspraecke in rechte niet ontfangen, maer terstond verworpen worden.

p 614

4. Die hem met eenige stucken tot bewijs van sijne aenspraecke, oft anderssints, in rechte wilt behelpen, is gehouden die over te geven bij inventaris, ofte wel de selve elck int besonder in actis te verhaelen, met vuijtdruckinge van den jaere ende dach, mitsgaders hoe veele ende hoedae-nich die sijn, opdat men altijts mach weten watter overgegeven is.

5. Soo wanneer partije in der maniere voorschreve sijne conclusie oft aenspraecke niet gereet en heeft, noch metten billiette van den daegemente ten daege dienende over en geeft oft in actis en stelt, soo compt het dage-ment te smilten, ende wort de verweerdere, als hij des versoeckt, van dijer instantien ontslaegen, costeloos ende schadeloos.

6. Maer als partije sijnen heijsch oft aenspraecke heeft gedaen oft over-gegeven sonder daerbij te vuegen de stucken daertoe dienende, oft dat d aenspraecke bij eenen advocaet niet en waere onderteeckent, soo soude het dagement blijven in wesen, maer de tegenpartije en soude geenen dach loopen, noch gehouden sijn voorts te procederen totdat d'een ende d'ander soude sijn volbrocht.

7. Soo wanneer eenigen heijsch gedaen wort vuijt crachte van schriftelijck bescheet, tsij van schepene brieven, notariale instrumenten, hantschriften oft anderssints, is d'andere[346] gehouden daervan d'originael te voorschijn te brengen, emmers voor d'eerste reijse.

8. Ende soo verre hij daernaer het originael naer hem begeert te nemen, vermach tselve te doen, [midts][347] in plaetse van dijen in den processe laetende copije auctenticq bij den greffier, ten bijwesen van partije, oft de selve daertoe geroepen, gecollationneert tegens d'origineel, ende andere[348] copijen in rechte geen geloove en geven.

9. D'aenspraecke, bescheeden ende billiet van dagemente gedient sijnde, als voore, moet den greffier daerop teeckenen : overbracht ten daege, jaere, etc., ende voorts daeraff leveren copije [aen partije][349], sonder de schriftueren ende stucken in rechte gedient vuijt sijne handen te laeten gaen, ten waere bij consente van de weth oft partije.

10. Als d'aenleggere ten bestemden daege van sijne aenspraecke oft

p 616

heijsch gereet is, ende dat de verweerdere bescheedelijck gedaecht is op schult daertoe hantvullinge oft namptisatie staet, soo verre den verweerdere alsdan voor rechte niet en compt, om sijne saecke te verantwoorden, soo wort hij gedoempt den heijsch des aenleggers bij provisie te voldoen, gelijck oock onder den titel : Van hantvullinge oft namptisatie[350] naerder is geseght.

11. Maer soo wanneer den verweerdere is gedaecht [in saecken die][351] tot geen handtvullinge oft namptisatie de saecke staende[352], ende voor recht nijet en compt, soo moet men hem tot drij mael toe doen daegen, ende voor de twee eerste beteeckende daegen t'elcken doemen in de costen door sijn achterblijven geresen, ende en mach de verweerdere in sijn verantwoorden nijet gehoort worden, ten sij dat hij de selve costen mette costen vant herdaegen betaele.

12. Wort niettemin de verweerdere voor d'eerste achterblijvinge versteken van sijne exceptie declinatoir; voort tweede, van dilatoir, ende voort derde, van alle exceptien peremptoir; ende daerop wort hij. bij provisie, in des aenleggers heijsch gedoempt, alwaere dat oock anderssints daertoe geene provisie noch hantvullinge en stont, ende totten dijen in de costen.

13. Ende oft den aenleggere hem met vonnisse provisioneel niet en begeerde te genuegen, maer tot sijne meerdere versekerheijt de saecke binnen sjaers ten principaelen beslist hebben, soo soude hij partije van nieuws moeten doen daegen oft beschrijven, om de bescheeden tot bewijs van den heijsch dienende te sien overgeven, oft[353] den.thoon sien leijden, daertegens te seggen ende die te wederleggen, met insinuatie oft wete dat, weder hij compt oft niet, [men][354] ten principaelen sal voorts procederen ende daerinne recht doen.

14. Welcken volgende, indijen den verweerdere niet en compt, mach desevenwel d'aenleggere sijn bewijs doen ende sijnen thoon affleijden, ende allent selve metten heijsch ende billetten ende[355] acten van dagementen

p 618

ende verstecksel in rechte overgegeven daerop[356] vonnisse wachten, tsij tot sijnen voordeele oft achterdeele, naerdat men vuijtte gelegentheijt van de saecke sal bevinden te behooren.

15. Blijvende desnijettemin partije in haer geheel, soo wel ten aensiene vant vonnisse bij provisie als ten principaelen gewesen, in alle exceptien, die voorts gebrocht mogen worden tegens vonnissen, met kennisse van saecken, oft naer verhoor van beijde de partijen in contradictorio judicio.

16. Den aenleggere sijnen heijsch eens gedaen hebbende, en mach dien naer litiscontestatie niet veranderen noch vermeerderen, ten sij dat hij daerbij heeft gevuecht de clausule salutair: oft soo vele min oft meer, oft alsulcke andere conclusie als men vuijtten bedinghde van de saecke sal bevinden te behooren, oft wel de clausule implorerende in ende op al d'edel offitie van den rechter, oft andere dijergelijcke. Rechtelijcke versekerheijt oft cautie, ende verkiesinge van domicilie.

17. D'aenleggere een buijten man wesende, en wort niet ontfangen in rechte, ten sij dat hij behoorelijcke seker oft cautie stelle voor de costen van den processe, indijen tselve wort versocht, ten waere borgemeester ende schepenen, om redenen, anders ordonneerden.

18. Als d'aenleggere cautie heeft geheijst van te rechte te staen ende tgewijsde te voldoen, gelijck hij doen mach, moeten de commissarissen oft auditeurs van de rollen wel letten op den heijsch van den gene. die de borge versueckt, ende mercken oft sijne actie ten minsten waerschijnelijck is gefondeert, eer sij ijmanden met borge belasten.

19. Alst gewesen is dat partijen malcanderen schuldich sijn borge te stellen, wort tselve verstaen, ten aensiene des aenleggers, voor de costen van den processe, ende ten aensiene des verweerders, van te rechte te staen ende t'gewijsde te voldoen.

20. Ende in sulcken gevalle en connen partijen malcanderen niet

p 620

bedwingen sulcken cautie te stellen, ten waere dat de gene, die den anderen met sulcken vonnisse wilt bedwingen, over sijne sijde t' vonnisse eerst ende voor al voldaen hadde.

21. Alle persoonen die gehouden sijn cautie te stellen gestaen mits verbindende erffgoeden, oft.doende voor hun geloven een oft meer geloof-weerdige persoonen, oft, bij gebreke van [dijen][357], stellende cautie juratoir, naer d'onderscheijt ende op den voet naerder verhaelt onder den titel Van borchtochten[358].

22. Alle vuijtlandige persoonen, aenleggers oft verweerders, moeten, ten versuecke van de wederpartije. ten eersten daege kiesen domicilie ofte woonste binnen dese stadt, om aldaer gedaecht ende [alle][359] rechtelijcke weten gedaen te worden, al oft sij aldaer woonachtich waeren, sonder hun elders te derven soecken oft naergaen; ende oft sij tselve nijet en deden, en souden in rechte niet gehoort mogen worden.

§ 3.

Vuijtstel om t'antwoorden, ende waerschap ofte guarand.

23. Om te antwoorden oft andere [dijergelijcke][360] substantiele acte te houden, en mach niemant nemen oft geven meer dan drij vuijtstellen oft termijnen, hoe groot de saecke oock is, als te weten: eerst simpel copije ende dach, ten tweeden, dach, op[361] verstecksel, ende ten derden, versteken, nisi durante rotulo.

24. Wel verstaende dat, soo wanneer de schriftuere, daerop soude staen te antwoorden oft anderssints te schrijven, seer groot is, men alsdan elcken termijn niet nootelijck en can nemen[362] van rolle tot rolle, maer die totte tweede oft derde rolle mach vuijtstellen, naer gelegentheijt van de saecke, ende dat de weth, vuijt redenen, op requeste van partije, oock meerderen tijt mach gunnen.

25. Ende ofter voorder oft anderssints geenen dach genomen oft

p 622

toegelaeten waere van exceptie de judicato oft andere, soude den procureur ende greffier respective, die sulcx gedaen oft toegelaeten soude hebben, verbeuren twee guldens voor elcken termijn, tot behoeve van de busse.

26. Nijettemin, op[363] alle saecken op de rolle oft elders behoorende, mach eenijgelijck van partijen nemen eenen dach van absentie oft affwesen, vuijtgenomen in saecken dienende in collegio, oft op de woensdaechsche rolle oft elders behoorende, alwaer geenen dach van absentie en valt.

27. Ende oft de saecke soo gelegen waere, dat men, om sekerlijck te procederen, ende te weten oft men tgeheijst goet besith oft niet, de plaetse soude behooren te besichtigen, soo soude daertoe versocht ende gegeven mogen worden eenen anderen dach van acht oft vijffthien daegen, ten goetduncken van den heeren.

28. Van gelijcken, als de saecke is gestelt om op ijmant anders te hebben sijn guarand oft waerschap, oft oock om geindemneert oft schadeloos gehouden te worden, soo soude oock genomen ende verleent mogen worden eenen dach van sommatie oft aensoekinge van acht oft vijfftien daegen, ten goetduncken van de heeren, als voore.

29. Ende oft de gene die tot guarand oft indempniteijt geroepen moet worden, waere woonachtich buijten de stadt, soo worden daertoe verleent stadts brieven, daerbij hij wort beschreven ende gesommeert tot tselve guarand.

30. Soo wanneer de gene die tot guarand is gedaecht oft beschreven voor de litiscontestatie te rechte compt, soo mach hij versuecken, copije van den billette van dagemente, van den heijsch oft aenspraecke des aenleggers, ende dach van berade, soo verre dijen dach daertoe staet, den welcken den auditeur oft commissarissen van de rollen alsdan ordonneren, naer gelegentheijt van de saecke.

31. Ende dijen dach van beraet gecomen sijnde, soo moet den gedaechde oft den beschrevene verclaeren oft hij de saecke van den originelen verweerdere wilt aenveerden oft niet, sonder eenigen dach van absentie oft voorder vuijtstel te mogen nemen oft genieten.

32. Als den gesommeerde verclaert tgarand oft waerschap te willen aenne men, soo moet hij alhier te rechte staen ende de saecke verantwoorden, sonder

p 624

vuijt sijnen persoon t'gerecht alhier te mogen declineren oft vlieden, onder t'decsel dat hij soude willen seggen onder een ander jurisdictie te staen.

33. Ende soo verre de saecke, daeromme t'garand is versocht ende aenveert, teenemael is reël oft erffachtich, als streckende tot affstant van eenich goet, d'welck men heet formeel oft volcommen guarand, moet den verweerdere, als hij des versoeckt, gedaen worden vuijtten processe, ten sij dat den aenleggere hem daertegens vuijt wettige redenen partije maeckt.

34. Maer soo wanneer de saecke, daerinne tgarand is versocht ende aenveert, is op eene actie personeel, daervoore den verweerdere in deel oft geheel staet verbonden, d'welck men heet simpel guarand, soo en mach de verweerdere vuijtten processe niet scheijden, maer moet t'selve blijven beleijden op sijnen naem, behoudelijck dat de gesommeerde daerinne hem alsdan mach vuegen voor sijnen interest.

55. Van gelijcken, alwaere de saecke reël, soo wanneer partije wettige redenen heeft gehadt om hem t'opponeren tegens het versueck van den verweerdere om vuijtten processe gedaen te worden, ende dat sulcx bij vonnisse wort geseght, soo moet den verweerdere oock blijven in den pro-cesse, behoudelijck dat de gesommeerde hem alsdan met hem mach vuegen.

36. Wettige redenen van oppositien sijn: dat de gesommeerde nijet machtich en is oft goets genoech heeft om den heijsch te voldoen, noch daervoore genoechsaeme versekeringe en can gestellen, oft dat in de saecke bedinght worden eenige feijten, daerop d'eerste verweerdere soude moeten antwoorden [onder eet de calumnia][364].

37. Nijettemin, alwaert dat de verweerdere op sijn versueck sonder oppositie vuijtten processe waere gedaen, soo soude hij evenwel sijn ende blijven onderworpen de voldoeninge van den processe, haer vonnisse tot affstandt[365], ende restitutie vant geheijst goet, indijen de gesommeerde geraeckt de nederlaegen te crijgen, behoudelijck hem sijn verhael op den selven gesommeerden.

38. Maer soo vele belanght de costen, schaeden ende interesten, soo verre de gesommeerde daerinne oock waere gedoempt, souden die eerst ende voor al verhaelt moeten worden op den gesommeerde ende sijne borge; ende

p 626

soo verre daerop niet en waere te verhaelen, soude den eersten verweerdere daer voore oock gehouden ende executabel sijn, behoudelijck hem sijn verhael, indijen hij naermaels eenich vindt.

39. Soo wanneer partije alleenlijck is gedaecht oft beschreven tot garand, ende daerop te rechte compt ende verclaert, niet te willen guaranderen, daermede moet hij gestaen; maer den verweerdere mach alsdan tegens hem protesteren van dat hij de saecke tsijnen laste ende perijckele sal verant-woorden, ende alle costen, schaeden ende interesten op hem verhaelen.

40. Ende daernaer moet d'eerste verweerdere ten principaelen voorts procederen, al oft daer geenen dach van sommatie begeert oft gegeven en waere; ende soo verre hij alsdan de nederlaege crijght, heeft sijn verhael, soo voort principael als voor de costen, schaeden ende, interesten, op den gesommeerden, sijnen auctheur oft vercooper ende sijne erffgenaemen.

41. Item, als partije alleenelijck gedaecht oft beschreven is tot guarand, ende te rechte niet en compt, ende dat van den dagemente blijckt, soo houdt den greffier opt register daervan kennisse, ende mach alsdan d'eerste verweerdere tegens de selve partije oock protesteren van sijne diligentie, ende voorts van alle costen, schaeden ende interesten, ende moet alsdan oock voorts procederen, behoudelijck hem sijn verhael, als voore.

42. Maer als de gesommeerde niet alleenelijck en is geroepen tot guarand, maer mede gedaecht ende beschreven is om, bij gebreke vant garande te commen aenveerden, te aenhooren ende te procederen op alsulcke conclusie als de verweerdere diienaengaende tot sijnen laste van meijninge is te nemen, soo en is de verweerdere niet gehouden hem te vreden te houden met een simpel protestatie oft verclaeren van nijet te willen guaranderen.

43. Dan, om sijn verhael soo gereet te hebben als sijne beschadicheijt, vermach de verweerdere, ten daege dienende, sijne conclusie te nemen tegens den gesommeerde, ten eijnde dat hij gehouden sal sijn sijne saecke ende differentie[366] voor hem aen te nemen, ende daerbij oft anderssints soo vele te doen, dat hij van den heijsch wort ontslaegen, ende dat hij dijenvolgende het geheijst goed vrijelijck ende gerustelijck mach blijven besitten; ende bij gebreke van dijen, dat hij gedoempt sal worden in alle costen, schaden ende interesten.

p 628

44. D'welck alsoo gedaen sijnde, indijen de gesommeerde voor recht niet cn compt, wort tegens hem gegeven deffault, ende wort daerop van nieuws wederom gedaecht ofte beschreven tegens eenen anderen dach, ten eijnde hij op de selve conclusie, daervan hem copije wort gegeven, comme tsijnen verantwoorden, met inthimatie ofte wete [dat,][367] weder hij compt oft niet, men op de conclusie sal recht doen.

45. Ende oft de beschrevene[368] ten gesettenen daege desevenwel niet en quaeme, soo mach d'eerste verweerdere de conclusie, met t'billet van den dagemente ende de bescheeden dienende tot bewijs van de selve conclusie, overleggen in rechte, ofte wel de feijten daerinne verhaelt anders thoonen, ende daerop vonnisse vercrijgen, ende tselve terstont te wercke stellen.

46. D'welck te verstaen is soo wanneer de gene die gedaecht is, om t'guarand t'aenveerden ende daertegens over sulcx conclusie genomen is, staet onder tgebiet ende jurisdictie van de stadt; maer als hij elders geseten soude sijn, soude niet voorder alhier gedaen connen worden dan hem te roepen tot guarand, ende oft hij niet en quame, oft, commende, t'garand niet en aenveerde, tegens hem te protesteren van alle schade ende interesten, als voore.

47. Soo lange als men in twijffel is oft t'garand oft waerschap sal worden aenveert oft niet, ende den gedaechde ofte beschrevene noch niet en is gecontumaceert oft versteken, in der maniere hiervoore verhaelt, soo wort de saecke principaele, soo verre t'garand is versocht voor de listiscontestatie tusschen den aenleggere ende eersten verweerdere, gehouden in staet.

48. Maer soo wanneer de verweerdere t'garand eerst heeft versocht naer de litiscontestatie, alsdan en wort de saecke principale om t'garand niet gestateert oft gehouden, noch en mach d'eerste verweerdere naermaels vuijtten processe niet gedaen worden, alwaert dat de gesommeerde te rechte quaeme ende tgarand gereet waere te aenveerden, behoudelijck dat hij, in dijen gevalle, hem metten verweerdere mach vuegen voor sijnen interest, als voore.

49. Allen d'welck oock plaetse heeft als de gene, die tot garand geroepen is, tselve heeft aenveert. ende daer voorder guarand begeert te hebben;

p 630

want mach alsdan oock sijnen dach van guarande nemen, behoudelijck dat hij tselve doe op den staenden voet, ende daerinne hout men voorts den selven voet als hiervoore is geseght ten aensien van den eersten verweerdere.

50. Pachters, huerlingen, facteurs, procureurs ende bevelhebbers, tot affstant van eenige goeden aengesproken sijnde, en sijn niet gehouden daerop in proces te treden op[369] hun garand op hunne meesters te nemen, maer volstaen mits verclaerende dattet goet hun niet toe en behoort, ende noemende den genen die tselve aengaet, om daertegens te mogen precederen.

51. Soo wanneer voor oft naer de antwoorde eenich incident oft incidenten in de saeeken vallen, die moeten mondelinge worden bedinght, ten waere dat de gelegentheijt sulcx wordde bevonden dat men daerinne soude behooren te schrijven, in welcken gevalle men mach ordonneren dat partijen henne stucken sullen vergaederen ende daertoe bij geschrifte overgeven bun verbael bedinghde, ende voorder oft anderssints nijet.

§4.

Antwoorde ende wederticht oft reconventie.

52. Als de schult, daeromme partijen twistich vallen, niet en compt boven de hondert guldenen eens, soo en mogen sij niet commen daerop in ordinaris proces[370], maer moeten de commissarissen van de rolle, naerdijen de conclusie in actis is gestelt, den verweerdere terstont doen antwoorden bij kennen oft, ontkennen, van de schult, oft anderssints de saecke mondelinge doen bedingen.

53. Ende soo verre de schult wort ontkent[371], oft dat de saecke in feijte is gelegen, moeten de commissarissen oft auditeurs terstont ende op den staenden voet daerinne recht doen, om partijen alsoo van den anderen te helpen.

54. Maer als de schult wort ontkent, ende datter andere exceptie peremp-

p 632

toir wort voortsgebrocht, die in feijte is gelegen, alsdan moeten de commis-sarissen oft auditeurs partijen bevelen henne feijten in actis te stellen, oft bij intendit over te geven, ende voorts dach ende ure ordonneren, dat men den thoon voor hun ende eenen greffier, oft wel voor die van de examinatie camer, sal commen affleijden.

55. D'welck gedaen sijnde, moeten partijen den eersten dienenden dach daernaer de saecke op de rolle bij reproche ende salvatie mondelinge comen vuijtdingen, ende daerop vonnisse verwachten, sonder dat men daerinne mach schrijven bij verbael bedinghde, oft anderssints dat men de saecke oock langer mach vuijtstellen.

56. De verweerdere, ten daege dienende om t'antwoorden, is schuldich tselve te doen ad omnes fines, hoe groot de saecke oock is, ten waere hij hadde eenige exceptie van litispendentie, compromis van gewijsde dingen, oft[372] transactie oft verdrach, van prescriptie oft verloop van tijde, van incompetentie van den rechter oft diergelijcke, die, naer recht, interdt van processe sijn belettende.

57. Welckdanige exceptien voorgeweijnt sijnde, indijen den rechter bevint dat sij fondament hebben[373], ende dat daervan bij schriftelijck bescheet terstont can blijcken, soo moet daerop eerst ende voor al recht gedaen worden, aleer partije gehouden is ten principaelen te antwoorden.

58. Maer oft van alsulcke exceptie terstont niet en bleke, ofte dat die anderssints geenen schijn van fondament en hadde, soude partije geordon-neert worden ten principaelen te antwoorden, sonder prejuditie oft naerdeel van de selve exceptie, blijvende desniettemin partije op haer geheel om die eer te doen beslissen, indijen die eer in staete waere.

59. Den verweerdere dienende van antwoorde is gehouden daermede over te geven alle originele bescheeden, daermede hij die meijnt te verificeren oft gewaerigen, oft wel copije auctenticq der selver behoorlijck gecollationneert bij den greffier, in der maniere hiervoore verhaelt; ende tselve moet oock worden gedaen int overgeven van alle andere navolgende schriftueren ende stucken.

60. Behoudelijck dat, soo verre de verweerdere eenich wettich beletsel

p 634

hadde, waeromme hij tselve niet en conste gedoen, de commissarissen oft auditeurs van de rolle hem alsdan daertoe voorder vuijtstel souden mogen geven, oft oock laten gestaen mits hem onder eedt expurgerende, dat hij noch ter tijt de selve niet en heeft; noch en weet te becommen [, noch hem daermede en begeert te behelpen][374].

61. Als een verweerdere den aenleggere wilt reconvenieren ofte wederticht doen, vermach tselve te doen voor de litiscontestatie, ende terstont daernaer, ende alsdan moet men in de saecke van conventie ende reconventie oft ticht ende wederticht gelijckelijck voorts procederen.

62. Behoudelijck dat, soo verre d'eene saecke claerder waere ofte eer in staet van wijsen coste gestelt worden als d'ander, men alsdan de saecke die claerder oft eer in state van wijsen is om d'ander niet en vermach op te houden oft verachteren, maer mach, ende moet alsdan die saecke, die claerder ende gereeder is, voor beslist ende affgedaen worden.

63. Wederticht ende reconventie mach gedaen worden niet alleen tegens partijen hier te rechte behoorende, maer oock anderssints die t'recht souden mogen declineren oft vlieden[375], al waren die oock geestelijcke persoonen, oft van eenich ander privilegie versien.

64. Soo wanneer een poorter hem hadde doen vuijtschrijven, ende dat sijne partije oversulcx alhier in rechte[376] soude moeten comen vervolgen, oft dat ijmant in processe waere alleenlijck als gevuechde, alsdan en soude men tegens hem geen wederticht mogen doen.

65. Item, soo wanneer ijmant eenen anderen in sekere qualiteijt aenspreckt, tsij als momboir, rentmeester, volmachtichde, oft anderssints, soo en mach, tegens hem geen wederticht gedaen worden [dan in de selve qualiteijt][377].

66. Een verweerdere, die bij provisie is gedoempt ende heeft genamptiseert, mach oock, als ten principaelen tegens hem voorts worden[378] geprocedeert, voor de litiscontestatie, oft terstont daernaer, den aenleggere reconvenieren oft wederticht doen.

p 636

§ 5.

Replicque ende duplicque.

67. Naer dat de verweerdere heeft geantwoort, wordt den aenleggere dach gegeven [om] te repliceren, ende de verweerdere [daernaer] om te dupliceren. ende daernaer mach men geene acten oft schriftueren meer ontfangen, maer sijn partijen [ten naesten dinghdaege] schuldich ter wedersijden te persisteren ende thoon ende recht te versuecken[379].

68. Sonder dat hun toegelaeten wort te mogen nemen eenigen voorderen dach om te teeckenen oft te designeren de nieuwicheden van de duplicque, om[380] te mogen tripliceren op de duplicque in eeniger maniere, op de pene van drij guldenen, ten behoeve van de busse, te verbeuren bij den procureur ende greffier respectivelijck die sulcx gedaen ende toegelaeten soude hebben.

69. Wel verstaende dat, soo verre mette duplicque eenige nieuwe stucken ende bescheeden werden overgegeven, daerop partije niet gehoort en waere, sij in dijen gevalle tegens de selve stucken ende d'articulen daervan vermeldende soude mogen schrijven bij redenen van impertinentie, sonder dat daertegens voorder schrijven soude vallen.

70. Ende alwaert dat mette duplicque geene nieuwe stucken en waeren overgegeven, ende dat nochtans de heeren int oversien van den processe bevonden eenige nieuwe feijten geallegeert te sijn, die totte decisie van de saecke peremptoir soude wesen, soo soude men in dijen gevalle partije bij vonnisse toelaeten te mogen tripliceren op de feijten bij den selven vonnisse te designeren.

71. Welcke triplicque binnen behoorlijcken tijt daertoe gestelt, gedient ende overbrocht sijnde, ende de wederpartije daerop gequadrupliceert hebbende, moet men de saecke wederom sluijten, ende dijenvolgende de naestucken ter wedersijden gedient in den sack brengen, sonder voorder te schrijven, ten waere bij vonnisse anders waere geseght [, als voore][381].

72. Ende diesniettemin moet partije, [die] de nieuwe feijten in sijne

p 638

[leste] schriftuere [heeft] bedinght, met sijnen advocaet onder eedt de calumnia, des versocht sijnde, [hem] behoorelijck expurgeren, dat hij de selve feijten ter quader trouwen niet en heeft achtergelaeten[382], om de saecke te sleijpen oft verlengen, op pene van sesse guldenen ten laste van den advocaet, ende van rejectie van de feijten, ingevalle partije weijgert d'expurgatie te doene[383].

§ 6.

Antwoorde bij kennen ende[384] ontkennen.

75. Soo wanneer men bevindt dat in den processe feijten sijn verhaelt oft bedinght daerop partije haer naerder soude behooren te verclaeren, soo mach d'andere partije, de saecke volcommentlijck totten thoon bedinght sijnde, ende niet eer, versuecken dat sij op elck punt van dijen antwoorde bij kennen oft ontkennen, onder eedt de calumnia, ende tselve is partije alsdan gehouden te doen.

74. Nijettemin, indijen de feijten totte decisie van de saecke niet en dienen, al waeren die oock bewesen, oft dat die malcanderen contrarie waeren, oft van dobbelen verstande, ofte teenemael generael sonder determinatie, soo en soude partije niet gehouden sijn daerop tantwoorden oft haer te purgeren.

75. Ende oft die soo waere gestelt dat de gelegentheijt van de saecke daerbij int geheel niet en waere verhaelt, soo soude partije, om bijt bedingen van saecken[385] captieuse feijten niet verschalckt oft gevangen te worden, de selve feijten naerder mogen verhaelen, die stellende gelijck in der waerheijt [die] sijn gebeurt, [ende] daerop alsoo presenteren haere expurgatie te doen, ende anders nijet[386].

76. Captieus oft bedriegelijck bedinge van feijten soude sijn: dat ijmant soude seggen eenen anderen gelt geleent te hebben, ende verswijgen dat tselve hem wederomme ware gegeven, oft dat hij tselve naermaels hadde

p 640

quijtgeschouden ende met hem daerover waere geaccordeert[387], oft dat ijmant soude seggen dat hij eenen anderen eenich goet soude hebben ver-cocht voor sekeren prijs ende verswijgen de conditien van dijen, ende andere diergelijcke.

77. Welcken aengaende, als partije de saecke naerder verhaelt, ende bereet is haer op alles t'expurgeren; moet sij soo wel gelooff hebben in d'een, d'welck tot haeren voordeele doet, als in d'andere, daermede men haer soude willen belasten, sonder dat men in dijen gevalle haere bekentenisse mach scheuren, om d'een taenveerden ende d'ander te verwerpen.

78. Soo wanneer nochtans ijmant, sonder hem te behelpen met de beken-tenisse van de wederpartije, sijne intentie bij andere middelen soude beter[388] weten te bewijsen, soo soude d'andere partije van gelijcken moeten doen van haere contrarie feijten, oft anderssints en soude tot haere ontlastinge op haere gequalificeerde bekentenisse nijet geleth worden.

79. Als partije ten bestemden daege nijet en compt, oft weijgert haer verclaeren bij kennen oft ontkennen, als boven, te doen, soo worden de feijten tot haeren laste bedinght gehouden voor bekent. ten waere hij naer-maels, voort wijsen van den vonnisse, eenige nootsaecke wiste bij te bren-gen, waeromme hij niet en hadde connen commen, ende haer verclaeren terstont bereet waere te doen.

TITEL XI.

VAN DEN THOON.

1. Als ijmant eenich feijt heeft te thoonen, mach tselve doen bij getuijgen, bij schriftelijck bescheet, bekentenisse van partije, sicht oft claerheijt van t'stuck, bij sijnen eedt, ende anderssints, gelijck de rechten dat toelaeten.

2. Den thoon bij getuijgen wort gedaen nijet alleen ordinarie maer oock extraordinarie; ende extraordinarie [geschiet][389] tselve ter eeuwiger

p 642

memorien, alsser alnoch geen proces voor handen en is, maer naermaels soude mogen commen, oft mits den ouderdom, sieckte oft vertrecken van getuijgen valetudinaire, soo wanneer men haest in proces schickt te treden oft oock in proces is ende de saecke noch soo verre nijet en is gebrocht, dat men daerinne thoon soude behooren te leijden.

§ 1.

Ordinarissen thoon bij getuijgen.

3. De ordinarissen thoon bij getuijgen is niet gewoon te doen alsser in den processe eenige feijten sijn bedinght, dije bij partije worden ontkent, ende dat men oversulcx bij vonnisse interlocutoir van den rechter ten thoone is gewesen, ofte bij partije daertoe gewillichlijck wort ontfangen.

4 De feijten daerop men thoon wilt leijden moeten wesen peremptoir, oft emmers dienen tot beslissinge van de saecke, ende tot dijen eijnde de procureurs, voor ende aleer eenigen thoon te leijden oft doen leijden, de stucken van den processe stellen in handen van den advocaet, om die te oversien, ende aen [te][390] teeckenen de feijten daerop den thoon staet te leijden.

5. Ende oft de procureurs hadden versuijmpt, oft in gebreke waeren geweest tselve te doen, souden verbeuren sesse guldens tot behoeve van de busse; ende waere partije daerdoore beschadicht geweest, souden totten dijen de selve schade moeten oprechten.

6. Eenen advocaet die ter quader trouwen eenige feijten heeft aengeteeckent, om daerop thoon te leijden, die bevonden worden niet peremptoir te sijn, noch tot beslissinge oft decisie van de saecke te dienen, verbeurt voor elck feijt drije guldens, ten behoeve van de busse, als voore, ende soo mochte de saecke gelegen sijn (sic), soude oock staen tot arbitrale correctie.

7. In alle saecke, daertoe hantvullinge oft namptisatie staet, is den verweerdere gehouden tfeijt bij hem bedinght[391] ende bij den rechter oft

p 644

partije niet peremptoir bevonden, te thoonen binnen acht bequaeme daegen, oft, bij gebreke van dijen, wort gedoempt de conclusie des aenleggers bij provisie ende onder cautie te voldoen.

8. Maer in saecken daer geen hantvullinge oft namptisatie en valt, worden partijen ordinarelijck gegunt drij termijnen van thoon, te weten: op de ordinarisse rolle telcke reijse veerthien daegen; op de extraordinarisse [ende] woensdachsche rolle, mitsgaders in collegio, acht daegen; ten waere dat den rechter bevondt dat de gelegentheijt van de saecke langer oft cortter tijt van thoon verheijste.

9. Ende aengaende de feijten in cas van executie bedinght, daeraff den opponent ten thoone gewesen wort, de selve moet hij thoonen binnen drij bequaeme daegen, oft anderssints ende bij gebreke van dijen wort den gedaechde toegelaeten met sijne executie te mogen voorts vaeren.

10. Alle thoonen, die alhier staen te doen in saecken voor borgemeester ende schepenen hangende, ende comende boven de hondert guldens. Moeten geleijt worden voor de commissarissen ende clercken van de examinatie. ten waere dat borgemeester ende schepenen int oversien van den processe daertoe specialijck ijmant anders hadden gecommitteert.

11. Maer thoonen, die tot requisitie oft versuecke van eenige vremde rechters worden geleijt, moeten gedaen worden voor schepenen ende secretaris, sulcx als telcken daertoe bij borgemeester ende schepenen worden geordonneert.

12. Ende andere thoonen voor notaris ende getuijgen, oft andersints niet rechtelijck beleijt, en worden alhier gemeijnelijck voor geen wettich bescheet oft bewijs ontfangen, als naer rechte oock ordinarelijck geen geloove maeckende.

13. Als het proces, daerinne thoon staet te doene[392], is beleijt in geschrifte, ende dat de getuijgen voor de hant sijn, soo moet partije den selven thoon leijden op de feijten in haere schriftueren [bedinght, designerende tot dijen eijnde elcken articule bij een billet van productie, sonder dat hun toegelaeten wort eenigen intendit over te geven][393].

p 646

14. Maer soo wanneer den thoon buijten dese stadt, bij requisitorien oft brieven van behulp van rechte, wort gedaen, alsdan mach partije vuijtte schriftueren trecken ende bij een stellen, bij maniere van intendit, alle de feijten daerop hij soude verstaen thoon te leijden.

15. Dijes is partije, in dijen gevalle, gehouden sijnen intendit aen de wederpartije voor alle[394] te laeten sien, met designatie van de articulen daervuijt de feijten sijn getrocken, ende daerop acte van admissie vercrijgen, op datter geene en worden gestelt, oft anders oft naerder vuijtgedruckt, dan die te vorens soo sijn bedinght[395].

16. Van gelijcken mach partije intendit overgegeven soo wanneer de saecke mondelingh is bedinght, behoudelijck dat alsdan daerin niet anders en mach worden gestelt dan en is bedinght, ende dat tot dijen eijnde den intendit partije oock moet worden gethoont, als vore.

17. Ende oft, ter contrarien vant gene des voorschreven is, bij partije thoon werde geleijt op eenige feijten die te vorens niet en waeren bedingt, soo soude den advocaet oft procureur voor elck feijt verbeuren drij guldenen tot behoeve van de busse, ende soude evenwel den thoon gehouden worden als niet geleijt, ende oversulcx vuijtten processe gedaen worden. Extraordinarissen thoon bij getuijgen.

18. Thoon ter eeuwiger memorie is ende mach men leijden al is men noch niet in proces, soo wanneer men vreest dat hem naermaels proces soude mogen aengedaen worden, oft dat men van meijninge is tegens ijmant in proces te commen ter saecken van eenige gerechtichheijt, die alnoch niet geheijst en mach worden, oft dat men vermoeijt oft beducht dat sijne erffgenamen namaels proces, als aenleggers oft verweerders, souden mogen hebben ofte aenveerden[396].

entend déduire la preuve. » Mais cette partie de l'article est fautive dans sa construction, et elle n'est pas en accord syntaxique avec ce qui précède. Il est manifeste, d'ailleurs, que le scribe du manuscrit de la Commission a été distrait et que, au lieu de continuer l'art. 13, il a écrit ici la fin de l'art. 14.

p 648

19. Die eenigen thoon ter eeuwiger memorie wilt leijden, moet tot dijen eijnde requeste overgeven, ende daerbij oft bij intendit verhaelen de feijten daerop hij van meijninge soude sijn getuijgen te leijden; ende daerop worden alsdan geordonneert commissarissen, die, naer behoorlijcke wete aen de gene die de saecke soude mogen raecken, de selve getuijgen overhooren ende hun verclaeren bij geschrifte stellen.

20. Welcken thoon daernaer mach worden gepubliceert oft geopent, ten versuecke van de gene die den selven heeft doen hooren; ende heeft alsulcke getuijgenisse alsdan eeuwige cracht, tot bewijs vant gene de getuijgen heb-ben verclaert, niet min oft meer dan oft tselve waere een publicq instrument, d'welck naer recht volcomen geloove maeckt.

21. Valetudinaire getuijgenisse wort geleijt, soo wanneer men in proces is, oft van meijninge is daerinne terstont te treden, ende dat de getuijgen, die van de saecke weten te verclaeren, sijn affgaende persoonen, twaere van sieckte oft ouderdom, oft dat die staen op hun vertreck in eenige lanckduerige oft sorgelijcke reijse, om hem daermede te behelpen, soo wanneer ten thoon gewesen sal sijn.

22. Maer sulcken thoon en mach niet geopent worden ten sij de saeeke soo verre is gebracht, dat partijen ten thoon sijn ontfangen; ende de gene die sulckenen thoon heeft doen hooren, indijen hij hem als aenleggere daervan soude willen dienen, moet sijnen heijsch daervan doen binnen sjaers daernaer, oft andersints soude den thoon wesen als niet gedaen.

§ 3.

Maniere van getuijgen te overhooren.

23. De clercquen van de examinatien en mogen alleen egeene getuijgen eeden noch verhooren in affwesen van commissarissen, noch oock eenige somme begrooten, twaere voor den loon van henne examinatie, oft voort verleth van de getuijgen, oft anderssints, maer moeten allent selve laeten ten goet duncken van de commissarissen, op de pene van ses guldenen, t'elcker reijse als sij anders gedaen sullen hebben, ende van arbitraele correctie indijen bedroch daermede gemengelt waere.

24. Eer de commissarissen comen tottet verhooren van de getuijgen moet

p 650

hun blijcken, bij vonnisse interlocutoir, bij appostille, oft extract auctenticq, dat partijen ten thoon sijn ontfangen, mitsgaders bij billiet van dagement, dat de getuijgen ende partije daertegens den thoon sal worden geleijt, oft sijnen procureur, daertoe sijn gedaecht.

25. Tot welcken eijnde moet partije, die thoon moet leijden[397], het vonnisse, appostille oft extract, mettet billet van den dagemente bij de lange oft cortte roede onderteeckent, hechten aen sijne feijten of geschrift van intendit oft billet van de articulen van de schriftueren daerop hij sijnen thoon wilt doen leijden [ende][398] overhooren, ende tselve leveren in handen van de commissarissen ende hunne clercquen.

26. Men moet de getuijgen elck int besonder overhooren, ende aleer men die ondervraecht is men schuldich hun te waerschouwen ende onderwijsen vant perijckel makende[399] de gene, die alles niet opentlijck en verclaeren, ende ter eenre oft ter ander sijden genegen sijn, voor[400] gunste, haet, nijdt, tweedracht oft anderssints.

27. Waernaer moet men de getuijgen den eedt affnemen, doende hun de vingeren leggen op een crucifix, ende sweiren dat sij alles sullen seggen dat sij van de saecke weten, alsoo wel voor d'een partije als voor d'andere, ende dat sij tselve om geene oorsake laeten en sullen, ende hun verclaeren secreet houden.

28. Ende op dijen eedt is men voorts gehouden de getuijgen neerstelijck te ondervraegen, ende namentlijck op henne qualiteijt ende ouderdom, ende oft sij eenige van de partijen bestaen ende hoe naer, ende oft sij directelijck oft indirectelijck schaede oft baete van den vuijtganck van de saecke souden commen[401] verwachten.

29. Item, aengaende de circumstantien van [de] saecke, waert feijt gebeurt is, op wat tijt, dach ende ure, in wat plaetse, hoe ende in wat manieren ende in wiens tegenwoordicheijt, ende wat redenen dat sij hebben van henne wetenschap, ende andere diergelijcke circumstantien bij de geschreven rechten verheijst.

p 652

30. Een getuijgen sijn verclaeren gedaen hebbende, mach hem selven corrigeren ende beteren, behoudelijck dat hij tselve doet aleer hij vuijtte examinatie camer oft van de commissarissen scheijt; maer daeromme en mogen de commiissarissen het voorgaende verclaeren van den selven getuij-gen niet veranderen, maer moeten de correctie oft beteringe daer onderaen stellen, metten tijt wanneer tselve is gedaen, ende de redene waeromme.

31. Item, soo wanneer de getuijgen wanckelbaer oft twijffelachtich oft met vreese spreken, oft seggen nu d'een nu d'ander, sonder vasten voet te houden oft te connen nemen, tselve moeten de commissarissen ende[402] clercken oock aenteeckenen, opdat int wijsen van de sake daerop sulcke ooge genomen mach worden als behoort.

32. De clercquen van de examinatie sijn schuldich elcx getuijgen verclaeren int besonder ende int lange te schrijven, in sulcker vuegen als de ondervraechde persoonen haer verdrach sijn houdende[403], sonder te seggen : deponit articulum ut jacet, oft: affirmeert de gesubreguleerde clausule, oft oock: deponit als de voorgaende, oft diergelijcke, op de verbeurte van vier guldens voor d'eerste reijse, ende voor de tweede vant dobbel, ten behoeve van de busse, ende oock[404] tot arbitrale correctie.

33. Naerdijen de getuijgen hun verclaeren hebben gedaen, moeten de commissarissen ende clercquen de selve getuijgen henne getuijgenisse doen onderteeckenen met henne eijgen handt, oft, soo verre sij niet schrijven en connen, daeronder doen stellen hen gewoonelijck merck oft teecken, d'welck de selve commissarissen oft clercken alsdan daer onderaen moeten verclae-ren sulcken mans teecken thunder bijwesen aldaer gestelt te sijne.

34. Item, sijn de commissarissen ende clercquen schuldich den thoon secreet te houden, sonder d'inhouden van dijen aen ijmant te mellen, oft daervan openinge ofte publicatie te doene, ten sij dat hun is gebleken dat partijen den voorderen thoon rechtelijck hebben vertijt, oft daervan sijn versteken, ende dat d'openinge daervan is geaccordeert oft bewillicht.

35. Ende oft sij ter contrarien hadden gedaen ende d'inhouden van den thoon aen ijmant vermelt, souden aen partije haere schaede ende interest

p 654

moeten oprechten, ende desevenwel staen tot straffe, ten goetduncken van de heeren.

36. D'openinge van den thoon geaccordeert sijnde, en mogen de clercquen die copije van de getuijgenisse niet anders vuijtgeven dan auctenticq, om partijen int maken van henne reprochen ende salvatien niet te abuseren oft te cortte te doen bij vuijtlaetinge van eenige substantiële woorden.

§ 4.

Schriftelijcken thoon ende bekentenisse van partijen.

37. Schepene brieven, notariaele instrumenten ende andere publicque acten, alsoo[405] in rechte als daerbuijten bij wettige persoonen gemaeckt ende gehouden, soo wanneer daerinne geen rasueren oft gebreck en wort bevonden, tware in den naeme, somme, date, plaetse oft andere substantiële saecken, sijn gelooffbaer.

38. Maer copijen [oft dobbele][406] van dijen en maecken geen geloove tot achterdeel van partijen, ten sij dat die thunnen bijwesen ofte behoorlijck daertoe geroepen, sijn getrocken ende overeen commen mette originele, gelijck onder den titel: Van maniere ende forme van procederen[407] oock is geseght.

39. Als eenich contract ten versuecke van partije bij geschrifte is gestelt, ende instrument daeraff gemaeckt ende verleden, tsij voor schepenen ende secretaris, voor notaris ende getuijgen, oft anderssints, soo en worden partijen nijet ontfangen om bij getuijgen te mogen bewijsen datter min oft meer oft anderssints gesproken soude moeten sijn[408], dan het instrument is mede brengende.

40. Naerdijen eene obligatie, instrument oft vonnisse eens is gelicht, d'welck de greffiers, secretarissen oft notarissen gehouden sijn op hun registers oft prothocollen aen te teeckenen, en mach [men][409] daervan geen

p 656

dobbel oft duplicaet lichten oft vuijtgeven, ten sij met consente van partije, oft dat, de selve daerop gehoort oft[410] gedaecht sijnde, sulcx wordt toege-laeten bij de weth.

44. Ende oft ijmant ter contrarien hadde gedaen, en soude sulcken duplicaet in rechte geen geloove geven[411], om daervuijt ijet te heijsschen; ende de gene die tselve vuijtgegeven hadden souden verbeuren thien guldenen ten behoeve van de busse, ende evenwel partije, die daerbij beschadicht soude mogen sijn, haere schaede ende interesten moeten oprechten.

42. Coopmans boecken hebben geloove onder cooplieden in saecken hunnen handel aengaende, ende dat soo wel voor hun selven als voor andere, soo wanneer alsulcke coopman is een man van eere ende van trouwe, die gewoon is de waerheijt te schrijven, ende dat de boecken wel ende behoorlijck sijn gehouden, ende mede brengen d'oorsaecke ende redene van de schult, ende den coopman gereet is de selve met eede te gewaerigen, oft daerop is gestorven, ende datter geene stercke presumptie ter contrarien en is.

43. Bekentenisse van partijen, oft van hennen advocaet oft procureur thennen bijwesen in rechte, maeckt volcommen gelooff, ten waere dat bij erreur [oft dolinge][412] ware gedaen, ende dat daeraff bleke, oft dat de bekentenisse van den advocaet oft procureur bij partije terstont oft binnen den derden daege naer de wete werde herroepen.

§ 5.

Thoon bij sicht ende claerheijt vant stuck, oft eedt van partije.

44. Als den rechter t'stuck voor oogen wort gestelt ende [hij het] selver siet, soo wort de saecke gehouden voor geheel claer ende als volcommen gethoont, ende alsoo en is er geen ander bewijs vandoen; gelijck bij exempele gebeurt alsser questie valt oft ende in wat manieren ijmant gequest oft geslaegen is, oft ijmant jonck oft out is, oft hij sieck oft gesont is, hoe de paelen van eenich lant gelegen ende staende sijn, ende diergelijcke.

p 658

45. In plaetse van thoon oft schriftelijck bewijs mach men sijne wederpartije de feijten van sijnder intentie oft defensie in deijlinge van eede stellen; maer die tselve ten eedt wort gestelt, en is niet gehouden den eedt te aenveerden, ten sij dat men oock geloove wilt geven onder den selven sijnen eedt, [op de middelen van sijne intentie oft defensien,][413] die hij alsdan gehouden is te verclaeren, opdat partije haer beraeden mach oft sij hem int geheele geloove wilt geven, oft haer van de delatie van eede verdraegen.

46. Als ijmant eenige saecke ten eede gestelt wort, die bij hem selven oft in sijn bijwesen gedaen oft gehandelt is, soo is hij gehouden te sweiren jae oft neen, sonder te seggen[414]: naer sijn best wete, oft anderssints sijnen eet te bewimpelen oft moet hem gedraegen totten eet van sijne wederpartije; om bij des eens of des anders eedt de saecke belist te worden,

47. Die een ander tsijne ontsweirt ende des met claere bescheeden oft wettige getuijgen, daerop niet met allen en valt te seggen, overtuijcht coste worden, die moet den genen, die hij sijn gelt oft goet ontsworen heeft, sijn ontsworen gelt oft goet wederomme geven, mette schaede die hij daerbij geleden heeft, ende staet daerenboven tot arbitrale correctie, gelijck onder den titel: Van banissement[415] naerder geseght wordt.

48. Ende opdat, als ijmant bij vonnisse, relatie[416] oft aenbiedinge van partije, de decisie van de saecke op sijnen eedt wort gestelt, den selven ect met meerder ontsach ende[417] reverentie gedaen worde, ende dat eenijgelijck wel overwege wat hij doet oft nijet, soo sal men hem eerst ende voor al onderwijsen ende voorhouden d'affgrijselijckheijt van eenen quaeden eedt, ende hoe swaerelijck dat Godt den Heere, soo nu als naermaels in der eeuwicheijt, de meijneedige is straffende, gelijck hiervoore oock is geseght ten aensiene van de getuijgen.

49. Item, als een aenleggere d'oorsake van sijnen heijsch heeft bewesen

p 660

met eenen getuijgen oft anderen halff volcomen thoon, ende dat de ver-weerdere ter contrarien niet en heeft gethoont, soo mach den rechter den aenleggere de saecke tot sijnen eedt stellen; maer soo wanneer de verweer-dere gelijcken thoon heeft, soo wort den eedt gegeven aen den verweerdere.

50. Dies moet de gene die de saecke op sijnen eet wort gestelt, mitsgaders oock de getuijgen sijnde[418] persoonen van eeren daertegens niet en valt te seggen, ende de sake sulcx. dat, naer de gelegentheijt van de partije ende vant gene daeromme questie ende[419] geschil is, geen achterdencken en sij dat partije haer int sweiren soude mogen vergeten, ende datter geene stercke presumptie oft vermoeijen ter contrarien en is.

51. Ende oft den aenleggere sijne intentie volcommentlijck hadde bewesen, ende ter contrarie de verweerdere sijne exceptie oft verlegh ende defensie met een oorconde oft getuijgen, oft ander bewijs makende halff volcomen geloove, soo soude de verweerdere in dijen gevalle oock ontfangen mogen worden totten eedt, ende daermede ontlast worden van den heijsch van den aenleggere, op den voet als voore.

52. Dwelck te verstaen is soo wanneer den thoon des verweerders valt op eenich feijt of exceptie oft verlech, d'welck te saemen can staen met d'intentie oft volcommen des aenleggers, gelijck soude sijn als d'aenleggere heeft bewesen dat hij hem gelt geleent heeft, [ende][420] dat den verweerdere ter contrarien met eenen getuijgen bewijst dat hij betaelt heeft, dat hij daerover metten aenleggere op sekere maniere overcomen is [, ende andere diergelijcke][421].

53. Maer soo wanneer tfeijt van den verweerdere niet tsamen en soude connen, bestaen metten feijt des aenleggers, gelijck soude sijn als den aenleggere soude gethoont hebben gelt geleent, oft goet tot sekeren prijs ende voorwaerden vercocht te hebben, ende dat de verweerdere ter contrarien met eenen getuijge hadde bewesen dat tselve anders soude sijn geschiet, oft dat hij ter dijer tijt niet tegenwoordich oft ter plaetse en soude sijn geweest, ende diergelijcke; in dijen gevalle en soude den verweerdere den eedt niet worden gedefereert, maer wel den aenleggere.

p 662

54. Als ijmant van partien bij vonnisse: met eede is belast oft dat oock de wedepartije de saecke in deijlinge van eede heeft gestelt, soo en mach alsulcken eedt niet worden gedaen, tot voldoeninge van den selven vonnisse oft gevinge op eedt, dan voor schepenen ende greffier ten bijwesen van partije, oft de selve daertoe geroepen sijnde.

§ 6.

Reprochen ende salvatien, oft wederlegginge ende verantwoorden van den thoon.

55. Als partijen den thoon willen wederleggen ende beschudden, soo en vermogen d'advocaeten in de schriftueren van salvatien oft reprochen niet [te][422] stellen eenige feijten, redenen oft middelen raeckende de principaele saecke, maer alleenlijck die dienen om te wederleggen oft staende te houden den persoon oft verclaeren van de getuijgen, oft de stucken oft titulen in forme van thoon overgeven[423], ende dat op de pene van ses guldenen ten behoeve van de busse, ende van rejectie van de schriftuere, ende partije te betaelen haeren interest.

56. Item, en mogen d'advocaeten, op gelijeke pene, int wederleggen oft beschudden van. den thoon niet extenderen oft verbreijden generalia juris contra aut pro, maer mogen partijen, indijent hun goetdunckt, naerdijen dat in der saecke gesloten is, dienen tot[424] consultatie oft cort verhael oft begrijp van de decisive puncten van de saecke ende van den rechte daertoe dienende, d'welck int beslissen van den processe oock gelesen moet worden.

§7.

Furnissemente.

57. Naerdijen partijen in rechte hebben gesloten oft recht begeirt, sijn de procureurs schuldich henne inventarissen behoorlijck ende pertinen-

p 664

telijck te maecken, naervolgende d'ordre van de stucken die in rechte sijn overgegeven, te weten eerst de procuratie, billet van dagementen, acten, schrifturen,[ende][425] daernaer de stucken, elck op sijne plaetse, alsoo tselve tot onderricht ende verstant van de saecke behoort, op de pene van drij guldens ten behoeve van de busse.

58. Ende opdat men te beter mach weten hoe de sake beleijt is, soo sijn de procureurs schuldich in hunnen inventaris te stellen ende mede over te geven in een libel ende[426] gesehrifte alle de notulen ende acten die in de [saecke van][427] rolle tot rolle gehouden sijn, tsij substantiële oft andere, sonder eenige achter te laeten, oft die alhier oft[428] daer te voyeren, gelijck tot noch toegebeurt is, op gelijcke pene.

59. Item, moeten de procureurs in henne inventarissen, oock op gelijcke pene, stellen waeromme ende tot wat eijnde, ende tot bewijs van wat articule van henne schriftueren sij die stucken, titulen ende munimenten dienen ende overgeten, sonder eenige andere redenen oft verhael daerinne te doen; ende soo verre de stucken, titulen ende munimenten verscheijde saecken ende puncten sijn innehoudende, moeten sij daerenboven oock aenteeckenen oft aenwijsen de clausulen daermede sij hun souden willen behelpen.

60. Tot welcken eijnde ende om tselve wel ende rechtelijck[429] te doen, soo mogen de procureurs, des noot vindende, oock advijs ende raet van hennen advocaet nemen, opdat hun meesters recht des [te][430] beter bewaert mach wesen.

TITEL XII.

VANT VERJAEREN ENDE AFFGAEN OFT DESISTEREN VAN DEN PROCESSE.

1. Alle instantien van processen, tsij van ordinarissen gerechte oft voor commissarissen, gaen te nijet ende commen te smilten soo wanneer men de saecke heeft laeten verjaeren, sonder binnen sjaers termijn daerinne gehou-den te hebben, ten waere dat in de saecke, tsij principael oft incidentael,

p 666

soo verre waere geprocedeert oft bedinght, datter geen termijn meer en viele te houden.

2. Dies is een verweerdere, willende hem mette verjaeringe behelpen, om de costen van den processe te heijschen ende die te doen taxeren oft begrooten, gehouden conclusie in materie van surannatie te nemen [ende vonnisse dijen aengaende te vercrijgen, ende voorder oft anderssints en is hij dijes niet van noode[431].

3. Een aenleggere mach, oock naer de litiscontestatie, worden ontfangen om van de instantie oft rechtvoorderinge, gelijck die begonst is, te desisteren, oock tegens den wille des verweerders, sonder met eenen sijne actie oft gerechticheijt te derven affgaen oft die te verlaten, mits presenterende de costen ende hem daerinne laetende doemen.

4. Wel verstaende dat alsulcke desisteringe oft verlaetinge van proceduere niet en mach geschieden omme de saecke van nieuws te beginnen op den selven voet ende heijsch als die eerst was gedaen, maer alleen omdat de saecke van te vorens voor den aenleggere qualijck was begonst, ende dat hij, die alhier op anderen voet hernemende, daerinne tot sijn vermeten meijnt te commen.

5. Ende in dijen gevalle blijft d'aenleggere, niettegenstaende alsulcke desisteringe van de instantie, behouden allen sijn recht, d'welck hem vuijt eenige acten in den processe gehouden soude mogen vercregen sijn, om hem in toecommende tijden ende bij nieuwe instantie daermede te mogen behelpen.

6. Dijes is d'aenleggere, als hij daertoe aensocht wort [, gehouden][432], terstont naer de desisteringe alhier te nemen nieuwe conclusie; ende oft hij anders desisteerde, soude verstaen worden met eenen allen sijn recht ende actie verlaten ende gequeten te hebben, sonder dat hij van nieuws daerop soude moghen beginnen.

p 668

TITEL XIII.

VAN VONISSEN, ENDE TAXATIE OFT BEGROOTTINGE VAN COSTEN.

1. Als een aenleggere bij eenich vonnisse, t'sij int civiel oft crimineel wort verclaert in vuegen ende maeten nijet ontfanckbaer, ende de verweerdere daerbeneffens ontslaegen van den heijsch tot hemwaerts genomen[433], soo wort den verweerdere daerbij verstaen int geheel ende overal ontslaegen te wesen van de actie des aenleggers ende niet aleenelijck van der instantie, niettegenstaende de woorden in vuegen ende maeten.

2. Die in eenige civile oft borgerlijke saecke, t'sij ten principaelen oft bij provisie in eenich incidentael proces, de nederlaege heeft, wort verstaen oock stilswijgens in de costen gedoempt te sijn, niettegenstaende dattet vonnis geen condempnatie van costen en is medebrengende[434]

3. Maer aengaende criminele saecken, daerinne en wort den officier niet verstaen mede in de costen gedoempt te sijn al ist dat hij tproces verliest, ten sij dat het vonnisse tselve vuijtdruckelijck [oock][435] is medebrengende.

4. Als den aenleggere alleenelijck een deel van sijnen heijsch is aengewesen ende d'ander deel affgeslaegen, ende dattet vonnisse geene compensatie oft condempnatie van costen en is inhoudende, soo mach partije daeraff interpretatie versueeken, ten eijnde dat den rechter verclaere weder hij verstaet dat de costen in al oft in deel gecompenseert sij oft niet.

5. Ende als de costen tusschen partijen gecompenseert sijn, moet het rapport gelt [bij partijen][436] half ende halff gedraegen worden, maer het lichten van de acten ende andere naercosten staen tot laste van den gecondempneerden alleen.

6. Soo wanneer partije costen, schaden ende interesten geheijst heeft, ende dat de gedoempde metten principael vonnisse vuijtdruckelijek in de costen is gedoempt, sonder van interesten te vermaenen, oft dat de costen sijn gecompenseert, soo wort de selve gedoempde verstaen van schaeden ende interesten ontslaen te sijn, ten waere partie haere actie dijenaengaende waere gereserveert oft behouden.

p 670

7. Als partije den interest niet en heeft geheijst ende dat de costen int geheel oft in deel sijn gecompenseert, alsdan en heeft partije geen recht meer om bij nieuwe instantie eenigen interest te mogen heijsschen, alwaert oock dat hij in den processe hadde geprotesteert van dijenaengaende op sijn geheel te blijven.

8. Maer als der costen niet en sijn gecompenseert, maer dat partije daerinne is gedoempt, oft anderssints, volgende den tweeden articule van den selven titel, gehouden in de costen te betaelen, vermach de wederpartije, die den interest niet en heeft geheijst, maer daeraff geprotesteert, den selven bij nieuwe instantie te heijsschen, soo verre hij andersints daertoe gerecht is.

9. Soo wanneer ijmant bij provisie tot hantvullingen wort gedoempt, die en mach met eenen niet gedoempt worden in den interest van de somme die partije wort aengewesen, ten waere, bij de schepene bekentenisse, obligatie oft handtschrift, den interest rentsgewijse oft anderssints waere begroot oft[437] beloeft; maer om interest aen te wijsen is van noode dat de saeeke ten principaelen worde beslist.

10. Al ist dat ijmant de geheijste somme metten interest is aengewesen, soo wanneer nochtans den interest bij den vonnisse nijet en is gequalificeert[438] oft begroot, ende dat van den selven vonnisse wort gereformeert, alsdan en is partije niet gehouden voorts te procederen tot liquidatie van den selven interest, maer moet[439] de questie van de liquidatie stille staen tot dat de saecke van reformatie is beslist.

11. Maer de costen daerinne partije bij den vonnisse, daervan reformatie wort versocht, is gedoempt, mogen[440] niettegenstaende de selve reformatie altijts begroot, gemiddelt ende bij executie verhaelt worden, mits daervore stellende cautie, gelijck men mach doen voor de somme principaele daervan men vonnisse heeft.

12. Soo wanneer ijmant voor deele[441] tot sijnen voordeele heeft vercregen, innehoudende een of meer leden, daervan den gedoempden de keuse

p 672

wort gegeven, oft hem anderssints naer recht is toecomende, alsdan is de selve gedoempde gehouden terstont oft binnen den tijt hem daertoe bij den rechter te stellen, te verclaeren wat lith oft deel hij begeert te voldoen.

13. Ende oft hij tselve binnen den gesetten tijt niet en dede, soo vermach d'aenleggere [oft winner] daernaer selver te kiesen alsulcken lith oft deel als hem goet dunckt, ende tselve mach hij bij executie te wercke stellen.

§ 2.

Begrootinge van de costen.

14. Al ist dat de gecommitteerde [tot de taxatie van][442] de costen van den processe somwijlen bij d'acte van taxatie reserveren ofte behouden partije haere actie van interesten, die bij den procureur int libel van costen onbehoorlijck sijn gestelt, om die bij nieuwe instantie te mogen heijsschen, soo wort nochtans partije daerbij geen voorder recht gegeven dan haer te voorens vuijt cracht van den vonnisse ofte anderssints en quam.

15. Als ijmant gedoempt is in eenige costen, ende dat men daeraff taxatie begeert, soo moet men die pertinentelijck ende int cortte bij geschrifte doen stellen, sonder in de selve eenige voorredene[443] te mogen maecken, anders dan in deser vuegen : costen geresen tusschen dijen, als aenleggere, ende dijen, als verweerdere, naervolgende t'vonnisse hieraene gehecht, versoec-kende daeraff taxatie; ende is den procureur, die de saecke geleijt ende de costen gestelt heeft[444], gehouden die behoorlijck te onderteeckenen.

16. Item, men moet int libel van costen in een cappittel alleen sommeirlijck begrijpen ende stellen alle de termijnen in de saecke gehouden, ende tot bewijs van dijen doen opsoecken ende brengen in handen van de greffiers tgeheel proces van partijen ten beijden sijden overgegeven, ende daerbij vuegen alle de copijen van de schriftueren, stucken ende munimenten daervan men taxatie begeert, mitsgaders behoorlijcke quictantie van den rapport gelde.

p 674

17. Ende oft eenigen vonnisse reformatie ware versocht, ende dat daeromme het geheel proces van beijde de partijen in de cancellerije van Brabant overgesonden moeste worden, sou moet den procureur van de winnende partij goets tijts, commen in den griffie alhier, ende bij den greffier doen opteeckenen de groote van de schriftueren, stucken ende munimenten van beijde de partijen ten eijnde dat de costen daervuijt, naemaels sekerlijck getaxeert oft begroot mogen worden, op pene van drij carolus guldenen.

18. Int maecken van de costen en worden d'advocaeten geene termijnen toegetaxeert dan van aenspraecke, antwoorde, replicque ende duplicque, ende ingevalle des noot sij van triplicque ende quadruplicque, ende daernaer van thoone, reproche ende salvatie, van elcx eenen termijn, sonder meer.

19. Ende aengaende de termijnen van de procureurs, die worden getaxeert ten, goetduncken van de heeren dije totte taxatie sijn gecommitteert

TITEL XIV.

VAN PROVOCATIEN OFT BEROEPEN.

1. Van vonnissen gewesen bij commissarissen [op de rolle][445], tsij ordinarie ofte extraordinarie, oft bij andere die bij de weth sijn gecommitteert, met machte van alle vonnissen interlocutoir te mogen geven, wort aent collegie van borgemeester ende schepenen deser stadt beroepen oft geprovoceert,

2. Welcke provocatien oft beroepen geschieden : oft mondelinge, ter wijlen de commissarissen alnoch te rechte sitten, mits de selven doende aenteeckenen; oft oock daernaer, bij requeste aen de weth, tsij dat de vonnissen sijn, diffinitieff oft interlocutoir, oft dat het sij eenige andere beswaernisse.

3. Dies moet partije, haer beroepende, van stonden aen in handen van den greffier oft commissarissen geven tweelff stuijvers voor den vonnisse interlocutoir oft van provisie, ende van vonnisse diffinitieff vierentwintich stuijvers.

p 676

4. Ende soo verre tvonnisse gewesen waere bij visitatie, gelijck in cas van erffscheijdinge geschiet, ende in cleijne saecken daervan de commissarissen van de rolle de kennisse wort gegeven, ende dat partije op den staenden voet oft binnen den derden daege sijn beroep niet en hadde gedaen, maer tselve daer[-naer][446] versochte bij requeste, is in dijen gevalle schuldich inne te leggen dobbel gelt.

5. Naer dat de pene ingeleght is, worden partijen bij borgemeester ende schepenen in collegio verhoort, ten bijwesen van den amman, soo verre tvonnisse tsijnder manisse is gegeven, ende daerop moet men cort onvertogen recht doen naer behooren.

6. Tot welcken eijnde sijn d'advocaeten schuldich alsulcke saecke monde-linge te bedingen, te weten die voor den amman des saterdaechs, ende die van de policije oft schouteth des vrijdaechs oft woensdach naer middach, sonder dat men aldaer vermach eenige schriftueren over te geven.

7. Saecken van provocatien van interlocutoire vonnissen bij commissarissen buijten de rolle ordinaris oft extraordinaris gewesen, is men gewoon te bedingen des saterdaechs voor den amman, borgemeester ende schepenen, al oft die ter manisse des ammans gewesen waeren.

8. Van acten oft taxatien van costen worden de provocanten oft beroepers. sonder onderscheijt vrijdaechs oft woensdaechs bedinght, sonder onderscheijt te maken bij oft tot wiens.manisse de principaele vonnissen gewesen zijn.

9. Alle saecken van provocatien van vonnissen die niet schriftelijck en sijn bedinght geweest, moeten met partije van nieuws bedinght worden, al oft die te vorens daer noijnt bedinght en hadden geweest.

10. Maer saecken die op de rolle oft voor commissarissen schriftelijck zijn bedinght ende daernaer gewesen bij visitatie van de commissarissen, en worden in cas van provocatien nijet mondelinge bedinght, dan wort geappointeert dat de stucken sullen worden hersien, om recht gedaen te worden naer behooren.

11. In alsulcke schriftelijcke saecken, noch oock in taxatie van costen daertegens bij partije is gedient bij minderinge ende diminutie, en mach men, in cas van provocatien, geene nieuwe feijten of deductie inbrengen,

p 678

ten waere men bij relievemente oft requeste daertoe werde ontfangen, behoudelijck partije haere feijten ende redenen ter contrarie.

12. Maer soo wanneer de costen bij gebreke van diminutie bij de commissarissen sijn getaxeert, ende dat men is ontfangen om daeraff te provoceren, wort de provocant toegelaeten sijne diminutie daertegens te mogen doen, oft dienen van exceptie, indijen de saecke daertoe is gestelt.

13. Den tijt om bij requeste te mogen provoceren, als voore, duert een jaer, ende langer niet, ten waere dat de gedoempde partije t'vonnis van commissaris oft commissarissen gewesen hadde geapprobeert ende bewillicht, in welcken gevalle terstont soude gaen in crachte van gewijsde.

14. De pene van onwijse provocatie, die partije schuldich is inne te leggen eer hij gehoort mach worden, wordt wedergekeert, soo verre in cas van provocatie anders gewesen wort dan bij de commissarissen oft auditeurs was gedaen, oft oock soo wanneer de provocant sijne provocatie affgaet ende blijft bij den eersten vonnisse.

15. Maer soo wanneer het vonnisse, daeraff beroep is gedaen, in cas van provocatie wort geconfirmeert oft bevesticht, blijft de pene verbeurt tot behoeve van de busse, daervan de twee derdendeelen commen de weth ende het ander derdendeel de penne.

16. Ende oft den procureur, om de saecke te houden sleijpen ende tijt te winnen, hadde geprovoceert in affwesen van sijne partije ende sonder besonderen last daertoe te hebben, ende dat partije de provocatie niet en gestonde, soo wort den procureur, tvonnisse geconfirmeert sijnde, mits sijne calumnie gedoempt in dobbel pene vuijt sijne eijgen borse, ende daerenboven de wederpartije hare schade op te rechten.

17. Item, als de provocant niet en is gereet om de saecke van provocatie ten daege dienende, als voore, aff te doen, oft de saecke niet en presenteert, moet het vonnisse oft appoinctement, bij de commissarissen oft auditeurs gegeven, hebben sijn effect, ende die penningen, bij den provocant innegeleght, sijn ende blijven verbeurt.

18. Als bijt collegie anders wort gewesen als bij de commissarissen oft auditeurs was gedaen, soo worden die geprovoceerde vonnnissen gehouden als niet gewesen, ende en mach den greffier oversulcx daeraff geene acten vuijtgeven, maer alleenelijck van den vonnisse bijt collegie gewesen.

19. Maer van de vonnissen bij de commissarissen oft den auditeur gege-

p 680

ven, die niet beroepen en worden, daeraff mogen de greffiers henne acten maken ende extenderen oft die bij t'collegie waeren gegeven,mette clausule nochtans int eijnde der selver: Actum in de saecken van der rollen.

20. Aengaende de [saecken van][447] provocatien in saken van erffseheijdinge is onder den titel: Van erffscheijdinge[448] geseght.

TITEL XV.

VAN APPELLATIEN ENDE LEERINGE VAN VONNISSEN.

1. Vonnissen van de bancken deser stadt, noch oock van de gerechten van buijten hier te hooffde behoorende, en mach men voor de wethouderen der selver bancken oft gerechten in egeene nieuwe kennisse brengen bij wege van nulliteijt, maer die hem daeraff wilt beclaegen, moet daeraff appelleren aen borgemeester ende schepenen.

2. Onder de nederbancken deser stadt en worden nijet begrepen die vant geestelijck hoff, die van de munte ende tholcamer, noch oock het leenhoff des borchgraven van Antwerpen.

3. Soo wanneer ijmant, aen sijnen persoon gedaecht sijnde, bij onge-hoorsaemheijt [oft contumatie][449] wort gedoempt, tegens alsulcken vonnisse en valt geene oppositie ofte appellatie, maer gaet terstont in crachte van gewijsde.

4. Alle appellatien moeten gedaen worden binnen den tijt van thien daegen naerdat het vonnisse gewesen ende tot kennisse van partije gecommen is, ende dat voor den rechter die het vonnisse gewesen heeft, in actis, oft voor notaris ende getuijgen.

5. Om d'appellatie te genieten ende saecken alhier tot kennisse te brengen, en is niet van noode daertoe apostelos oft brieven van oorlove van den rechter, daervan geappelleert wort, te verwerven.

6. Maer is genoech dat d'appellant dertich daegen naer. den overstrijck van de thien daegen de appellatie verheft, ende het proces van de eerste instantie aen den geappelleerden rechter versueckt overgebrocht te worden.

p 682

7. De appellanten van vonnissen bij die van de lakenhlle, van de weescamer ende peijse gewesen, sijn gehouden binnen de dertich daegen te consigneren oft inne te leggen de pene van onwijse appelatie.

8. Maer d'appellatien[450] van vonnissen buijten int quartier van Antwerpen gewesen, en sijn in geene pene van onwijse appellatie gehouden, ende oversulcx oock niet tot consignatie van eenige pene.

9. De geappelleerde sijn schuldich onder eet tproces besloten over te geven gelijck voor hun bedinght is, ende gestaen int overbrengen van den processe, in rechte verclarende te stellen partije tegens partije.

10. Alle appellatien sijn schorssende ende belettende d'executie van den vonnisse daeraff geappelleert is, vuijtgenomen van saecken die niettegen-staende de appellatie tot executie staan.

11. Tot executie staen, niettegenstaende oppositie oft appellatie: alle saecken raeckende de belasting van der staten beden ende andere gemeijne lasten, mitsgaders van keuren ende breucken, die naer gewoonte oft statute seker sijn, ende tot gemeijnen oorboir, hantbouwine van de justitie oft van de policije, oft tot correctie van de supposten sijn dienende

12. Van gelijcken staen ter executien, niettegenstaende oppositie oft appellatie alle saecken van onderhout van bruggen oft wegen, ende andere die haeste sijn verheijsschende, ende daeraff d'vuijtstel soude commen tegens de gemeijne welvaert.

13. Item, staen ter executien, als vooren: saecken die raecken d'alimentatie oft onderhout van benaude[451] persoonen, oncosten, om gequetste te genesen, maecken van staet ofte inventaris, stellinge van momboors, verboth aen doorslaegers van henne goeden niet te verbaelmonden, ende diergelijcke die partije niet schaedelijck en sijn, ende sonder groot openbaer perijckel niet vuijtgestelt en connen worden, als voore.

14. Dijes is de gene, die durende d'appellatie alsulcken vonnisse ter executie wilt stellen, gehouden cautie oft seker te geven vant geëxecuteerde in staete te stellen, soo wanneer de partije dat versueckt, vuijtgenomen alleen den officier van den prince ten aensiene vant gene, hij van offitie wegen vervolcht.

p 684

15. Al ist dat de saecke in de eerste instantie schriftelijck is beleijt, mach den appellant diesniettemin sijne grieven ende redenen [van appellatie][452] in geschrifte overgeven, ende daerbij bedingen ende oock thoonen tgene te vorens [niet bedinght oft daerop te vorens][453] geenen thoon geleijt en is geweest, sonder dat van noode sij tselve bij requeste oft andersints te versoecken.

16. Maer soo wanneer tproces is verbael, oft anderssints luttel geschrift innehoudende is, soo. moet de saecke voor borgemeester ende schepenen mondelinge worden bedinght, sonder dat men daerinne vermach te schrijven, ten sij met kennisse van saecken, ende dat vuijt merckelijcke redenen alsoo wort geordonneert.

17. Als een van de partijen heeft geappelleert, ende dijenvolgende sijne grieven bedinght, soo mach de wederpartije oock van haerder sijde haere beswaernisse verthoonen, ende tot aenwijsinge van haere voordere gerech-ticheijt conclusie nemen, daerop alsdan, de saecke volcommentlijck bedinght sijnde, recht wort gedaen, al oft van dijer sijde oock waere geappelleert.

18. Soo wanneer eenige partijen [buijten][454] int quartier van Antwerpen in gedinge sijn voor eenige bancken, die haer heeft[455] schuldich sijn te hebben voor schepenen van Antwerpen, soo mach d'eene partije de bancke beroepen ende vonnisse begeiren bij schepenen van Antwerpen gevuijt te worden.

19. In welcken gevalle sijn die van de bancke gehouden voor schepenen van Antwerpen, als voor haer hooftbancke, te commen, ende daer nemen ende ontfangen alsulcken vonnisse als die van Antwerpen hun leeren ende geven souden.

20. Welcke vonnissen sijn die van de [selve][456] bancke alsdan [schuldich][457] ongewisselt ende ongekeert te vuijtten binnen den eersten genechte daernaer, soo verre partijen daer [en][458] binnen niet eens en werden.

21. Ende oft de gedoempde partije haer van den selven vonnisse wilde beclaegen als qualijck gewesen, soude daeraff mogen appelleren aen den raede van Brabant, ende tot dijen eijnde souden de stucken mette leeringe

p 686

aldaer overgebrocht moeten worden, niet min oft meer al oft die saecke alhier gewesen ende aldaer bij reformatie gecommen waere.

22. Als in den raede van Brabant eenige appellatie wordt verleent, die alhier voor de weth als hooftbancke soude behooren t commen, soo vermach die geinthimeerde, oft wel de weth, haer daertgens partije te maecken, ende moet de saecke alsdan herwaerts worden gesonden, al oft daer geen appellatie in den raet en waere toegelaeten.

TITEL XVI.

VAN REFORMATIEN.

1. Van diffinitive vonnissen bijt collegie van borgemeester ende schepenen en wort aen den raede van Brabant niet geappelleert, dan alleenelijck gereformeert.

2. Nulliteijt van vonnissen bij de wethouderen van Antwerpen gewesen, en compt in geene nieuwe kennisse voort collegie van de selve rechters, maer die hem daeraff wilt beclaegen, moet de selve doen[459] in den raede van Brabant bij wegen van reformatie.

3. Van vonnissen van de onderbancken deser stadt oft van de neergerichten hier van buijten te hooffde behoorende, en mach men niet reformeren, maer alleenelijck aen borgemeester ende schepenen provoceren oft appelleren.

4. Item, van geene criminele vonnissen, tsij diffinitieff ofte interlocutoir, als totte torture ende diergelijcke, en mach men niet reformeren, noch appelleren, maer moet men, dijen niettegenstaende[460] oppositie oft reformatie, geëxecuteert worden.

5. D'welck oock plaetse grijpt alwaert saecke dat de gedoempde, ten vevolge van den officier, ter saecken van sijne misbruijcken waere gedoempt in eenige somme gelts oft andere pene oft boete, oft dat hij, ontslaegen sijnde vant principael, waere gedoempt in den costen van den criminelen processe tegens hem bij den officier geïntenteert.

p 688

6. Niettemin, soo verre borgemeester, ende schepenen van Antwerpen ijmant van[461] buijten den lande van Brabant, gelijck sij doen mogen ende dat daerop beclach oft questie viele, mogen die van den raede van Brabant de kennisse daervan hebben, naer vuijtwijsen, vant privilegie des keijsers Maximiliani, gegeven in de maent van november int jaer 1488[462].

7. Item, volgende het privilegie van hertoch Jan van Brabant, verleent op sinte Nicolaes dach int jaer 1506[463], van ordonnantien oft vonnissen bij borgemeester ende schepenen geordonneert oft gewesen, rakende de policije deser stadt, keuren ende breucken, en valter geen appellatie ofte reformatie.

8. Van gelijcken, achtervolgende tprivilegie van den keijser Maximiliaen, gegeven in december in den jaere 1488, en mach men niet reformeren van vonnissen, appoinctementen oft terminatien interlocutoir bij borgemeester ende schepenen gegeven, hoedanich die sijn, ende al hadden die oock crachte van diffinitive, ten waere daerinne notoir abus oft openbaer misverstant gelegen waere.

9. Volgende tselve privilegie, en mach men oock niet reformeren oft gereformeert worden[464] van vonnissen, appoinctementen oft terminatien [tsij] interlocutoir [oft definitijff, in saecken van erffscheijdinge oft servi-tuten] bij borgemeester ende schepenen gegeven, hoedaenich die sijn, ende al hadden die oock crachte van diffinitive, ten waere daerinne [openbaer] misverstant gelegen waere, als voore[465].

10. Om te weten ofter openbaer abus oft misverstant in den vonnisse is oft niet, moet partije, willende tot reformatie van dijen commen, d'inhouden van dijen volcommentlijck verhaelen, oft tselve vonnisse aen de requeste hechten, ende met eenen te kennen geven waerinne d'abus gelegen soude sijn; daerop men de weth ende wederpartije bij communicatien moet aenhooren, ende t'eijnde van dijen de reformatie accorderen oft ontseggen.

p 688

11. Dwelck oft versuijmpt waere te doen, soo soude de verleeninge van alsuleke brieven desevenwel worden gehouden voor een enckel appoincte-ment van communicatie; ende indijen bevonden wert int vonnisse geen abus gelegen te sijn, souden de brieven oft effect van dijen ontseght worden, ende den appellant oft reformant gedoempt in de boete ende costen; ende waere het een vonnisse interlocutoir, soude de saecke wederom versonden worden voor de weth.

12. Item, naer luijt vant voorschreve privilegie van den keijser Maximiliaen, en mach oock niet gereformeert worden van vonnissen bij borgemeester ende schepenen gegeven aengaende de twee jaermerckten deser stadt, gelijck onder den titel: Van vrije jaermerckten naerder is geseght[466].

13. De reformatie moet geëxploicteert[467] ende te wercke gestelt worden binnen een jaere van den datum van den vonnisse, oft, bij gebreke van dijen, moet het vonnis hebben sijn volcommen effect, ende gaen in crachte van gewijsden dingen.

14. Niettegenstaende dat tot eenich vonnisse reformatie staet, soo mach tselve ter executie worden gestelt onder cautie[468], soo verre tgene dat men panden oft executeren wilt reparabel sij, oft dat de saecke sulex is dat, al waere ende mochte daervan geappelleert worden, daertoe, niettegenstaende d'appellatie, executie soude staen.

15. Behoudelijck dat, soo verre de gedoempde binnen vijffthien daegen naer den vonnisse voor rechte verclaert van meijningen te sijn daervan te reformeren, alsdan de gene, die t'vonnis begeert te doen executeren, gellouden is cautie te stellen vant geëxecuteerte wederom in staete te stellen.

16. Maer dijenniettegenstaende loopt alevenwel den tijt van reformatie sedert den dach van den vonnisse, ende soo verre den gedoempde dien niet gade en slaet ende de reformatie binnen sjaers te wercke stelt, moet partije voor haeren interest betalen sesse carolus guldenen ende totten dijen inneleggen de [halff][469] pene van onwijse reformatie, ten waere sij tselve dede bij consente van partije.

p 692

17. Naer dat de reformatie te wercke is gestelt, moeten de wethouderen het proces, behoorelijck gefurneert sijnde, te hove overbrengen, ofte besloten met eenen stadts bode overseijnden, ende alsdan bij hunnen advocaet ende procureur, ten daege dienende, verclaeren te stellen partije tegens partije, ende daermede gestaen sij.

TITEL XVII.

VAN EXECUTIE OFT PANDINGE.

§ 1 .

Van vonnissen, ende vant gene cracht van vonnisse is hebbende.

1. Vonnissen alhier in rechte oft ter vierschaeren gewesen, mitsgaders alle gewillige condempnatien ende schepenen geloften op vonnissen, vermogen altijts, niettegenstaende eenige verjaeringe, binnen den tijt van dertich jaeren ter executie gestelt worden.

2. Onder vonnissen alhier ter executie staende worden oock begrepen ende verstaen alle acten van taxatie van costen, vuijt crachte van voorgaende vonnisse gedaen, niettegenstaende dat de selve acten vuijtdruckelijck geene condempnatien en sijn medebrengende.

3. Soo wanneer durende eenich proces, bij consente van partije, rechtelijck wort, geseght dat de twistige goeden souden worden vercocht sonder naedeel van ijmants recht, soo mogen alsulcke goeden, vuijt crachte van dijen, als vuijt eene gewillige condempnatie bij behoorlijcke executie vercocht worden, sonder dat d'eene oft d'andere partije die anders mach vercoopen, ten waere sij des met malcanderen ende anderssints eens waeren.

4. Acten van evictien ende vuijtwinninge van goeden alhier gedaen, moeten ter executie gestelt ende voldaen worden bij provisie, aleer den schuldenaer ten principaelen tot sijn verantwoorden mach commen oft daertoe ontfangen worden, soo ende gelijck hiervoore onder den titel Van arresten van goeden ende vervolch van dijen naerder is geseght[470].

p 694

5. Vonnissen van hem te mogen versien, gegeven vuijtdijen dat den gedaechde, drijmael gedaecht [sijnde,] t'elcker reijse verclaert is geweest vuijtter stadt, en staen tot geene executie oft beschrijvinge van goeden, ten ware den schuldenaer waere gebroken oft suspect van voorvluchticheijt, [ende] dat den borgemeester, daervan eenichssints gebleken sijnde, de beschrijvinge hadde bewillicht.

6. Vonnissen van die van de munte en mogen buijten de plaetse van de munten binnen der stadt van Antwerpen ofte vrijheijt der selver niet ter executien gestelt worden dan met hulpe van den officier van Antwerpen, ten waere dat sij henne vonnissen deden executeren met executorien bij eenen deurweerdere van den rade van Brabant.

7. Vonnissen elders gewesen mogen oock alhier bij den amman ter executie gestelt worden vuijt crachte van requisitorien oft brieven van behulpe van rechte, alwaert dat die quamen oft luijden op den naem van den borgemeester ende schepenen oft wethouderen alleene, sonder van den amman te vermaenen.

8. Dan, om, vuijt crachte van alsulcke requisitorien oft brieven van behulp van rechte, vonnissen elders gewesen alhier ter executien te stellen, en is niet van noode conclusie te nemen ten eijnde dat die verclaert souden worden executabel, noch en is men oock gewoon van nieuws tondersoecken oft die wel oft qualijck gewesen sijn.

9. Behoudelijck dat, soo wanneer men bevint dat alsulcke vonnissen nul ende van onweerden sijn, oft dat daerinne openbaer onrechtveerdicheijt is gelegen, oft dat die sijn gegeven tegens de bekende rechten van de stadt, in saken van versterffenissen oft andere gerechticheijt raeckende goeden oft gronden van erven binnen de stadt oft vrijheijt gelegen, daeraff alsdan, ten versuecke van partije kennisse wort genomen.

10. Van gelijcken, wort alhier kennisse genomen van alle andere oppositien ende exceptien, die directelijck tegens het vonnisse niet en commen, ende oversulex in cas van rechte[471] executie voortsgebrocht mogen worden, als van betalinge, transactie oft verdrach ende diergelijcke.

11. Soo wanneer men geen behulp brieven noch van rechte, noch van requi-

p 696

sitorien en heeft[472], soo moet men, vuijt crachte van den vonnisse elders gewesen, conclusie te[473] nemen ten eijnde van betaelinge, oft wel dat tselve vonnisse alhier verclaert sal worden executabel; ende tselve alsoo gewesen sijnde,soo wort het vonnisse alhier ter executie gestelt.

12. Item, soo wanneer men eenige vuijtsprake van arbiters oft gecoren seghslieden, daeraff geene reductie en is versocht, alhier ter executie wilt brengen, soo moet men insgelijcx conclusie nemen ten eijnde dat d'vuijt-spraecke vercleirt sal worden executabel, oft dat partijen gehouden sullen sijn de selve naer te commen, ende voor sulcx vercleirt sijnde, wort het vonnisse geëxecuteert, als voore.

13. Wie ter vuijtroepinge van eenen oudecleercooper alhier eenige rurende goeden ter vrijdaechs merckt in eenich sterffhuijs oft elders coopt, moet den oudecleercooper daeraff voldoen ende betalen binnen vierthien daegen naer den vercoopdach, oft anders mach daervore gepant ende geëxecuteert worden.

14. Tot welcken eijnde moet den oucleercooper naer de vierthien[474], den cooper op den coopboek gehouden ende geteeckent bij eenen gesworen clercq behoorlijck doen sommeren oft vermaenen tot betalinge, ende indijen hij in gebreke blijft, hem alsdan doen executeren bij den amman voort voldoen sijnder schult, sonder eenige procedure oft ander dagement daeromme meer te derven doene.

15. Item, d'oucleercoopers die met vuijtroepinge eenige goeden vercocht hebben, soo verre sij den coopboeck binnen sesse weken niet en voldoen, moeten terstont hantvullinge doen oft de penningen namptiseren eer sij eenich gehoor in rechte mogen hebben, ende sijn daervore bij voorgaende sommatie executabel, met extract auctenticq bij den gesworen clerck vuijten coopboeck getrocken, alwaert oock soo dat de coopers oft eenige van dijen ondertusschen insolvent oft voorvluchtich waeren geworden.

16. Niettemin, indijen de coopers oft oucleercoopers, naerdijen sij hebben voldaen, dunckt ijet qualijck bij den gesworen clerck oft te vele geschreven, oft anderssints tonrechte in den coopboeck gestelt te sijn, oft dat sij vuijt

p 698

andere redenen t'onrecht tot betaelinge souden sijn bedwongen, daervan souden sij alsdan hun beclach moeten doen ende tselve wederheijsschen, ende daerop soude men recht doen naer de gelegentheijt van de saecke.

17. Item, de pachters oft collecteurs van de stadts accijsen ende innecomen, ende de gene die eenige huijsen, gronden oft erven[475], plaetsen, winckels oft ijet anders, mette brandende keerse, van de stadt gehuert hebben, ende hunne borgen mogen, tot voldoeninge van dijen, bij executie bedwongen worden, sonder dat daertoe ander vonnisse van noode is.

18. Tot welcken eijnde is men gewoon te schrijven een billet inhoudende de groote ende oorsaecke van de schult, d'welck bij den rentmeester deser stadt oft bij den clercq van de tresoriers-camer wort onderteeckent, ende vuijt crachte van dijen moet men den schuldenaer behoorlijck doen sommeren ende daerop executie doen teeckenen.

19. Item, brouwers ende bierstekers mogen, ter saecken van hunne tachterheijt van geleverde bieren, hunne schuldenaers met executie vervol-gen, ende die tot betaelinge bedwingen op ende vuijt crachte van henne extracten van henne boccken, ten bijwesen van den borgemeester oft van sijnen stadthouder, onder hennen eedt gewaericht,, sonder dat sij daertoe oock eenich ander vonnis van noode hebben.

20. Dijes moeten de brouwers ende bierstekers, aleer sij tot eenige executie commen, den schuldenaer oock behoorlijck doen sommeren, ende daernaer d'executie doen teeckenen, sonder dat sij gehouden sijn voor de selve executie cautie te stellen vant geëxecuteerde op te rechten, ten ware dat den schuldenaer in rechte dat versochte.

21. Nijettemin, naerdijen de schuldenaers alsulcke executie hebben voldaen, mogen sij ten principaelen tot hun verantwoorden comen endedaerinne gehoort worden, niettegenstaende den eedt daer te voren bij den brouwer ofte biersteker gedaen, als den welcken de saecke principaele geen achterdeel en can doen, soo verre anderssints van eenige rechtveerdige defensie oft exceptie can blijcken.

22. Als de goeden bij executie moeten vercocht ende oock[476] geproeft

p 700

worden, en mach men mette schattinge in plaetse van vercoopinge niet gestaen, ten sij partie, die daerbij vercort oft beschadicht soude mogen worden, daermede te vreden is ende tselve gewillicht[477].

23. Ende soo wanneer de schattinge, bij wille ende consente van partije, tsij in cas van executie oft sterffhuijsen valt te doen, sijn de gesworen schatters gehouden de geschatte goeden te aenveerden, elck parceel voor den prijs daerop sij die hebben geschat, als partije die hun terstont wilt overlaeten, ende daervore mogen sij oock datelijcken gepant ende geëxecuteert worden.

§ 2.

Wie recht van executie heeft ende tegens wie.

24. Vonnissen, ende andere schulden hebbende cracht van vonnisse, oft staende ter executie, als vore, en mogen niet alleen ter executie gestelt worden bij den genen die de selve tot sijnen voordeel heeft vercregen, maer oock bij sijne erffgenaemen oft den genen die van hem daertoe volmacht oft procuratie is hebbende.

25. Item, mogen oock alle vrempde persoonen, die behoorlijcke cessie hebben van vonnisse oft andere schulden tot executie staende, de selve met executie vervolgen, al oft het vonnisse tot hennen behoeve ware gegeven, ofte dat alsulcke schult hun van den beginne aff hadde aengegaen.

26. Ende oft d'executie te vorens ware begost bij ijmants voorsaet, daervan men erffgenaem is oft cessie heeft, soo vermach den erffgenaem oft overnemer van de schult de selve executie te volvueren, sonder daeromme nieuwe sommatie oft andere rechtvoorderinge te derven doene.

27. Vonnissen tegens ijmanden gegeven mach men tegens sijne weduwe oft erffgenaemen, oft andere die als erffgenaem int sterffhuijs sijn gebleven, oft tselve aenveert hebben, met voorgaende sommatie ter executie stellen, ofte oock de begonste executie vervolgen, sonder eenige nieuwe sommatie oft andere rechtvoorderinge daeromme te derven doene, als voore.

28. Item, een erffgenaem onder beneficie van inventaris, tsij vuijt crachte

p 702

van testamente oft bij wettige versterffenisse, gedoempt sijnde tot betaelinge van eenige schulden van den sterffhuijse, is in 'sijn eijgen goet executabel oft pantbaer, totdat hij goeden van den sterffhuijse bewijst daerop men tvonnisse ter executie soude mogen stellen.

29. Soo wanneer nochtans alsulcken erffgenaem in rechte gepresenteert heeft behoorelijcke rekeninge, bewijs ende reliqua te doen, ende dat hij tselve metter daet oock volbrenght binnen sulcken tijde als hem bij den rechter wort geordonneert, alsdan wort d'executie wederhouden, totdat, bij liquidatie ende slot van rekeninge, bevonden is oft hij ijet onder heeft den sterffhuijse toebehoorende oft nijet.

30. Als eenen gedoempde, oft sijnen erffgenaem oft aenveerder van sijnen sterffhuijse, ijet tegens d'executie wilt seggen, vuijtdijen dat den vervolger der selver daertoe geene macht oft qualiteijt soude hebben, oft dat hij andersints daervoore niet pantbaer oft executabel soude sijn, soo moet hij den vervolger van de executie doen dach bescheijden, om hem van de executie te doen fonderen.

31. Tot welcken eijnde[478] mach oock den opponent, indijent hem belieft, copije versuecken vant transport ende bescheet van de macht oft qualiteijt, daermede alsulcke derde hem soude willen executeren; d'welck hij[479] alsdan oock gehouden is daervan exhibitie te doen, opdat d'opponent hem mach beraeden, ende daerentusschen blijft d'executie opgehouden, totdat anderssints is geordonneert.

32. Item, executeurs van testamenten, momboors, curateurs, facteurs, rentmeesters ende regeerders van andere lieden goeden sijn executabel vuijt crachte van vonnisse tegens henlieden in dijer qualiteijt gegeven, tot datse de goeden hebben bewesen henne weesen oft meesters toebehoorende, daerop men tvonnisse soude mogen ter executie stellen, oft dat sij rechtelijck hebben gepresenteert rekeninge, bewijs ende reliqua te doene.

33. Ende oft alsulcken vonnisse tegens d'executeurs van den testamente, momboors, curateurs, facteurs, rentmeesters ende regeerders niet en waere gegeven, maer tegens hunne voorsaeten oft meesters, alsdan en soude men tegens hun bij executie niet mogen beginnen, maer soude men hun moe-

p 704

ten[480] oproepen, ten eijnde sij goeden bewesen ende onder den amman brochten, daerop men d'executie soude mogen doen, sonder dat nochtans d'executeurs van den testamente voorder gehouden sijn dan onder den titel: Van testamenten geseght is[481].

34. Desgelijcx, soo wanneer des gedoempde goeden onder derde persoonen sijn, ende dat sij die niet gewillichlijck onder den amman en willen brengen, om. daerop t'vonnisse te wercke te stellen, soo en mach men tegens hun nijet procederen bij executie, maer moet men hun oock totdijen eijnde doen daegen ende tegens hun vonnisse vercrijgen, ende ten eijnde van dijen d'executie doen ende de vercoopinge, als voore.

35. Vonnissen en mach men niet alleen executeren tegens den gene tot wiens laste die sijn geslaegen, maer oock tegens de borgen voort gewijsde, ende dat sonder eenige voorgaende excussie van den gedoempde te derven doene, ofte sonder tot der borge last eenich ander vonnis te derven hebben, gelijck onder den titel : Van borchtochten is geseght[482].

36. Niemant en mach eenen bruijdegom panden oft executeren, oft oock een bruijt, op den dach dat sij getrouwt sijn, noch als sij eerstmael des avonts tsaemen slaepen gaen, noch oock daer eene vrouwe inne gelegen is, binnen de maent van den kinderbedde, noch oock die te wacht, [oft][483] metten lijcke, oft ter vuijtvaert gaet, oft daervan wederom compt, gelijck onder den titel: Van dagemente ende arresten van persoonen naerder geseght is[484].

§ 3.

Waerop d'executie wort gedaen, ende bij wat ordre.

57. Als een verweerdere in eenige somme van penningen is gedoempt, soo en can hij d'executie van sijne meubelen ende ruerende goeden niet ontgaen, mits den crediteur bewijsende eenige renten oft gronden van erven, om daerop d'executie te doen, maer dijenniettegenstaende mogen de ruerende goeden bij den crediteur voor al vercocht ende gepant worden.

p 706

38. Ter contrarien, en is in de macht van den crediteur oft schulthebber niet d'executie te beginnen van de onruerende goeden oft renten, maer moet nootelijck eerst de rurende, daernaer d'erffgoeden ende ten lesten d'actien executeren ende vercoopen, ten waere partijen des anders eens waeren.

39. In de executie van de ruerende goeden des gedoempde moet altes geproeft ende vercocht wesen aleer men mach commen tot vercoopinge van den alem oft gereetschap van sijne conste, neringe oft ambacht, [oft oock van de gereetschappen][485] oft beesten dienende tot lantneiringe; ende al waeren die gereetschappen vercocht, mach den schuldenaer alsdan de selve commen vernaderen, gelijck onder den titel: Van naderschap geseght is[486].

40. Als een schulthebber oft crediteur heeft eenigen wech draegenden pant metter minnen, moet den selven proeven eer hij aen d'andere ruerende oft onruerende goeden des schuldenaers vermach te commen, tsij dat hij heeft gewillige condempnatie, oft vonnisse in contradictorio judicio, oft bij besetsele ende vuijtwinninge ter vierschaeren verworven.

41. Soo wanneer een rentier oft hijpoticaris erediteur bij besetsel oft vuijtwinninge ter vierschaeren vonnisse van executie op sijnen pant gecregen heeft, moet sijnen pant executeren, eer hij, vuijt crachte van dijen vonnisse, sijns schuldenaers ruerelijcke goeden vermach te doen vercoopen.

42. Maer oft een rentier oft ander hijpoticaris crediteur hadde gewillige condempnatie oft vonnis in contradictorio judicio tegens den schuldenaer gewesen, alsdan soude hij de ruerende goeden des schuldenaers moeten executeren eer hij, vuijt crachte van dijen, aen den onruerelijcken pant soude mogen commen.

43. Ende oft een rentier oft hijpoticaris crediteur bij leveringe hadde geprocedeert, vermach na den overstrijck van vierthien daegen de ruerende goeden alsdan op den pant bevonden te doen executeren, oft oock de selve meublen verlaeten ende sijne leveringe op den pant vervolgen totte chieringe e