p 2

COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.

TEXTE.

VIERDEN DEEL[1].

VAN CONTRACTEN ENDE VERBINTENISSEN ENDE DES DAERAEN CLEEFT.

TITEL I.

VAN GEOORLOFFDE ENDE ONGEOORLOFFDE CONTRACTEN.

1. Alle geloften, voorwaerden ende contracten, t'sij dat die bij den rechte eenigen besonderen naem hebben oft niet, tusschen geoorloffde persoonen ende van geoorloffde saken aengegaen, sijn van weerden, ende mach daervuijt rechtelijck vervolch gedaen worden, al oft die bij voorgaende vraege ende antwoorde, d'welck de rechten [heeten][2] stipulatie, oft voor schepenen oft notaris ende getuijgen wettelijck waeren verleden, sonder datmen daervan bij berouw mach wijcken, ten waere met wille ende consente van sijne partije.

2. Dwelck oock plaetse grijpt, alwaert dat naert aengaen ende besluijt van de belofte oft voorwaerde, alsmen daeraff soude willen wijcken, de saecke ter weder sijde alnoch op haer geheel waere, mits dat van de selve gelofte ende voorwaerde blijckt, tsij bij openbaeren instrumente, hantschrifte, oft met gelooffweerdige getuijgen, oft oock alleen bij kennisse [bekentenisse][3] van partije.

3. Soo wanneer nochtans de gemeijne rechten toelaten dat men eenige contracten oft onderhandelingen, die sekeren ende besonderen naem hebben, ende daeromme in de rechten geheeten worden nominati, vermach te scheijden, tselve heeft naer deser stadts recht oock plaetse, ten waere dat vuijtdruckelijck bij eenige placcaten van den prince, oft bij de selve stadts rechten, anders waere versien.

p 4

4. Soo wanneer ijmant wilt commen tegens eenich contract, [oft][4] ver- coopinge van goeden, vuijt oorsaecke van gewelt, vreese, bedroch, minder- jaericheijt, oft vuijtdienmen over de helft van de weerde bedrogen soude wesen, die moet daertoe vercrijgen behoorelijcke brieven van den hove, tsij van nulliteijt, rescissie oft relievement, ende dat binnen den tijt van vier jaeren naer date van den contracte, oft tot datmen tot sijne jaeren gecommen is, oft ten vuijttersten binnen noch andere vier jaeren bij middele van relie-vement tegens den voorgaenden tijt, vuijt wettige oorsaecke, ende daernaer nijet.

5. Nijettemin, als volgende de placcaten van den prince, oft deser stadts rechten, eenich contract van hem selven nul ende van onweerden is, twaere bij gebreke van gewoonelijcke solemniteijten, oft ter saecken van onbehoo-relijckheijt van dijen[5], als van woecker, verboden weddingen ende dijerge- lijcke, alsdan en is niet van noode daertoe[6] eenige brieven van den hove te hebben, noch oock sijn recht te vervolgen binnen den tijt hiervoore verhaelt, maer mach daervan vervolch gedaen worden als van andere personele actien.

6. Alle transactien oft verdragingen[7] van twistige saecken oft processen ter goeder trouwen ende sonder bedroch ofte gewelt bij meerderjaerige persoonen aengegaen, van goeden daeraff sij machtich sijn, worden gehou-den van alsulcke cracht oft weerde datmen daertegens nijet en mach commen onder 't decxsel van quetsinge van over de helft van den prijs, oft andere, hoe groot dat die waeren, ende datmen daertegens oock niet en mach worden gereleveert.

7. Eenen[8] borger oft ingesetenen, geenen handel ofte coopmanschappe doende, noch geselschap met cooplieden hebbende op gewin ende verlies, en mach sijn gelt op seker gewin oft woecker [nijet][9] geven; ende oft ter contrarien van dijen waere gedaen, soude alsulcke gelofte van gewin, alware die oock voor schepenen oft notaris ende getuijgen verleden, sijn van onweerden.

8. Item, een coopman, t'sij ingesetenen oft anderen, alhier ter borsen handelende, en mach geen hooger gewin ofte interest nemen dan ten vuijttersten tegens tweelff ten honderden des jaers, ende daeronder, naer

p 6

advenant het gewin, dat hij waerschijnelijck soude hebben moghen doen bij geoorloffden handel oft coopmanschappen; ende oft ijmant anders hadde gedaen, soude oock wesen van onweerden.

9. Niettemin, soo wanneer een coopman te vreden waere eenige somme van penningen te aenveerden, om die in sijnen handel te bekeeren, met gelofte van, boven t'wederkeeren van de hooftpenningen, seker gewin, op den voet van de obligatie hiernaer geruert, soo soude den gever van den gelde, alwaer hij geen coopman, t'selve gewin neffens sijne hooftpenningen mogen heijsschen ende genieten, als een schatschult, behoudelijck dattet gewin niet hooger en sij dan naer advenant den penninck sesthiene.

10. D'obligatie daerop men sijn gelt tot handel ende gewin mach geven is dese: Ick, onderschreven, kenne mits desen onfangen te hebben van N. de somme van .. .... , om die voor hem te bekeeren in geoorloffden handel oft coopmanschappe; welcke somme mette proffijten van dijen tegens den pen-ninck sesthiene, ick hem in den selven handel oft coopmanschappeversekere, behoudelijck dat hij mij laet het meerder gewin dat daerop sal commen te vallen, gelove [gelovende][10] den voorschreven N. de selve proffijten jaerlijcx goet te doen, naer advenant van den tijde dat ick dese voorschreve somme in den voorschreven handel hebben ende houden sal, ende hem de selve somme oock weder te geven tot sijnder geliefte, naer dijen bij hem den voorschreven handel drije maenden te voorens sal hebben [sal sijn][11] opgeseght.

11. Alle contracten ende voorwaerden gemaeckt bij maniere van finantie van eenige waeren ende coopmanschappe, die den cooper oft ijmant anders van sijnen twegen wederom nempt, oft geloeft te nemen tot minderen prijs dan hij die gegeven heeft, sijn van onweerden, ende alwaert dat den cooper daervoor ijet meer[12] geloeft hadde te betaelen, en soude ter saecken van dijen niet gehouden sijn.

12. Item, oft ijmant eenich contract van finantie aenginge, daerbij hij eenichssints [eensdeels][13] gelt waere gevende ende eensdeels overschatte coopmanschappen oft obligatien van derde persoonen, die van onsekere oft ongereede betaelinge sijn, onder gelofte van de geheele somme te genieten,

p 8

alsulcke contract, alwaert voor schepenen verleden, oft met gewillige condempnatie bevesticht, soude crachteloos ende van onweerden sijn, ende soude den belover niet voorder gehouden wesen dan weder te geven t'gene hij ontfangen heeft.

13. Ende oft alsulcke coopmanschappen ende obligatien naer datum van den contracte bij den belover waeren vercocht, om hem mette penningen te behelpen, soo soude de selve gestaen mits alleenelijck goetdoende den gerechten prijs, die hem daervoore betaelt is, ende soude den selven prijs aengaende[14] geloeft worden onder sijnen eedt, mits den cooper noemende, ende van hem oft van den makelaer brengende attestatie dat hij daervan niet [nijet meer][15] genoten en heeft.

14. Item, alle versekeringen, obligatien, weddingen ende diergelijcke voorwaerden ende bespreken, gemaeckt op leven ende sterven van persoonen, op eenige reijsen oft bevaerden, oft baeren van knechtkens oft meijskens, oft op innenemen van eenige landen, plaetsen oft steden, sijn, volgende de placcaeten van den prince ende verscheijde ordonnantien daerop gemaeckt, verboden.

15. Die op crediet spelen met teirlingen, t'waere int verkeeren, ticktacken oft anderssints, oft oock met caertspelen, rollen, bollen oft diergelijcke, en sijn nijet gehouden int gene sij boven sesse guldens alsoo verliesen, alwaert dat sij daervoore borge gestelt hadden; ende oft sij cleederen oft andere panden tot versekerheijt hadden bijgeseth, oft oock op prijs gestelt, ende die alsoo verspelt hadden, souden de selve bij den verlieser met rechte mogen wedergeheijst worden.

16. Maer t'gene men in der voorschreve maniere spelende bijseth in gereeden gelde ende alsoo verliest, t'selve blijft den genen die het sonder bedroch gewonnen heeft, ten waere den verlieser waere onder momboirdije oft anderssints minder van jaeren; dan, oft ijmant, willens ende wetens, gelt tot spelen geleent hadde, ende dat t'selve verloren worde, en soude dijenaengaende met recht egheen vervolch hebben.

p 10

TITEL II.

VAN SCHEPENE BRIEVEN ENDE HANTSCHRIFTEN.

1. Die ijmant ten sekersten ende met voordeel verbonden wilt hebben, die mach den selven doen commen voor schepenen ende hem aldaer doen bekennen sijne schult, met gelofte van die ten daege bij hem besproken te betalen, onder verbintenisse van sijnen persoon ende goeden; ende alsulcke bekentenissen gaen voor alle andere schulden voor schepenen niet verleden, ten waere dat die, volgende deser stadts recht, waeren gepreviligeert.

2. Ende oft alsulcke verlijdenissen voor schepenen gedaen, daerenboven inhoudende waeren gelofte op vonnisse oft gewillige condempnatie, soo en soude die niet alleen staen tot preferentie voor andere schepene brieven oft voordeel onder de crediteuren, maer soudemen vuijt crachte der selver oock terstont mogen commen tot wettelijcke sommatie ende executie, niet min oft meer dan oft den schuldenaer bij vonnisse in contradictorio judicio oft strijdenden rechte in de somme daerinne begrepen waere gedoempt.

3. Alle passeringen, geloften ende verlijdingen voor schepenen gedaen geven recht den genen tot wijens behoeve die geschieden, al ist dat sij hun daer niet tegenwoordich en vinden om die t'accepteren, noch dat niemant van hennen twegen die accepteert; ende vuijt crachte van dijen mogen sij genieten, indijent hun belieft, dat hun daerbij opgedraegen oft verleden is, al oft ijmant t'selve voor hun hadde geaccepteert.

4. De kennisse van de deucht oft ondeucht van alle schepenen oft stadtsbrieven, t'sij dat die sijn van schult oft andere saecken, met t'gene daeraene cleeft oft daervuijt spruijtende is, en behoort nergers in de eerste instantie dan voor schepenen van Antwerpen, ende de selve staen altijt tot namptisatie oft hantvullinge, niettegenstaende eenich beclach oft oppositie daertegens gedaen.

5. Alle verlijdingen van obligatien, quitantien oft quijtscheldingen van schatschulden, bij manspersoonen hen selffs machtich sijnde onder hen handt gedaen, hoe groot dat de somme oock is, sijn van weerden ende macht[16], ende mach vuijt crachte van alsulcke obligatien betaelinge, ende

p 12

bij provisie hantvullinge geheijst worden van de somme daerinne begrepen, niettegenstaende dat de selve obligatien bij getuijgen niet en sijn onder-teeckent.

6.[17] D'welck oock plaetse grijpt, alwaert dat de obligatie nijet mede en brachte de redene oft oorsaecke waervuijt dese schult is spruijtende, ofte dat den naem van den crediteur, in de obligatie gestelt, oock versiert ende den persoon niet in wesen waere, behoudelijck, als den naem is versiert, de selve inhoudende is de clausule : brengers brieffs [brenger sbrieffs][18].

7. Vuijt crachte van handtschriften ofte andere obligatien onderteeckent als voore, indijen de selve sijn inhoudende clausule « brenger sbrieffs », vermach den brenger ofte hebber des brieffs betalinghe ofte voldoeninge te heijsschen van de schult daerinne begrepen, al en is hij in de selve obligatie niet genoempt, nochte oock van eenighen titel ofte transport andersints en doet blijcken.

8. Item, die vuijt eenige obligatie inhoudende clausule van « brengersbrieffs» compt heijsschen, wordt verstaen t'selve in sijnen [eijgen][19] naem te doen, al oft hij principale genoempde crediteur waere, ende niet als gemachtichde oft bevelhebber van den genoempden crediteur.

9. Sonder dat men alsulcken brenger sbrieffs can bedwingen te thoonen oft te verclaeren van wijen hij de obligatie vercregen, oft wat hij daervore gegeven heeft, noch tot wiens behoeve hij is heijsschende; ten waere dat den rechter, vuijt merckelijcke redenen strijdende tegens den brengersbrieffs, bevonde anders te behooren.

10. Soo wanneer dat de crediteur van eenige obligatie innehoudende clausule « brenger sbrieffs, » de selve obligatie aen ijmant overseth, soo wort, vuijt crachte van de selve clausule, verstaen stilswijgens mede overseth [overgeseth][20] te wesen sijn recht van pantschap, d'welck hij tot versekerheijt van de [selve][21] obligatie was hebbende.

p 14

11. Sonder dat dijenaengaende eenich onderscheijt mach gemaeckt worden[22], oft d'obligatie voor schepenen is bekent, oft onder naeckte hantschrift is gegeven, noch op de [oft de][23] panden ruerelijck oft onruerelijck sijn, behoudelijck dat de verbintenisse van d'een oft d'ander[24] van den beginne aff behoorlijck is geschiet oft verleden in der manieren onder den titel : Van opdracht ende overgevinge van goeden naerder verhaelt.

12. Item, een brenger van schepene bekentenisse inhoudende clausule van " brenger sbrieffs " ende van gelofte op vonnisse, heeft, vuijt crachte van de selve clausule, soo wel recht van gereede executie op den verbonden pant ende persoon des schuldenaers, als den genoempden crediteur die gehadt soude hebben, soo verre hij brenger sbrieffs ware gebleven.

13. Soo wanneer ijmant aen sijnen persoon gedaecht is op hantschrift, ende dat hij ten daege dienende, als tegens hem aenspraecke gedaen wort tot betaelinge, ende bij provisie tot namptisatie[25], t'selve hantschrift niet en ontkent geschreven oft doen schrijven, geteeckent oft doen teeckenen te hebben, wort gehouden al oft hij t'selve hadde bekent, ende oversulcx wort gedoempt tot namptisatie[26] van de somme daerinne begrepen.

14. D'welck plaetse grijpt; t'sij dat hij ten daege dienende voor rechtcompt oft niet, ten waere dat hij, in recht herschijnende [verschijnende][27], voorts brocht eenige wettige exceptie, als van betaelinge, verdrach oft transactie, oft andere diergelijcke, waeromme hij tot voldoeninge van sijn hantschrift niet gehouden en soude sijn, ende dat hij daervan binnen acht daegen conste doen blijcken, gelijck hiernaer breeder wort geseght onder den titel : Van hantvullinge oft namptisatie.

15. Ende oft ijmant sijn hantschrift in rechte ontkende ofte loochende, ende men hem coste overthoonen, den rechte genoech sijnde, dat hij t'selve hadde geschreven ofte onderteeckent, soo soude hij de somme daerinne vermelt moeten betaelen, sonder hem met eenige exceptie van voldoeninge oft andere te moghen behelpen, ende tot dijen verbeuren, tot eene boete,

p 16

soo vele als den sesden penninck der selver obligatie is bedraegende, alles volgende den placcate van Sijne Keijserlijcke Majesteijt, van den 6en meert [van den jaere][28] 1536.

16. Voor genoechsaem bewijs van ijmants hantschrift wort gehouden: niet alleen als twee getuijgen verclaeren tegenwoordich geweest te sijn als t'selve is geschreven oft onderteeckent, maer oock als bij geheel gelooffweerdige getuijgen wort verclaert, dat sij t'selve geschrift wel kennen ende sekerlijck houden t'selve te wesen het geschrift van den schuldenaer daerinne genoempt, vuijt dijen sij dickwils hem hebben sien schrijven oft onderteeckenen, ende dat t'selve oock wat [wordt] bevonden bij gelijckheijt van ander bekent oft bewesen geschrift oft hantteecken van den schuldenaer, ten goetduncken van den rechter.

17. Hoe dat ijmant, hebbende verloren eenige obligatie, t'sij dat die is betaelt oft niet, hem selven mach versien bij vuijtroepinge hier ter puijen, van wegen borgemeester ende schepenen, is hierboven geseght onder den titel van: Vervolch van sijn eijgen goet.

TITEL III.

VAN WISSELBRIEVEN.

§ 1

Vant geven, seijnden ende presentatie van de wisselbrieven.

1. Die met ijmant wissel heeft gesloten, is gehouden den prijs te betalen, mits hem leverende de brieven, ten ware den trecker van den gelde ondertusschen insolvent waere geworden, oft ter borse int gemeijn van swacker geloove, ende dat hij alsdan geene cautie soude connen stellen voor de voldoeninge.

2. De gene die de weerde in den wisselbrieff begrepen heeft getelt, wort verstaen t'selve van sijn eijgen gedaen te hebben, ten waere de gene aen

p 18

den welcke die wort gesonden, oft ijmant anders, conste doen blijcken, dat t'selve hem waere aengaende.

3. Den gever van den gelde, den wisselbrieff ontfangen hebbende, is gehouden metten eersten oft tweeden post den selven te seijnden, opdat dijen tijdelijck voor den vervaldach op de merckt oft ter plaetse mach sijn, daer de betalinge naer gewoonte moet oft mach geschieden, om aldaer gepresenteert te worden.

4. Welcken aengaende den gever van den gelde wort geloeft op de copije van den brieff, daermede hij den wisselbrieff heeft gesonden, die thoonende op sijnen copijeboeck ter behoorlijcker plaetse ende tijde gestelt, ende tot versekeringe [versterkinghe][29] van dijen doende den eet, dat den selven op sijnen tijt gesonden is, als voore.

5. Ende oft den wisselbrieff alsoo niet gesonden en ware, ende dat den genen daerop den selven is getrocken, ondertusschen quaeme te failleren, oft dat anderssints, bij gebreke van dijen, den nemer van den gelde oft trecker daerdoore beschadicht waere, soude t'selve sijn ten laste van den gever.

6. Soo wanneer nochtans den wisselbrieff waere gemaeckt om betaelt te wesen op sicht oft op eenigen tijt daernaer, alsdan is in den wille van den gever [van den gelde][30] den selven te seijnden oft te draegen, alst hem belieft, sonder aen eenigen tijt oft merckt gebonden te sijn, ten waere bij den wisselbrieff anders waere ondersproken, t'sij bij expressie van sekeren tijt binnen den welcken de betaelinge soude moeten geschieden, oft anderssints.

7. De gene daeraene eenigen wisselbrieff wordt gesonden moet denselven mette eerste[31] gelentheijt presenteren om geaccepteert te worden; ende oft hij t'selve niet en dede, ende dat den trecker van den gelde daerdoor quaeme beschadicht te worden, soo soude t'selve sijn ten laste van den gever, behoudelijck hem sijn verhael op den genen die versuijmpt heeft den wisselbrieff te presenteren.

8. Als den wisselbrieff op sijnen tijt is gepresenteert, ende dat die niet en wort geaccepteert oft aengenomen, maer dat de gene aen den welcken de presentatie wordt gedaen hem daerop begeirt te beraden, soo en vermach

p 20

den presenteerder voor notaris ende getuijgen, oft voor heeren ende weth niet te protesteren voor dat de xxiiij uren om sijn.

9. Maer als de gene daeraene de presentatie wort gedaen terstont verclaert den selven niet te willen accepteren, oft dat de xxiiij uren overstreken sijn, soo is den presenteerder terstont, oft binnen den derden werckenden dach daernaer, gehouden sijn protest voor notaris oft weth te doene, ende t'selve metten eersten oft vuijtterlijck metten tweeden bode over te seijnden aen den seijnder van den brieff.

10. Ende oft den presenteerder t'protest ten lancxsten metten tweeden bode niet en sonde, ende dat den trecker van den gelde daerdoore beschadicht worde, t'selve soude sijn ten laste van den gever, behoudelijcken sijn verhael op den presenteerder, als voore.

1. Den gever van den gelde, t'protest van de niet acceptatie ontfangen hebbende, vermach, sonder den wisselbrieff ende protest van niet betaelinge te verwachten, den trecker oft gever van den brieff metten proteste van de nijet acceptatie[32] borge te doen stellen van te betaelen de somme daerinne begrepen, metten prijs van den wissel ende herwissel, ingevalle den selven brieff onder protest terugge keert.

§ 2.

Wanneer men gehouden is de wisselbrieven te accepteren, ende van d'acceptatie onder protest.

12. Nijemant en is gehouden eenige wisselbrieven op hem comende te accepteren, noch en mach vuijt cracllte van dijen niet aengesproken worden, ten waere dat den selven quaeme van eenen facteur, die macht heeft sijnen meester te verbinden, ende de selve macht te wercke heeft gestelt, oft van den meester op sijnen facteur, die van hem suijvere ende onbelaste penningen onderheeft, sonder te commen [connen][33] bethoonen van contrarie ordre oft verboth om den selven niet te accepteren.

13. Ende oft den facteur contrarie ordre hadde, oft dat onder hem geene

p 22

penningen, maer alleenelijck onbelaste goeden oft schulden waeren, ende dat hij den wisselbrieff niet en begeerde te accepteren, soo mach den presenteerder van den brieff, tot versekeringe van dijen, arrest doen onder den genen daerop dijen luijt, ende hem dijenvolgende bedwingen tot verclaeringe vant gene hij onder hem heeft oft in sijne macht, oft t'sijnder dispositie, den gever van den brieff toebehoorende.

14. Als eenen wisselbrieff niet en wort geaccepteert, ende daeromme protest wort gedaen, soo vermach eenen derden den selven t'accepteren ter eeren van den wisselbrieff, ende mits naer hem nemende den wisselbrieff metten proteste, heeft sijn verhael tegens den gever van den selven wisselbrieff, niet min oft meer dan oft die op hem gesonden ende getrocken waere geweest.

l5. D'welck plaetse heeft, soo wanneer de gene die den brieff laet protesteren bij den proteste niet en verclaert dat hij contrarie ordre heeft van den selven niet te accepteren, noch verboth en doet dat niemant anders dien en acceptere; want alsser sulcken verboth oft verclaren soude sijngedaen, soo en soude eenen derden, ter eeren van den seijnder, den brieff niet mogen accepteren oft betaelen.

16. Al ist dat eenen derden ter eeren van den seijnder den brieff begeert t'accepteren, soo en is den presenteerder, daeraene de betaelinge staet te doen, niet gehouden d'acceptatie aen te nemen, oft hem daermede te vreden te houden, ten waere alsulcken derden waere eenen persoon op de borse bekent, van goeden geloove ende middelen, oft dat hij andersints borge wilde stellen voor de betaelinge.

17. Item, als op ijmant eenigen brieff oft wissel is getrocken op sekeren last, als van de schult te stellen op ijmant anders rekeninge oft diergelijcke, dijen brieff en is hij niet gehouden op dijen last t'accepteren, maer mach den selven accepteren ende betaelen onder protest, oft ter eeren van den brieff, ten waere hem t'selve bij ijmant daertoe last ende bevel hebbende, worde verboden.

18. Des moet alsulcke proteste,' opdat naermaels blijckt dattet selve is gedaen ten tijde van de acceptatie, voor notaris ende getuijgen, oft voor de weth worden gedaen, als vore; ende omme te bewijsen dat den acceptant daerbij is gebleven, moet t'selve voor oft ten tijde van de betaelinge wederom in gelijcke maniere worden vernieuwt.

p 24

19. Ende oft t'protest alsoo nijet en waere gedaen, oft dat den acceptant,het eerste protest gedaen hebbende, t'selve ten tijde van de betaelinge nijet en hadde vernieuwt, soo soude gehouden worden dat hij den wisselbrieff simpelijck hadde geaccepteert met sijnen last, oft dat hij, verlatende sijneeerste protestatie, dijen over [onder][34] den selven laste hadde betaelt.

20. Maer soo wanneer de protesten in der voorschreve manieren sijn gedaen ende vernieuwt, ende daerop betaelinge volght, soo mach den acceptant van den brieff ter saecken van dijen sijn verhael nemen op den trecker oft seijnder van den brieff, sonder den last oft ordre van den selven brieff onderworpen te sijn.

21. Tot welcken eijnde is den acceptant ende betaelder van den brieff gehouden de penningen wederomme te trecken op de selve plaetse daervan den wisselbrieff is gecommen; ende oft daertoe geene gelegentheijt en waere, ende dat t'selve bleke bij attestatie van twee gelooffweerdige getuijgen, makelaers, soude de selve penningen moeten trecken ter naester plaetse ende totte minste schade van den seijnder van den betaelden brieff.

22. Ende oft hij op andere beswaerelijcke plaetsen de treckinge hadde gedaen, soude wesen t'sijnen laste, ende soude den seijnder van den eersten brieff volstaen mits hem voldoende, volgende den wissel die van de plaetse van de betalinge heeft gedaen [gegaen][35] ter plaetsen daervan den betaelden wisselbrieff is gecommen, oft ter naester onbeswaerlijcke plaetse, als voore.

23. Als ijmant eenen wisselbrieff is gesonden om gepresenteert te worden, ende dat den genen daerop die compt, dijen nijet absolutelijck en wilt accepteren, maer alleenlijck onder protest, soo wort den presenteerder van den brieff, ofte, bij gebreke van hem, eenen derden, die den selven absolutelijck soude willen accepteren, voor alle andere daertoe ontfangen.

24. Ende oft daer niemant en waere die den wisselbrieff absolutelijck wilde accepteren, soude den hebber ofte presenteerder van dijen oock den naesten wesen om dijen onder protest te accepteren, ende naest hem de gene daeroppe den selven is getrocken.

25. Soo wanneer nochtans de gene daerop den wisselbrieff compt, ordre ende last hadde om de getrocken penningen bij herwissel op eenige andere

p 26

merckt oft plaetse te trecken, ende dat hij bij den proteste verclaerde te vreden te sijn den selven last te volgen, alsdan wort hij oock voor den presenteerder van den brieff geprefereert.

26. Die eenen wisselbrieff wort gepresenteert ende den selven medenempt [niet aennempt?], is gehouden binnen den derden werkendaege voor notaris ende getuijgen te verclaeren, dat hij den selven niet en accepteert; ende oft hij sulcx nijet en dede, wort verstaen dat hij den brieff heeft geaccepteert, ende desniettemin blijft den presenteerder in sijn geheel om naer de xxiiij uren van de presentatie te protesteren, indijent hem belieft.

27. Ende al ist dat men in de acceptatie van den wisselbrieff nijet gewoon en is anders te stellen dan acceptata, alsoo nochtans t'selve seer onseker is, vuijt dijen men dickmael niet en weet bij wien t'selve is geschreven, soo mach den hebber van den wisselbrieff [versuecken][36] dat de gene daerop die compt, neffens d'woort acceptata stelle sijnen naem ende toenaem, ende bij gebreke vant selve te doen, mach protesteren van niet acceptatie.

§ 3.

Wat gerechticheijt d'acceptatie van den wisselbrieff geeft, ende wat vervolch. men daerop moet doen tot betaelinge.

28. Naer dijen eenen wisselbrieff is geaccepteert bij den genen daerop die compt, oft ijmant anders, is d'acceptant, tot voldoeninge van de somme daerinne begrepen, aen den presenteerder gehouden, alwaert oock soo dat d'acceptatie ware gedaen op betrouwen van dat men hem totte betaelinge van dijen provisie oft voorraet soude seijnden, oft anderssints daeraff voldoen, d'welck, mits d'insolventie van den trecker oft anderssints, niet en waere gevolght.

29. Den acceptant en mach de betaelinge van den wisselbrieff niet doen voor ende aleer den selven is vervallen, ende oft hij anders dede ende datter ondertusschen ijet overquaeme daerdore den trecker oft gever van den gelde, oft ijmant anders totten wisselbrieff gerecht sijnde, quame beschadicht te worden, soude sijn t'sijnen laste.

p 28

30. Van gelijcken, en mach oock een presenteerder van den wisselbrieff voor date van den valdach daervan geene cessie oft transport doen, t'ware aen den acceptant ofte ijmandt anders; ende oft hij t'selve hadde gedaen, ende sijnen last daernaer voor den valdach worde herroepen, soude de e ssie wesen van onweerden.

31. Soo wanneer den geaccepteerden wisselbrieff op sijnen tijt niet en wort betaelt, soo blijft, niettegenstaende d'acceptatie, den trecker oft gever van den brieff aen den gever van den gelde verbonden tot voldoeninge van dijen, al oft die niet en waere geaccepteert.

32. Dies is den presenteerder gehouden ten valdaege om de betaelinge aen te houden, ende indijen hij niet en wordt voldaen, soo moet hij, vuijtterlijck binnen den tijt van vierthien daegen, van de niet voldoeninge protesteren, ende t'protest overseijnden, oft anderssints soude het gebreck t'sijnen last blijven, als vore.

33. Ende oft den acceptant quaeme te failleren aleer den wisselbrieff is vervallen, oft dat hij anderssints naer den vervaldach platte weijgeringe van betaelinge dede, soo soude den presentant terstont oft binnen den derden daege gehouden sijn te protesteren ende t'protest metter eerste gelegentheijt over te seijnden, oft anderssints soude het gebreck t'sijnen laste blijven, als vore [boven][37].

34. Als naer d'acceptatie van den wisselbrieff, den dach gecommen sijnde, merckelijck vertreck van betaelinge rijst, ende dat t'selve blijckt bij proteste, soo vermach den gever van den gelde, aleer den brieff te rugge compt, den nemer oft brenger [trecker][38] borge te doen stellen voor de betaelinge, metten wissel ende herwissel, gelijck hierboven ten respecte van niet geaccepteerde wisselbrieven is geseght.

35. Ende oft den trecker geene borge ende hadde te stellen, mach den gever van den gelde hem aenspreken ende bedwinghen tot voldoeninge van den wisselbrieff, mette schaden ende interesten, mits stellende cautie van de penningen bij hem te ontfangen weder te keeren, soo verre men, niettegenstaende den proteste, naderhant bevont den selven wissel int geheele oft deele waere betaelt.

36. Soo wanneer eenen wisselbrieff is geaccepteert, en mach den

p 30

presenteerder, die het gelt daerinne geruert te ontfangen heeft, aen den acceptant oft schuldenaer geenen voorderen dach oft tijt van betaelinge geven dan den wisselbrieff ende het ordinaris gebruijck van den wissel is toelaetende, noch oock aengaende de betaelinge van den wisselgelde eenich accord oft verdrach maecken.

37. Ende oft ter contrarie waere gedaen, sonder consent van den trecker oft gever van den wisselbrieff, t'selve soude sijn ten laste ende perijckele van den presenteerder van dijen, ende soude den trecker daermede ontslagen wesen, sonder daervore aengesproken te mogen worden, niettegenstaende dat den acceptant, door insolventie oft anderssints, in gebreke waere van te betaelen.

38. D'welck [oock][39] plaetse grijpt, alwaert dat het nieuw accord, verdrach oft prolongatie van betaelinge bij den presenteerder waere gedaen, onder protestatie van dat hij het selve dede sonder prejuditie van de acten [actie][40] tegens den trecker, soo verre hij voor date van den accorde oft tijtgevinge tegens de niet betaelinge niet behoorelijck en hadde geprotesteert ende alle andere gewoonelijcke diligentien gedaen.

39. Maer soo wanneer alle behoorelijcke neersticheijt is ende wort gedaen van in tijts te maenen ende protesteren, ende dat daernaer eenich accord van tijtgevinghe oft anderssints wort gemaeckt, onder protestatie, als vore, soo blijft den gever van den gelde geheel om op den trecker verhael te mogen nemen, al ofter egeen accord oft verdrach en waere aengegaen.

40. Want al[41] wort alsdan door sulcke protestatie verstaen, dattet accord alleenlijck is gemaeckt om t'selve plaetse te geven, soo verre men op den trecker geen verhael en soude connen hebben, ende dat men alsoo op den acceptant wederom soude willen keeren, ende niet om den gever van den gelde, trecker oft presenteerder, ofte ijmandts anders daerbij eenich achterdeel te doen.

41. Item, al en sijn de neersticheden hiervoore verhaelt op hennen tijt niet gedaen, oft datter eenich accord van tijtgevinge oft anderssints is gemaeckt, ende dat den trecker oft sijne committenten daerdore geene

p 32

schaden en commen te lijden, soo blijft den gever van den gelde evenwel op sijn geheel, om tegens den trecker sijn verhael te hebben, als voore.

42. Al ist dat eenen wisselbrieff is geaccepteert, soo vermach nochtans den gever van den gelde, als meester van den brieff, den last oft bevel tot ontfanck van de betaelinge van dijen gegeven te wederroepen oft doen wederroepen bij den genen die den wisselbrieff gegeven heeft, aleer die bij den acceptant is betaelt.

43. Den last van den presenteerder van den wisselbrieff wort verstaen herroepen te sijn, niet alleen alsser verboth oft bevel wort gedaen van den selven aen hem nijet te betaelen, maer oock als den presenteerder voor de betaelinge insolvent is geworden.

44. D'welck al plaetse heeft, soo wanneer den genen daeraene den wissel-brieff compt om betaelt te wordden, maer naeckt mandataris oft bevelhebber en is van den seijnder, ende niet als bij den advijsbrieff oft anderssints blijcke [blijckt][42], dat de penningen den presenteerder selver oft ander daervan hij last heeft, souden[43] toecommen.

45. Als den last van den presenteerder niet en is herroepen, soo is den acceptant gehouden den selven aen den presenteerder te betaelen, oft, heeft hij tegens hem eenige clare ende liquide wederschult, vermach die daertegens te compenseren.

46. Maer oft den last waere herroepen, oft dat den presenteerder insolvent waere bedegen aleer de compensatie metter daet waere gedaen, alwaert oock naer den valdach van den wisselbrieff, soo en soude ter saken van dijen geene compensatie toegelaten worden, ten waere men coste bewijsen, dat den wisselbrieff den presenteerder [in sijn eijgen][44] waere toecomende, als vore.

47. Als aen ijmant eenich gelt bij wissel is overgemaeckt ofte betaelt tot behoeve van eenen derden, oft om aen ijmant anders overgetelt te worden, t'selve mach hij tot geenen anderen eijnde gebruijcken, noch bij compensatie ofte anderssints innehouden tot achterdeel van den genen ten behoeve van den welcken t'selve overgemaeckt is.

p 34

§ 4.

Verhael des seijnders ende presenteerders van den wisselbrieff als die niet en wordt betaelt.

48. Vuijt cracht van eenen geprotesteerden wisselbrieff, die terugge met [metten][45] proteste is gecommen [gesonden][46], heeft alleen actie tegens den gever oft trecker van dijen den genen die den wissel heeft gesloten ende den prijs van dijen betaelt, ende niet den genen die den selven heeft gepresenteert ende daerinne is genoempt om de betaelinge te ontfangen.

49. Soo wanneer nochtans den gever van den gelde daervan aen den presenteerder oft ijmant anders cessie hadde gedaen, ofte dat den gever van den gelde waere gefailleert, ende dat den prijs die voor den wisselbrieff is getelt den presenteerder ofte ijmant anders aenginck, alsdan heeft den selven presenteerder, oft andere dien de penningen souden aengaen, ter saecken van dijen oock de proffijtelijcke actie om die te mogen heijsschen.

50. Naer dat eenen wisselbrieff is geaccepteert, heeft tegens den acceptant van dijen alleene actie den presenteerder van den brieff ende den seijnder niet, oft oock den gever van den gelde, ten waere dat den presenteerder aen den seijnder oft ijmant anders daervan cessie hadde gedaen, in welcken gevalle soude de actie toecommen den genen daerop bij den presenteerder de cessie soude sijn gedaen.

51. Item, oft den presenteerder van den wisselbrieff quaeme insolvent te worden, ende dat de somme daerinne begrepen hem selver niet aen en ginge, maer den seijnder van den brieff, oft ijmant anders tot wijens behoeve die aen hem is overgemaeckt, soo behoort terstont de proffijtelijcke actie toe den genen tot wijens behoeve die is overgebracht [overgemaeckt][47], niettegenstaende aen hem daervan geene cessie en is gedaen.

52. Al ist dat den presenteerder den acceptant tot betaelinge heeft aenge-sproken, daerdoore en is den trecker van den gelde niet ontslegen, maer blijft dijenniettenstaende den gever van den gelde op sijn geheel om op hem sijn verhael te hebben, soo aengaende de hooft-somme van den wissel, als van alle schaden ende intersten, mits daertoe hebbende het protest metten wisselbrieff.

p 36

55. Soo wanneer ijmant [eens] anders[48] wisselbrieff onderteeckent als principael, om des gevers crediet te verstercken, ende dat den selven brieff ter bestemder plaetse is geaccepteert, maer niet betaelt, ende oversulex met protest wederkeert, soo mach de borge terstont daervore aengesproken wordden.

54. Dijes moet de gene die op de borge soude willen commen hem niet alleenelijck oversetten oft cederen sijne actie tegens den principalen schul-denaer van den brieff, maer moet oock den presenteerder in dijen hebben dat hij van gelijcken doet [doe][49] van de actie die hem geboren is tegens den acceptant, opdat de borge tegens d'een ende d'ander sijn verhael mach hebben.

55. Al ware dat den wisselbrieff met protest ware gekeert, soo nochtans die bij den trecker niet en wordt voldaen, soo blijft den presenteerder oft den gever van den gelde door hem op sijn geheel ende onvercort in sijn recht, om op den acceptant van dijen te mogen keeren ende hem daervan te doen betaelen vuijt crachte van den selven wisselbrieff.

56. Item, al ist dat den presenteerder van den brieff tegens den acceptant van dijen in rechte is, soo vermach nochtans den gever van den gelde oock sijn vervolch te doen om betaelinge te hebben van den trecker ofte gever van den wisselbrieff.

57. Van gelijcken, al ist dat den gever van den gelde de betalinge heeft begonst te vervolgen, ende daeromme in rechte is tegens den trecker oft gever van den wisselbrieff, soo vermach oock den presenteerder sijn vervolch te doen tegens den acceptant van den selven wisselbrieff.

58. Ende oft, doort vervolch ter eenre ende andere plaetse gedaen, den wisselbrieff op beijde de plaetsen werde betaelt, soo soude de betaelinge ter plaetse van de acceptatie.gedaen. sijn ende blijven van weerden, ende d'andere gedaen ter plaetse van de treckinge soude wedergegeven ende gerestitueert worden.

59. Dies moet den gever van den gelde altijts gehouden worden buijten schade, ende oversulcx mach aen de penninghen bij hem te wederkeeren [weder te keeren][50] soo vele inhouden als hem t'proffijt van den herwissel

p 38

soude hebben gegeven indijen den wisselbrieff op sijnen tijt waere geaccep-teert ende betaelt geweest.

60. Die als gever van den gelde oft presenteerder van den brieff tegens den trecker oft acceptant actie heeft, sonder dat hem nochtans de somme daerinne begrepen aengaet, en vermach daervan, tot achterdeel van den genen[51] die den selven aengaet, sonder desselffs wete ende consent egeene cessie doen.

61. Ende oft ijmant ter contrarien hadde gedaen, ende dat den genen, die den wisselbrieff aengaet, daerdoore quaeme beschadicht te worden, vuijtdijen de penningen den cessionaris souden moeten volgen, soude aen den lijve oft anderssints worden gestraft, ten goetduncken van de weth.

62. Van gelijcken, en mach niemant, die weten soude dat den cedant oft overgever van alsulcken wisselbrieff den selven niet en soude aengaen, daervan geene cessie nemen, op pene van dat alsuleke cessie soude sijn nul ende van onweerden, ende ter saken van dijen gestraft te worden ten goetduncken van de weth, als vore.

§ 5.

Dobbelen wissel ende wissel bij AVALLO.

63. Soo wanneer aen ijmanden eenen wisselbrieff is gegeven inhoudende de clausule : « de weerde daervan te ontfangen[52], » ende dat de weerde nochtans niet en is getelt noch ontfangen, maer die is gegeven op betrouwen van gereede voldoeninge, alsdan en is den gever van den selven wisselbrieff niet gehouden sijnen wisselbrieff te voldoen, al compt die met protest terugge.

64. Van gelijcken, als aen ijmant eenen wisselbrieff op een plaetse wort gegeven, ende dat hij daervore eenen anderen wisselbrieff heeft [geeft][53] op een ander plaetse, d'welck men heet dobbelen wisselbrieff, die aldaer niet en wort betaelt, alsdan en is den anderen oock niet gehouden sijnen

p 40

wisselbrieff te voldoen, al compt die oock met proteste terugge, als vore.

65. D'welck niet alleen plaetse en heeft soo wanneer den presenteerder van den wisselbrieff maer naeckt mandataris en is van den trecker, maer oock soo wanneer den selven wisselbrieff is gehouden [gesonden][54] t'sijnen behoeve, oft van ijmant anders, soo lange den selven niet en is geaccepteert.

66. Maer als alsulcken wisselbrieff is geaccepteert, ende dat den selven den presenteerder oft ijmant anders daervan hij last heeft aengaet, alsdan en mach den trecker de betaelinge niet ontseggen tot achterdeel van den gene die vuijtte selve acceptatie recht vercregen heeft.

67. D'welck nochtans te verstaen is, soo wanneer den acceptant van den wisselbrieff is geworden insolvent, ende dat hij aen den trecker van den gelde selver niet schuldich en is geweest, ende datter alsoo van wegen des acceptants actie soude commen te vallen ten laste van den genen die den wisselbrieff gegeven ende getrocken heeft.

68. Item, als in den wisselbrieff vuijtdruckelijck wort geseght dat die is ten behoeve oft op rekeninge van den genen aen den welcken den selven wort gesonden, oft ijmant anders daervan hij last heeft, alsdan en mach den trecker den selven oock voor de acceptatie niet herroepen, oft de betaelinge naermaels ontseggen, alwaert oock dat hij de weerde daervan nijet en hadde ontfangen, oft dat den tegenwissel ongeaccepteert ende onbetaelt waere terugge gekeert.

69. Item, soo wanneer den presenteerder van den brieff bereedt waere cautie oft seker te stellen van de penningen weder te keeren metten intereste van dijen, soo verre bevonden werde dat de weerde oft prijs van den selven wisselbrieff niet en waere voldaen, soo soude den acceptant onder de selve cautie daervan hantvullinge moeten doen.

70. Die eenen wisselbrieff heeft gesloten, en is niet gehouden daeraff te nemen ijmants anders brieff, dan van den gene daermede hij heeft gehandelt, alwaert oock soo dat den brieff die hij [dien men hem] wilde geven, waere gemaeckt van [bij][55] avallo.

71. [56] Item, die gelt van eenen anderen op wissel nempt, en is oock niet gehouden daervan te geven sijnen brieff aen eenen andere daermede hij niet

p 42

gehandelt en heeft, ende[57] onder dexel van dijen niet onderworpen [onderwerpen] eenige brieven van [bij] avallo.

72. Bij avallo wort verstaen eenen wisselbrieff gegeven te sijn soo wanneer die met ijmant is gesloten die van eenen anderen eenige wisselbrieven heeft te hebben, ende die voorts van eenen anderen, tot twee, drij, vier oft meer persoonen tusschen hun[58] beijden, daeraff den lesten den wisselbrieff geeft ende onderteeckent, om gelevert te worden aen den gene op wijens ordre de betaelinge moet geschieden in der manieren naervolgende:

73. " Betaelt aen Peeter de somme van. . ., de weerde daervan ontfangen van Pauwels voor Jan, voor Cornelis, voor Anthonis, voor Philips, op rekeninge van Nicolaes; » alwaer Pauwels is den genen die den wisselbrieff wort gelevert, ende dijenvolgende wort verstaen[59] van handt tot handt gehandelt te hebben, ende waeren schuldich, sonder dese forme van avallo, malcanderen wisselbrieven te geven tot gelijcke somme; ende Nicolaes is de gene die de weerde betaelt heeft aen den gever van den wisselbrieff.

74. Als eenen wisselbrieff is gegeven bij avallo, ende dat den selven ter plaetse daer die wort gesonden niet en wort betaelt, maer met protest wederom compt, alsdan heeft den gever van den gelde sijne actie soo wel tegens den genen daermede hij den wissel heeft gesloten als tegens den genen die hem den wisselbrieff gegeven ende onderteekent heeft.

75. Maer tegens de persoonen die tusschen beijden comen ende van handt tot handt gehandelt hebben, en heeft den gever van den gelde geene actie, dan, heeft eenijgelijck van hun eene actie op den gene daermede hij sijnen wissel gemaeckt ende gesloten heeft, ende niet voorder.

76. Allent gene hiervore is geseght dat gedaen moet wordden, soo int seijnden ende presenteren van den wisselbrieff, als int doen van de protesten ende senden van dijen, ende alle andere poincten hiervore verhaelt, heeft alleenelijck plaetse ten aensiene vant gene binnen dese stadt dijenaengaende is te doene.

77. Ende oft t'selve op andere plaetsen moeste geschieden, ende dat

p 44

aldaer ander gebruijck oft maniere van doen waere, t'ware int seijnden van den brieff, presenteren ende protesteren ende tijt van dijen, oft anderssints, alsulcken gebruijck soude men alsdan moeten volgen, ende daerop soude men alhier oock recht doen.

TITEL IV.

VAN DE VRIJE JAERMERCKTEN.

1. Binnen dese stadt van Antwerpen worden jaerlijcx gehouden twee vrije jaermerckten, daervan d'eerste ingaet op den tweeden sondach voor Sincxen, die men heet de Sincxemerckt, ende d'andere op den tweeden sondach naer Onser-Liever-Vrouwen Hemelvaert, in de oostmaent, die men heet de bamismerckt.

2. Welcke jaermerckten ende vrijheden derselver dueren elck vier weken. volgende de verconding die men daeraff is gewoon te doen op den voor-schreven tweeden sondach voor Sincxen, ende den tweeden sondach naer Onser-Liever-Vrouwen Hemelvaertdach, voor den noene; des wort den tijt daervan jaerlijcx verlenght voor andere vierthien daegen, daervan men de wete ende condinge doet bij nieuwe affrekinge [affroepinge][60], op den lesten sondach van de eerste vier weken.

3. Als de vrijheijt van de jaermerckt[en][61] ingaet, soo condicht men van sheeren ende stadts wegen bij d'outste cortte roede, in seker huijs tegens [t]stadthuijs over : dat den hertoch van Brabant heeft doen gebieden ende bevolen te houden vrij jaermerckt, die t'Antwerpen wesen sal, innegaende dijen daegen [dach][62] ende een maent lanck daernaer gedurende, volgende d'oude gewoonte, ende dat hij gegeven heeft alle coopmannen ende goede lieden, henne familien, goeden ende coopmanschappen, die daer ter jaermerckt comen willen, goet, vast ende seker geleijde, varende, commende ende wederkeerende, de voorschreve jaermerckt lanck, ongehacht ende ongehouden, op hennen rechten tol ende ongelt, vuijt wat lande ende natie dat sij sijn, vuijtgenomen ons genadichs

p 46

heeren wederspannige ende overhoorighe[63], ende desselffs ende deser sijnder staeten vijanden [ende ballingen][64].

4. Ende ten tijde van de verlenginge van der selver vrijheijt, de welcke geschiet des saterdaechs voor den vuijtganck van de vier weken, als vore, soo wort gecondicht eenen ijgelijck, van des hertochs van Brabant ende van der stadtswegen, dat men, achtervolgende de privilegien deser stadt der tegenwoordigen merck vrijheijt verlenght vierthien daegen, alsoo men gewoonelijck is. dat is te weten: van morgen des sondaechs innegaende in veerthien daegen daernaer volgende, ende dijen dach al, ende dat eenijgelijck binnen de[65] veerthien daegen alsoo vrij [ende veijlich][66] alomme sal mogen handelen [wandelen][67] ende verkeeren[68], als hij nu doet, sonder arch oft list.

5. Alle cooplieden ende henne goeden genieten duerende der merckt vrijheijt ende verlenginge der selver den vrijdom van dijen, soo int commen als int keeren ende blijven, niettegenstaende eenige exemtien, bevelen oft verboden, t'sij van [ met][69] brieven van marcke, [oft][70] contremarcke, arreste oft diergelijcken bij den hertoge op eenige natien oft persoonen verleent; ende oft geduerende der merckt vrijheijt oorloge opstont, die t'Antwerpen sijn mogen vrijelijck met persoon ende goeden vertrecken.

6. Item, en is [nijet][71] alleen de cooplieden, maer alle andere soorte van volcke toegelaten gedurende der merckt vrijheijt ende verlenginge der selver totte merckten te commen, aldaer te verkeeren, wesen ende blijven ende weder te keeren, sonder in henne persoon oft goeden gearresteert, berooft, verhindert oft in eenige andere manieren beleth te worden, oock niet voor eenige schulden, alware den schuldenaer met vonnisse van eenigen rade[72], van de weth deser stadt oft van andere steden oft plaetsen

p 48

daertoe gedoempt ende d'executie bewillicht, vuijtscheijdende[73] des hertoghs eijgene schulden.

7. Item. alwaert dat ijmant hadde vertijt van alle exceptien, gratien ende beneficien van rechten, oft [oock][74] met clausule : « dat de selve vertijdenisse plaetse soude grijpen niettegenstaende dat de genaeke vertijdinge[75] niet en soude deugen, oft plaets oft cracht hebben ten sij dat de speciale voorgaet, » oft andere diergelijcke, soo en wort nochtans niet verstaen dat hij daerbij der vrijheijt merckt[76] soude affgegaen hebben; maer, om die niet mogen genieten, soo soude van noode sijn daervan oock vuijtdruckelijck te verthijden[77].

8. Ende oft eenige persoonen oft henne goeden duerende der merckt vrijheijt oft verlenginge der selver geraeckten onder wegen, gaende oft commende, gearresteert, beroeft oft beleth te worden, souden d'ondersaeten van alsulcken steden oft heerlijckheden, landen ende plaetsen daer sulcken arrest, beroovinge oft beletsel geschiet waere, binnen de stadt ende vrijheijt van Antwerpen in persoone ende goeden mogen gevangen, gearresteert ende gehouden worden, tot dat alsulcke voorstel costeloos ende schadeloos sonde wesen affgedaen ende gebetert, alwaert oock dat t'selve arrest gedaen waere vuijt crachte van opene besegelde brieven van den hertoge van Brabant.

9. Item, die der merckt vrijheden [vrijheijt][78] gebroken hebben, mitsgaders d'ondersaeten ende inwoonderen daerdoore der selver merckt vrijheijt, bij arrest van persoonen oft goeden durende den tijt van der selver merckt vrijheijt is gestoort, en mogen der selver merckt vrijheijt, aldaer commende, blijvende oft keerende, niet genieten, maer mach men hun oock durende der selver merckt vrijheijt binnen dese stadt ende vrijheijt in persoone ende goeden wedertoeven, versekeren ende arresteren tot dat het arrest ende beletsel costeloos ende schadeloos is affgedaen ende gebetert, als vore.

p 50

10. D'welck oock plaetse grijpt niettegenstaende dat men, naer ouder gewoonte, van deser stadts wegen aen de weth daer alsulcke arrest oft beletsel geschiet is, voor den inganck van der merckt vrijheijt, geene brieven geschreven ende daerbij de wete gedaen mach hebben van der selver merckt vrijheijt; ende sijn alsulcke stoorders in geene gepriviligeerde plaetse vrij, maer mogen alomme beseth ende becommert worden, als voore.

1 . Een ingesetene van- Antwerpen en is der merckt vrijheijt niet genietende, maer wel alderhande buijten lieden ende henne goeden, die binnen dese stadt oft vrijheijt sijn oft bevonden worden durende der selver merckt vrijheijt, alwaert dat die alhier niet en waeren gecommen noch gebrocht tot dijen eijnde; behoudelijk dat daeronder niet begrepen en sijn die in de condinge als onvrij sijn vuijtgesteken.

12. Wie de vrijmerckt niet en mogen genieten wordt in de condinge oft publicatie der selver merckt vrijheijt, met voorgaende ordonnantie van den hertoch van Brabant oft sijnen stadthouder, vuijtgedruckt; tot welcken eijnde, schouteth, borgemeester ende schepenen, tegens dat den tijt van de merckt vrijheijt naeckende is, aen den hertoch oft sijnen stadthouder gewoonelijck sijn te schrijven.

13. Die binnen de jaermerckt eenige schult gemaeckt heeft die met gereeden gelde oft binnen de selve jaermerckt moet voldaen worden, mach, vuijt oorsaecke van de selve schult, binnen de selve jaermerckt gearresteert ende met rechte aengesproken worden; maer soo wanneer eenige schult in oft buijten de selve jaermerckts vrijheijt is gemaeckt, daervan den dach van betalinge in een ander jaermerckt oft daer te vorens vervallen is, daervoore is den selven schuldenaer binnen alsulcken ander jaermerckt niet arrestabel.

14. Item, die van buijten alhier commen om der merckt vrijheijt te genieten, en sijn, volgende de condinge van de selve merckt vrijheden[79], niet vrij van den tollen ende andere ordinarisse rechten op de coopmanschappen gestelt, maer sijn gehouden die te betaelen gelijck buijten de selve merckten.

p 52

15. De kennisse van alle geschillen aengaende de jaermerckten is toebe-hoorende borgemeester ende schepenen, de welcke die bij henne vonnissen sijn beslichtende; maer d'interpretatie van de privilegien staet toe den hertoge ende die van sijnen raede; ende alsulcke vonnissen bij [van][80] borgemeester ende schepenen gaen, naervolgende het privilegie van den keijser Maximiliaen van den jaere 1488, in crachte van gewijsde dingen, sonder dat daeraff geappelleert oft gereformeert mach worden.

16. De betaelingen die gedaen [moeten][81] worden in de vrij merckten van Antwerpen ende Bergen, moeten gebeuren ten tijde hiernaer verclaert, te weten: de betalinge van bamismerckt beginnende op den eersten dach van october; de betaelinge van de coudemerckt den lesten dach januarij, de betaelinge van de paesmerckt op den eersten dach van oost, ende dueren elck thien geheele daegen.

17. Welcke daegen verschenen sijnde, mach eenijgelijck tegens sijnen schuldenaer protesteren, ende bij den selven proteste hem stellen in gebreke van betaelinge, ende van dijen daege voorts ende niet eer tegens hem rekenen interest, alles volgende d'ordonnantie van Sijne Majesteijt Carolus Quintus, hooger memorie, t'Antwerpen gepubliceert op den xvjen novembris 1541, ten waere dat de selve betaelinge oft eenige van dijen vant hoffs weghen [van shoffswege][82] verlenght waeren, in welcken gevalle volcht men den inhout van de ordonnantie van de selve verlenginge.

p 54

TITEL V.

VAN DE PEERDEMERCKTEN.

1. Binnen de stadt Antwerpen worden jaerelijcx gehouden twee peerde-merckten, d'eene innegaende op Sincxen avondt, ende d'ander op den xxijen septembris.

2. Sincxen avont gecomen sijnde, ten elff uren voor den middach, soo vint hem den amman met twee schepenen ende den officier van de lange roede, mette roede in sijne handt, op de peerdemerckt bij den tooch, ter gewoonelijcker plaetse, alwaer bij eene cortte roede, colffdraeger, crinijver [cnuijver][83] oft ammans knecht den horen geblasen wort.

3. Ende alsdan versoeckt de lange roede den amman, van wegen des hertoghs van Brabant, oft hij mach arresteren alle de peerden die op den tooch [sijn][84] oft noch commen sullen, met verboth dat die niemant coopen noch vercoopen en sal totter tijt ende wijlen die bij hem ontseth ende vuijtten arreste gedaen sijn, op de pene daertoe staende, te weten van sestich gouden realen van achthien stuijvers stuck, elcken stuijver tot drij grooten Brabants gerekent.

4. D'welck alsoo bij de schepenen, ter manisse des ammans, gewesen sijnde, soo doet de lange roede openbaerelijck met luijder stemmen het arrest als volcht: « Hier arrestere ende besette ick, van wegen ons genaedichs heere den hertoge van Brabant, alle de peerden die op den tooch sijn ende noch comen sullen, verbiedende dat niemant die vercoopen noch coopen en sal, totter tijt ende wijlen die bij mij sullen ontseth ende vuijtten arreste gedaen sijn. »

5. Daernaer, te weten swoensdachs naer Sincxen dach, soo compt den amman met twee schepenen ende de lange roede, tusschen ses ende seven uren smorgens [wederomme][85], ende versoeckt de lange roede, van wegen als vore, van den amman, oft hij de peerden vuijtten arreste sal mogen ontslaen.

6. Ende naerdijen de schepenen, ter manisse des ammans, t'selve alsoo

p 56

gewesen hebben, soo condicht alsdan de lange roede dat hij, van wegen ons genadichs heeren des hertoghs van Brabant, ontseth ende vuijtten arreste doet alle de peerden die op den tooch sijn ende noch commen sullen, ende dat eenigelijck die vrij ende francq sal mogen coopen ende vercoopen, maer dat tusschen den cooper ende vercooper niet meer en sal mogen wesen dan twee maeckelaers; behoudelijck dat men van elck peert sal schuldich sijn te betaelen sijnen gerechten tol ende ongelt daertoe staende, ende dat eenijgelijck sal gehouden wesen voor hem te sien, want indijen daer ijmant overreden oft geslagen werdde van de peerden, die sal de schade aen hem selven vinden ende men salder geen recht over doen.

7. 't Selve wort oock gedaen ende achtervolcht op den xxijen septembris, als de tweede peerdemerckt begint, te weten dat de peerden ten selven daege smorgens in arrest worden genomen, ende op den xxvjen dach der selver maent daernaer worden die wederomme daervan ontslagen, in der manieren, ter plaetse ende ure als hierboven is geseght ten aensiene van de eerste peerdemerckt.

8. D'arrest op de peerden geleght sijnde, grijpt plaetse niet alleen binnen de stadt, maer oock alomme in de vrijheijt van Antwerpen, ende durende t'selve arrest ende verboth en mach niemant peerden coopen dan onsen genaedighen heere ende die van sijnen hove, doorluchtige persoonen, die van de landen [van de benden van ordonnantie], ende diergelijcke, ten goetduncken van de weth.

9. Die een peert vercoopt en is niet gehouden van eenich gebreck d'welck tselve peert soude mogen hebben, behalvens van dempicheijt binnen acht daegen, ende van snotheijt ende van woom [ende van den worm][86] binnen sesse weken naer den coop, ten waere men eenich peert suijver ende net vercocht, in welcken gevalle men gehouden is [te][87] verantwoorden van alle gebreken die bij weerderinge aen de peerden wordden bevonden.

p 58

TITEL VI.

VAN COOP ENDE COOPMANSCHAPPEN.

1. Binnen de stadt van Antwerpen mach eenijgelijck sijn goet te coope brengen ende wederom vuijtvoeren, op sijnen behoorlijcken tol ende ongelt, oock coopen ende vercoopen, vermangelen ende vertieren naer sijn geliefte ende aen de gene diet hem goetdunckt.

2. Ende alle coopen ende vercoopen, leveringe ende opdracht oft transporten van goeden, ruerende ende onruerende, mitsgaders van alle openstaende schulden, actien ende crediten, hoedanich ende hoe groot die mogen wesen, sijn van weerden, alwaert dat die oock twistich ofte ligitieux waeren, behoudelijck dat die niet en geschieden tot bedroge ende achterdeel van eenen anderen.

3. Soo wanneer partijen int coopen oft vercoopen, oft andere contracten, hebben besproken dat daervan gemaeckt sal worden behoorelijck bescheet, alsdan blijven partijen op hun geheel om vant selve contract te mogen scheijden ter tijt ende wijlen toe dat t'selve, in geschrifte gestelt, hun voor-gelesen ende daernaer voor schepenen ende secretaris, oft voor notaris ende getuijgen, oft onder hun handtteecken gepasseert is.

4. De gene die [ijet][88] vercocht, vermangelt oft anderssints vertiert heeft, is gehouden, mits daervan betaelt sijnde volgende den contracte, t'selve den cooper datelijck te leveren, te doen ende te laeten volgen, soo verre hij de macht oft middel heeft om t'selve goet te leveren, sonder dat hij can gestaen mits aen den cooper betaelende sijnen interest.

5. Als eenen facteur last is gegeven om eenich graen, saet oft oock andere waeren oft coopmanschappen ter waege oft maete behoorende te vercoopen, ende dat den selven facteur de plaetse daert goet licht gewesen, ofte monster daeraff bij den coopman gegeven is, oft dat hijt in sijne handen oft macht heeft, indijent gebeurde dat, soo wel den meester als den facteur, elck appart t'selve goet aen verscheijde persoonen vercocht hadden, soude de gene die t'selve van den facteur gecocht heeft moeten voorgaen, niettegenstaende dat de vercoopinge bij den meester gedaen ouder waere, ten

p 60

waere dat den meester sijnen facteur daer te voorens sijnen last opgeseght hadde.

6. Item, die eenich graen, saet oft andere waeren ende coopmanschappen daer waege oft maete toestaet, als voore, vercocht heeft om op sekeren besproken tijt oft plaetse te leveren, willende d'effect vant selve contract genieten, is gehouden ten lesten daege van den besproken tijt te commen, gaen oft seijnden aen den persoone ofte huijse van den cooper, ende ten bijwesen van twee gelooffweerdige persoonen hem aen[te]bieden de leveringe vant goet, ende wijsen waer t'selve is liggende.

7. Ende indijen den cooper alsdan binnen den selven daeghe de leveringe vant gecocht goet niet en compt ontfangen, ende den coop over sijne sijde datelijck niet en voldoet, is den vercooper daernaer ongehouden eenige leveringe te doen, maer mach met t'selve goet sijnen wille doen, ende desniettemin sijnen interest heijschen vant gene dat het alsdan min soude gelden dan het aen den cooper vercocht is geweest.

8. Welcken interest van minderen prijs ten tijde van de leveringe dan daervore het goet vercocht is geweest, opdat men naermaels altijt mach weten, soo moet ten selven daege dat de leveringe is te doen, oft daechs daernaer, de priseringe der selver goeden gedaen ende in geschrifte gestelt worden, partije die in de schade gehouden soude sijn totte selve priseringe geroepen, ofte de wete gedaen, om hem aldaer bij te vinden, t'sij aen sijnen persoon oft t'sijnen woonhuijse, herberge oft logement oft andere plaetse, die hij daertoe ten tijde van den contracte heeft verkosen.

9. De priseringe oft begrootinge van den prijs van alsulcke vercochte goederen moet gedaen worden bij de dekens ende gesworen van de neiringe met alsulcke coopmanschappen [oft goet][89] ommegaende, ten minsten vier int getalle, oft, indijen van de neringe van de vercochte goeden geene dekens ende gesworen en sijn, bij vier andere gelooffweerdige persoonen met alsulcke goeden handelende ende omgaende, onder hennen eedt oft mannewaerheijt, de welcke daervan moeten geven schriftelijck bescheet bij hun alle onderteeckent.

10. Van gelijcken, ingevalle den cooper t'volbrengen van sijnen coop genieten wilt, is schuldich gelijcke neersticheijt als vore te doen, als te

p 62

weten: ten aengestelden daeghe van de leveringe te gaen oft seijnden aen den vercooper oft t'sijnen huijse, hem biedende de voldoeninge van den prijs van de gecochte goeden, ende daervan versoeckende leveringe, ende ten eijnde van dijen mach de merckt oft prijs daervan doen stellen ende daeraff, als voore, bescheet van vier goede mannen[90] nemen.

11. Ende soo verre den vercooper preciselijck binnen den voorschreven daege oft s'anderdaechs de leveringe niet en doet, is den cooper daernaer ongehouden t'goet te ontfangen ende den prijs van de vercochte goeden te betaelen, ende mach desniettemin van den vercooper sijnen interest heijs-schen naer advenant dattet hooger bij de voorschreve vier geëede persoonen gepriseert oft daervan de merckt verclaert sal sijn dan den besproken prijs is bedragende.

12. Maer als den cooper noch vercooper sulcke neersticheijt als vore binnen den lesten daege niet en doet, sijn daernaer ter beijder sijden van den coop vuijt [quijt][91] ende ontslagen, ende en can noch den cooper oft vercooper tot des anderen last, bij gebreke van voldoeninge, eenige schade oft interest heijschen; dan, begeiren sij evenwel ter wedersijden den coop te volbrengen, des staet hen vrij.

13. Item, soo wanneer in de coopinge ende vercoopinge van eenige coop-manschappen geenen dach tot leveringe vant goet oft voldoeninge van den prijs gestelt en is, soo vermach den cooper oft vercooper, bij proteste, den gene daermede hij gehandelt heeft binnen den derden daege tot voldoeninge t'aensoecken, met datelijcke aenbiedinge van te voldoen van sijnder sijde; ende soo verre alsdan de gene daeraene t'protest is gedaen daermede gebreckelijck blijfft, soo is den anderen vant contract, indijent hem belieft, ontslagen.

14. Maer soo verre hij de voldoeninge van dijen begeert, soo mach hij de priseringe van de vercochte specien doen nemen, indijen hij cooper is, ende soo vele als die alsdan meer bevonden worden weerdich te sijn dan die sijn vercocht, de selve meerdere weerde metten interest van dijen van den ver-cooper heijsschen; ende indijen hij vercooper is, mach van gelijcken doen bij aenbiedinge vant vercocht goet, ende daermede oft van den contracte

p 64

ontslagen sijn, oft soo vele alst t'selve min gepriseert wort dat [dan][92] het vercocht is, metten intereste van dijen van den cooper heijsschen.

15. Ende oft d'een ende [oft][93] d'ander van partijen binnen den derden daege alsulcke neersticheijt niet en hadde gedaen om van den contracte voldaen te sijn, soo is ende blijft d'een ende d'ander ongehouden ter saecken van den selven contracte, sonder dat d'een ende [oft][94] d'ander, bij gebreke van voldoeninge, eenighen interest mach heijsschen; maer willende den contracte ter weder sijden naercommen, mogen t'selve doen, als vore.

16. Soo wanneer ijmant in de vercoopinge van onruerende goeden hem bevint beswaert ende [oft][95] beschadicht over de hellicht, mach hem daertegens doen versien bij wegen van rescissie, mits daertoe vercrijgende behoorelijcke brieven van den prince binnen den tijt daertoe staende, gelijck onder den titel : Van geoorloffde ende ongeoorloffde contracten naerder is geseght.

17. Maer alsulcke remedie van rescissie vuijt oorsaecke van beschadicheijt over de helft van den prijs, en heeft egeen plaetse ten aensiene van de verhandelinge van de rurende goeden, ten waere dat men daertoe waere gebrocht bij gewelt, bedroch oft minderjaericheijt, oft dat de goeden waeren van grooten prijse, als van sesse hondert guldenen ten minsten.

18. D'welck nochtans te verstaen is van goeden die in gemeijne vertieringe ende gebruijck gelegen sijn, ende niet daerop men door sinnelijckheijt oft affectie gemeijnelijck is vervallende, als baggen, peerlen, schilderijen ende diergelijcke, ten aensiene van de welcke alsulcke behulp van rescissie geene plaetse en heeft, van wat prijse de selve oock souden mogen wesen, ten waere men door gewelt, bedroch ofte minderjaericheijt daertoe ware gebrocht, als vore.

19. Lesie oft quetsure over de helft van den rechten prijs wort verstaen, ten aensiene van den vercooper, als hij voor sijn goet niet en heeft de helft vant gene t'selve ten tijde van den coop in der waerheijt weerdich is, ende ten aensiene van den cooper, als hij meer dan noch eens soo vele voort goet heeft gegeven, als : voort gene dat maer sesse hondert guldenen weert is, meer dan tweelff hondert guldenen.

20. Soo wanneer ijmant eenich goet heeft vercocht om terstont oft oock

p 66

op dach daervan betaelt te wordden, sonder eenigen interest te bespreken ingevalle van geene betaelinge, oft dat ijmant aen eenen anderen op gelijcken voet gelt heeft gedaen, soo verre hij ter saecken van niet voldoeninge van dijen eenigen interest soude willen genieten, moet daeraff protesteren ende binnen de sesse weken daernaer sijn recht vervolgen, oft anderssints ende bij gebreke van dijen en soude geenen interest mogen heijsschen.

21. Maer oft ijmant eenige goeden oft coopmanschappen [aen eenen anderen][96] hadde gesonden, om bij hem vercocht ende den prijs van dijen overgesonden te worden, oft dat oock ijmant penningen aen sijnen facteur oft agent, bij wissel oft anderssints, meer gemaeckt [overgemaeckt][97] hadde, oft hem last gegeven om eenige penningen te ontfangen, indijen alsulcken facteur oft agent synen last terstont naerdat hij die penningen heeft ontfangen niet en volbrenght, mach hem den interest geheijst worden, al ist dat dijenaengaende niet en is geprotesteert.

22. Van gelijcken, soo wanneer een facteur oft agent eenighe penningen voor sijnen meester oft committent heeft betaelt oft verschoten, t'ware tot incoop van eenige goederen, betaelinge van wisselbrieven, oft tot voldoeninge van eenige oncosten vant gelt ende [van thollen ofte][98] andere, die soude ter saecken van dijen ten laste van sijnen meester oft committent oock interest mogen heijschen, van den tijt aff dat hij sijne penningen hadde verschoten, alwaert dat hij deshalven niet en hadde geprotesteert, als vore.

23. Dies moet eenen committent oft facteur, soo verre hij geene geloften van interest en heeft met brieven oft anderssints, partije daeraff terstont waerschouwen, ende, om sijne gerechticheijt totten selven interest te behouden, binnen s'jaers naerdijen de schult is geboren, ter saecken van dijen protesteren, ende binnen sesse weken daernaer sijn recht vervolgen, t'sij voor de weth oft voor goede mannen ter weder sijde te kiesen, oft wel ondertusschen hem versien van behoorelijcke gelofte; ende oft hij d'een ende [oft][99] d'ander niet en dede, soude verstaen worden van den heijsch van den interest hem verdraegen te hebben.

24. Soo wanneer men int stuck oft handel van coopmanschap binnen dese stadt oft vrijheijt spreckt van ponden, sonder te verclaeren wat

p 68

ponden, is men t'selve gewoon te verstaen van ponden vlems; maer ten aensiene van vercoopingen, belastingen, vertieringen oft verhueringen van gronden van erven, huijsen oft renten binnen Brabant gelegen oft bepant, verstaet men [t'selve] van ponden Brabants.

25. Item, als men int handelen spreeckt oft vermaent van croonen, daelders, Philippus guldens, [guldens][100] oft carolus guldenen, sonder naerdere verclaeringe te doen, is men de croone verstaende van sestich [veertich][101] stuijvers, eenen daelder tegens xxx stuijvers, den Philipus gulden tegens xxv stuijvers, den gulden[102] ende Carolus gulden tegens twintich stuijvers, altijt den stuijver tegens drij grooten Brabants.

26. Hoe de backers, brouwers, vleeschouwers, vischcoopers, cleermakers, vuijtsnijders van laken ende andere dijergelijcke neeringen ende ambachten, mitsgaeders oock de vercoopers van alderhande eetwaeren, hun sijn schuldich te dragen in de selve henne neeringen, sijn de ordonnantien daerop gemaeckt vuijtwijsende, die van tijden [van tijde tot tijde][103] worden verandert, naer gelegentheijt van de saeeke.

TITEL VII.

VAN HUERE.

§ 1.

Waerinne den verhuerder gehouden is.

1. Eenen verhuerder is gehouden eenen huerlinck het verhuert huijs oft erve te leveren, doen ende laeten gebruijcken volgende sijne huere, soo verre het anderssints in sijne macht is t'selve alsoo te connen volbrengen, sonder dat hij vermach den huerlinck vuijttet gehuert huijs te houden, al wilde hij hem sijnen interest betaelen.

2. Item, eenen verhuerder en mach den huerlinck niet doen verhuijsen oft het huijs ruijmen, al woude hij oock selver daerinne commen woonen,

p 70

woonen, oft t'huijs in allen oft deel affworpen ende vermaken ende den huerlinck sijnen interest betalen, als vore.

3. Indijen nochtans eenen huerlinck het gehuert huijs misbruijckt, t'sij met oneerlijck huijs houden, oft t'selve bedervende oft anderssints qualijck bewoonende, ten goetduncken van de heeren, soo soude den verhuerder den huerlinck mogen doen verhuijsen, ende den selven desniettemin verbonden houden tot voldoeninge van de huere tot dat t'selve huijs tot gelijcken prijs verhuert waere, oft dat den vuijtgesetten huerlinck t'gebreck van de minder huere goet dede.

4. Al ist dat een huijs vercocht oft t'erve gegeven wort, soo moet den huerlinck desniettegenstaende sijne huere gebruijcken soo lange die duert, alwaert oock saecke dattet huijs oft erve bij executie vercocht waere, mits dat huere, naer deser stadts rechten, voor coop gaet.

5. Niettemin, soo wanneer [men][104] op den pant vervolch doet bij leveringe, ende dat de selve niet en wort belet bij hantvullinge oft rechtelijcke oppositie, soo moet den huerlinck den pant ruijmen ende sijne huere verlaeten, oft die metten amman, bij consente van partijen, vernieuwen, oft anderssints soude den huijsraet ende andere haeffelijcke goeden op den pant bevonden, voor den achterstel oft schult daervoore leveringe genomen is, gepant ende geëxecuteert mogen worden, gelijck onder den titel: Van leveringe naerder is geseght.

6. Soo wanneer den huerlinck sijne huere niet en heeft betaelt, ende dat den eijgenaer oversulex oock mede aen de rentieren niet en can voldoen, ende daeromme moet gedoogen dat op sijnen pant leveringe wort genomen, soo moet den huerlinck, des aensocht sijnde, bij notariale protest terstont naert nemen van de leveringe de selve leveringe weiren bij betaelinge van sijne huere aen den rentier.

7. Ende oft den huerlinck t'selve niet en dede, soude gehouden sijn in alle schaden ende interesten, die den eijgenaer door de leveringe soude commen te lijden, ten goetduncken van de weth, ende soude evenwel de huere moeten vervolgen, soo verre den eijgenaer ende rentier, die de leveringe heeft genomen, t'selve goetvinden, ende daervoore soude sijne have op den pant bij den eijgenaer oock gearresteert ende gehouden mogen worden

p 72

8. Hoewel de huere compt te smilten als den huerlinck het gehuert huijs oft erve coopt oft doet coopen tot sijnen behoeve, soo wanneer nochtans den coop hem niet en blijft, maer wort vernadert, soo hout hij desniettemin sijne huere, ten waere dat die bij argelist waere gedaen tot achterdeel van den vernaderaer, gelijck onder den titel: Van vernaerderinge is geseght.

9. Maer soo wanneer een cooper van eenich huijs oft erve t'selve naer den coop aen ijmant anders verhuert, ende dat den cooper [den coop][105] daer-naer wort vernadert, soo breckt de huere ende en mach den huerlinck die niet genieten, ten ware den vernaderaer die belieffde van weerden te houden, soo onder den titel: Van vernaerderinge oock breeder is geseght.

10. Als den huerlinck, niettegenstaende de vercoopinge van den huijse, sijne huere behoudt, soo heeft den cooper ofte vernaderaer, naerdijen hij gegoeijt is, actie tegens den selven huerlinck, om hem voor [van][106] de huere geloopen naer date van de goedenisse te doen betaelen, oock sonder andere cessie oft transport van den vercooper tegens den huerlinck te derven hebben, ten waere dat tusschen partijen anders waere besproken.

11. Die een huijs verhuert, is schuldich t'selve te onderhouden van wanden ende daecken, tegens wint ende water, privaten te doen ruijmen, schouwen te doen vaegen, van vaste deuren ende vensteren ende andere nootsakelijcke reke te versien, dat t'selve gevuechelijck ende sonder letsel bewoont mach [can][107] worden.

§ 2.

Wat den huerlinck mach doen ofte niet.

12. Alle huerlingen van huijsen ende erven moghen de selve vrijelijck voorts verhueren aen de gene diet hen belieft, sonder consent van den eijgenaer oft verhuerder, soo wanneer anders niet en is ondersproken, behoudelijck dat t'selve geschiede aen persoonen van diergelijck [van gelijcke[108] conditien ende neringe, diet huijs niet beswarelijcker noch erger en bewoonen; den eijgenaer desniettemin op sijn geheel op [in][109] sijn recht van vernaderinge.

p 74

13. Item, een huerlinck van eenigen huijse mach vuijt [t'] selve een camer, kelder, solder, packhuijs oft ander deel van dijen aen een ander verhueren, sonder consent van den eijgenaer, behoudelijck dattet huijs daermede niet verargert noch beschadicht en wort, [als voore][110], ende dat alsulcke hure niet langer en duert als [dan][111] die van den huijse.

14. Item, vermach een huerlinck het huijs oft erve bij hem gehuert [te] stellen ende schicken tot gerieve van sijne neringe daertoe t'selve hem verhuert is, al sonder cost van den verlluerder ende sonder t'gehuert huijs oft erve schade oft achterdeel te doen, behoudelijck dat hij int affscheijden t'selve wederomme vermake ende stelle in sulcken staet ende gereke alst was ten tijde toen hij daerinne gecommen was.

15. Item, mach een huerlinck int scheijden van de huere oock vuijtbreken ende naer hem nemen allent gene hij aent huijs oft op sijnen eijgenen cost gemetst, getimmert oft geplant mach hebben, mits stellende tselve huijs oft erve in sulcken staet als hij het gevonden heeft; ten ware dat den eijgenaer belieffde de selve beteringe oft plantingen te betaelen, ten seggen van goede mannen hun des verstaende, oft dat int maken van de huere tusschen partijen anders waere besproken.

16. Soo wanneer een huijs is verhuert op sekere neringe die daerinne te vorens is geweest, oft durende de huere daerinne is gemaeckt, alsulcke huij-singe en mach men [en mach][112] den huerlinck durende den tijt van de huere niet verlaeten oft ledich laeten staen, maer moet de selve blijven bewoonen ende sijne neiringe daerinne doen, oft een ander van ghelijcke neeringe daerinne stellen ten eijnde van de huere.

17. Ende oft den huerlinck ter contrarien van dijen vuijten huijse scheijde, sonder wete ende wille van den verhuerder, soude metten rechte bedwongen mogen worden om wederomme daerinne te commen, ende desevenwel den verhuerder op te rechten de schade die hij in toecommenden tijde daerdoore soude commen te lijden.

18. Een huerlinck en heeft geen recht om, ten eijnde van sijne huere, het gehuert huijs oft erve te blijven behouden voor eenen prijs die een ander daervore soude willen geven, maer mach den verhuerder daermede believen ende gerieven die hem goetdunckt, sonder tegenseggen van] den eersten

p 76

huerlinck, alwaert oock dat hij hem de huere van te vorens niet en hadde opgeseght.

19. Als, naer den overstrijck van den besproken tijt, beijde de partijen swijgen, ende dat den huerlinck het bewoont huijs veerthien dagen daernaer blijft bewoonen, soo wort hij verstaen tselve huijs op den ouden voet ende prijs wederom ingehuert te hebben voor den tijt van een geheel jaer, sonder dat d'eene oft d'andere partije de huere van dijen jaere ondertusschen mach vertijden oft affgaen.

20. Ende indijen den eygenaer oft den huerlinck alsdan metten jaere verstaet van de huere te scheijden, soo moet den genen die daerinne niet langer en begeert te blijven den anderen drij maenden voor den vuijtganck van het jaer de huere opseggen, opdat hij bequamen tijt mach hebben om hem van een ander huijs oft huerlinck te versien.

21. Maer soo wanneer d'eene oft d'andere partije binnen den tijdt van veerthien dagen de huere heeft opgeseght, alsdan en wort niet verstaen de huere voorder verlenght te sijne dan voort loopende vierendeel jaers totten naesten tijt dat men gewoon is te verhuijsen, als te weten kersemisse, halff meert, Sint-Jansmisse oft bamisse.

22. Allen d'welck nochtans geen plaetse en heeft ten aensiene van de huere oft pacht van winnende landen oft bempden, maer daeraff blijft de verlenginge ter dispositie van de gemeijne geschreven rechten.

§ 3.

Recht ende actie van den verhuerder tot betaelinge.

23. Den eijgenaer oft verhuerder van eenich huijs oft lant heeft [sijne][113] actie personeel ter saecken van de huere alleen tegens den huerlinck daer-mede hij de huere heeft aengegaen, ende niet tegens den tweeden huerlinck daeraen den eersten het huijs oft lant, oft deel daervan, heeft voorts verhuert.

24. Alle de goeden die op den gehuerden pant sijn gebrocht den huerlinck toebehoorende, oft die hem sijn verhuert ofte geleent tot huijshouden, oft tot oeffeninge van sijne neringe, vuijtgenomen brouwketels,

p 78

staen ende sijn verbonden voor de huere, beschadicheijt ende verargeringe van den huijse oft gronde, toegecommen door schult ende toedoen van den huerlinck.

25. D'welck plaetse heeft soo lange de selve goeden sijn op den pant, oft in de macht van den huerlinck; ende oft hij die bij argelist, tot achterdeel van den eijgenaer oft verhuerder, van den pant hadde gedaen, ende die noch in sijn macht waeren, soo vermach den verhuerder die tot sijne versekerheijt wederomme op den selven pant te doen commen.

26. Ende oft de goeden van den pande waeren gedaen ende gebrocht in handen van justicie, alwaert ten vervolge van andere crediteuren, soude sijn, niettegenstaende [soude dijenniettegenstaende][114] den verhuerder in sijn geheel blijven om op de selve goeden, oft penningen daervan gecommen, soo lange die niet en sijn gelicht noch verdeijlt, sijn voordeel oft recht van preferentie te genieten.

27. Ende oft den eersten huerlinck het huijs voorts hadde verhuert aen een ander, soo soude insgelijcx de have ende andere ruerende goeden, bij den tweeden huerlinck op den pant gebrocht, alwaeren die hem oock maer geleent oft verhuert, voor de voldoeninge van de eerste huere verbonden sijn, soo verre die op den pant daervoore worden beslagen.

28. Maer goeden van andere persoonen die eenige kelders, camers, packhuijsen, solders ende diergelijcke deelen van den gehuerden huijse in huere hebben, en sijn maer verbonden voor de selve particuliere hueringe, sonder dat die ter saecken van de voordere huere aengesproken oft beseth mogen worden.

29. Een verhuerder vermach de have op [sijnen][115] pant, als vore, wesende ende hem stilswijgens verbonden sijnde, voor de verschenen huijshuere te doen besetten ende vuijtwinnen, sonder den huerlinck bij actie personeel te derven aenspreken.

30. Ende ofter achterdencken van insolventie, voorvluchticheijt oft verstekinge van goeden waere, soo vermach oock den verhuerder, met consente van borgemeester, naer d'arrest, de have op den pant [wesende][116] doen beschrijven bij den amman, naer ouder gewoonte, ende dat soo wel voor de loopende als de verschenen huere.

p 80

31. Als een huijs, camere oft erve metten jaer verhuert is, mach menden[117] huerlinck niet bedwingen met vierendeel oft halven jaere de huere te betaelen, ten ware het anders besproken waere; in welcken gevalle men den huerlinck telcken besproken tijde mach doen betaelen.

32. Huijshuere is staende tot hantvullinge, niettegenstaende eenigen wederticht oft exceptie die den huerlinck soude willen voortsbrengen, van oft ter saeeken van gereke bij hem aent gehuert huijs oft erve gedaen, ende is dijenvolgende den huerlinck gehouden de geheijste huere te namptiseren.

33. Ende aengaende den gereke bij den huerlinck aen den huijse gedaen, worden partijen versonden voor goede mannen, om de selve te effenen ende partijen deshalven te vereenighen, opdat sij connen, oft, ingevalle van geenen accorde, der partijen geschil met hen goetduncken aen de weth over te brengen, om daerop recht gedaen te worden naer behooren.

34. Saecken van huere [huijshuere][118] moeten voor amman, borgemeester ende schepenen sommierlijck bedinght worden, ende soo verre den huerlinck ten eersten daege voor recht niet en compt, oft eenige wettige antwoorde oft defencie voortsbrengt, oft de selve binnen acht daegen niet en bewijst, wordt gedoempt in de hantvullinge, als vore.

§ 4.

Bodenloon ende aenbestedinge van dienst.

35. Soo wanneer tusschen meester ende dienstboden egeenen sekeren tijt en is besproken, soo wort verstaen dat de dienstboden hen hebben verhuert voor den tijt van eenen jaere ten minsten, ende blijven sij naer den selven tijt, voor een ander jaer; ende[119] voor den jaere en mogen sij sonder danck van hennen meester oft sonder wettige oorsaecke niet scheijden, op de verbeurte van hennen loon tot behoeve van den armen.

36. Een dienstbode die haer heeft verhuert is gehouden in de huere te commen, op de verbeurte van een vierden deel jaers van de selve huere; ende oft ijmant anders die huerde, oft, gehuert sijnde, aenveerde, naerdijen

p 82

hij van de eerste huere is gewaerschouwt, die verbeurt xxiiij guldens, oft soo vele meer als een jaer huere soude bedraegen, ten behoeve van den eersten huerder, oft tot sijnder beswijginge [bewysinge][120] aen den armen, ende moet desevenwel de dienstbode de huere laeten volgen.

37. Wel verstaende dat, soo verre een dienstbode haer vuijt haesticheijt elders hadde verhuert, ende ten huijse vanlhaeren eersten meester oft vrouwe soude begeiren te blijven, sij alsdan tselve vermach te doen, mits vierthien daegen te vooren de nieuwe huere opseggende, ende wedergeven[de][121] den goetspenninck die sij daerop mach hebben ontfangen.

38. Die eenige dienstboden, elders gedient hebbende, wilt hueren, moet hun bescheet doen brengen van hennen voorgaenden meester, oft andersints den selven meester spreken, om te weten oft sij hennen dienst volbracht hebben, oft dat sij anderssints met sijnen danck van hem gescheijden sijn; ende ofte ijmant anders eenige dienstboden aennaeme, soude ten behoeve van den voorgaenden meester oft tsijnder verswijginghe [bewijsinge][122] aen den armen verbeuren xxiiij guldens, oft soo vele [meer][123] als een jaer nieuwe huere bedraegen soude, als voore.

39. Niemant en vermach eens anders dienstboden, tsij dat sij voor sekeren tijt aen henne meesters sijn verbonden oft niet, vuijt den selven hennen dienst met goede woorden oft geloften trijsselen [treijffelen][124] oft verleijden, om bij hem oft ijmant anders te commen woonen oft dienen, op de verbeurte als vore.

40. Meesters ende vrouwen mogen henne cnaepen ende maerten oorloff geven alst hen goetdunckt, sonder de redene waeromme te derven verclaeren, ende gestaen mits de selve betaelende henne huere oft loon naer rate van tijt van hennen dienst, alwaert oock dat die voor een jaer oft meer waeren aengenomen.

41. Maer dienstboden, cnapen ende maerten, die hun voor sekeren tijt verhuert hebben, en mogen henne meesters oft vrouwen, oft den dienst bij hun aengenomen, tegens henne meesters oft vrouwen danck niet verlaeten, ten waere dat sij daertoe hadden eenige wettige redenen oft oorsaecke; ende

p 84

oft sij anders deden aleer den tijdt volbracht is, souden verbeuren hennen loon ten behoeve van den armen [als voore][125].

42. Man oft vrouwe, staende tot goeden naeme ende faeme, die henne dienstboden in ongetrouwicheijt oft oneerbaerheijt vinden, ende hun binnens huijs daervan overgaen oft berispen, oft tselve aen henne ouders, momboors oft toesienders aengeven, en mogen ter saecken van dijen niet aengesproken wordden om hun tselve goet te doen, soo wanneer sij, des versocht sijnde, bereet sijn onder eedt te verclaeren sulcx bevonden te hebben.

43. Metsers, timmerlieden oft andere wercklieden ende henne dienaers, die hen verhuert hebben om eenigen dienst oft werck te doen, moeten tselve volbrengen, oft die hun aengenomen heeft mach tselve laeten doen bij andere tot hennen coste, ende totten dijen verboth doen dat niemant hun werck en geve, tot dat sij het eerste aengenomen werck hebben volbracht; ende oft ijmant daertegens dede, soude de schade selver moeten oprechten.

44. Als een metser, oft een ander werckman, in eenich werck is ende hem niet behoorelijck en quijt. die [n] mach men tallen tijde verlaeten ende een ander stellen in sijne plaetse, die het werck volmaeckt, sonder dat den eersten meester oft werckman, bij verboth van den ambachte, bij dreijgemente oft anderssints, tselve mach beletten; ende oft hij sulcx dede, soude gestraft worden ten goetduncken van de weth.

45. Die eens anders.goet aenveert om elders te vueren ofte leveren,weder hij daeraff loon nempt ofte niet, moet daervoore instaen ende tselve betaelen indijen het verloren wort, ten waere dattet hem sonder sijne schult affhen-dich waere gemaeckt, bij gewelt oft andere maniere, die niet te beletten en waere geweest bij eenige neersticheijt ende toesicht.

p 86

TITEL VIII.

VAN SCHIPVRACHT.

§ 1.

Van den schipper, ende waertoe hij int laeden ende anderssints gehouden is.

1. Alle schippers ende cooplieden mogen met malcanderen overcommen van de vracht oft loon van den schepe, ende daeraff maecken sulcke cartepartije [chartepartije][126], cognossement oft vrachtbrieff als hun goetdunckt; ende oft sij geen en hadden gemaeckt, ende naemaels des niet eens en costen worden, mach den coopman den schipper doen roepen voor amman, borgemeester ende schepenen, die hun sullen vergelijcken, soo verre het doenelijck sij; ingevalle men [ingevalle neen][127], daerop verclaeren ende vuijtspraecke doen, daernaer d'een ende d'ander hem sal moeten reguleren [rechten][128].

2. Chartepartije oft bevrachtbrieven [vrachtbrieff][129], bij de Franchoisen geheeten lettres d'affraictement [d'affrettement][130], is tbescheet d'welck tusschen den lader ende den reeder oft [den][131] schipper wort gemaeckt over de huere oft bevrachtinge vant geheel schip, mette voorwaerden ende [oft][132] conditien derselver, tsij voor eenen sekeren penninck, oft wel voor sus ende soo vele van elck last, vaten ende tonneladen, ende geschiet gemeijnelijck soo wel voort wederkeeren alst voort gaen ende [oft][133] keeren alleen.

3. t'Cognossement is de recipisse oft bekentenisse die den schipper heeft [geeft][134], van de stucken, packen, tonnen, vaten, coffers oft fardeelen van de coopmanschappen die hij in sijn schip ontfanckt, inhoudende mede de sorten, vaden [maeten][135], gewichten, quantiteijt ende specien van de selve coopmanschappen, mitsgaders oock de marcken oft nombers der selver, soo wanneer [men][136], die gewoon is met eenich marck oft nomber bekent te maecken, mitsgaders oft de goeden wel oft qualijck gestelt sijn.

p 88

4. Ende alsulcke cognossementen, een oft meer, nempt elcken lader van de goeden die hij laeijt, alwaert oock datter te voren eenen generalen bevrachtbrieff oft chartepartije waere gemaeckt, vuijtgenomen dat men alsdan aengaende den loon oft vracht van den schipper gewoon is hem te gedraegen totte selve chartepartije, ende alsser geene chartepartije en is, wort den loon oft vracht oock int cognossement vuijtgedruckt, die alsdan dient voor besonderen vrachtbrieff.

5. Den schipper oft reeder moet, voort haelen [laeden][137] oft innemen van de goeden, sijn schip doen calefateren ende dicht maken, ende tselve aengaende de toerustinge ende andersints alsoo versien dat, bij gebreke van d'een oft d'ander, geene schade, verleth oft perijckel en comme; doende voor alle laedinge tselve visiteren bij de dekens van den ambachte, oft andere daertoe te committeren; ende oft hij allent selve niet en hadde gedaen, ende dat daerdoore eenige schade oft verlies gebeurde, soude den schipper tselve moeten oprechten.

6. Een schipper die sijn schip wel heeft gecalefatert ende dicht gemaeckt soo dat behoort, en is niet gehouden in eenige schade die door storm, onweder oft ander onversinnelijck ongeval in de aengenomen goeden soude mogen gecommen sijn, soo verre hij, met twee oft drij van sijne schiplieden, daertegens niet en valt te seggen, onder sijnen eedt verclaert sulcx bij storm, onweder oft ongeval geschiet te sijn, ende datter geen bewijs ter contrarien en is.

7. Dies moet den schipper sorge draegen ende goede toesicht nemen dat de goeden wederom becommen, ofte anderssints in goeden staet worden gestelt, ist mogelijck, oft emmers dat die niet voorder en bederven, ende dat al ten coste van de selve goeden, indijen daeromme eenigen besonderen ende merckelijcken arbeijt ende cost wort gedaen.

8. Item, den schipper moet hem versien van goede touwen ende coorden, die sterck ende vast genoech sijn om de aengenomen waeren ende coopman-schappen int laeden ende ontladen te heffen, ende alsoo in ende vuijtten schepe [te][138] doen, ende oft, bij gebreke van dijen, eenige schade gebeurde, tselve soude den schipper moeten draegen ende den coopman goet doen.

p 90

9. Item, oft den schipper versuijmelijck waere de goeden ende coopman-schappen int laden ende [oft][139] ontladen vast genoech te maecken, ende dat.die daerdore vuijtten taeckel oft bevanghtouw schoten, ende int water oft ter aerden vielen, ende alsoo bedorven worden oft te niette gingen, alsulcke schade oft verlies moet den schipper oock alleen draegen ende den coopman goet doen, als voore.

10. Item, als den schipper de goeden soo qualijck touwt [stouwt][140] oft laeijt dat d'eene door d'andere bevonden [bedorven][141] worden, ghelijck soude mogen gebeuren als hij onder geladen heeft rosijnen, alluijn, rijs, sout, graen ende andere dierghelijcke goeden, ende dat hij daer boven op laeijt wijnen, olien oft olijven, die vuijtloopen ende d'andere bederven, die schaede moet den schipper oock alleen draegen ende den coopman goet doen, als boven.

11. Maer als den coopman oft sijnen facteur selver tegenwoordich is, [ende dat][142] alsdan den schipper met sijn consent de goeden ende coop-manschappen, die malcanderen connen bederven, onder den anderen oft anderssints onbequamelijck leght, daerdore die beschadicht worden, [daeraff en heeft den schipper niet te verantwoorden][143], maer moet alsdan de schade bij den coopman oft facteur gedragen worden, die tselve hadde mogen ende behooren te beletten.

12. Als den schipper in gebreke is van te laden de coopmanschappen die hij heeft aengenomen, tsij door argelist, gelijck gebeurt als hij onder de handt ander lieden goeden aennempt ende laeijt, oft door onachtsaemheijt, oft dat hij den overslach ende gissinge van de grootte van sijn schip ende wat hij soude connen laden qualijck heeft gemaeckt, ende dat den coopman daerdoore wort beschadicht, soo is den schipper gehouden hem sijne schade goet te doen.

13. Item, den schipper die sijne ladinge ontfangen heeft is gehouden terstont ende mette eerste gelegentheijt van weder ende wint sijne reijse aen te nemen ende te voorderen, sonder eenigen goeden wint, geselschap oft andere goede oorsaecke te verleggen oft voorbij te laeten gaen; ende oft hij anders dede, naerdijen hij met protest oft anderssints aensocht is geweest

p 92

om hem op de reijse te begeven, soude den coopman sijne schade ende verleth moeten oprechten.

14. Item, alle schippers ende schiplieden sijn schuldich goede toesicht te nemen ende sorge te draegen voort schip ende goet; ende oft door henne versuijmenisse, onwetentheijt, gebreck oft toedoen eenich perijckel, schade oft achterdeel daerinne geraeckte te commen, t'selve souden sij moeten oprechten ende betaelen [beteren][144], als vore.

15. Als de beschadicheijt toegecommen is door gebreck ende schult van den schipper oft van sijne schiplieden, oft dat die goeden anderssints door hen worden verargert oft vermindert, soo is den schipper gehouden de schade den coopman goet te doen ende te beteren, ten prijse als die goeden gegolden souden hebben ter plaetse daerop die gescheept ende gelaeden waeren.

16. Soo wanneer eenich schip geladen met coopmanschappen soo groot is ende diep gaet, dattet ter plaetse van de ontlastinge [ontlaedinghe][145] niet en soude connen aencommen, gelijck andere schepen, ende dat den schipper t'selve van begin aen den coopman niet te kennen en heeft gegeven, indijen men de coopmanschappen int geheel oft in deel moeten [moet][146] lossen, ende dat die bij ongevalle commen te verdrincken oft te water te blijven, alsulcke schade compt tot laste van den schipper, om den coopman daeraff te vergelden, ten prijse als voore.

17. Van gelijcken, als den schipper de goeden compt te lossen sonder wettige oorsake oft noot, ende dat die te waeter blijven, oft dattet verlies anderssints gebeurt door sijn oft sijnder schiplieden ongevarentheijt, versuijmenisse, toedoen oft schult, in dijen gevalle moet hij den coopman sijne schade oock oprechten, ten prijse als voore.

18. Maer als den schipper den coopman de diepte van sijn schip, als vore, aengegeven heeft, ende dat hij daeromme ter bestemde plaetse sonder lossinge niet en can aencommen, oft dat hij, vuijt eenige andere wettige oorsake oft noot, de goeden int geheel oft in deel moet lossen, ende dat die verloren gaen, daervan en heeft den schipper niet te draegen, maer staet t'selve ten laste ende perijckele van den coopman.

p 94

19. Als een schip gecomen is ter plaetse van sijne ontlastinge [ontlaedinghe], soo moet den schipper mette eerste gelegentheijt, ende ten lancxten binnen drije daegen daernaer, t'selve beginnen te lossen, ende de lossinge vervolgen sonder ophouden, ten waere daer merckelijck beletsel waere daerdore hij t'selve niet en coste gedoen, dies mach den schipper, de goeden vuijtten schepe geseth hebbende, die houden liggen tot sijnder versekerheijt, ter tijt ende wijlen den coopman de vracht ende andere ongelden betaelt, oft daervore hem vervucht [vergenuecht][147] heeft.

20. Den schipper is gehouden inne te staen voor de dieften ende gebreken van sijn schipvolck; maer aengaende de varende lieden oft passagiers, daervore en is den schipper niet gehouden te verantwoorden, alwaert dat hij selver die te schepe hadde ontfangen, behoudelijck dathij can bewijsen dattet gebreck van hun compt.

21. Als op den schipper, sijne schiplieden oft op de passagiers nijet te verhaelen en is, soo vermach den coopman te comen op de reeders, ende die moeten van henne diefte[148], versuijmenisse ende gebreken verantwoorden, ten waere sij het schip ende de vracht oft schiploon daervore wilden verlaeten, gelijck sij vermogen te doen soo wanneer den vrachtbrieff met hun ende op hennen naeme niet getrocken [gemaeckt][149] ende gecontracteert en is.

22. Maer als den bevrachtbrieff met hen selve ende op hennen naem soude aengegaen sijn ende gemaeckt, alsdan en mogen de reeders niet gestaen mits het schip ende de vracht abandonnerende ende verlatende ten behoeve van de laders, maer moeten van alles verantwoordden als den schipper selffs, die voor [door][150] sijne versuijmenisse, toedoen ende schult de schade veroorsaeckt heeft, ten waere int aengaen van de vracht anders besproken waere.

23. Alle schippers sijn gehouden, t'allen tijden als sij bij de reeders aen-gesocht sijn, goede rekeninge, bewijs. ende reliqua te doen van hen bewint ende handelinge, sonder ijet te mogen verswijgen ende achterwaerts te houden, op de verbeurte van twee hondert guldenen ten proffijte van de reeders, soo dickwijls ende menichmael als sij, des versocht sijnde, vierthien

p 96

daegen daernaer in gebreke sijn, ende desniettemin moeten sij de reeders oprechte rekeninge doen, ende bij gebreke van dijen alle schade oprechten, als voore.

§ 2.

Waertoe den coopman int laeden ende ontlaeden, ende andere ongevallen gehouden is.

24. Soo wanneer een coopman eenich schip heeft gehuert, moet tselve laeden op sijnen besproken ende behoorlijken tijt; ende oft hij tselve niet en dede, soo is den schipper des evenwel gehouden (als den coopman sulcx begeert, ende ter contrarien niet en is besproken) vijfthien daegen langer te wachten, mits bij den coopman betalende sijne lichdaegen, naert seggen ende goedduncken van de dekens oft andere lieden hun des verstaende.

25. Ende om te weten oft den coopman den voorschreven tijt van vierthien daegen begeert te genieten oft nijet, soo moet den schipper, naer den besproken ende gewoonelijcken tijt ende daegen, den coopman tot dijen eijnde bij proteste doen aenspreken; ende soo verre den coopman daerop nijet en antwoort ende tijt begeert, soo moet den schipper van sijne neersticheijt protesteren, ende daermede blijft hij van den coopman teenemael ontslaegen, ende mach elders sijn profijt doen ende soecken, sonder aensien van den coopman, die des evenwel hun [hem][151] de volle vracht moet betaelen.

26. Maer naer dijen, [indijen][152] den coopman den voorderen tijt van vierthien daegen [vijftien] (3) daegen begeert, ende nochtans durende den selven tijt niet en vollaeijt, soo moet den schipper daernaer ook protesteren van sijn verleth ende neersticheijt, ende desniettemin, als den coopman sulcx versoeckt, moet mette goeden (die alreede geladen ende t' schepe sijn) vertrecken, sonder naer eenige andere vracht te verbeijden, ende den coopman moet hem alsdan ook betaelen sijne volle vracht mette lichdaegen, indijen daer eenige sijn.

27. Ende oft den coopman binnen den besproken oft verlenghden tijt

p 98

geene goeden tschepe en dede oft en laeijde, in dijen gevalle is ende blijft den schipper, naer den proteste, van den selven coopman int geheel ontslagen, ende mach sijn proffijt soecken, ende desniettemin moet den coopman hem betalen de besproken vracht mette lighdaegen, indijen daer eenige geweest sijn, als vore.

28. Maer waert soo dat den schipper, durende den besproken ende verlenghden tijt, eenige andere goeden aennaeme te voeren, ende daernaer [daermede][153] winste ende proffijt dede, tsij vele oft luttel, tselve soude den coopman te stade commen, mits voort vertreck van den schepe daervan sijn verclaeren doende bij proteste, ende den schipper sijne vracht ende ligh-daegen betalende, als vore.

29. Onder den besproken ende [oft][154] behoorelijcken tijt van laedinge, noch onder de lighdaeghen en wort niet begrepen den tijt dat eenich schip op den ancker moet blijven liggen sonder in de have te mogen commen, vuijtdijen dattet geweest soude sijn in eenige besmette plaetse, maer beginnen de lighdaegen eerst naer d'overstrijck van den tijt die gestelt is totte verweiringe van de goeden.

30. Een coopman die eenige goeden bij chartepartije ofte generale bevrachtinge van een geheel schip heeft aenbesteet, indijen hij de reijse veranderen oft breken wilt, moet den schipper vuijt [buyten][155] schade houden. ende dijen aengaende int minnelijck accorderen met hem, bij advijs van goede lieden hun des verstaende, oft wel van de weth.

31. Maer als de coopmanschap is geladen ende bestelt [besteet], elck int besonder stucxgewijse[156], d'welck men heet flet passagiers ou flet à la ceuil-lotte (sic), ende dat den coopman die niet en soude begeiren te laden, oft, geladen sijnde, te ontlaeden, naerdijen t' cognossiement geteeckent ende den prijs geaccordeert is daervan moet hij metten schipper overcommen, oft anderssints soude hem de helft van den beloeffden prijs moeten betaelen.

32. Als eenich schip bij chartepartije oft generale vrachtbrieff wort aenge-nomen om ledich oft met eenige goeden buijten slants te vaeren, ende dat, aleer den schipper sijne reijse begint, hij ende tschip bij den prince oft hooger handt wort aengehouden om te dienen bij souldije, alsdan is den

p 100

coopman ende schipper van malcanderen ontslagen, sonder d'een in den anderen gehouden te sijn.

33. Maer als den schipper met sijn schip wort aengehouden ende gearresteert sonder souldije, ende dat hij daerdoore beleth wort sijne reijse (daerop hij bij chartepartije aengenomen is) te doen, hoe wel den coopman ende schipper oock alsdan van malcanderen ontslagen sijn, soo moeten sij d'een den anderen nochtans helpen draegen de costen ter oorsaecke van dijen gedaen.

34. D'welck oock plaetse heeft als een schip alhier bij chartepartije is aengenomen om te vaeren ter plaetse daer ondertusschen oorloge ende ander beletsel oprijst, daerdoore den schipper oft coopman sijne aengenomene reijse soude mogen oft moeten staecken, want is in dijen gevalle den coopman ende schipper ter weder sijden oock ontslagen, behoudelijck vergeldinge van de costen op de reijse gedaen [als vooren][157].

35. Maer als het schip alleenlijck is ende [oft ][158] wort gelaeden bij cueillotte oft bij besondere cognossementen oft vrachtbrieven, ende dat tselve daernaer wort gearrestcert oft beleth te reijsen vuijt oorsaecke hiervore geruert, alsdan sijn den coopman ende schipper teenemael van den anderen ontslaegen, sonder dat sij, ten aensiene van eenige costen, in malcanderen gehouden sijn.

36. Ende oft gebeurde dat eenich schip aengenomen wordde om elders buijten dese Nederlanden te vaeren. ende aldaer geladen te worden op sekeren bespreeck loon [besproken loon][159]; ende dat tselve ter plaetsen van de ladinge worde aengehouden van hooger hant, soo dattet nijet en coste gelaeden [160], oft dat den coopman, om eenige redenen, sijn goet niet en wilde aventueren oft laden, in dijen gevalle is de huere verschenen ende moet den coopman de selve betaelen.

37. Maer indijen tschip, buijten slants wesende, aldaer werdde gehuert om elders oock buijten slants te varen [te laeden][161], ende dat tselve ter plaetse van de ladinge, sonder schult oft toedoen van den coopman, worde gearresteert van de hooger hant, oft datter verboth worde gedaen aen den

p 102

schipper van geene goeden aldaer te mogen innemen oft laeden, soo is den coopman niet gehouden den schipper voorder te betaelen dan sijne halve vracht, tsij dat hij de goeden op sijnen boden [bodem][162] heeft gehadt ofte niet.

38. Indijen eenige goeden oft coopmanschappen den schipper onderwegen affgenomen oft berooft worden, daervan en is den coopman hem geenen loon schuldich, ten ware alsuleke goeden de wevers [roovers][163] ende vijanden waeren overgelaeten bij maniere van compositie, ende dat die oversulcx gebrocht worden in groote avarie, in welcken gevalle den loon soude moeten betaelt wordden in der manieren hieronder verbaelt.

39. Soo wanneer de geladen goeden teenemael vuijtloopen, smilten, verstroeijen oft anderssints int geheel verderven ofte te niette gaen, alwaert dat tselve oock gebeurde bij natuerlijck gebreck oft naeckt ongeluck, sonder schult van den schipper ende schiplieden, alsulcke goeden mach men ter plaetse van de ontladinge teenemael, aleer die ter eerden sijn, verlaeten, ende alsdan en is men den schipper van alsulcke goeden geene vracht schuldich.

40. Item, alwaert dat de goeden maer voor een deel en smolten, vuijtliepen, verstroeijden oft anderssints minder oft erger werden, soo verre de selve niet verdeijlt en sijn, ofte anderssints scheijbaer [en][164] sijn bij vaeten, tonnen, baelen, packen, coffers, fardeelen, stucken oft anderssints, soo en vermach den coopman die oock niet te scheijden, om die voor een deel te behouden ende voor d'andere te verlaeten, ende naeradvenant de vracht te verminderen; maer willende van de vracht int geheel oft int deel ontslaegen sijn, moet alle de goeden verlaeten gelijck die sijn, ende alsdan en is hij geene vracht schuldich.

41. Maer soo wanneer de goeden scheijbaer sijn, bij vaeten, tonnen, baelen, packen oft anderssints, ende datter eenige van de selve vaten, tonnen, packen oft andere scheijbare deelen, stucken oft hoopen, int geheel oft in deel maer bedorven oft verargert sijn, daervan mach den coopman de gansche ende geeve, oft alsulcke als hem. belieft, naer hem nemen ende behouden, mits daervan betalende de vracht, ende d'ander daervoor aen

p 104

den schipper verlaeten, behoudelijck dat hij tselve doet aleer de goeden ter aerden sijn, als boven.

42. Ende om te weten oft de tonnen oft vaeten, daerinne eenige wijnen, olie oft dergelijcke smiltwaeren ofte vuijtloopende waeren gesonden werden, int geheel oft ten deel vuijtloopen ende ijdel sijn ofte nijet, soo vermach den coopman ter plaetsen ende tijde van de ontladinge drij mael op de tonnen oft vaeten te cloppen, ende daernaer moet hij vercleiren oft hij die begeert naer hem te nemen ende behouden, oft nijet.

43. Maer alsser ter plaetse van de ontladinge affslach op goeden gecommen is, alwaert oock dat den selven soo groot waere dat de goeden niet meer oft min dan den loon van den schipper souden mogen gelden, daerom en vermach den coopman die voor den loon niet verlaeten, soo wanneer die anderssints ter plaetse in goede gesteltenisse aengecommen sijn, maer moet den loon ten vollen betaelt worden.

§ 3.

Van bodemmerije[165], ende hoe ende wanneer den schipper hem mach verbinden oft de geladen goeden vercoopen.

44. Alle reeders oft schippers die [n] eenich goet is toebehoorende, vermogen, tot oprustinge ende provisie oft voorraet van den selven schepe, oft anderssints, daerop gelt te nemen bij bodemmerije, dat is op versekerheijt van den bodem ende toebehoorte van dijen, met toesegginge van seker gewin indijen het schip ter bestemder plaetsen aencompt oft sijne reijse volbrenght, ende van nijet te hebben indijen het schip verloren gaet.

45. Dies en mach tgene men alsoo voorts vertreckt [voor het vertreck][166] van den schepe op de bodemmerije is nemende, niet meer bedraegen dan de twee derdendeelen vant geene 't schip met sijn geschuth ende andere toegewanten ende gereetschap weerdich is, sonder 't schip, geschut oft toegewanten in dijen gevalle te mogen doen versekeren, gelijck onder den titel van Verseeckeringe naerder geseght wordt.

p 106

46. Ende oft de reeder oft schipper meer op bodemmerije hadde genomen, ende dat tschip verloren ginck, soude evenwel gehouden sijn voor alle de penningen die sij daerop genomen souden hebben; ende waere de bodemmerije versekert, soude de betaelinge van den reeder oft schipper de versekeraers te stade commen; ende oft sij daerenboven tschip, geschuth oft andere toegewanten oock hadden doen versekeren, souden den prijs van de versekeringe verliesen, ende daerenboven gestraft worden naer gelegenheijt van der saecken.

47. Als een sehip alhier noch te land is ter plaetsen van de eerste ladinge, ende dat den schipper tselve schip nijet toe en compt, soo vermach hij daerop geene bodemmerije te nemen, ten waere om tselve schip te rusten oft versien, sonder wete oft wille van de reeders die alhier present [tegenwoordich][167] oft anderssints bekent sijn, maer moet daermede laeten geworden de selve reeders, ende oft hij anders dede, soude wesen van onweerden.

48. Item, een schipper, al hadde hij de reijse aengenomen, ende dat hij oock in noode van gelde waere, en mach daeromme 't schip sijne reeders toebehoorende sonder hen consent niet vercoopen noch vertieren, noch oock penningen lichten bij bodemmerije, soo lange daer gelt op tamelijcken wissel te vinden is, dan, moet hem in sijnen noodt metten wissel behelpen, ende daervoor sijn de reeders oock gehouden.

49. Maer als den schipper, door storm, gewelt oft vreese van de seeroovers, ter plaetse wort gedreven daer geene penningen op wissel te becomen en sijn, soo vermach hij, int gebreck ende noot wesende, oock gelt op bodemmerije te lichten, behoudelijck [dat][168] hij niet meer en neme dan tottet vierendeel vant gene den bodem weerdich is, ende dat [hij][169] bij gelooffweerdige persoonen naermaels doet blijcken van den selven noot.

50. Ende oft den noot soo groot waere dat hij mettet vierendeel van de weerde van den bodem hem niet en soude connen behelpen oft toecommen, soo mach hij oock op de bodemmerije meerdere sommen nemen, tot soo vele als hij van doene heeft, mits dat hij van den meerderen noot alsdan int besonder doet blijcken, als boven.

51. De bodemmerije oft verbintenisse vant schip moet gedaen worden

p 108

voor de weth van de plaetse daert gelt opgenomen wort, oft ten minsten voor notaris ende getuijgen, [ende d'instrument moet inne houden dat de schepenen oft notaris ende getuijgen][170], tegenwoordich sijn geweest doen het gelt getelt worde.

52. Een schipper en mach, tot onderhout van sijn schip ofte andere voor-deringe van sijne reijse, geene goeden van sijne ladinge te coope stellen oft anderssints versetten, vertieren oft vervrempden, soo lang hij opt schips-bodem wissel oft bodemmerije vindt; ende tselve niet vindende, mach die goeden vercoopen. behoudelijck dat hij niet en gaet boven tvierendeel van de weerde van den schepe ende dat hij tselve, doet in der manieren hieronder [hierboven][171] verhaelt.

53. D'welck oock plaetse heeft soo wanneer eenich schip innavigabel wort, ende dat men, om tselve wederomme vaerbaer ende bequaem te maecken totte reijse, eenige costen moet doen; want en mach den schipper de gelaeden goeden daeromme int geheel oft in deel oock niet vercoopen, vertieren oft versetten, maer moet gelt tot dijen eijnde bij bodemmerije oft wissel opnemen, als voore.

54. Ende oft er geenen wissel oft bodemmerije te vinden en waere, ende dat den schipper, in sijnen grooten noot, ofte tot bewaernisse ende beneficië-ringe van de goeden, gereede penningen van doene hadde, soo mach hij, om meerderen noot ende schade te verhueden, gaen bij den rechter van de plaetse, ende versuecken datter ijmant neffens hem van rechts wegen worde geordonneert, om een deel van de selve goeden te vercoopen; ende daervan, mitsgaeders van de vercoopinge dijenopvolgende gedaen, moet den schipper wettich bescheet medebrengen.

55. Soo wanneer de schipper compt ter plaetsen daer hij geen wissel of bodemmerije en can vinden, noch goeden heeft geladen die hij aldaer gevuechelijck, sonder meerder achterdeel ende schade, can vercoopen, om hem in sijnen noot, als voore, daermede te behelpen, in dijen gevalle mach hij, met raede van sijne schiplieden, oock de touwen ende coorden met andere gereetschappen van den schepe, nijet oft het minst noodich wesende, yersetten oft vercoopen.

p 110

56. Een schipper die eenige geladen goeden vercocht heeft vuijt noot, tot sijnen behoeve, als vore, is gehouden den coopman, die sulcke goeden toebehooren, de selve te betaelen naer advenant dat die ter bestemder ende ter bevrachte plaetse souden gegolden hebben, ende mits dijen moet den coopman, die sulcke goeden toebehooren, hem oock voldoen van sijne volle vrachte, soo wel van den goeden onder wegen vercocht als van de gene die onvercocht sijn gebleven.

57. Ende oft men bevondt dat den schipper sonder noot de goeden oft touwen hadde vercocht, verseth, vertiert oft vervrempt, oft dat hij op den bodem van den schepe oock wissel ofte bodemmerije hadde genomen, anders oft voorders dan hiervooren is geseijt, soude den coopman oft reeder de schade moeten oprechten, ende desniettemin worden gestraft naer goetduncken van de heeren.

58. Bodemmerije tot nootelijcken incoop van eedt- ende drinckwaeren, tot rustinge, vermaeckinge oft behoudenisse van den schepe gedaen. Heeft recht van pantschap op den selven schepe, toegewanten ende vrachtloon van dijen, ende gaet voor alle andere schulden daervooren t'selve van te vooren is verbonden; ende de leste gaet altijt voor d'eerste, behoudelijck [dat] den loon van de schipluijden altijts voorgaet.

59. Item, die aen de reeders, oft [aen den] schipper, bij hennen last, gelt op bodemmerije heeft gegeven, die heeft na den verschijndach van de selve bodemmerije de reeders oock personeel verbonden, ende gestaen alsdan de reeders niet mettet verlaeten oft abandonneren van den schepe, maer moeten de schult een voor al betaelen, al oft die bij hun selve waere gemaeckt, alwaert oock dat die penningen totte nootelijcke vermakinge oft behoudenisse van den schepe niet en waeren bekent.

60. Maer als de bodemmerije is gedaen metten schipper, sonder besonderen last daertoe te hebben van de reeders, soo en sijn de selve reeders niet voorder gehouden dan tot abandonnement oft verlatinge van den schepe ten behoeve van de gene die t'gelt gegeven hebben; ten waere nochtans dat t'selve waere gedaen tot nootelijcke vermaeckinghe ofte behoudenisse van den schepe, alswanneer sij sijn gehouden als voore.

p 112

61. Alsser vele persoonen gelt gegeven hebben op een schip ter plaetse daert affvaert, gaet d'outste gevinge voor, behoudelijck dat die is gedaen metter daet, sonder vernieuwen vau eenige voorgaende schult; maer is t'gelt onderwegen op de reijse gegeven tot noodelijcke vermakinge ofte behoudenisse vant schip, soo gaet den lesten gever voor.

62. Soo wanneer ijmant eenich gelt aen den schipper ten achteren is, ende dat hij daertoe ander gelt leght, ende van den schipper obligatie nempt al oft alle de penningen op de toerustinge ende provisie van den schepe waeren gegeven, om daermede voor de andere crediteuren te gaen, die verliest sijne preferentie van alles, ende wort, om sijn bedroch, naer alle andere crediteuren gestelt, oock ten aensiene vant gene hij metter daet totte oprustinge oft provisie van den schepe gedaen heeft.

63. Item, die eenich gelt totten schepe op bodemmerije gegeven heeft, als vore, ende t'selve sesse weken naer tvolbrengen van de reijse laeten onder den schipper, sonder hem daeromme rechtelijck te maenen ende vervolch daeroppe te doen, en connen daermede geen achterdeel doen, noch aen de reeders van den schepe, noch aen andere die naermaels daerop gelt oft eetwaeren gedaen hebben tot andere reijsen, maer worden verstaen alleen t'gelooff van den schipper gevolcht te hebben.

64. Ende oft tot versekerheijt van alsulcke schult oft bodemmerije borge waere gestelt, oft dat men die hadde doen versekeren, soo soude die borgen ende versekeraers daeraff ontslaegen sijn, soo wanneer de reijse is volbrocht ende dat t'gelt sesse weecken daernaer, als voore, is gelaeten onder den schipper, sonder hun consent.

65. Gelt oft [op][172] proffijt oft bij maniere van bodemmerije op de schepen gegeven, en draecht geene andere avarie dan van seeworpen ende andere diergelijcke schaden ende oncosten, die gedaen ende geleden worden tot conservatie ende bewaerenisse van lijff, schip ende goet, ende sonder de welcke henne bodemmerije ende schult oock mede verloren soude sijn geweest.

p 114

§ 4.

Van avarie, ende eerst van avarie grosse die geschiet door schipbrekinge ende strangen, ende waertoe het schipvolck alsdan gehouden is.

66. Voor avarie wort gehouden alle schulden [schaden][173], last, oncost ende verlies, d'welck door storm, onweder oft anderssints t'schip oft goeden, int laeden oft ontlaeden, oft oock onderwegen, in ofte buijten de havenen overcompt; ende is drijerhande, te weten : avarie grosse, avarie simpele ende avarie commune.

67. Avarie grosse is [de schaede][174] daerinne men met opgesetten wille valt, om meerder verlies te verhueden, als int schip te strangen, mast oft cabelen te cappen, seeworpen te doen, rantsoeneringe [van][175] t'gene bij seeroovers ende vijanden aengetast oft genomen is, ende generalijck alle schaden ende oncosten die men lijdt oft doet[176] om lijff, schip ende goet [te bergen][177] te bewaeren.

68. Als het schip geraeckt te breken in eenige landen, waer het sij, soo sijn de schipper ende schiplieden gehouden t'goet te reeden [redden] ende te bergen, soo sij meest ende best connen; d'welck doende, ende anders niet, moet den schipper de cooplieden [de schiplieden][178] van sijnentwegen betalen henne huere oft vrachtloon, ende totten dijen, van de geberchde goeden wegen, redelijcken berchloon, soo verre hij daertoe gelt heeft; indijen nijet, moet hun brengen ter plaetsen daer het schip heeft toebehoort[179], om aldaer betaelt te wordden.

69. Alwaert dat den schipper oft coopman de schiplieden hadde toegeseght de helft, derdendeel oft vierendeel van t'gene sij bergen souden, dijenniettegenstaende en souden sij niet meer mogen heijsschen dan t'gene hun daervan[180] rechtelijck soude toegeseght worden bij persoonen hun des verstaende.

70. Soo wanneer het schip onderwegen compt te breken ofte te bederven,

p 116

ende datter eenich goet gebercht wert, soo moet den schipper, om sijne reijse te volbrengen, t'selve schip terstont doen hermaken, indijen men bij advijse van den meestendeel van de schiplieden bevindt dattet binnen den tijt van eender maent hermakelijck is; ende alsdan is den coopman schuldich mette verberchde goeden te verbeijden, ten sij dat hij, om die naer hem te nemen, metten schipper overcomme van den vrachtloon.

71. Ende oft het gebroken oft bedorven schip binnen eene maendt niet hermakelijck en waere, ende dat de schipper aen de [ende][181] coopman niet eens en costen geworden aengaende den voorderen tijt dien men soude hebben te verbeijden, soo vermach ende moet den schipper, soo haest alst mogelijck is, een oft meer schepen hueren, ende de geberchde goeden brengen ter besprokene plaetse; ende tselve gedaen wesende, tsij metten voorschreven hermaeckten oft gehuerden schepe, moet den coopman hem betaelen sijnen vollen vrachtloon van de selve geberchde goeden.

72. Maer oft daer geene schepen te becommen en waeren, oft dattet goet soo bedorven, oft den tijt van den jaere soo verloopen waere dattet niet geraeden en waere daermede voorts te vaeren, ende dat men daeromme tgoet moeste vercoopen, soo moet tselve geschieden ten verclaeren oft bij decrete van den rechter aldaer, ende moet men de penningen laeten in handen van den sobrecargo [soprocargo][182], oft bevelhebber van den coopman, indijen die tschepe is, oft anderssints van eenen derden bij den rechter daertoe te noemen, om daervan bij den [aen den][183] eygenaer rekeninge ende bewijs te doen.

73. Ende in dijen gevalle gestaet den coopman mits den schipper betalende naer advenant dat sijne reijse vercort ofte vermeerdert is, ende tgoet gebercht ende gesalveert is, sonder in eenige voordere compositie.oft loon gehouden te wesen; ende tselve heeft oock plaetse als den coopman selver een schip heeft gevonden bequaem om te vaeren, ende dat de schipper daermede niet voorts en soude willen, want soude alsdan den coopman oock gestaen mits hem betaelende naer advenant van de reyse, als vore.

74. Als een schip bij storm oft ander ongeval compt te breken, ende datter eenige goeden worden gebercht, gerust [gevischt][184], oft met

p 118

duijekers vuijtgehaelt, die en comen niet en verdeijlinge van groote avarie, maer volgen den genen die de selve toebehooren, sonder de andere verlore ende beschadichde goeden ter saecken van dijen te derven vergelijcken.

75. Maer als men, om schipbrekinge te verhueden, met opgesetten wille ende bij gemeijnen advijse vant meest van de schiplieden te lande seth ende [oft][185] stranght, ende datter eenige goeden werden gebercht, alsdan compt de geheele schade in avarie, niet alleen over alle de goeden ende t'schip, gelijck men in andere avarien gebruijckt, maer oock mede over de geheele vracht van den schipper, ten eijnde hij, vreesende sijne schade, des te meer mach arbeijden om het strangen te verhueden.

76. Dies vermach de gene wiens goeden gebercht[186] sijn, alsdan in groote avarie ende gemeijne verdeijlinge oock te brengen d'oncosten die men heeft willen [moeten][187] doen om de selve goeden te bergen, te droogen, in wesen te stellen, die t'herlaeden ende voorts te vueren, tsij in de oude hermaeckte oft nieuwe gehuerde schepen, mette volle huere van den schipper ende tamelijcken berchloon van de schiplieden, ende allen t'gene daeraene cleeft.

77. Ende oft ijmant van de bootsgesellen int bergen van de goeden, oft anderen dienst van den schepe waere beschadicht, gequetst, verminckt oft ter doot gecommen, soo vermach men in avarie grosse oock te brengen den oncost dien men doet om den gequetsten oft verminckten te genesen, de beschadichde henne schade op te rechten, de dooden te begraeven, ende henne weduwen ende kinderen eenige tamelijcke ende redelijcke vergeldinge te doen.

78. Item, alsser geloften oft bevaerden aen Godt ende sijne heijligen, ten tijde van de schipbrekinge oft anderen noot van den schepe, worden gedaen oft beloeft, ende dat die tamelijck ende matelijck sijn, die moeten volbrocht worden tot gemeijnen [laste, ende den][188] cost, dien men daeromme doet, wort gebrocht ende gerekent voor groote avarie, als vore.

p 120

§ 5

Avarie grosse bij mast oft cabelen te cappen, ende seeworpen, ende hoe ende wanneer men de selve doen mach.

79. Soo wanneer eenich schip in noot compt, ende den schipper goetdunckt dat men, tot behoudenisse van lijff, schip ende goet, eenich goet behoort te worpen, schip te strangen ofte den mast, cabelen oft ijet anders aff te houden, te kerven oft te laeten drijven, indijen den coopman oft sijns last hebbende tschepe is, soo en mach den schipper daertoe niet commen oft hij moet hem spreken ende vraegen wat hem goetdunckt.

80. Ende alwaert dat den eoopman oft sijnen bevelhebber sulcx niet goet oft noodich en vonde, soo mach den schipper des evenwel doen, bij advijs ende goetduncken van den meestendeel van sijne schiplieden; des moeten sij, te lande commende, onder eedt verclaeren ende sweiren sulcx noodelijck geweest te sijne, ende dat, naer weijgeringe van den coopman oft sijnen bevelhebber, sulcx is geschiedt bij hennen advijse.

81. Als een coopman oft sijnen bevelhebber niet tschepe en sijn, soo moet den schipper, aleer het schip te strangen, oft ijet te cappen oft worpen, daerop advijs nemen met sijne boetsgesellen, ende soo verre sij, oft het meestendeel van dijen, tselve noodelijck vinden, mach alsdan daertoe commen, mits de boetsgesellen, te lande gekeert wesende, den eedt doende, als vore.

82. Dies is den schipper gehouden, als den noot sulcx verheijst, goede toesicht te nemen ende te besorgen dat men eerst worpe tgene swaerste van gewichte ende minst van prijse is, ende dat den coopman in ende door tworpen van de goeden soo luttel worde beschadicht als eenichssints mogelijck is.

83. Soo wanneer [men], door onweder oft anderssints, tottet worpen van de goeden moet commen, soo moet men altoos beginnen van de oude gewanten van den schepe, als van de oude anckers, cabels ende geschut, die vele wegen ende luttel weerdich sijn, ende helpt tselve noch niet, totte coopmanschappen die gelegen sijn tusschen de twee overloopen van den schepe.

(1) Manuscrits d'Anvers et de la Commission.

p 122

84. Ende soo verre men voorder moet commen, ende datter onder de coopmanschappen in den gront liggen olievaten, die moeten eerst geworpen sijn, ende als tselve de andere geladen coopmanschappen niet en soude letten, soo mach men oock de olievaten, voort worpen van alle andere coopman-schappen, inslaen, ende voort gereetste d'olie mette pompe vuytpompen, als stillende oft versoetende eenichints de baeren van de see.

85. Als den schipper sijn schip heeft overladen oft onbehoorlijck gelaeden, oft [als][189] op den overloop, in den boot oft anderssints, ende dat men daeromme moet worpen, strangen oft kerven, oft dat de goeden anderssints daerdoor eenige schade lijden, compt alleenlijck ten laste van den schipper, reeders oft [ende][190] schip, sonder dat men tselve mach brengen in avarie.

86. Men mach oock in avarie oft verdeijlinge als gemeijne schade niet brengen tgene bij onweder, kracht van winden oft ander ongeluck aent schip oft goet wort getrocken, [gebroken][191], gestranght, verdorven oft verloren, maer tselve compt ende blijft alleene ten laste van de gene die de selve goeden toebehooren.

87. Soo wanneer daer eenige geworpen goeden oft waterdrieften worden gevist oft met duijckers vuijtgehaelt, ende dattet schip, daervuijt den worp gedaen is, naermaels gaet verloren ofte voorder beschadicht wort, alsdan en is den eigenaer van de selve goeden niet gehouden d'eijgenaers van de andere verloren oft beschadichde goeden daervan oft ter saecken van dijen eenige vergeldinge te doen.

88. Maer oft het schip, daervuijt den worp gedaen is, te lande quaeme, soo vermach den eijgenaer van de geviste oft vuijtgehaelde goeden dijenniettegenstaende [die][192] oock te brengen in avarie oft verdeijlinge[193] van schade, ende heeft dijenaengaende sijnen keus, oft hij tselve begeert te doen, oft wel sijne geviste goederen daervuijt te houden, ende voor soo vele hij noch te schepe mach hebben in verdeijlinge ende contributie te commen, als voore.

89. Alsser worp van goeden gedaen is daerdoore d'andere gebercht ende

p 124

behouden worden, ende dat den eijgenaer van de geworpen goeden sijne schade wilt verhaelen bij groote avarie opt gene dat behouden is, soo moet den schipper sijne vracht daervan in de gemeijne verdeijlinge oock ponts ende schellincx gewijse goet gedaen worden, als tot gemeijne bewaernisse gedaen sijnde.

90. Niemant en mach eenige geworpen vlottende goeden ofte waterdrieften aenveerden ende achterwaerts houden; ende oft sulcx geschiede, ende dattet eenen schipper oft schipman ware, soude gestraft worden metten vuere, ende waert een ander, mette galge, ende souden desevenwel de aengehoude goeden moeten wedergekeert worden, daer ende soo dat behoort.

91. Geworpen goeden oft waterdrieften, die borgers van Antwerpen oft andere connen thoonen hun toe te behooren, mogen bij de selve altoos aenveert worden, mits betaelende den gewoonelijcken berchloon, sonder dat den heere daertoe eenich recht is hebbende.

§ 6.

Avarie grosse bij bevechtinge ende beroovinge vant schip, ende hoe men de genomen goeden ende schepen mach composeren oft lossen.

92. Als een schip bij seeroovers, openbaere vijanden ofte andere met gewelt aengetast ende bevochten wordt, ende dat t'selve ontcompt, soo wort voor avarie grosse gehouden den sleet vant poeijer, ijsere clooten ende andere munitien van oorloge die int vechten gebeurt, ende alle andere schade ende verlies die het schip, met sijn geschuth ende andere toebehoorten, oft de gelaeden goeden, daerdoore commen te lijden.

93. Item, voor avarie [grosse][194] wort gehouden de voldoeninge van de tamelijcke ende matelijcke geloften oft bevaerden, die men int vechten[195] tot Godt ende sijne heijligen doet ende beloeft, mitsgaders d'oncosten die men doet om de gequetste ende verminckte schiplieden te genesen, de beschadichde te vergelden ende de dooden te begraeven, de weduwe ende kinderen eenige vergeldinge te doen, gelijck hiervoore oock is geseght.

p 126

94. Item, als men door vreese ende vervolgen van den vijant oft seeroovers[196], oft oock door tempeest, leckheijt van den schepe, oft anderen extraordinarissen noot mettet schip eenige reede oft havene moet inloopen, daermen anderssints nijet gecommen en soude sijn, ende dat daerdore eenich verlies, schade oft oncost veroorsaeckt wort, tselve wordt oock gehouden voor avarie grosse.

95. Item, alst schip overweldicht ende tgoet metten schipper aengehouden wort, indijen den schipper, naerdijen de seijlen hem affgenomen sijn, andere seijlen becompt ende alsoo met schip ende goet ontgaet, alsulcke seijlen, metten oncost die den schipper heeft gedaen om behoudelijck te ontcommen, wordt oock gebrocht in avarie grosse.

96. Ende alsulcke seijlen blijven den schipper, alwaert dat die beter waeren dan die gene die hem affgenomen sijn; ende waeren die erger, moet hem de minder weerde desniettemin goetgedaen worden, omdat [opdat][197] hij des te meer verwillicht worde om in dijer gelijcken gevalle sijn beste te doen om mette goeden t'ontcommen.

97. Item, als eenige schepen oft coopmanschappen bij seeroovers, openbaere vijanden oft andere, gerooft oft genomen, oft anderssints in hun gewelt gecommen sijn, ende dat men die heeft gerantsonneert oft doen rantsonneren, oft wel daerop in compositie is gecommen (gelijck men vermach te doen), alsdan wort den prijs van alsulcke lossinge ende compositie gehouden voor groote avarie, als vore.

98. Maer waert dat de seeroovers oft vijanden de geladen coopmanschappen oft wel de cabels oft ander gewant[198] van den schepe int geheel oft in deel naemen, de selve coopmanschappen oft [ende][199] toegewanten van den schepe en commen in geene avarie om die te brengen ten laste vant gene niet genomen en is, maer sijn ten laste van de gene die de selve aengaen.

99. Wel verstaende, dat als men goet ende geraeden vint eenighe van de goeden oft toegewanten van den schepe de roovers ofte vijanden over te geven oft te laeten volgen, bij maniere van lossinge, rantsoen oft compositie, om de reste te behouden, alsulcke verlies alsdan wort gehouden ende verdeijlt over schip ende goet, als avarie.

p 128

100. Indijen de roovers oft vijanden den schipper sijnen loon van de genomen goeden geven oft betaelen, oft in plaetse van dijen hem eenige in handen laeten oft geven, gelijck dickwils gebeurt opdat den schipper luttel oft geen weir en soude doen, oft om andere oorsaecken, alle de selve goeden moet hij de eijgenaers wederkeeren, mits hem doende betaelen naer advenant vant gene gebercht oft bewaert is.

101. Ende oft de roovers oft vijanden den schipper den loon oft vracht hadden betaelt met gereede penningen, oft in andere waeren ende coopman-schappen, die sij te voren bij oft onder hun hadden, tselve moet den schipper brengen in gemeijne baete, om verdeijlt te worden bij maniere van avarie overt schip ende goet, als voore.

102. Als den schipper binnen de eerste acht daegen naert nemen oft rooven van den schepe eenighe tamelijcke compositie mette roevers oft nemers can gemaecken, tselve vermach hij te doene, alwaert dat hij ter plaetse waere vandaer hij eenichssints soude connen verbeijden oft schrijven; ende alsulcken accord oft compositie moet den reeder ende coopman van weerden houden ende gedraegen [al][200] oft sij oft henne bevelhebbers die selver hadden gemaeckt.

103. Maer als den schipper binnen de eerste acht daegen geene compositie en can gemaeeken, ende dat hij ter plaetsen is dat [daer][201] hij gevuechelijck can gebeijden, soo en mach hij daernaer tot geene lossinge oft compositie verstaen sonder vooral aen den coopman oft sijne reeders de wete te doen van dat tschip ende goet genomen is, om daerop hun consent ende bewillinge te hebben.

104. Ende oft den schipper ter plaetse waere, daer hij niet en soude connen verbeijden, oft op sijn schrijven antwoorde hebben, oft [om][202] tot meeste proffijte de goeden te lossen, alsdan en is niet van noode dat men daervan eenige wete doet ofte daerop eenich consent verwachte, maer is genoech dat men de selve lossinge doet met advijs ende goetduncken vant meestendeel van den schipvolcke.

105. Niettemin, soo verre den reeder, coopman oft sijnen lasthebber selver opt schip waere, alsdan en soude den schipper voor oft naer de acht

p 130

daegen sonder sijnen wille egeene compositie mogen doen, dan vant gene hem selver aengaet, ende al en waere hij niet tschepe, ende dat men hem geene wete en coste doen, als voore, soo en soude den schipper evenwel tot geene hoogere lossinge oft compositie mogen commen dan van vijffen-twintich ten honderden.

106. Ende oft den schipper, int affwesen van den reeder, coopman, oft van sijnen facteur oft bevelhebber, voor oft naer de acht daegen hooger lossinge oft compositie hadde gemaeckt, en soude den coopman oft reeder niet hooger gehouden sijn de selve van weerden te houden, ten waere men bevonde dat die naer gelegentheijt van der saecken noodelijck oft oorboirelijck waere geweest.

107. Als eenige schepen oft goeden gerantsoenneert sijn, ende dat daerop gelt wort getrocken, soo moet den coopman oft eijgenaer de wisselbrieven accepteren enide betaelen, behoudelijck dat die niet en commen boven de vijffentwintich ten honderden, als vore, ende bij gebreke van dijen sijn gehouden in alle schaden ende interesten, soo van de wisselen ende herwis-selen, metten protesten ende andere oncosten daeroppe gevallen.

108. D'welck al te verstaen is ingevalle den coopman oft eijgenaer hem tschip oft goet noch soude willen aendraegen, sonder tselve te verlaeten oft daervan te vertijden; want als hij te vreden soude sijn daetoe te commen, ende daervan, voor date van ander verlies, sijn verclaeren ende de wete aen den schipper doet, daermede moet ende mach hij gestaen, sonder in de oncosten van de lossinge oft ransonneren ende dependentien, aenhangen oft gevolch van dijen eenichssints gehouden te sijn.

109. Behoudelijck nochtans dat, soo verre den coopman oft eijgenaer, naer voorgaende wete, de rantsonneringe hadde bewillicht, oft dat die Waere gedaen bij sijnen facteur oft sobrecargo, hij alsdan mette vertijdinge ende verlatinge van de goeden oft schepen niet en mach gestaen, maer het rantsoen mette oncosten van dijen alsdan int geheel moet draegen oft helpen draegen, als vore.

110. Soo wanneer de goeden bij vijanden sijn aengehaelt, ende dat die alreede[203] sijn gebrocht onder eenige admiraliteijt oft andere justitie, alsdan en mach den schipper daerover geene compositie maecken sonder

p 132

den coopman daeraff de wete te doen, ende van hem antwoorde te hebben ; ende oft hij anders hadde gedaen, en soude den coopman niet gehouden sijn de selve van weerden te houden, ten waere dat men bevonde dat die, naer gelegentheijt van der saecken, nootelijck ende oorboirelijck waere geweest, als vore.

111. Als de compositie vant goet ende schip is gedaen, daerinne moet den schipper sijn deel draegen naer advenant de weerde van sijn schip oft vrachtloon, ten keuse van den coopman; ende oft de roovers oft vijanden tschip hadden laten gaen ende alle de coopmanschappen behouden, die men naermaels bij compositie wedercrege, daerinne en heeft den schipper niet voorder te draegen dan naer advenant van den vrachtloon van de selve coopmanschappen.

112. Maer om den vollen vrachtloon te genieten, is den schipper alsdan gehouden de coopmanschappen wederomme te laeden ende voorts te vueren; ende oft hij, naer behoorelijcke protestatie, tselve naer [binnen][204] een maent niet en wilde noch en coste doen, soude bij contributie niet voorder worden betaelt dan naer advenant dat hij de goeden gevuert heeft, tsij dat hem de vrachtloon toegeseght is, oft bij charte partije oft cognossement.

113. Als bij compositie oft met vonnisse is geseght dat den coopman aen den aenhaelder, nemer oft inbrenger vant goet de schipvracht soude betaelen, hem tgoet latende volgen, gelijck gebeuren soude mogen als een schip onder t'decxel van vrintschap[205] genomen is, ende dat de goeden gebrocht sijn ter plaetse daert den coopman voordeelich is, alsdan en is den coopman niet gehouden den schipper de vracht te betaelen dan totte plaetse daer de goeden genomen sijn.

114. Maer als den aenhaelder oft nemer van den schepe den schipper van sijne vracht heeft betaelt, gelijck somtijts gebeurt, soo hier boven is geseght, alsdan en is den schipper niet gerecht om eenigen loon van den coopman te heijsschen, maer ter contrarien moet allent gene hij ontfangen heeft gebrocht worden in avarie ende verdeijlinge, als vore; ende indijen men

p 134

bevint [bevont][206] dat tschip bij gebreke van behoorlijeke weir waere aen- gehaelt ende de goeden daervuijt genomen, souden [soude][207] staen tot straffe ende goetduncken van de weth.

115. Als eenich schip mette goeden genomen is, mach den coopman den schipper doen aensoecken oft hij mede begeert te verstaen totte lossinge ende [oft][208] rantsonneren; ende indijen de sommatie oft aensoeck is gedaen aen den persoon, soo is den schipper gehouden binnen xxiiij uren opentlijck te vercleiren sijne meijninge, oft, indijen die is gedaen tsijnen huijse, moet die doen binnen xxiiij uren naer de tweede sommatie, sonder tselve langer te mogen vuijtstellen, oft eenige twijffelaehtige oft onseker antwoorde te geven.

116. D'welck oft hij dede, oft geene antwoorde met allen en gave, soude tot sijnen achterdeel verstaen worden dat hij in de lossinge niet en heeft willen consenteren, ende oversulcx soude terstont vervallen soo van sijnen loon als vant schip, indijen tselve mede in de lossinge oft rantsoen begrepen waere, al oft hij tselve metter daet hadde gehouden als verlaten goet oft pro derelicto.

117. Soo wanneer eenich schip bij openbaere vijanden oft seeroevers wort besprongen oft bevochten, ende dat den schipper met sijn schipvolck den roover overweldicht, oft hem ijet affnempt, daervan moet eerst ende voor al betaelt ende vergolden worden t'verlies ende schade d'welck daerdoore tschip ende goet was overgecommen, ende namentlijck mede vant cruijt, loot, geschuth ende allent gene dat comt in de avarie grosse.

118. Ende oft daervan [daerenboven][209] noch wat overde, daervan compt d'een derdendeel voor den schipper, ende d'ander twee derdendeelen voort schipvolck, elck naer advenant van de huere oft loon die hij in de reijse is verdienende, behoudelijck den heere oft admiraliteijt sulcken recht als hem ter saeeken van dijen soude mogen commen.

119. Maer den schipper ende schipvolck, varende met coopmanschappen, mogen selffs andere schepen niet aentasten, noch anderssints het goet van henne ladinge int perijckel stellen met vechten, maer moeten houden henne reijse ende wech, ende schouwen alle swaricheijt; ende oft sij anders deden, souden daeraff moeten verantwoorden met lijff ende goet.

p 136

§ 7.

Van avarie grosse commende van pilotagie oft lichters.

120. Den schipper is gehouden, bij goetduncken vant meestendeel van sijne schiplieden, t'allen plaetse daer des van noode is sulcx te doene, eenen lootsman oft pilot te nemen, om tschip in havene, oft door de plaetsen [plaeten][210] oft andere sorgelijcke plaetsen te brengen; ende oft hy in gebreke waere sulcx te doene, verbeurt t'elcke reijse sestich [vijftich][211] goude realen, ende moet desevenwel den coopman oprechten alle costen ende schaden daeromme geleden.

121. Den lootsman oft pilot is gehouden tschip te brengen tot aen de ketene oft gat van de havene, oft anderssints in sekerheden; ende tselve gedaen sijnde, heeft voldaen, ende moet den schipper voorts sorge draegen dattet schip wel geleght ende de touwen vast gemaeckt worden, op pene dat, soo verre, in gebreke van dijen, eenige schade quame, van de selve op te rechten ende beteren, als voore.

122. Ende moet alsulcke lootsman oft pilot den cost hebben ten laste van den schipper, ende sijnen loon ten laste van de geladen coopmans goeden, soo verre den selven lootsman genomen wort ter bekende nootelijcke ende gewoonelijcke plaetse, als tot Rammekens int Vlie, oft andere, gelijck hier onder noch gesecht wort.

123. Maer indijen alsulcke pilot oft lootsman wort genomen in zee, oft anderssints in tijde van noode ter ongewoonelijke plaetse, oft daer men niet wel bekent en is, gelijck gebeuren mach alsser eenige nieuwe bancken oft andere onverwachte oorsaecken oft beletselen voorvallen, alsdan compt den loon ende oncost van alsulcke pilot in avarie grosse.

124. Soo wanneer tschip soo seer gelaeden is, oft anderssints soo diep gaet dattet, ontrent de gaeten oft havene van den lande commende, oft[212] in de reviere niet overvlotten en can, gelijk andere schepen, ende dat den sehipper te vooren den coopman tselve heeft gewaerschouwt, soo compt de

p 138

huere van de lichtschepen, die men moet nemen om de goeden te lossen, voor twee derden deelen ten laste van den schipper ende voort ander derden deel ten laste van de goeden.

125. Maer als den schipper voor de ladingede grootte ende diepte van sijn schip niet en heeft verclaert, ende dat andere schepen int gemeijn bequame-lijck connen overvlotten ende in de besproken have commen, alsdan moet hij de huere van de lichtschepen alleen dragen, sonder dat den coopman daerinne te gelden heeft.

126. Als een schip bij ongeluck aen den grond compt, ofte anderssints in perijckel staet van te breken ofte te vergaen, ende dat den schipper, bij goetduncken van den coopman, oft meerderdeel van de schiplieden, die sulcx onder eet verclaeren, eenige lichtschepen heeft gehuert om tschip te lossen, alsulcke huere wort gelijckelijck gedraegen, ende gebrocht in groote avarie overt schip ende goet, als voore.

127. Ende oft alsulcke goeden, gelost ende overgeseth sijnde in de licht-schepen, tsij door oorsaecke van ongeluck, ofte van te diep te gaen, quame te verderven[213], verdrincken oft anderssints verloren te blijven, sonder schult oft toedoen van den schipper oft bootsgesellen, soo compt de schade oock in groote avarie, als voore.

128. Maer als de lichters aencommen ende tschip verloren gaet, soo en sijn de geberchde goeden niet gehouden te draegen de schade vant verloren schip oft goet, mits dat alsulcke ontladinge in lichters, in sulcken gevalle, compt in plaetse van seeworpen, die in de naerschade oft verlies vant schip niet gehouden en sijn, gelijck hiervooren geseght is[214].

129. Ende desniettemin, als eenich schip te gronde is gegaen, ende daernaer, bij vuijtlossinge van eenige goeden die in lichters worden gedaen, tselve schip wort gebercht, soo mach de gene wiens goederen in de liehters sijn bedorven oft verloren gegaen mette andere goeden die int schip sijn gebleven in verdeijlinghe commen, indijen hij wilt, ende wilt hij nijet, mach met het gene dat van sijn goet is gebercht vuijtblijven.

p 140

130. Ende alwaert dat hij in de verdeijlinge quaeme, soo en soude evenwel tsijnen laste niet commen de verargeringe die doort sincken van den schepe in de andere goeden waere gecommen, als niet geschiet sijnde tot bewaerenisse vant schip ende goet, maer bij naeckt ongeluck, d'welck eenijgelijck moet draegen diet raeckt, gelijck hiervoore noch geseght is.

131. Maer de schade die compt in de goeden die in de lichters sijn gedaen, daervan valt vergeldinge, ende moet worden verdeijlt over de goeden die int schip gebleven ende gebercht sijn, mits dattet gedaen is om tschip ende goet te bewaeren, ende compt alsoo in plaetse van seeworp, als voore.

132. Alsser eenige goeden in lichters oft cleijne schepen worden ontlaeden om door de riviere in de stadt te brengen, indijen die verloren gaen, tselve staet tot laste ende perijckel van den eijgenaer, ende niet mede van de andere goeden die tschepe gebleven sijn, als tot bewaerenisse ende berginge van de selve niet gedaen sijnde.

§ 8.

Van de schade die d'een schip d'ander doet, ende gedraegen wort bij maniere van avarie grosse.

135. Alst gebeurt dat twee schepen, binnen oft buijten slants varende, int seijlen op oft aen malcanderen commen, sonder te connen ontseijlen noch ontwijcken, ende dat alsoo d'een d'ander in den gront stoot, of andere schade doet, twaere aent schip oft gelaeden goet, soo wort de schade als avarie grosse gedraegen over beijde de schepen ende henne ladinge, tsij dat tselve gebeurt bij daege oft bij nachte,bij storm, onweder oft anderssints; maer geschiet met wille oft bij schult van een van de schippers, die moet de schaede alleen gelden[215], ende daervoore is tschip gehouden, behoudelijck de reeders hun verhael tegens den selven schipper.

134. Item, als twee schepen malcanderen int seijlen oft anderssints aen boort gecommen sijn, sonder te connen ontwijcken, ende dat om die van

p 142

den anderen te helpen van noode is ijet te cappen oft aff te houden, oft dat, doort gemoeten oft stooten van de schepen, eenige vaeten met wijn oft olie oft diergelijcke breken oft vuijtloopen, ofte andere schade geschiet daermede den schipper niet belast en can worden, alsulcke schade wort oock gedraegen over beijde de schepen ende henne laedinge, bij avarie grosse, als vore.

135. Soo wanneer een schip van binnen oft buijten slants een ander vast liggende metten seijle oft focke inseijlt ende schade doet, die schade moet als avarie grosse oock over beijde de schepen ende henne ladinge gedraegen worden, als vore, soo verre den schipper, die alsoo compt seijlen, met sijne schiplieden derft sweiren sulcx sonder sijne schult geschiet te sijne.

136. Maer als den schipper weijgert alsulcken eedt te doen, oft dat den schipper van den gequetsten ende beschadichden schepe contrarie can gethoonen, ende selver buijten schult is, soo moet den gene die van buijten is commende seijlende[216], de geheele schade met sijn schip betaelen; ende oft hij selver eenige schade hadde geleden, soude die alleen moeten draegen, behoudelijck de reeders hun verhael.

137. De schepen, hennen ancker worpende, moeten eene boije oft dobber daerop hebben; ende oft, bij gebreke van dijen, eenich ander schip daerdore werde beschadicht, die schade moet de gene die in gebreke is beteren ende betaelen, ten waere den boijer oft dobber, buijten de schult van den schipper, naert worpen van den ancker waere gaen drijven, sonder dat hij daertegens hadde connen versien; in welcken gevalle de schade gedraegen soude wordden over beijde de schepen ende henne ladinge, als vore.

138. Soo wanneer eenich schip, vast liggende, twaere buijten oft binnen slants, wort drijvende, sonder schult van den schipper, ende aen een ander schip vast liggende schade doet, soo moet het schip mettet goet, daerop een ander drijft ende daerdore schade veroorsaeckt, de helft van de selve schade betaelen; ende oft tschip ende goet, d'welck drijvende geworden is, selver schade lede, die schade moet het alleen draegen, ten waere de gene die vast was liggende d'een oft d'ander wilde brengen in grootte avarie, daervan hy de keuse heeft.

p 144

139. Als twee schepen bij den anderen liggen ende d'een daervan aen den gront is, oft anderssints niet en can gewijcken, ende dat d'ander hem soo naer gelegen is datter schade aff commen mochte, soo mach de gene die aen den gront is ende niet wijcken en can [den anderen] aensoecken dat hij sijnen ancker lichte, om de schade te verhoeden.

140. Ende oft den schipper die wijcken can tselve niet doen en wilde, soo mach de gene die vast licht oft niet vlieden en can, selver den ancker lichten; ende soo verre den anderen schipper hem sulcx verbiet oft beleth, ende daerdoore schade compt, die schade moet den schipper die beleth alleene draeghen.

141. Soo wanneer de schade. die d'een schip d'ander doet, bij een van de selve schepen gedraegen moet worden, als voore, soo gestaet altijts den reeder mits daervore abandonnerende oft verlaetende sijn schip ten behoeve van den beschadichde, ende voorders en is hij niet gehouden.

§ 9.

Verdeijlinge van avarie grosse.

142. Om d'avarie grosse te verdeijlen overt schip ende goet, ende tselve wel ende te rechte te doen, soo behoort ende moet men op d'eene sijde stellen allent gene d'welck in schade oft grootte avarie compt, daervan vergeldinghe gedaen moet worden, ende over d'andere sijde tgene de vergeldinge oft contributie moet doen.

143. Ende omme te weten hoe vele bedraecht daervuijt de vergeldinge gedaen moet worden, soo is men gewoon alle de goeden, soo geworpen ende die voor geworpen gehouden worden, als die gebercht ende gehouden sijn, elck te priseren naer de mercktaele[217] van de plaetse daer de ontlaedinge moest geschieden, ende daerbij moet men volgen[218] d'oprechte weerde van den schepe, oft den geheelen besproken vrachtloon van den schipper, ten keuse van den coopman, ende daervan maecken eene gemeijne masse of beslach.

p 146

144. De priseringe van de goeden die de vergeldinge moeten doen en wort niet begroot oft vermeerdert mette vracht van den schipper, noch oock mette thollen oft ongelden die men ter plaetse van de ontlaedinge moet betaelen van de behoude goeden genomen, maer[219] den prijs dat die aldaer sijn vercocht oft souden mogen gelden, op den last van de vracht, thollen ende ongelden te betaelen.

145. Dan, voor soo vele raeckt de geworpen goeden, die verloren sijn ende daervan oversulcx den eijgenaer niet en can genieten, maer vergeldinge moet geschieden, gelijck van alle andere schade die in groote avarie compt, daervan is men gewoon ende moet men de vracht oock in rekeninge brengen, om de schade daermede te begrooten tot verlichtinge van den schipper, die, niettegenstaende den worp, totte selve vracht is gerecht, ende daeromme bij de generaele verdeijlinge daervan vergeleken moet worden.

146. Ende oft onder de geworpen oft verloren goeden eenighe waeren die voor den worp oft verlies alreede doort water oft anderssints bedorven waeren geweest, soude men alsdan de weerde niet nemen op den prijs van de andere wel gestelde goeden ende al oft die oock gans ende gaeff aengecommen waeren, maer gelijck die souden hebben mogen gelden, indijen die aldaer gecommen waeren ten tijde dat die geworpen oft verloren sijn gegaen.

147. De weerde van de verloren ende behoude goeden, mitsgaders van schepe oft vrachtloon, tsamen in een gebrocht sijnde, moet eenijgelijck, soo coopman als schipper, daervuijt betalen [betaelt][220] ende vergeleken worden naer advenant vant gene hij van sijne goeden oft loon gemist ende behoudt, ponts ende schellinx gewijse, ter rekeninge[221] ende seggen van onpartijdige schippers ende cooplieden hun des verstaende, oft van de gene daertoe bij de weth geordonneert.

148. Ende oft onder de behoude goeden eenich gemunt gelt waere, tselve moet gepriseert worden ende medegelden naer sijne inwendige weerde, vuijtgenomen allent gene men over oft aen sijn lijff is hebbende oft doorgaens gewoon is te dragen, d'welck in geene avarie oft verdeijlinghe en compt,

p 148

ten waere het overgebrocht[222] gout ende silver, baggen, juweelen oft -gesteenten waeren, de welcke moeten geven ende geweerdeert worden als -alle andere goederen.

149. Indijen eenich gelt, gout, silver, costelijcke gesteenten oft baggen, oft andere goeden van grooten prijse in kisten oft packen gesloten oft gepackt sijn, die moet den coopman, oft last daervan hebbende, goetstijts voor den noot ende aleer men worpt, den schipper aen te geven[223] ende verclaeren, ende tselve gedaen sijnde, worden de selve gepriseert naer henne weerde.

150. Maer soo verre den coopman alsulcken gelt, baggen, gesteenten oft andere costelijcke goeden in tijts niet en hadde aengegeven, ende dat die oversulcx werden geworpen, soo en soude int maecken van de avarie oft verdeijlinge, noch oock in cas van versekeringe, ten laste van de verseke-raers. daerop geen ander gemerck genomen worden, dan voor sulckene kisten oft packen als die van buijten schijnen te wesen.

151. Als eenich goet, d'welck op den schepe gebleven ende behouden is, voor oft naer den worp beschadicht wort, alsulcke goet en compt niet voorder in verdeijlinge oft contributie, om de' andere te vergelden, dan naer advenant dattet weerdich is ende mach gelden ter plaetsen daert selve aencompt, vuijt wat oorsaecke dattet oock gecommen waere.

152. Ende ter contrarien beswaert oock alsulcke beschadicheijt de geworpen oft andere verloren goeden niet, ten waere veroorsaeckt door den worp, want alsdan soude de selve beschadicheijt oock commen in groote avarie, ende oversulcx souden de beschadichde goeden ter plaetse van de ontlaedinge worden gepriseert ende vergelden al oft die gans ende gaeff ende sonder letsel daer waeren aengecommen.

§ 10.

Van avarie simpele ende commune, ende hoe de schade daervan verdeijlt wordt.

153. Avarie simpele is alle beschadicheijt die sonder den wille van den

p 150

schipper bij ongeval over tschip ende de goeden compt, als bij verargeringe, verrottinge, bederffenissen oft natticheijt van de goeden, mitsgaders het breken van de cabels, mast, anckers oft seijlen, oft eenich deel van den schepe, toecommende bij crachte oft gewelt van de see, soo blixem, donder oft ander, oft dat het schip [leck][224] is geworden, oft bij de seeroovers aengetast, of met geschuth doorboort is.

154. Item, voor avarie simpele wort gehouden d'oncosten die men doet om de natte oft bedorven goeden bij tempeest ende ongeluck te bergen, die wederom te draegen [droogen][225], verweiren[226], te herpacken ende anderssints in besten staet te stellen ende te brengen, ende de selve te doen weerderen ende schatten, om de schade daeraen gebeurt te weten, ende andere diergelijcke.

155. Avarie simpele wort alleen gedraegen bijt schip oft coopmanschappen daerop de selve avarie oft schaede is gevallen, sonder dat d'eene gehouden is d'andere daerinne te goede te commen oft alsulcke schade te helpen draegen, behoudelijck dat den schipper altijts gehouden is vant gene door sijn gebreck oft versuijmenisse gebeurt soude moghen sijn.

156. Avarie commune is den oncost die men ordinaerelijck doet om tschip te laeden, mitsgaders om tselve vuijt oft inne de havene te brengen, als stougelt, craengelt, loon van ordinarisse ende gewoonelijcke pilotagie ende lichters, oorloff ende registreringe vant schip, drinckgelt den schipper geloeft boven sijne vracht ende andere diergelijcke.

157. D'avarie commune en wort bij den schepe oft schipper niet gedraegen, maer wort verdeijlt over de gelaeden goeden, ende dat niet naert gene de selve elck int sijne weerdich soude mogen sijn, maer naer advenant van de fardeelen, tonnen, vaeten, packen ende lasten, soo ende gelijck de vracht wordt betaelt.

p 152

§ 11.

Van de schiplieden oft bootsgesellen, ende waertoe sij gehouden sijn, ende van hennen loon [ende straffe der wederspannige][227].

158. Alle schiplieden oft[228] stiermans, hoochbootsmans, schipmans, tim-mermans, busschieters, cocx[229], putters, jongers ende alle andere boets-gesellen, hoedanich die sijn, aengenomen wesende in den dienst van eenigen schipper, sijn gehouden ten besproken tijde den selven te volgen ende tgene, daerop sij aengenomen sijn te volbrengen, tsij dat de reijse begonst is; oft niet.

159. Ende oft ijmant hem voor stierman, pilot oft ander schipman vuijtgave, ende bevonden worde des onervaren te sijn ende sijn stuck niet te verstaen, die verbeurt voor d'eerste reijse tdobbel van sijne besproken huere, sonder ter saecken van dijen ijet te mogen heysschen, ende voor de tweede reyse staet tot gelijcke pene ende geesselinge, ende voor de derde reijse van lijf ende goet; ende gebeurter eenighe schade, moet die twee vout oprechten tot [te][230] wat reyse dattet sij.

160. Soo wanneer ijmant hem aen twee meesters heeft verhuert die moet den eersten dienen, ende en doet hij 't niet, verbeurt, tot behoeve van den selven meester, soo vele als sijne huere bedraecht, ende staet daerenboven tot arbitraele correctie; ende compt hij in den dienst, maer dat hij hem daerinne niet behoorelijck en quijt, staet evenwel aen den eersten meester oft hij hem ijet van synen loon wilt geven oft niet.

161. Ende oft ijmant willens ende wetens hem vervoorderde eenen schip man, aen een ander verhuert sijnde, te hueren ofte te wercke te stellen, die verbeurt tweemael soo vele als d'eerste huere bedraecht, ten behoeve van den eersten schipper, ende den schipman moet evenwel den eersten schipper volgen, als voore.

162. De schiplieden sijn gehouden den schipper, hennen meester, overal

p 154

gedienstich te sijn int gene hun ampt ende dienst aengaet, om sijne aenge-nomen reijse te volbrengen, ende den selven tegens den vijant, seeroovers ende in alle andere nooden bij te staen, ende hem onderdaenich ende gehoorsaem te sijne, sonder wederspannicheijt te gebruijcken in eeniger manieren, tsij dat sy gereeden loon ontfangen ofte niet.

163. Ende oft sy anders deden, soude den schipper de wederspannige mogen castyden ende straffen, met woorden ende met wercken, als een meester over sijnen knecht, ende souden diesevenwel de ongehoorsaeme ende wederspannige voor d'eerste reijse verbeuren een sesdendeel van henne huere, voor de tweede reijse het derdendeel, ende voor de derde reijse de reste oft overschot, halff ten proffijte van den schipper ende halff ten proffijte van den heere.

164. D'welck oft noch niet en holpe, maer dat de schiplieden dijen niette-genstaende bleven in henne wederspannicheijt, souden, boven de verbeurte van henne huere, oock arbitralijck worden gestraft naer gelegentheijt van de saecken; ende soo verre door de wederspannicheijt oft ongehoorsaemheijt eenige schade waere geschiet, soo dickwils ende tot wat reijse tselve gebeurt waere, die schade souden sij tweevoudich gehouden sijn te verbeteren, als voore.

165. Ende oft door alsulcke wederspannicheijt oft ongehoorsaemheijt van de schiplieden twist oft oproer int schip waere gecommen, oft dat eenich lijff, schip oft goet daerdore in perijckel waere gestelt van genomen te worden oft verloren te gaen, souden alsulcke wederspannige oock gestraft worden aen den lijve oft anderssints, naer gelegentheijt van de saecke.

166. Tot welcken eijnde souden die gene die daervan oorsaecke sijn geweest bij den schipper vast geleijt ende bewaert moeten worden, waerinne alle d'andere schiplieden hem oock gehoorsaem ende behulpich moeten sijn, op pene van henne, huere te verliesen, ende daerenboven lichamelijck gestraft te worden, naer gelegentheijt van der saecken.

167. Als den schipper int vervolch van sijne reyse, voor ende aleer hij tsijnder rechter ontladinge is gecomen, tot eenige andere vuijtweechsche plaetse oft have compt aen te leggen, ende aldaer eenige goeden wilt oft moet lossen, innemen oft herlaeden, tsij int geheel oft in deel, daerinne sijn de bootgesellen oock gehouden hem behulpich ende gehoorsaem te wesen, op de pene hiervoore verhaelt; dies moeten sij daeraff int besonder geloont worden, ten seggen van lieden hun des verstaende.

p 156

168. Ende oft geviele dat den schipper, aen eenige vuijtweechsche plaetse aenleggende, aldaer alle de coopmanschappen loste sonder die wederomme te laeden, ende dat tschip, oversulcx verballast soude moeten worden, soo souden de bootsgesellen [hunne][231] huere int geheel verschenen sijn, al oft de lossinge ter gesetter plaetse waere gedaen, ende den schipper is gehouden de selve te betaelen.

169. Dijes moeten de bootsgesellen den schipper, indijen het hem belieft, wederom volgen, ende tschip brengen ter haven daer sij tselve hebben helpen vueren, oft andere daer ontrent, ende dat sonder eenigen nieuwen loon, soo verre tselve bij benautheijt oft ongeluck van de see oft anderen noodt aldaer heeft moeten haven oft lossen.

170. Maer soo verre den schipper met sijnen eijgen wille ter voorschreve vuijtweechser plaetse is gecommen, soo moeten de schiplieden, boven henne eerste huere, alnoch hebben de helft vant gene men van de selve vuijt-weechsche plaetse van de ontladinge totte eerst gesette oft eijgene plaetse gewoon is te geven.

171. Ende moet den schipper, als de huer van de schiplieden verschenen is, de selve promptelijck opleggen ende betaelen, ten waere ijmant van de schiplieden geene luste oft maele en hadde[232] daermede den schipper ware versekert, in welcken gevalle vermach den schipper de huere soo lange op te houden tot dat alsulcke schipman tschip zal geholpen ende gebrocht hebben ter gesetter oft eijgender plaetse, oft dat hijden schipper versekeringe gegeven sal hebben sijne reijse te volbrengen.

172. Item, als den schipper, ter plaetse van de ontladinge gecommen wesende, oft oock onder wegen, goet cochte [goet dochte][233], voor sijns schips ende reeders proffijt, een oft meer andere oft voordere reijse aen te nemen, voor sijne wedercompste, soo mach hij sijn bootgesellen daertoe in dienst houden, ende sijn de selve gehouden hem daerinne oock te volgen, mits hun verbeterende henlieder loon, naer rate van de mylen die sij voorder sullen commen te reijsen.

p 158

173. Behoudelijck dat, soo wanneer de bootsgesellen sijn aengenomen voor eenen sekeren tijt oft gelegentheijt alnoch durende, oft dat die niet op huere maer op vrachte sijn mede gevaeren, dat is om, in plaetse van loon in gelde, seeckere vracht oft bevrachtinge opt schip te genieten, sij alsdan gehouden sijn, in gevalle van voordere reijse, den schipper te volgen, om de selve vracht te becommen, sonder daeromme eenigen loon oft verbeteringe van dijen te verwachten.

174. Ende oft den stierman ter plaetse daer den schipper oft meester wilt vaeren niet bedreven en waere (des hij gehouden is de waerheijt te verclae-ren, op pene van geesselinge, soo verre men naermaels anders bevonde), soo moet hij des evenwel tschepe blijven, indijent den schipper belieft, op sijne oude huere, ende mits hebbende verbeteringhe naer rate van de mijlen, als voore.

175. Maer soo verre den schipper sulcx niet en begeirt, ende den stierman, als niet bedreven wesende, daeromme oorloff geeft, ende hij daermede te vreden is, soo moet den schipper hem laeten volgen de helft van sijne huere, indijen de nieuwe oft voordere reijse wort aengenomen int genswaerts vaeren; ende soo verre tselve gebeurt int keeren, moet hem geven sijn volle huere.

176. Ende oft den stierman oorloff in den gevalle als boven niet en wilde aennemen, maer tschepe begeirde te blijven, soo moet den schipper tselve gedoogen ende hem geven den loon oft huere van den hooch bootsman, met verbeteringe van dijen [naer advenant][234] van de voordere ende meerdere mijlen, als vore.

177. Allen d'welck oock plaetse heeft soo wanneer een schipman niet voor sekere reijse maer mette maent is aengenomen; want, dijen niettegenstaende, soo moet soo wel den schipman als schipper hun rechten naert gene des voorschreven is, behalvens dat den schipper, ingevalle van voordere reijse, alsdan niet gehouden en is eenige verbeteringe van huere te doen, maer gestaet mits den schipman betaelende sijne maendelijcke huere, als vore.

178. Als de schiplieden gehuert sijn om een vracht te genieten, soo hebben sij keuse: oft sij ter plaetse van de ladinghe selffs willen bevrachten,

p 160

oft wel de selve henne vrachtinge oft voeringe laeten gaen ende vinden onder de vrachte ende ladinge van den schepe; dies moeten sij daeraff doen hun verclaeren, soo wanneer sij bij den schipper daertoe aensocht ende vermaent worden.

179. Ende soo verre sij int besonder begeiren te laeden, soo moet den schipper eenijgelijck van hun wijsen henlieder ruijm ende plaetse daer sij het gewicht van henne voeringe sullen mogen inleggen, ende daertoe oock eene tonne waters, indijent hun goetdunckt; dies moeten sij het soo in tijts doen, dat het schip naer hun niet en heeft te vertoeven; ende oft sij langer beijden, oft ten lesten geene vracht en gecregen, daeraff en heeft den schipper niet te dragen.

180. Item, schiplieden sijn schuldich des coopmans goet gaede te slaen ende te bewaeren, soo hunlieden bij den schipman[235], stierman ende vrachtman bevolen wort, ende daervoore moeten sij int besonder geloont worden, naer ouder gewoonte, ten seggen van den schipper, stierman ende hooch-bootsman, ende moghen oock t' goet aen boort houden tot dat sij daeraff vernuecht ende voldaen sijn.

181. Als den schipper onderwegen hem in noot van schipvolck, lootsman oft piloten vindt, ende dat de gene die aldaer sijn, tselve merckende, hem te seer overschatten, soo en is hij niet gehouden in de beloften die hij daerdoore gedwongen wort te doen, maer gestaet daernaer, te lande gecommen sijnde, mits betaelende alsulcken loon als ten seggen van de goede lieden hun des verstaende, oft wel metten rechte bevonden wort daertoe te behooren.

§ 12.

Hoe ende wanneer de boetsgesellen vuyt hennen dienst mogen scheijden, oft daeraff verlaten worden.

182. Soo wanneer den schipper bij sijne reeders affgestelt ofte verlaeten wort, oft dat hij andersints door eenige wettighe oorsaecke, sieckte oft ongeval sijne aengenomen reijse niet en can volbrengen, ende datter alsoo

p 162

ijmant anders in sijne plaetse wort gestelt, den selven sijn de schiplieden gehouden te volgen, dienen ende gehoorsaem sijn, soo sij den eersten aengenomen schipper souden hebben gedaen.

183. Maer soo wanneer den eersten schipper sijn schip aen ijmant anders vercoopt, opdraecht oft tselve verlaet, alsdan en sijn den nieuwen schipper, noch de bootsgesellen, die den eersten schipper aengenomen heeft, in mal-canderen nijet gehouden, maer moet de gene, die door alsulcke veranderinge meijnt vercort oft beschadicht te sijn, tselve vervolgen tegens den gene die hem aengenomen heeft,

184. Ende soo verre de bootsgesellen aengenomen sijn vuijt ende inne, soo moeten sij tschip wederomme brenghen ter gerechter havene, daer sij tselve hebben helpen vuijtvoeren, oft ander[e] daer ontrent, naer geliefte van den schipper, sonder tschip te mogen verlaeten voor ende aleer dat t' selve volcommentlijck is ontlaeden ende gelost, ende wederomme behoorelijck geballast, ende de seijlen van de royen[236] gedaen om te blijven liggen.

185. Ingevalle ijmant van de boetsgesellen ter contrarien dede ende tschip verliete sonder oorloff oft aensien van den schipper, die staet tot straff ten goetduncken van de weth, ende tot dijen verbeurt sijne huere ten proffijte van den schipper, den welcken oock eenen anderen in plaetse van den affgeblevene tsijnen coste mach hueren.

86. Ende soo verre doort affwijcken ende verlaeten van de schiplieden oft boetsgesellen eenige merckelijcke schaede quame aen lijff, schip oft goet, is den affgebleven gehouden tselve dobbel te beteren, ende wort, des nijette-min, metter galge oft anderssints aen den lijve gestraft, ten goetduncken van de weth, als vore.

187. Soo wanneer nochtans een schipman oft boetsgeselle hem aen eenen schipper heeft verhuert oft besteet, ende daernaer, terwijlen hij noch te lande is, een eijgen schip crijght d'welck hij selver vueren wilt, oft een rechte [echte][237] vrouwe trouwt, ende daeromme aen lant begeert te blijven, in dijen gevalle is hy quijt aen den schipper sonder misdoen; dies moet hij wederkeeren den loon dien hij ondertusschen opgebeurt ende ontfangen mach hebben.

p 164

188. Een schipper vermach sijne schiplieden oorloff te geven alst hem belieft, sonder de redene oft oorsaecke te derven verclaeren, mits den verlaten schipman betalende de helft van sijne huere, indijen het aen lant gebeurt, oft wel den geheelen vrachtloen, als het in see oft onderwegen soude gebeuren, bovent gene hy ondertusschen ontfangen soude mogen hebben.

189. Maer als den schipper, door vreese van oorloge, seeroovers, becom-meringe van sijn schip oft persoon, oft om eenighe andere wettige oorsaecke oft ongeval, sijne reijse niet en wilt oft en derft beginnen, oft, begonst sijnde, volbrengen, alsdan mach hij sijne boetsgesellen affdancken, mits elck van hen gevende een gerecht vierendeel van den besproken loon, ende daertoe noch soo vele als sij, naer advenant van de reijse oft tijt, verdient mogen hebben, behoudelijck dattet samen niet meer en sij dan den geheelen loon; ende oft sij meer hadden ontfangen, moeten het selve den schipper wederkeeren.

190. Item, soo wanneer den schipper ijmant van sijne bootsgesellen wilt oorloff geven om eenige wederspannicheijt ofte misbruijck, soo verre hij hem dickmael[238] daeraff heeft gewaerschouwt oft doen waerschouwen, ende dat den schipman geene beternisse aen en biet, ten seggen van den stierman ende hoochbootsman, soo is den schipper van den selven schipman ontslagen, ende moet den schipman wederkeeren tgene hij genoten heeft.

191. Maer soo verre den schipman bereet is sijn misbruijck te beteren, ende dat den schipper sulcx niet en wilt aennemen, maer hem vuijtten schepe doet gaen, soo vermach den schipman sijne geheele huere te heijsschen; ende indijen den schipper niemant in sijne plaetse en nempt, oft niet soo bequaem als hij is, ende daerdoore schade compt, die schade is den schipper gehouden den coopman goet te doen.

192. Allen d'welck oock plaetse heeft ten aensiene van de schipmans die aengenomen sijn metter maent, als de welcke henne schippers oft meesters oock sonder oorsaecke nijet en moghen verlaten; maer den schipper moet[239] hun altijts quijt sijn met een maent huere, ten waere hij tselve dede buijten slants, alswanneer hij hem soude moeten vergenoegen ten seggen van goede lieden hun des verstaende, naer advenant den voet hiervoore geruert.

p 166

193. Niemant en mach een schipman, soo wanneer tschip gereet is om tseijle te gaen, vuijtten schepe doen gaen, oft anderssints arresteren om personele schult; maer indijen hy eenich goet int schip heeft, tselve mach men wel vuijthaelen ende beslaen, ende oock de huere onder den schipper arresteren ende besetten, om daerop de schult te vinden.

194. Ende oft de goeden ende huere niet genoechsaem en waeren tot betaelinghe van de schult, soo mach men den schipman, met consent van den schipper oft van de weth, oock vuijtten schepe trecken, mits promptelijck in sijne plaetse eenen anderen stellende, soo groot[240] als hy is, ten seggen vant meestendeel van de sehiplieden binnen den schepe wesendc, ende niet anders.

§ 13.

Regel op d'eten ende drincken, ende anderen noot ende regimente van de schiplieden.

195. Den schipper is gehouden sijne schiplieden oft bootsgesellen vier mael daechs teten te geven, te weten: des smorgens [des][241] middachs, naer noen ende des avonts; ende sullen alsdan drincken alsulcken drinckelijcken dranck als den schipper tot dijen eijnde ingeleijt sal hebben, in redelijcker ende tamelijcker wijse, ten goetduncken van den selven schipper, sonder meer.

196. Ende oft eenige bootsgesellen buijten de voorschreve vier maeltijden wilden eten oft drincken, moeten hun lijden metten broode d'welck sij in den corff vinden, ende eens staende aen de craene drincken tegens den dorst, sonder den schipper voorder moyelijck te vallen, ten waere sij bij storm oft onweder, leck van den schepe, lossen oft laden van dijen, oft anderssints in eenigen noot den schipper behulpich waeren geweest, in welcken gevalle den selven schipper hun voorder cost oft[242] dranck moet geven, als naer redenen ende gelegentheijt van der saecken behoort.

197. De schiplieden te schepe wesende en mogen bij daege oft bij nachte geen vier noch licht gebruijcken sonder oorloff ende willecoren van den schipper,

p 168

ende dat op de verbeurt vant vierendeel van henne huere voor de eerste reijse, ende van de helft van de selve huere ende arbitrale correctie voor de tweede reijse; ende gebeurter schade, moeten die twee vout oprechten, tot wat reijse dattet sij.

198. Item, de schiplieden en mogen vuijtten schepe niet gaen dan met wille ende oorloff van den schipper; ende al hebben sij oorloff om te lande te gaen ende aldaer eenigen tijt te blijven, nochtans sijn gehouden, ten ontbieden van den meester, van stonden aene ende sonder vertreck te schepe te keeren, sonder daertegens te mogen seggen.

199. Ende oft ijmant, ontboden sijnde, dijenniettegenstaende achter bleve, twaere met opgesetten wille, door versuijmenisse, dronckenschap oft anders-sints, verbeurt voor d'eerste reijse de helft van sijne huere, voor de tweede reijse sijne geheele huere, ende voor de derde reijse t'dobbel van dijen, met correctie arbitrale; ende gebeurter eenige schade moet die twee vout oprechten, tot wat reijse dattet waere.

200. Item, de schiplieden moeten, duerende henne reijse, rijpelijck[243] ende vredelijck onder den anderen handelen ende verkeeren, sonder eenigen twist oft gevecht te maeeken; ende ofter eenige tweedracht rese, daerdoore ijmant vercort worde met woorden, soude de gene die daervan oorsake is verbeuren een sesdendeel van sijne huere, voor de tweede reijse een derdendeel, ende voor de derde reijse de reste, ende tot dijen staen tot arbitrale correctien, indijen hij desgelijcx wederomme waere plegende.

201. Ende oft ijmant hantdadich waere geweest, sonder bloedelijck te quetsen, soo soude hij verbeuren, voor d'eerste reijse een vierendeel van sijne huere, voor de tweede reijse de helft, ende voor de derde reijse de reste; ende oft hij daernaer in gelijcken overdaet viele, soude staen tot correctie arbitrale, als vore.

202. Maer indijen daer quetsuere viele daer bloet op volchde, sonder mincke, soude voor d'eerste reijse verbeuren de helft van sijne huere, voor de tweede reijse d'ander helft, ende voor de derde reijse wordden gegeesselt, oft anderssints wordden gestraft naer gelegentheijt van der saecken; ende is daer mincke, soude voor d'eerste reijse verbeuren sijne geheele huere, met geesselinghe, ende voor de tweede reijse den hals.

p 170

203. Ende oft door alsulcke twist oft oproer, met woorden oft wercken, eenich perijckel quame over lijff, schip oft goet, al en waerder niemant gequetst, soude den misdaedigen gestraft wordden metten lijve; ende soo verre daer eenige schade gebeurt, oft dat den schipper daerdore in sijnen dienst vercort ofte verachtert worde, soude men t'verleth ende schade ten laste van sijne goeden daerenboven twee vout oft dobbel mogen verhaelen, tot wat reijse dattet sij.

204. Item, oft by oorsaecke van alsulcke twist oft gevecht ijmant van levenden lijve ter doot werde gebrocht, oft dat anderssints daertoe, vuijt redenen voorschreven, lijffstraffe soude staen, soo soude den misdadigen bij den schipper aengeslaegen ende bewaert moeten worden, ende d'andere schiplieden moeten hem dijenaengaende gehoorsaem ende behulpich sijn, op pene van selver daervoore gehouden ende aengesproken te worden, soo naer recht ende placcaeten behoort.

205. Als eenige schipluyden buijten slants oft op see met eenige sieckten oft cranckheijt worden bevangen, ende daerdoore onbequaem worden totten dienst van den schepe, indijen sulcke sieckte oft cranckheijt naturelijck, oft anderssints sonder henne schult, hun aengecommen is, soo moeten sij evenwel, naer henne gelegentheijt, ten coste van den schepe worden onderhouden, tsij tschepe oft te lande, naer dattet te passe compt; ende hebben henne volle huere ende voeringe als voor [al oft sij gesont waeren gebleven][244], sonder dat tschip nochtans naer hun soude hebben te wachten.

206. Ende oft de sieekte oft cranckheijt hen aengecommen waere int doen van arbeijt oft dienst van den schepe, soo soude alsulcken siecken oft crancken ten coste van den schepe niet alleenelijck onderhouden, maer oock genesen moeten worden, ende desevenwel hebben henne volle huere ende voeringe, als voore.

207. Maer indijen de sieckte oft cranckheijt hen aengecommen waere bij droncken drincken, kijven, vechten oft andere henne schult, soo en is den schipper noch tschip niet gehouden hun t'onderhouden noch te genesen, maer mach alsulcken crancke vuijtten schepe doen gaen, ende andere hueren in henne plaetsen; ende soo verre sij ondertusschen ijet ontfangen hebben, moeten tselve den schipper wederom geven.

p 172

208. Soo wanneer ijmant van de bootsgesellen duerende henne reijse compt te sterven, tsij te water oft te lande, sijne natuerelijcke doot, oft in dienste ende tot bescherminge van den schepe, soo moet den schipper d'erffgenaemen geven ende betaelen d'eene helft van sijne huere ende voeringe, indijent gebeurt int vuijtreijsen, ende soo verre het geschiet int wederkeeren, moet hij hun geven de heele huere ende voeringe, mits daeraene cortende tgene den affllijvigen ondertusschen daerop ontfangen mach hebben, met redelijcke oncosten van de begraeffenisse.

209. Indijen daer middel is om den afflijvigen aen lant te begraeven, soo moet men den selven eerlijck ter aerden doen, naer sijne gelegentheijt ende staet; ende oft men d'lichaem aen lant niet en coste gebrengen, soo moet den schipper, soo haest hij wedergekeert is, over den afflijvigen eenen kerckelijcken dienst doen doen ter plaetse daer hij woonachtich is, ten coste van den selven afflijvigen.

210. T'gene in desen titel is gestelt raeckt int besonder de schipvaert ter see; ende aengaende de vaert lancx de rivieren binnen slants, daerinne volcht men d'ordonnantien ende reglementen daerop gemaeckt ende te maecken, mitsgaders t'gene dat de redene vuijtwijst dat op gelijcken voet als de seevaert oock gerecht ende onderhouden behoort te worden.

TITEL IX.

VAN GESELSCHAP ENDE GEMEIJNSCHAP VAN GOEDEN.

§ I.

Van geselschap van handel ende[245] compaignie, ende hoe verre compaignons d'een voor d'ander gehouden sijn.

1. Alle persoonen hen selffs machtich sijnde is geoorloft onderlinge alsulcke geselschap oft compagnie van coopmans handel, ende op alsulcke voor-waerden aentegaen alst hun goetdunckt, behoudelijck dat de selve voorwaer-den naer de gemeijne geschreven rechten oft anderssints niet en sijn verboden.

p 174

2. Dijes sijn de gene die van nu voortaene eenich geselschap van coop-manschap hebben gemaeckt ende op den naem vant selve geselschap willen handelen, schuldich hun contract van geselschap, inhoudende de naemen van alle henne medegesellen, ende de macht die eenijgelijck van hun daerbij wort gegeven, over te brengen in handen van een van de notarissen van de Borse, bij de weth daertoe te ordonneren, om aldaer te boecke gestelt ende geregistreert te worden, opdat eenijgelijck mach weten op wat voet dat sij handelen, ende des te beter versekert wort[246].

3. Ende oft ijmant in gebreke waere alsulcke contrat van geselschap te boecke te doen stellen, soude gestraft worden als van valscheijt, ende souden die vant selve geselschap noch tegens malcanderen noch tegens ijmant anders eenige actie hebben ter saecke vant gene dat henlieden onderlinge oft t'selve geselschap mach aengaen.

4. Die t'saemen staen in geselschap van handel, sonder dat ijmant int besonder last is gevende[247] om hun oft het geselschap te verbinden, worden verstaen d'een den anderen daertoe last gegeven te hebben, ende sijn over-sulcx een voor al voor des anders contracten gehouden, ende mogen elck int geheel daervoer aengesproken worden, soo wanneer den naem van de compaignie daerinne is gebruijckt; behoudelijck den aengesproken sijn verhael op sijne compaignie ofte medegesellen.

5. Waertegens vermach eenijgelijck van de compaignie, soo lange de selve duert, de schulden ende saecken van de compaignie met recht te vervolgen, ende de betaelinge te ontfangen; ende gestaet den schuldenaer mits heb-bende aen een van de compaignie voldaen, al oft hij aen alle de compaignons gelijck, oft aen hender aldermachtichde[248] hadde voldaen.

6. Soo wanneer eenige compaignons[249] bij de voorwaerde van de compai-gnie alleen de macht is gegeven om tgeselschap te verbinden, alsdan en connen die vant geselschap nijet verbonden worden, ten sij dat de contracten in den naem van de compaignie sijn aengegaen, oft de schulden gemaeckt bij den gene die daertoe bij den contracte sijn [is] gemachticht,ende niet bij andere.

p 176

7. Als eenige persoonen compaignie oft geselschap van handel hebben bij inlegginge van eenige hooftsomme, om daermede coopmanschap te doen, met expres bespreeck van den naem van de compaignie niet te mogen gebruijcken om op geloove der selve te coopen, gelt wissel op interest[250] te nemen, oft anderssints te handelen, alsdan (indijen ijmant van hun ter contrarien dede van dijen) en sijn [dandere][251] daervore niet gehouden, ten waere tselve met wille ende wete van de andere waere gedaen, oft dat sij t'selve naermaels van weerde hadden gehouden, oft in rekeninge van [de][252] compaignie hadden laeten commen.

8. Die geen medegesel van eene compaignie en is, noch daervore int contract van compaignie bekent, maer alleen compt in participatie van den handel naer advenant van eenige somme, die hij aen de compaignie heeft gedaen, om die tot sijnen proffijte in den handel[253] te hebben ende hem daervan gewin ende verlies te geven, die en mach[254] voor de schulden van de compaignie personelijck niet aengesproken wordden, noch en is daerinne niet voorder gehouden dan dat hij sijne ingebrochte somme, soo lange die daer is, can verliesen.

9. Nijettemin, hoe ende in wat manieren men can versien dat men eenige somme in eens anders handel bij maniere van compaignie mach hebben, ende daervan proffijt verwachten sonder perijckel van schade, is hierboven onder den titel: Van geoorloeffde ende ongeoorloeffde contracten geseght, ende het formulier van den contracten verhaelt.

10. Item, als twee oft meer persoonen gesamenderhant eenich goet coopen oft hueren, oft eenich gelt op wissel oft interest nemen, om daermede gesae-menderhandt, oft elck in besonder, sijn proffijte te doen, al ist dat sij gelijckelijck oft gesaemenderhant hun daervore verbinden, oft hun handt-schrift oft wettige verlijdenisse daervan geven, en sijn daervoore elck maer voor een aendeel, naert getal van de persoonen gehouden, ten waere dat de verbintenisse luijde als van compaignons, oft een voor al als principael[255].

p 178

§ 2.

Eijnde van de compaignie ende rekeninge der selver.

11. Als eene compaignie oft geselschap van handel aengegaen is voor de contractanten ende henne erffgenaemen, soo blijft alsulcken handel tot gemeijne proffijte ende schaede duerende totten eijnde toe van den besproken tijt, niettegestaende dat d'een oft d'ander is commen te sterven, ten waere den afflijvigen ware geweest den principaelsten crediteur ofte belijder[256] van den handel, ende sonder den welcken men den selven handel niet bequamelijck en soude connen volvueren.

12. Maer d'overgebleven compaignons en sijn daeromme nijet gehouden d'erffgenaemen van den afflijvigen t'ontfangen tot onderwint van den gemeijnen handel van de compaignie ende tgene den afflijvigen daerinne gewoon was te doene, ten sij dat sij willen ende hun daertoe bequaem vinden; blijvende anderssints de schade ende baete gemeijn, volgens t'bescheet van de compaignie[257], als voore.

13. Als het contract van geselschap niet vuijtdruckelijck mede gedaen is ten behoeve van de erffgenaemen, maer simpelijck aengegaen tusschen de contractanten, alsdan compt t'selve geselschap t'eijnden van de afflijvicheijt[258] van een van henlieden, sonder datmen daernaer op den gemeijnen naem vant geselschap eenige voordere schulden vermach te maecken, obligatie te geven oft incoop van goeden te doen.

14. Dan, den gemeijnen handel begonst int leven van hen allen moet evenwel, bij inninge van de schulden, vercoopinge ende vertieringe van de goeden ende coopmanschappen ende betalinge vant gene datmen ter saecken van dijen schuldich is, volvuert worden tot gemeijnen proffijte ende schade, niet min oft meer dan oft tgeselschap noch duerde, sonder ijet nieuws te mogen beginnen, als voore.

p 180

15. Soo wanneer nochtans de gemeijne schulden betaelt sijn, ende datter penningen oft goeden bij den anderen sijn, die, ten seggen van onpartijdlge cooplieden hun des verstaende, sonder achterdeel van de compaignons, scheijbaer ende deijlbaer sijn, die vermachmen wel te scheijden ende te deijlen; ende die daertoe beroepen wort en mach tselve niet ontseggen, opdat niemant beleth en wordde metten sijnen sijn proffijt te doene.

16. Nijemant en is gehouden langer in compaignie van goeden met eenen anderen te blijven dan hem en belieft, alwaert soo dat oock eenigen tijt waere gestelt totte selve compaignie; dies moet de gene die voor den selven tijt daervuijt wilt scheijden, sonder wettige oorsaecke, sijne medegesellen oprechten alle schaeden ende interesten die sij daerdoore commen te lijden.

17. Alle compaignons oft medegesellen die het bewint van den handel hebben gehadt, sijn gehouden, des versocht sijnde, aen henne medegesellen ende deelhebbers in de compaignie openinge te doen van alle de boecken ende geschriften van den handel van de compaignie oft geselschap.

18. Ende oft de boecken waeren ter plaetsen vandaer men die niet gevuechelijck oft sonder perijckel en soude connen trecken, soude de gene die tbewint van den handel heeft gehadt daervan copije oft dobbel auctenticq moeten geven [ten coste van den genen][259] die des versoeckt, ende alsulcken dobbel wort alsdan gehouden als principael.

19. Item, die onderwint[260] van de compaignie heeft gehadt is gehouden aen sijne compaignons oft medegesellen ende deelhebbers in den gemeijnen handel oft compaignie, rekeninge, bewijs ende reliqua te doene binnen alsulcken tijt als bij den rechter daertoe wort geordonneert.

20. Ende oft de gene die d'onderwint heeft gehadt tselve binnen alsulcken tijt niet en dede, is gehouden de mededeelhebbers oft compaignons terstont weder te keeren de hooftsomme die elck van hun heeft ingeleijt, metten interest van dijen tegens tweelff ten honderden.

21. Behoudelijck desniettemin de medegesellen oft deelhebbers in den gemeijnen handel oft compaignie in hun geheel, om het voorder gewin d'welck bij den selven handel [is][261] gedaen, rechtelijck te bewijsen, oft

p 182

wel tselve te begrooten per juramentum in litem, ten goetduncken van de weth.

22. Als ijmant van de compaignie[262] duerende de compaignie daervuijt penningen heeft getrocken, ende dat hij ter saecken van dijen oft anderssints bevonden wort de compaignie schuldich te wesen, den selven is gehouden, van den dach aff van de schult, interest te betaelen tegens acht ten honderden, alwaert dat hij te voren tot geene betalinge ware vermaent ende de rekeninge daervan eerst naermaels waere gesloten.

23. In alle geselschap oft compaignie van handel wort de schade ende baete, naer den gemeijnen heijsch ende regel van de societeijt. Gedraegen ende gedeijlt naer advenant van elcx ingebrocht capitael oft hooftsomme, ten sij dat anders tusschen partijen is ondersproken.

24. Maer tselve en heeft naer deser stadts rechten geene plaetse ten aensiene vant gene man ende wijff tsamen ten houwelijcke hebben gebrocht, mits dat alsdan, niettegenstaende dat d'een meer dan d'ander mach hebben ingebrocht, de schade ende baete wort gedeijlt halff ende halff, ten waere bij de houwelijcxe voorwaerde anders waere ondersproken, oft dat de vrouwe de gemeijnschap hadde vertegen, in welcken gevalle sij haere goederen suijver ende onbelast[263] soude mogen vuijttrecken, gelijck hiervoore onder den titel: Van gehoude persoonen naerder is geseght.

25. Soo wanneer een van de compaignons ijet schuldich is in sijnen eijgenen naeme, alwaert oock ter saecken van de ingebrochte goeden van de vrouwe, oft diergelijcke gepriviligieerde schulden, daervoore en sijn de goeden van de compaignie[264] nijet gehouden, noch en mogen daervore beseth, vuijtgewonnen noch gepant worden, noch en valt ter saecken van dijen egeene compensatie.

26. Van gelijcken, als eenige cooplieden hebben verscheijden compaignien, comptoiren oft winckels van coopmanschappen in verscheijde plaetsen, soo en is d'eene compaignie, comptoir oft winckel, noch de goeden der selver niet gehouden voor de schulden oft lasten van de andere. Noch en mogen d'een tegens d'ander niet vergeleken noch gecompenseert worden, als voore.

p 184

27. Maer de crediteuren van de compaignie, comptoir ofte winckel, betaelt sijnde, indijen alsdan daer ijet overt, daerop mogen de gene die eenige particuliere schulden hebben ten laste van een van de compaignons, oft van sijne andere compaignien, comptoiren ofte winckels, sijn [hun][265] verhael hebben, t'sij bij wegen van compensatie, oft bij arreste ende vuijtwinninge van de goederen, ende anderssints, elck naer gelegentheijt, preferentie oft voordeel van sijn schult.

§ 3.

Gemeijnschap sonder compaignie.

28. Een deelhebber van eenen gemeijnen huijse mach het selve wel onder-houden van noodelijcke reparatien, als hij dat niet en verandert van den gebruijcke daertoe het gëeijgent ende van te vorens gebruijckt is geweest, ende dandere deelhebbers moeten naer advenant de selve oncosten draegen, al waeren sij oock ten tijde van de vermaeckinghe ofte reparatien geweest buijten slandts.

29. Soo wanneer in gemeijne huijsen oft andere timmeragien noodelijcke reparatien vandoen sijn, bij gebreck van welcke de selve timmeragien, ten seggen van de gesworen erffscheijders, souden commen te bederven oft tot onderganck te gaen, alsdan mach een van de deelhebbers de andere rechte-lijck aenspreken oft sommeren om mede den cost te doen om alsulcke timme- ragien in wesen te houden.

30. Ende oft de mededeelhebbers, oft ijmant van [hun][266], twee maenden naer alsulcken aensoeck oft sommatie hun deel in de costen niet op en brach-ten ende betaelden, soo vermach de gene die alsulcke costen int geheel heeft gedaen alle de vruchten ende proffijten vant gemeijn huijs oft andere timme-ragien te genieten, sonder affslach, totdat hij anderssints van de verschoten reparatien is voldaen.

31. Maer soo wanneer alsulcke reparatien sijn gedaen sonder voorgaende aensoeck oft sommatie van de andere deelhebbers, soo en mach de gene die de selve heeft gedaen de vruchten van den vermaeckten pant niet genieten, ten waere dat de andere deelhebbers, aensocht sijnde tot betaelinge van hen

p 186

deel in de becostinge van de selve reparatien, jaer ende dach in gebreke waeren geweest den selven metten interest rentsgewijse te voldoen.

32. Alsmen eenige andere dan nootelijcke reparatien wilt doen, alsdan moet tselve geschieden bij bewillinge van de andere deelhebbers, oft, in hun affwesen, van de weth, naer behoorelijcke visitatie oft besoeck van de plaetse; ende oft ijmandt alsulcke reparatien anders hadde gedaen, en soude ter saecken van dijen geen verhael hebben dan voor soo veele d'erve daerdoor gebetert waere ende oversulcx meer soude mogen gelden.

33. Die paert ende deel is hebbende in eenich huijs, ende eenige renten aff-quijt daer den gemeijnen pant mede belast was, moet daeraff bij sijne mede-deelhebbers vernuecht worden met gelde, oft, bij gebreke van dijen, blijft hij mette affgequeten brieven soo sele renten heffende als sijne mededeel-hebbers daerinne plachten te gelden, gelijck onder den titel: Van chijnsen ende renten is geseght.

34. Hoe men gemeijne huijsen oft andere gronden van erven mach stellen te geven oft te nemen, oft, alsmen des niet eens en can geworden, die ter Vrijdaechs merckt moet doen vercoopen om deshalven van den anderen te scheijden, is geseght onder den titel : Van versterffenisse.

35. Als vele persoonen eene saecke aengaet, twaere als compaignons, deelhebbers, oft andere, ende dat om die te bewaeren oft te vervolgen cost gedaen moet wordden, soo mogen een oft meer van henlieden, die tselve goetdunckt, naerdijen sij d'ander volcommentlijck hebben geopent de gele-hentheijt van der saecken ende middelen van verhael, de selve aensoecken om mede daertoe de costen te doen, ende tproffijt daeraff te commen genieten ponts ende schellincxgewijse.

36. Ende oft eenige van de gene die versocht sijnde[267], als voore, weijge-ringe deden, oft anderssints in gebreke waeren binnen den tijt van acht daegen, daervan hun verclaeren te doene, ende de penningen daertoe noodich voor hen deel te schieten, soo souden d'andere, die op hennen cost vervolch hebben'gedaen, van de goederen oft penningen voor al worden betaelt, soo van henne costen als vant gene sij ten achteren sijn.

p 188

37. Dwelck oock plaetse heeft als vele persoonen aen eenen gebroken schuldenaer ten achteren sijn, ende sij den selven ende sijne goeden ver-volgen, oft oock anderssints tegens de vrouwe, oft andere gepriviligieerde crediteuren, in proces moeten commen om [schade] aff te weiren, ofte dat veele persoonen ter saecken van eenige versekeringe beschadicht sijn ende op de geabbandoneerde goeden oft op den schipper hun verhael moeten soecken, endre andere diergelijcke.

38. Gelaechsgenoten moeten[268] een voor al bij den weert oft weerdinne aengesproken ende bedwongen worden tot betaelinge van den geheelen gelaege, als compaignons, behoudelijck den aengesprokene sijn verhael op de andere gelachsgenoten, ten waere dat den weert oft weerdinne int borgen van den gelaege ijmants geloove int besonder gevolcht hadde[269].

39. Item, wanneer ijmant in eenich geselschap gequetst wordt, de gequetste mach voor sijne beteringe een van den geselschappe, die mede strijdtbaerich oft twistich is geweest, vuijtkiesen ende met rechte daervoore aenspreken; den welcken den gequetsten moet beteren, behoudelijck hem sijn verhael op sijne medegesellen; maer is daer ijmant mede in sulcken geselschap geweest die niet strijdtbaerich [noch nijet twistich][270] en is geweest, die en is daerinne niet gehouden.

TITEL X.

VAN BEVEL ENDE FACTORIJE.

§ 1.

Vant gene den bevelhebber toestaet te doene.

1. Die eenigen last oft bevel heeft aenveert, is gehouden dijen poinctuëlijck te volbrengen, oft, bij gebreke van dijen, is gehouden voor alle de schaden ende interesten, die den bevelgever daerdoore soude commen te lijden, ten waere dat ondertusschen de gelegentheijt van der saecken merckelijck waere verandert.

p 190

2. In welcken gevalle gestaet den bevelhebber mits doende tgene dat den bevelgever selver waerschijnelijck naer gemeijn verstant gedaen soude hebben, indijen hij sulcke veranderinge hadde geweten, ende dat hij hem in des bevelhebbers plaetse hadde gevonden, oft gelijcken last van hem hadde gehadt, al ten goetduncken van de weth.

3. Facteurs, makelaers oft andere persoonen ander lieden goeden in handen hebbende, om die te vercoopen, vertieren oft anderssints ten meesten proffijte te brengen, en mogen daerinne hun eijgen voordeel niet soecken, van die, ten prijse soo hen die sijn bestelt om te vercoopen, voor hun te houden, oft door derde hant inne te coopen, maer moeten daerinne het meesten proffijt hunder meester oft bevelhebber soecken, op pene van infaem oft eerloos gehouden te worden.

4. Ten waere nochtans dat, naerdijen sij henne meesters oft committenten getrouwelijck hadden geschreven, doen oft laten weten den gemeijnen loopenden prijs van alsulcke goet, ende dat sij tselve daervoore oft voor eeni-gen anderen gestelden prijs souden begeiren te hebben, de meesters daerop hadden verclaert te vreden te sijn hun tselve daervoore te laeten, ende dat ten tijde als sulcx tot hender kennisse compt 't goet alnoch onvercocht waere.

5. Want souden in alsulcken gevalle de facteurs ofte makelaers ter goeder trouwen met henne committenten mogen handelen, als met andere, ende soude alsulcke contract met hen aengegaen van weerden sijn, sonder daerbij henne eere oft fame te cort te doen, behoudelijck dat niet bevonden en worde dat sij hen selven daerinne hebben gesocht tot achterdeel van henne committenten.

6. Soo wanneer een facteur oft bevelhebber verscheijde partijen van ijmand moet hebben, tsij in sijnen eijgenen naeme ende van andere, oft voor andere alleen, ende dat hem bij den schuldenaer betaelinge wort gedaen sonder te verclaeren op wat partijen, soo wort verstaen dat die is gedaen op alle de verschenen partijen, ende moet oversulcx de betaelinge, indijen den schuldenaer compt te breken sonder ten vollen te betaelen, naer advenant over alle de partijen verdeijlt worden, sonder dat den facteur oft bevelhebber die voor hem op sijne partije mach behouden, oft ijmant daermede voordeel doen.

p 192

7. Van gelijcken, als eenen facteur verscheijde partijen van ijmant die compt te breken moet hebben, ende dat hij daertegens aen den selven schuldich is, soo moet allent gene d'welck alsdan bij compensatie wort gedaen tusschen hem ende sijne committenten gelijckelijck verdeijlt worden ponts ende schellincx gewijse, als voore, sonder dat hij hem selven oft ijmant anders daerbij voordeel mach doen, gelijck onder den titel: Van betaelinge oock gesecht wort.

§ 2.

Wanneer ende hoe verre de bevelhebber voort stuck van den bevelgever gehouden is.

8. Eenen facteur oft bevelhebber die den naem van sijnen meester oft bevelgever gebruijckt, ende op den selven naem contracteert, coopt oft schult maeckt, daertoe volcommen macht hebbende, en is ter saecken van dijen niet gehouden, maer den meester oft bevelhebber blijft daervoore verbonden, ende moet alsulcke schulden betaelen al oft hij selver die gemaeckt hadde.

9. Maer als den bevelhebber eenigen coop oft contract[271] op sijnen eijgen naem [oft anderssints][272] heeft aengegaen, sonder den naem oft volmacht van sijnen bevelgever te gebruijcken, daerinne en is den bevelgever niet gehouden, hoe generaele ende vast het bevel [oock][273] soude mogen sijn, maer wel den bevelhebber.

10. Soo wanneer nochtans het goet oft gelt vuijt crachte van alsulcke contract, gelevert oft getelt waere gecommen tot proffijte van den selven[274] bevelgever, ende dat hij den bevelhebber tselve niet en hadde goet gedaen, soo soude in dijen gevalle den gene die met den bevelhebber heeft gecon-tracteert oft gehandelt, niet alleen sijn verhael hebben op den selven bevel-hebber, maer oock op den genen die hem last gegeven ende de penningen oft coopmanschappen genoten heeft.

11. Ende opdat onder tdexel van alsulcke bevelen niemant en worde bedrogen, maer dat een ijgelijck mach weten hoe ende in wat manieren hij

p 194

daerop mach handelen, soo sijn de gene die hun willen draegen voor generale facteurs, ende den naem van ijmant anders dan hennen eijghen gebruijcken, van nu voortaen gehouden hun bevel ende volmacht te brengen in handen van een van de notarissen ontrent de Borse, om aldaer geregistreert te worden, op gelijcke pene als hiervooren is geseght ten aensiene van alle compaignien ende geselschappen.

12. Die een ander sijne goeden oft coopmanschappen in handen stelt, ende hem last oft bevel geeft om die te vertieren, versetten oft vercoopen, moet wel toesien wien hij die geeft oft betrouwt; want al dede den bevelhebber daermede anders dan sijnen last gedraecht, tselve soude den bevelhebber[275] van weerden moeten houden, behoudelijck hem sijn verhael op den bevelhebber, gelijck onder den titel: Van vervolch van sijn eijgen goet [oock][276] is geseght.

13. D'welck te verstaen is, soo wanneer den bevelhebber, tsij facteur oft makelaer, oft andere, in sijnen eijgenen naeme contracteert sonder sijnen last, volmacht oft procuratie te vermaenen; want soo wanneer hij, als eens anders volmachtichde, oft van hem last ende bevel hebbende, in desselffs naem contracteert ende sijnen last ende volmacht thoont, soo moet den menen die met hem contracteert ondersoecken oft die daertoe genoechsaem is ofte niet.

14. Ende oft den contractant, den last ende volmacht gesien ebbende, daerop metten bevelhebber handelde, ende dat men naermaels bevonde dat de volmacht niet genoegsaem en waere om alsulcke contract aen te gaen, soo en soude den bevelhebber[277] vuijt crachte van dijen niet gehouden sijn, ten waere hij daervan hadde geweten oft geproffiteert, in welcken gevalle hij tselve soude moeten voldoen.

15. Maer als tgene d'welck van alsulcke contract is gecomen onder den bevelhebber is gebleven, sonder dat den bevelgever tselve van weerden wilt houden, soo moet den bevelhebber tgene hij ontfangen oft genoten heeft aen den contractant wederkeeren, ende voorder oft anderssints en is ter saecken van alsulcke contract oock niet gehouden.

16. Soo wanneer ijmant hem als bevelhebber oft volmachtigde draecht

p 196

ende contracteert op sekeren last oft bevel, d'welck hij niet en thoont, indijen tselve naermaels niet en wort bevonden oft niet genoechsaem en is om alsulcke contract aen te gaen, alsdan en is den bevelhebber[278] ter saecken van dijen oock niet gehouden, maer de gene, die ter goeder trouwen metten anderen heeft gehandelt, heeft sijne actie tegens den gene die hem als bevelhebber gedraegen heeft.

17. Als eenige facteurs, makelaers oft diergelijcke persoonen ander lieden goeden, penningen, wisselbrieven, obligatien, schulden, actien ende crediten[279] hebben vercocht, verseth oft in betaelinge gegeven buijten hennen last, die sijn schuldich ende gehouden de selve goeden, oft de weerde van dijen, terstont weder te keeren ende geven[280] die hem die heeft betrouwt oft hem te wercke heeft gestelt.

18. Ende oft sij d'een oft d'ander van dijen niet en deden, daertoe versocht sijnde, sou den, bij voorgaende consent van den borgemeester, in plaetse van dagemente, terstont opgeleijt ende in gevanckenisse gehouden mogen worden, tot dat sij hadden voldaen; ende soo verre men bevont dat sij de goeden ter quaeder trouwen hadden vercocht, verseth ofte in betaelinge gegeven, sonder middel te hebben om die goet te doen, souden ter saecken van dijen oock arbitralijck worden gestraft naer gelegentheijt van der saecken.

§ 3.

Eijnde vant bevel ende verhael van den bevelhebber.

19. Alle last, bevel ende volmacht wort verstaen ende gehouden voor voleijndicht naerdijen de volmachtichde oft bevelhebber, oft den gene die den last, bevel oft volmacht heeft gegeven, is afflijvich, insolvent oft voor-vluchtich geworden.

20. Als facteurs oft makelaers aen henne bevelgevers, meesters oft com-mittenten eenige somme ten achteren sijn, tsij ter saecken van verschoten[281] oft betaelde penningen, oft oock van hennen dienst, ende van de selve henne

p 198

meesters eenige goeden in henne handen oft macht hebben, worden verstaen die met voordeel oft preferentie voor alle andere schulthebbers oft crediteuren tot henne versekerheijt te hebben, alwaert oock van de ingebrochte goeden van de vrouwen, ende niemant en mach hen die ontrecken sonder hen eerst te voldoen.

21. D'welck oock plaetse heeft alwaert dat de schult waere gesproten vuijt borchtochte, die bij den facteur, makelaer oft bevelhebber metter dact ende in der waerheijt waere gedaen voor sijnen meester, aleer die waere gebroken, ende oock niettegenstaende dat, ten tijde van de brekinge oft faillissement van hennen meester, den dach van betaelinge noch niet en waere gevallen.

22. Aengaende procuratie oft volmachten van saecken in rechte hangende wort hieronder geseght onder den titel: Van advocaeten ende procureurs.

TITEL XI [282].

VAN VERSEKERINGE OFT ASSEURANTIE.

§ 1.

Wat ende hoe vele men mach doen versekeren oft niet.

1. Een ijgelijck mach hem van sijne schepen, goeden, coopmanschappen ende handelinge doen versekeren tegens alle verlies ende schade die daerdoore soude mogen vallen, ende een ander op hem soude willen nemen, tot alsulcken prijse ende op alsulcke conditien als sij des eens connen worden, ten sij datter verboth ter contrarien is.

2. Dijes moet de gene die eenige goeden oft coopmanschappen wilt doen versekeren daervan een deel tsijnen laste ende perijckel houden, als te weten het thienste deel van de weerde van de selve goeden, sonder dat ter

p 200

contrarien van dijen oft vuijtsluijtinge eenich bespreeck, voorwaerde, renontiatie ofte vertijdenisse wort toegelaeten.

3. Onder de weerde van de versekerde goeden wort begrepen tgene de selve gecost hebben in packinge, vrachten, tolrechten, provisie oft loon van den facteur, prijs oft loon van de versekeringe, mitsgaeders tgene men heeft betaelt ofte soude moeten betaelen om den selven loon te versekeren, dwelck men in desen heet asseurancie, ende alle andere oncosten die men doocht oft gedoocht heeft, tot dat die t'schepe sijn gegaen.

4. Wel verstaende dat soo verre tgoet dwelck men doet versekeren mette oncosten meer weerdich is dan tweelff duijsent guldens eens, men alsdan de meerdere weerde van de gelaeden goeden int geheel mach doen verseeekeren, mits dragende alleenelijck een thienste gedeelte in de selve tweelff duijsent guldens, sonder dat men tselve thienste deel int besonder oft anderssints mach doen verseeckeren, in wat maniere dattet waere.

5. Den prijs ende weerde van de goeden en moet niet gestelt oft genomen worden naer dat die op dach, oft allenskens stucxgewijse ingebrocht sijn, maer gelijck die naer den gemeijnen loon ende prijs souden hebben mogen gelden ter plaetse ende tijt van de laedinge, volgende t'bewijs d'welck daeraff ter weder sijden soude mogen worden gedaen.

6. Ende desniettemin wort voor den oprechten prijs gehouden, tot dat anders blijckt ende bewesen is, tgene de goeden ten eersten incoop hebben gecocht[283], t'sij met gereede penningen, oft affslaende den interest tegens thien ten hondert op tjaer, indijen die op dach sijn gecocht, mitsgaeders inpacken, vrachten oft anderssints, ende dijenvolgende moet het cargasoen oft factuere gestelt ende overgegeven worden.

7. Men mach geene goeden doen versekeren op priseringe ofte begroottinge, die de versekerde [selve][284] daeraff soude willen doen, al heeft men tselve somtijts alhier oft elders willen gebruijcken, besonder als sulcx met vuijtgedruckte woorden was besproken, d'welck de cooplieden heeten pact expres; ende oft tselve waere gedaen, soude men dijenniettegenstaende niet anders oft voorders mogen heijsschen dan d'oprechte weerde, als voore.

p 202

8. Maer oft de versekerde sijne goeden voor alle versekeringe ter plaetse daer die gepackt oft gelaeden worden hadde doen priseren bij gesworen schatters, oft andere hun des verstaende, die daertoe wettelijck waeren beredicht[285], soo soude alsulcke versekeringe totten selven prijse van weerden sijn, ende daervan provisionele voldoeninge oft hantvullinge gedaen moeten worden, blijvende desniettemin de versekeraers op hun geheel om 't contrarie van dijen te bewijsen.

9. Dies en is men niet gewoon, noch ten aensien van de priseringe noch van de begrootinge van de factuere, te letten op een cleijn verschil, d'welck door de verhooginge oft verminderinge van den gestelden prijs soude mogen vallen; maer om alsulcke verschil te genieten tot vermeerderinge oft ver-minderinge[286] vant cargasoen ende verdeijlinge van de schade daerop vervolch wort gedaen, is van noode dat tselve verschil ten minsten sij van ses oft seven ten honderden, ende meerder sijnde, wort daerop int geheele geleth.

10. Als de goeden behoorelijcke gepriseert ende geschat sijn voor alle versekeringe als voore, soo wort verstaen dat in de selve priseringe begrepen sijn d'oncosten van packen, laeden, thollen, loon van versekeringe ende tegens versekeringe ende andere, die men doocht oft gedoocht heeft, tot dat de goeden tschepe sijn, sonder dat men wort ontfangen om 't contrarie van dijen te bewijsen.

11. Men mach hem niet doen oft laeten versekeren op goeden oft coop-manschappen commende van Barbarien, Bresilien, Sint-Omer [San-Thome], Oost- oft West-Indijen, dan met clausule datter geen restorno en sal vallen; ende oft tselve anders waere gedaen, en soude ter saecken van dijen geen verhael sijn, alwaer daer oock bespreck oft vertydenisse ter contrarien.

12. Niemant en mach eenige goeden oft coopmanschappen[287] ofte andere dingen doen versekeren, die ten daeghe van den contracte bij onweder oft seeroovers verloren ofte anderssints verdorven oft genomen sijn geweest, soo verre men can bewijsen dat hij, ten tijde van de versekeringe, ter see oft te lande, naer den cortsten wech, heeft geweten oft connen weten, dat die alsdan

p 204

genomen, bedorven[288] oft verloren waeren, tsij dat de reijse gelegen is geweest binnen oft buijten de paelen van Europa, tsij op Indijen ofte elders.

13. Men verstaet dat de versekerde van de roovinge, verlies ofte bederffe-nisse wete heeft gehadt oft connen hebben, als men bevindt dat sedert den tijt ende ure van den verliese totten dach van den contracte soo vele tijts is verloopen dat rekenende twee uren voor drij mijlen ter see oft te lande, hy daeraff tijdinge heeft connen hebben.

14. Ende oft[289] de begrootinge vant getal van de mijlen te maecken, soo rekent men voor elcken graet van den hemel, recht aen soo eenen vogel vliegen can, drijentwintich mijlen, ende dat[290] van der plaetse daer het goet oft schip verloren is oft gecommen in staet van verliesinge, totter plaetse daer de versekeringe is gedaen.

15. Als men tijt ende ure van de verliesinge niet sekerlijck en can geweten, ende dattet is geschiet bij nachte, soo nempt ende hout men dattet is geweest ter halver nacht; ende is het gebeurt bij daege, op den noen ten tweelff uren; ende alsdan is voor de verseeckeraers genoech dat, nemende den tijt van den verliese van tweelff uren bij daege oft bij nachte totten tijt van de onderteeckeninge (die men altijts vermoeijt[291] gedaen te sijn op den noen, ten waere ter contrarien bleke), men bevindt dat men daeraff heeft connen weten, als vore.

16. Soo wanneer nochtans ijmant hem heeft doen versekeren op goede ende quade tijdinge, ende dat hij onder eedt derft verclaren dat hij, ten tijde van de versekeringe, niet en wiste dat de versekerde goeden oft coopmanschappen bedorven, verloren oft genomen waeren,soo wort het contract van weerden gehouden, ten sij den versekeraer, den rechte genoech sijnde, conste doen blijcken dat de verseeckerde daeraff te vorens geweten heeft.

17. Dijes moet de versekerde in dijen gevalle onder de gedruckte police bij besonder voorwaerde verclaeren dat hij hem op goede ende quade tijdinge doet versekeren, ende vuijtdrucken de redenen die hem bewegen om tselve alsoo te doene wanneer het schip vertrocken is, ende wat quaede

p 206

tijdinge hij daeraff heeft, ende oock naermaels, soo hij des wort versocht, onder eedt expurgeren dat hij geen [ander][292] achterdeneken oft oorsaecke en heeft gehadt om hem te doen versekeren dan hij en heeft verclaert, blijvende de versekeraers op hen geheel om het contrarie van dijen te bewijsen, als voore.

18. Ende oft de versekerde de tijdinge oft oorsaecke van de vreese van verlies niet en hadde verclaert, oft verswegen t' gene t'risieo waere beswaerende, oft dat hij naermaels hem opt verclaeren bij hem gedaen niet en wilde expurgeren van geene andere tijdinge gehadt te hebben, soo is alsulcke generaele versekeringe van goede ende quade tijdinghe sonder effect, ende wort de versekeringe dijen nijettegenstaende verstaen gedaen te sijn al oft de voorschreve clausule in de police niet en ware gestelt.

19. Om te weten oft men vant verlies oft perijckel tijdinge heeft gehadt, oft in den staet is geweest om te hebben, rekenende de mijlen naer de uren, als vore, moet men aenschouw nemen ten aensiene van de gene die last heeft gegeven totte versekeringe, oft hij, ten tijde als hij den selven gaff, t'verlies oft perijckel heeft geweten oft connen weten, ende[293] ten aensiene van de gene, die den last volbrenght, oft hij daeraff heeft geweten oft connen weten als de verseeckeringhe wort [wert] gedaen.

20. Want, alwaert dat de gene die den last heeft gegeven om hem te doen verseeckeren daeraff hadde geweten ten tijde als de versekeringe geschiet (gelijck soude moghen gebeuren, soo verre hij selver int schip oft niet verre vandaer is), ende dat den bevelhebber de versekeringe hadde gedaen aleer de tijdinge vant verlies oft perijckel aen hem is oft heeft connen gecommen, soo is de selve verseeckeringhe alsdan van weerden.

21. Ende ter contrarien, alwaert dat de gene die den last hadde gegeven, niet en hadde geweten oft connen weten vant verlies oft perijckel van de goeden ten tijde van de versekeringe, soo wanneer nochtans den bevelhebber oft mandataris alsulcke wete ter dijer tijt heeft gehadt oft connen hebben, rekenende uren voor mijlen, als vore, soo soude alsulcke versekeringe machteloos ende van onweerden zijn.

p 208

22. Wel verstaende dat, soo wanneer de bevelhebber die[294] versekeringe heeft gedaen, hem op goede ende quade tijdinge heeft doen versekeren, in der maniere hiervoore verhaelt, ende dat hij onder eedt derft verclaeren vant verlies ofte van de schaede niet geweten te hebben, de versekeringe alsdan van weerden is, alwaert dat de gene die den last hadde gegeven [van den selven last][295] daeraff hadde geweten.

23. Item, als eenige schepen drij maenden vertrocken sijn vuijt eenige have oft plaetse van Europa, Barbarijen oft daer ontrent, oft sesse maenden van andere voordere plaetsen, soo en mach men daerop noch op de goeden daerinne geladen geene verseeckeringe laeten doen, ten waere dat men de versekeraers daeraff waerschouwde, ende dat men hem dede versekeren op goede ende quade tijdinge, als vore.

24. Men en mach geene versekeringe doen van schepen, goeden ofte actien, die hem niet toe en behooren, oft datmen[296] geenen last oft commissie en heeft gehadt, noch bij t'verlies oit bewaernisse van dijen geen proffijt oft achterdeel en can hebben; ende oft ijmant ter contrarien hadde gedaen, ende vuijt crachte van dijen bij hem ijet waere ontfangen, soude tselve moeten wederkeeren, ende totten dijen gestraft worden als eenen dieff.

25. Item, niemant van de gene die bij den hove ofte anderssints sijn gestelt tot toerustinge van schepen, noch de tollenaers oft officiers van de havenen, bruggen oft passagien, ofte dijergelijcke persoonen op de seevaert, oft geleijde ende versekeringe van de coopmanschappen toesicht hebbende, en mogen hun de contracten van verseeckeringe[297] van alsulcke goeden niet onderwinden, tsij op[298] die t'aenveerden, geven oft nemen voor hun selven oft ijmant anders, in wat maniere dattet sij.

p 210

§ 2.

Hoe ende in wat manieren men hem mach doen versekeren.

26. Alle contracten van asseurancien [oft versekeringe][299] moeten geschie-den [300] tusschen partijen aengegaen ende gesloten worden bij geschrifte, tsij voor de weth, voor notaris ende getuijgen, ende [ofte][301] andere wettige persoonen, oft bij police onder 't bandtteecken van de versekeraers; ende voor ende aleer tselve gedaen [is], en sijn de versekeraers niet gehouden, wat onderhandelinge tusschen partijen mondelinge daervan gedaen ofte gesloten mach wesen.

27. Contracten van versekeringe van goeden tschepe gaende moeten inhouden vier besondere poincten, te weten : den naem vant schip, den naem van de schipper die daerop soude gaen, mitsgaders de naemen van de plaetsen daer de laedinge ende ontlaedinge moet geschieden; ende daermede moet het cognossement overeen commen; ende ofter eenige van de voorschreve vier puncten in de police ware vuijtgelaten, oft dat dijenaengaende tusschen de selve police ende tcognossement eenige differentie oft verscheijdenisse waere gecomen[302], en soude ter saecken van dijen geen vervolch noch actie vallen.

28. Wel verstaende dat, alsoe dickwils gebeurt dat den schipper, die men hadde gemeijnt opt schip soude gaen, daernaer worde verandert, men alsdan gestaet mits van de selve veranderinge de wete doende in der maniere hieronder geruert; ende gedaen sijnde, wort gehouden al oft den naem van den nieuwen schipper, daeraff de wete is gedaen, in de police waere gestelt, ende oversulcx blijft de police van weerden, behoudelijck dat aengaende de andere poincten egeen verschil en wort gevonden[303], als voore.

29. Totten dijen is van noode dat in de police oock worde verclaert ende vuijtgedruckt den naem van de [gene][304] die de goederen is laedende, oft wel [ende?] van de gene, die de selve ter plaetse van de ontlaedinge sal ontfangen

p 212

ende ontlaeden; ende oft d'een oft [ende ?] d'ander niet en waere gedaen, verseekeringe van onweerden sijn, ende soude ter saecken van dijen geen vervolch oft actie vallen, als vore.

30. Ende waert[305] dat soo wel den lader als ontlader in de police waeren verclaert ende [ofte][306] vuijtgedruckt, ende datmen daerenboven hadde gestelt de marcken ende nombers van de goeden, de plaetse daervan den schipper oft schip [is][307], oft ijet anders daermede men de reijse oft [ende][308] coopmanschappen beter can onderkennen, als dan moet tcognossement daermede oock over een commen ende accorderen; ende ofter deshalven eenige differentie [viele][309] oft verscheijdentheijt worde gevonden[310], en soude ter saecken van dijen geen vervolch ofte actie vallen, als vore.

31. Nijettemin, wanneer men coopmanschappen heeft, die men op verscheijde schepen herrewaerts over tot Rouanen ende Lunden inclus[311], is verwachtende van andere landen, gelijck soude mogen gebeuren alsmen menichte van baelen wolle van Biscaijen soude doen commen, die men op een oft twee schepen niet en soude wille waegen; ende daeromme op ver-scheijde schepen, die alnoch niet voor handen en sijn, doen laeden, alsdan soude de versekeringe van weerden sijn, alwaert dat den naem van den schepe ende van den schipper[312] die daerop soude gaen niet en worde vuijtgedruckt.

32. Dies is alsdan van noode in de police oft contract van versekeringe vuijtdruckelijck te verclaeren de quantiteijt van de coopmanschappen die hij verstaet te doen commen, mitsgaders den naem van de plaetse oft havene daervuijt de schepen sullen gaen, mitsgaders van de gene daerop de selve sullen willen sijn, den naem van den lader oft seijnder, ende die van den ontlader daeraene die goeden gaen, ende totten dijen de sorten oft marcken der selver.

33. Item, de cognossementen oft bekentenissen die men is nemende van den schipper over den ontfanck van de goeden die men seijnt op alsulcken aengenomen[313] schepen, moeten voor de weth van de plaetse, of ten minsten

p 214

voor notaris ende getuijgen verleden worden, ende de versekerde oft sijnen bevelhebber moet voor de selve alsdan ooek verclaeren dat de goeden in alsulcke cognossement begrepen de selve sijn die hij heeft doen versekeren.

34. Als de versekering,op ongenoempde schepen[314] is gedaen, als voore, soo en mach de ladinge, van de goeden die men onder alsulcke versekeringe wilt brengen niet langer dueren, ten aensiene van de goeden die men vermach[315] van Schotlant, Engelant, Vranckrijck, Norwegen, Denemarcken ende daerontrent, dan twee maenden, te rekenen van den dach dat den eersten versekeraer de police sal hebben onderteekent.

35. [316] Maer als de goeden souden commen oft verwacht worden van Spaignien, Portugal: Italien, Barbarijen, Nerve [Narva] oft Revel, alsdan mach men daertoe tijt nemen van vier maenden, ende in de eijlanden van Canarien, Madera ende Vlaemsche eijlanden sesse maenden, ende [van][317] voordere reijse een jaer ende langer.

36. Ende oft binnen den voorgaenden tijt de goeden niet en waeren gelaeden, soude de versekeringe van onweerden[318] sijn, om ter saecken vant gene naer den selven tijt geladen is op de versekeraers eenige schade te mogen heijsschen, ende even wel souden de versekeraers den prijs ende premie behouden.

37. Item, als de gene die, in der manieren hiervoore verhaelt, hem heeft doen versekeren advijs heeft, dat eenige schepen gelaeden sijn, daerop hij sijn goet heeft, moet de versekeraer daerop[319] de wete doen binnen den derden daege naerdijen hij tselve advijs heeft gehadt oft, bij gebreke van dijen, en soude geen verhael van schade op de versekeraers hebben, ende soude des niettemin hun den prijs oft premie moeten betaelen oft die hun laten inhouden, als voore.

38. Niettemin, alsser verhael van verlies oft schade valt[320], vuijt crachte

p 216

van alsulcke versekeringe op ongenoemde schepen gedaen, soo moeten de versekerde[321] brengen wettige attestatie van allent gene binnen den voor-schreven tijt is gelaeden; ende alwaert dat hij wilde seggen soo vele niet geladen te hebben als bij de police geseght was, sal evenwel de schade oft verlies over de geheele somme ende quantiteijt van de goeden aldaer genoempt, verdeijlt ende genomen worden al oft die int geheel waeren gelaeden.

39. Ende oft men bevonde datter meer waere gelaeden binnen den voor-schreven tijt dan geseght was, soude de verdeijlinge geschieden over alle de gelaeden goeden, al oft die al onder de versekeringhe begrepen waeren, sonder dat de verseeckeringhe, in den eenen oft anderen gevalle. d'een schip van d'ander sal mogen scheijden. oft daerop apaert vervolch doen, wat schade oft verlies op d'eene meer dan op d'ander soude mogen gevallen sijn.

40. Item, alwaert dat de versekerde conste doen blijcken, dat binnen den voorschreven tijt niet [oft][322] min gelaeden waere dan op de police verclaert was [dat soude connen geschieden][323], soude evenwel den beloeffden prijs oft premie aen de versekeraers moeten betaelen, oft hun den selven laeten inhouden, sonder ter saecken van dijen eenich restorno te hebben oft te mogen genieten.

41. Die hem wilt doen versekeren op vijgen, rosijnen, daeijen, oranieappelen ende andere fruijten, mitsgaders op wijnen, olie, sout[324], traen, terve[325], graen, harinck, suijcker, ende alderhande anderen[326] droogen ende natten visch, quiesilver, ruet, boter, case, speck, hespen, serope, honinck, cappers, olijven, amandelen, ront oft plat zaet, munitie van oorloge, gout, silver, gemunt ende ongemunt, peerlen, gesteenten, baggen ende juweelen, amber, muscus, algallia[327], corael, slaven, beesten ende

p 218

gedierten, oft andere diergelijcke waren, moet de selve vuijtdrucken ende specificeren, oft anderssints en souden onder de versekeringe niet begrepen sijn.

42. D'welck plaetse grijpt niettegenstaende dat de versekeringe generalijck waere gedaen op alderhande soorten van waeren ende coopmanschappen, hoedanich die oock souden moghen wesen, ende dat in de police oock waere geseght, dat men onder alsulcke generaele woorden verstont te begrijpen de waeren die nootelijck genoempt ende vuijtgedruckt moeten sijn, met vertijdenisse oft renontiatie ter contrarien.

43. Maer aengaende andere waeren ende coopmanschappen die van alsulcken aert oft nature niet en sijn, daeraff en is niet van noode besonder vermaen oft verclaeren te doen, maer is genoech dat men hem doet versekeren int generael op alderhande soorten van goeden ende coopmanschappen, soo costelijcke als grove, behoudelijck dat men die moet specificeren bij t cognossement oft cargasoen, als voore.

44. Item, als ijmant hem elders heeft doen verseeckeren, oft daertoe last gegeven, tsij int geheel oft in deel, alsdan moet hij tselve hier in den con-tracte oft police vuijtdruckelijck stellen, [met] de somme ende plaetse; ende oft hij, naert geven van den last, hem oock elders dede versekeren buijten de stadt oft daertoe last gave, daeraff moet hij terstont aen de versekeraers alhier de wete laeten doen; ende soo wanneer hij ter saecken van dijen eenige schade oft restorno wilt heijsschen, moet de policen bijeen brengen om geconfereert ende d'een tegens d'ander gesien te worden, ten eijnde hiervoore[328] verhaelt.

45 Item, die hem heeft doen versekeren, indijen hij vreest dat d'eerste versekeraers niet machtich en souden sijn om de versekeringe te connen voldoen, mach hem van de selve versekeringe bij andere doen versekeren, d'welck men oock heet reasseurantie; ende van gelijcken, die den ander[329] versekert heeft, mach hem int geheel oft in deel bij andere doen versekeren, in der navolgende manieren :

46. Als te weten : dat de gene die hem alsoo doet verseeckeren van de

p 220

eerste versekeringe moet vuijtdrucken den naem aen den welcken hij als versekeraer gehouden is, oft van de gene die hem hebben versekert, mitsgaders de voorwaerden daerop de verseeckeringe is gedaen, oft dat[330] den tweeden versekeraer sijnen prijs oft preuve[331] daernaer mach begrooten ende weten wat risico oft perijckel hij te draegen heeft.

47. Die hem wilt doen versekeren van de goeden die gaen souden van oft op sekere plaetsen oft havenen, en mach tselve niet doen met toevueginge van de selve woorden[332] « ende van oft op henne omliggende ende nabuere[333] plaetsen ;" maer is gehouden de plaetsen vuijdruckelijck te noemen; ende oft anders oft ter contrarien van dijen waere gedaen, ende eenich verlies oft schade gebeurde seijlende naer eenige plaetsen die niet genoempt en waeren, en souden de versekerde[334] ter saecken van dijen niet gehouden sijn, ende evenwel de preuve [premie][335] van de versekeringe mogen behouden.

48. Men en mach hem niet doen versekeren met bespreeck van alle havenen te mogen innegaen oft inloopen; maer die ergerincx wilt inloopen oft schale houden[336], is gehouden tselve vuijt te drucken ende te verclaeren, opdat den versekeraer mach letten op de grootte van de perijckelen, ende daernaer den prijs van de versekeringe maecken; ende oft sulck verclaeren niet en waere gedaen, soo zoude de versekeraer ter saecken van dijen niet gehouden sijn.

49. Ende oft ijmant ter contrarien vant gene des hierboven is geseght noodich te wesen tot een oprechte verseeckeringhe, hem,bij eenige clausule oft besonder bespreeck hadde doen versekeren, soude tselve wesen crachteloos ende van onweerden sonder dat hij vuijt crachte van alsulcken contracte oft bespreeck ijet soude mogen heijsschen.

50. Soo wanneer daer eenige versekeringe is gedaen, bij wat generaele woorden tselve oock waere, daeronder en wort niet verstaen begrepen te sijn perijckel oft verlies van de goeden die verboden sijn vuijt te voeren oft inne

p 222

te brengen, als ter saecken van tselve verboth eenich verlies oft schaede over de goeden compt, ten waere dat de versekeringe tegens perijckel van alsulcke verboth vuijtdruckelijck waere gedaen.

51. Item, onder alsulcke generaele woorden en worden oock niet begrepen de goeden toecommende vijanden, oft andere die ter plaetse van de laedinge oft ontladinge nijet en moghen handelen, oft anderssints van quader conditien sijn, ten aensiene van de gene die de selve soude commen te nemen, van de gene[337] die de versekeringe heeft doen doene; ten waere dat men hem tegens alsulcken perijckel vuijtdruckelijck hadde versekert, als voore.

52. Item, alwaert dat den persoon die alsulcke goeden gelaeden heeft, oft [die] de selve aengaen, pasport hadde om de selve goeden op de verboden plaetsen te mogen brengen, oft vandaer te mogen vuijtvoeren, soo en worden nochtans die [oock][338] onder die generaele woorden van alsulcke soorten van waeren ende coopmanschappen niet verstaen begrepen te sijn, ten waere dat den versekeraer daervan waere gewaerschouwt, ende dat den datum van de pasport in de police ofte anderssints vuijtgedruckt waere.

53. D'welck oock plaetse heeft, alwaert dat de police oft brieff van de versekeringe waere inhoudende de clausule: « toebehoorende eenen alsulcken, » oft wie die souden mogen aengaen oft toebehooren, van wat qualiteijt oft natie die soude mogen sijn, alwaert oock van contrabande oft tegenpartije; want soude alsdan oock van noode sijn alsulcke qualiteijt van den persoon oft goeden vuijtdruckelijck in de police te stellen.

54. Den last die den coopman oft sijnen commis bij de police van asseurantie gemeijnelijck wort gegeven, om alle oncosten te doen tot bewaeringe ende beneficieringe van de goeden, en streckt hem niet voorder dan om t'goet wederomme in goede gesteltenisse te brengen soo wanneer tselve nat oft anderssints onbequaem is geworden om de reijse te doen, t'sij doort gebreck vant schip ofte anderssints, mitsgaders om sijn recht te vervolgen tegens de gepretendeerde verbeurte oft confiscatie, ende diergelijcke swaricheden daerinne de versekeraers gehouden souden mogen sijn.

55. Maer alsulcke clausule en dient niet om vuijt crachte van dijen eenich

p 224

rantsoen oft compositie te mogen maken, ten waere men de versekerde oock vuijtdruckelijck bij de police daertoe macht ende auctoriteijt hadde gegeven, oft dat tselve waere gedaen vuijt grooten noot, oft bij voorgaende wete aen de versekeraers daeraff gedaen, volgende tgene hieronder naerder sal worden geseght.

56. Item, alle contracten van versekeringe oft asseurancie moeten gaen oft handelen[339] ter goeder trouwen, sonder eenige begrijpelijckheijt, argelist oft bedroch; ende oft men bevonde dat de versekerde oft versekeraers, meesters, schippers, piloten oft andere, int aengaen oft vervolch van dijen anders hadden gehandelt, tselve en soude alleenelijck hun nijet te stade commen, maer souden oock alle schade ende verlies daerdore veroorsaeckt moeten oprechten.

57. Ende ofter eenich groot ende merckelijck bedroch, oft quade ende loose handelinge[340] waere geschiet, soude de gene die sulcx hadden gedaen, naer gelegentheijt van der saeeken, oock aen den lijve openbaerlijck worden gestraft, ten vreese [tot vreese][341] ende exempel van andere, jae oock metter doot, als seeroovers ende openbaere dieven, alles achtervolgende [de] placcaeten daerop gemaeckt.

58. Makelaers, notarissen ende alle andere hun de versekeringe onderwindende, moeten de police oft ander bescheet maecken volgende d'ordonnantien ende voet hiervoore geruert; ende oft sij ter contrarien van dijen hadden gedaen, souden verbeuren xxv guldens, ende totten dijen aen partijen, die hun te wercke hebben gestelt, henne schaden ende interesten moeten oprechten van dat sij den effect van de selve versekeringe niet en souden moeten [mogen][342] genieten.

59. Item, makelaers sijn schuldich onder de police te stellen behoorlijcke certificatie onder hun handtteecken van dat sij elck van de versekeraers de selve police hebben sien onderteeckenen, op den dach daerbij vermelt, ende t'selve moeten de makelaers, mitsgaders de versekerde ende versekeraers, [oock][343] onder eet gewarigen, daertoe versocht [aensocht][344] sijnde.

p 226

§ 3.

Van den prijs, loon oft premio van de versekeringe, ende vant restorno oft wederkeeringe van dijen.

60. Den prijs oft loon van de versekeringe en is niet eenvoudich, maer wort genomen ende verandert naer verscheijdentheijt van den tijt ende van de reijse, mitsgaders van de perijckelen die daerop loopen; ende dijenaengaende mogen partijen onderlinge met malcanderen accorderen soo sij best connen, ten waere, bij gemeijne overdracht van cooplieden bij de weth te ordonneren, van tijde tot tijde daerop eenen sekeren voet ende prijs waere gestelt, in welcken gevalle men dijen niet te buijten en soude mogen gaen.

61. Den gestelden ende geaccordeerden prijs van de versekeringe moet men ten lancxsten betaelen binnen drij maenden naer de onderteeckeninge van de police, oft anderssints, ende bij gebreke van dijen, en soude den versekeraer ter saecken van sijne versekeringe in geen verlies oft schade gehouden sijn, ende desniettemin den prijs oft premio mogen heysschen [ende genieten][345].

62. Wel verstaende dat, soo wanneer [t' crediet][346] van den versekeraer merckelijcken soude sijn verargert, de versekerde alsdan niet gehouden en is den beloeffden prijs oft premio te betaelen, ten waere dat hem seker oft cautie gestelt worde van hem sijn verlies ofte schade goet te doen indijen daer eenige viele.

63. Ende oft die gene die versekert heeft teenemael quame te breken, soo en is de versekerde geenssints gehouden den prijs te betaelen, maer compt de versekeringe in haer selven tusschen de selve paerten [partijen][347] te smilten, ende mach hem de versekerde, in plaetse van dijen, doen versekeren bij eenen anderen.

64. Hoewel in de police gemeijnelijck wort gestelt dat de versekeraers bekennen van den prijs van de versekeringe voldaen te sijn, soo en bewijst nochtans tselve de betalinge niet, noch en is de versekeraer schuldich hem aen de makelaers te houden, al hadden sij den prijs ontfangen, maer mach

p 228

de versekeraer, dijenniettegenstaende, hem van den versekerde doen betae-len, ten waere dat bij quittantie oft anderssints behoorlijck bleke dat hij daeraff voldaen waere.

65. Die hem in den naem ende bij last van eenen anderen doet versekeren, al ist dat hij den naem van sijnen bevelhebber gebruijckt, is selver oock dijenniettegenstaende voor den prijs gehouden; ende waert dat hij eenen buijteman waere, oft anderssints vuijtter stadt vertrocke, soude ten versuecke van de versekeraers daervore cautie oft seker'moeten stellen, behoudelijck hem sijn verhael tegens sijnen bevelhebber indijen hij eenige betaelinge doet.

66. Soo wanneer [men][348] eenige goeden, die men op eenich schip meijnde te laden, daerop int geheel oft [in][349] deel niet en heeft geladen, tsij dat die te spade sijn gecommen, oft dat tschip sijne volle vracht heeft gehadt, oft anderssints, soo en is de versekerde den prijs van de versekeringe nijet schuldich dan naer advenant van de ladinge, ende dat hij vant gene niet geladen en is altijts moet geven een halff ten honderden voort opteeckeninge[350] van de versekeringe.

67. Dies moet de versekerde, als de niet oft minder laedinge alhier binnen de stadt geschiet, de versekeraers daeraff de wete doen binnen den derden werckendach, ende buijten de stadt, in de seventhien Nederlanden, tot Rouanen ende Empden toe inclus, binnen den tijt van een maent naer de volladinge ende vertreck van den schepe.

68. Maer oft de ladinge hadde moeten geschieden in Engelant, Schotlant ende [oft] elders, in Vranckrijck, alsdan soude de selve wete ende verclaeren moeten gedaen worden binnen den tijt van twee maenden, ende van Spaignien. Canarien, Italien, Madera, Vlaemsche Eijlanden ende Nerve toe inclus, binnen drij maenden naert vertreck van den schepe, als vore.

69. Nijettemin, indijen de versekerde voor den voorschreven tijt van de niet oft minder laedinge advijs hadde gehadt, soude alsdan oock voor den selven tijt ende binnen den derden daege naer den advijse daeraff de wete [moeten] doen aen de verseeckeraers, midts thoonende de brieven van den selven advijse.

p 230

70. Ende oft binnen den voorschreven tijt de wete van de niet oft minder ladinge niet en waere gedaen, oft dat den versekeraer de contrarie vant gene daeraff de wete is gedaen conste bewijsen, soo en soude men ter saecken van niet oft minder laedinge geen restorno mogen heijsschen; ende alsmen de wete binnen behoorelijcken tijde heeft gedaen, moet men evenwel de versekeraers geven oft laeten inhouden een halff ten honderden voort opteeckenen van de versekeringe, als voore.

71. Als de priseringe[351] is gedaen voor gaen ende commen, ende datter eenen generaelen doorgaenden prijs voor d'een ende d'ander gelijckelijck is gestelt, soo is den versekerde den geheelen prijs schuldich, sonder ter saecken van dijen eenich restorno te mogen heijsschen, alwaert dat tsehip int gaen quaeme te verdrincken, bij seerovers genomen, oft anderssints verloren te gaen, oft dat men int wederkeeren oock niet en laeijde.

72. Maer soo wanneer de prijsen sijn gescheijden, oft datter eenen besonderen prijs is gestelt int gaen ende eenen anderen int commen, soo wort gehouden dattet twee contracten sijn, ende oversulcx als het schip int gaen compt te verdrincken, genomen oft verloren te gaen, oft dat men int wederom commen niet en laeijt, soo en is den versekeraer[352] in den prijs voor de wedercompst beloeft niet gehouden, ende is den selven betaelt, mach die [doen][353] retourneren ende wederkeeren.

73. Dies is de versekerde alsdan gehouden vant verlies van den schepe oft nietladinge aen de versekeraers de wete te doen binnen den tijt hiervoore verhaelt; maer den [selven] [354] tijt en loopt hem in dijen gevalle niet dan van den dach aff dat de goeden verloren sijn, oft dat d'eerste reijse [ter plaetse][355] van de ontlaedinge gedaen ende volbrocht is.

74. Die restorno wilt heijschen vuijt dijen hij niet met allen geladen soude hebben, moet brengen certificatie van den schipper [oft schrijver van den schepe][356] van dat in dese reijse, daerop is versekert, geene goeden en sijn geweest die totte police oft brieff van de versekeringe applicabel sijn ; ende

p 232

tselve moet oock onder eet verclaeren den versekerde; ende blijft desniet-temin den versekeraer op sijn geheel om t'contrarie van dijen te bewijsen.

75. Ende oft de versekerde wilde seggen dat hij min gelaeden hadde dan hij hadde doen versekeren, ende vuijt dijer oorsake restorno heijsschen, soo moet hij te voorschijn brengen t'cognossement van den schipper met het cargasoen oft cargasoenen[357] van de ladinge, ende verclaeren van den schipper, dat hij niet meer gelaeden ,en heeft; ende op d'een ende d'ander moet de versekerde hem expurgeren onder eedt dat die waerachtich sijn, blijvende de versekeraers op hun geheel om t'contrarie daervan te bewijsen, als voore.

76. Item, als men de gelaeden goeden voort vertreck van den schepe wederom gewillichlijck ontlaeijt, soo en is de versekerde in den prijs van de versekeringe niet gehouden, dan dat hij de versekeraers moet vergelden vant perijckel d'welck [sij][358] int laeden oft daernaer, duerende den tijt dat de goederen gelaeijt geweest hebben, [hebben][359] geloopen, ten seggen, van de goede lieden hun des verstaende. [ut infra, art. 80 et 140][360].

77. Dies moet den versekerde van alsulcke ontlaedinge de versekeraers de wete doen, in der manieren ende binnen den tijt hiervoore verhaelt aengaende de niet oft minder laedinge; ende oft hij de selve niet en dede, soude in den geheelen prijs oft premio van de versekeringe gehouden sijn, al oft [er][361] geene ontlaedinge waere geschiet, sonder dat ter saecken van dijen eenich restorno soude vallen, als vore.

78. Maer als de versekerde goeden op genoemt schip int geheel oft in deel geladen sijn ende blijven, ende dat men daermede de aengenomen reijse doet, alsdan is men den vollen prijs van de geladen goeden ende een halfften hondert vant gene niet geladen en is schuldich sonder restorno, alwaert oock dat men de versekeringe hadde willen opseggen oft vertijden, als niet toegelaeten sijnde naert vertreck van den schepe tselve te doen, ten waere den versekeraer daerinne vuijtdruckelijck consenteerde.

79. Item, als het schip, den genoempden schipper, oft de reijse, gewil-lichlijck ende sonder noot ter plaetsen van de besproken laedinge, wort verandert, ende dat daeraff de wete is gedaen binnen behoorelijcken tijt,

p 234

sonder dat de versekeraers eenich perijkel hebben geloopen, soo en is den versekerde van den beloeffden prijs niet schuldich, behoudelijck dat hij de versekeraers alsdan een halff ten honderden moet vuijtreijcken oft laeten behouden, voor d'opteeckeninge[362] van de versekering als

80. Maer als de versekeraers durende de ladingge ende ter wijlen tschip, geladen sijnde, in de havene heeft gelegen, alreede eenich deel vant perijckel hebben gedraegen[363], alsdan gestaet de versekerde mette wete niet, maer moet de versekeraers vuijtreijcken ende [oft][364] laeten inhouden alsulcken deel van den prijs [oft premio][365] als tottet geloopen perijckel is staende, ten seggen van de goede liede, als vore. .

81. Ende desniettemin moet de versekerde oock alsdan de wete doen, om van de betaelinge van den voorleden prijs [oft premio][366] ontslagen te sijn; ende oft hij tselve niet en hadde gedaen, [ende][367] tschip, den schipper oft reijse gewillichlijck werde [waere][368] verandert, soo soude de versekerde evenwel schuldich sijn de versekeraers den geheelen prijs goet te doen [als voore art. 70 en 77 [369] oft laeten inhouden; sonder restorno.

82. Maer als de veranderinge vant schip, schipper, oft reijse, wort gedaen, oft de goeden ontlaeden, bij bedwanck van hooger hant oft anderen noot, alsdan en is de versekerde in de versekeraers niet voorder gehouden dan dat hij hem [hen] moet laeten volgen een halff ten honderden, ook nijettegenstaende dat sij eenich perijckel te vorens hadden geloopen; dies moet de versekerde, van de veranderinge bij bedwange gedaen, indijen gevalle oock de wete doen, als voore.

83. Soo wanneer tschip te seijle is geweest, ende doer storm, vreese van arreste oft van seeroovers, oft ander ongeval wederom in de eerste havene keert, ende dat men daernaer de goeden lost, oft de reijse anderssints gewillichlijck verandert, alsdan moet de versekerde de versekeraers van gelijcken den prijs goet doen oft laeten volgen, naer advenant het geloopen perijckel, ende des evenwel de wete doen, als vore.

p 236

84. Ende oft tschip in see sijnde ende blijvende, ende[370] aldaer sijne reijse veranderde, nemende eenen streeck om te lossen in eenige andere havene dan bij de police geseght is, dat tschip[371] soude vaeren, indijen tselve ten halven wege oft daer ontrent[372] geschiet, sonder voorgaende schade daerinne de versekeraers gehouden sijn, soo is den halven prijs verschenen ; ist boven de helft oft onder, met voorgaende schade die den versekerde soude willen heijsschen moet den geheelen prijs de versekeraers volgen.

85. Maer, als den schipper, door storm ende[373] onweder oft ongeval, in eenige andere plaetse oft havene aencompt dan daerbij de police[374] gesecht was dat hy soude ontlaeden ende dat hy aldaer de coopmanschappen vercoopt, als beter gedaen dan gelaeten, alsdan hebben de versekeraers soo veele min van den prijs [oft premio] als lieden hun des verstaende seggen, naer advenant van de resterende aengenomene reijse. - -

86. Item, als de gene die hem heeft doen versekeren ten selven tijde, oft te voeren, elders is versekert, alsdan en is hij niet gehouden de versekeraers den prijs [oft premio] voorder goet te doen dan naer advenant tgeloopen perijckel, ende ofter geen perijckel en waere geloopen, soude gestaen mits de versekeraers alsdan latende volgen een halff ten honderden, als vore

87. Dies is de versekerde gehouden van de andere oft voordere versekeringe de versekeraer, de wete te doen binnen den tijt hiervoore gestelt ten aensiene van de niet oft minder laedinge; ende soo verre d'opsegginge geschiet ter wijlen tschip alnoch ter plaetse van de ladinge is, moet van de andere oft voordere versekeringe doen blijcken mette police, ende oock thoonen t'cargasoen, ende tselve met sijnen eedt bevestigen.

88. Maer waer tschip alreede vertrocken, alsdan soude de versekerde, neffens de bescheeden hiervoore geruert, oock moeten brengen attestatie van den schipper oft schrijver, mitsgaders van den lader, datter geene goeden geladen en sijn applicabel totte police van de versekeringe, die men vuijt oor-

p 238

saecke van andere oft voorder verseeckeringe wilt retourneren oft opseggen.

89. Niettemin, als de versekerde voor den voorschreven tijt[375] van de andere oft voordere versekeringe advijs heeft gehadt, is alsdan oock, voor den tijt ende binnen den derden daege naer den advijse, gehouden daeraff de wete aen de verseeckeraers te doene, mits thoonende de brieven van den selven advijse, als voore.

90. Ende oft de laders de wete, als vore, niet en hadden gedaen, oft dat hun het contrarie van dijen overthoont waere, en souden geen restorno mogen heijsschen, maer den geheelen prijs van de versekeringe moeten betaelen, al oft de versekeraers metter daet t' perijckel geloopen hadden; ende als sij tselve binnen den behoorlijcken tijt gedaen hebben, moeten evenwel de versekeraers geven oft laeten volgen een halff ten honderden.

91. Soo wanneer eenige goeden op binnenlantsche [reeden][376]geschickt, aengecomen sijn in eenige havene van de see vandaer die lancx de riviere gewoon sijn te commen ter bestemder plaetse, ende dat die aldaer soo lange hebben gelegen, dat men van d'aencompste, als vore, hoeft connen weten, ende dat die daernaer ter selver plaetse worden versekert al oft die noch onder wegen waeren alsdan en is men den prijs van de versekeringe niet schuldich dan naeradvenant vant perijckel datter valt om de reijse van de plaetse van de aencompste te volbrengen.

92. Welcken volgende, als eenige goeden, die op Antwerpen sijn geschickt, in Seelant aengecommen sijn, ende aldaer soo lange hebben geweest dat men alhier henne aencompst heeft connen weten, rekenende uren voor mijlen;, als vore, ende dat die daernaer alhier toe Antwerpen worden versekert al oft die nech onderwegen waeren, daervan en is men den prijs van de versekeringe nijet schuldich dan naeradvenant t'perijckel datter valt van Seelant herrewaerts, d'welck begroot wort een ten honderden.

93. Behoudelijck dat, soo wanneer de versekeringe is gedaen op goede ende quade tijdinge, ende dat de versekeraers onder eedt bereet sijn te verclaeren dat sij vant aencomen van den schepe niet en hebben geweten, sij alsdan den vollen prijs moghen heijsschen oft behouden, al oft sij t'perijckel van de volle reijse hadden gedraegen.

p 240

94. Item, moeten de versekeraers altijt den prijs oft loon van de versekeringe bij hun ontfangen retourneren oft wederkeeren, als sij niet gerecht en souden sijn om dijen te heijsschen, volgende tgene hiervooren is geseght, tsij vuijt oorsaecke van veranderinge van reijse, van elders versekert te sijn, van niet ofte min geladen te hebben, oft anderssints.

95. D'welck oock plaetse grijpt, al ist dat in de police nijet besproken en is datter geen restorno en soude vallen noch geheijscht mogen worden, soo wanneer daer niet oft minder gelaeden is dan bij de versekerde[377] versekert is, als vore, oft datter andere oorsaecken van restorno sijn, ten sij dat vuijdruckelijck ter contrarien besproken is datter geen restorno en soude vallen.

96. Nijettemin, alwaere sulcx besproken, als nochtans tschip niet en soude commen ter plaetse van de ladinge, om de versekerde goeden in te nemen, tsij dattet worde genomen, gearresteert, verdrinckt, innavigabel oft onvaerbaer wort. oft dattet anderssints wort beleth oft opgehouden, soo soude het restorno daerdoore niet beleth worden.

97. Soo wanneer bevonden wort dat ijmant verscheijde cognossementen van ladinge op een schip heeft genomen, ende dat hij een oft meer daervan achterwaerts hout, om, bij middel van dijen, restorno te heijsschen, al oft hij niet soo veele en hadde gelaten als hij heeft doen versekeren, die verliest sijnen restorno, ende wort daerenboven gestraft als eenen dieff.

98. D'welck oock plaetse heeft soo wanneer ijmant van eene ladinge oft partijen van goeden twee verscheijde cognossementen heeft genomen, om in cas van verliese hem te behelpen mette gene die mette police soude mogen accorderen, ende als tschip aencompt sonder verlies oft schaede, alsdan mette gene die niet en accordeert, restorno van den prijs te heijsschen.

99. Alsser premio tontfangen oft restorno te doen is, soo gaet den genen die eerst geteeckent heeft altijts voor, behoudelijck dat de gene die geteeckent hebben op eenich dach[378] wordden gehouden al oft die gelijckelijck ende op eenen tijt ende ure geteeckent hadden, ende dat die geteeckent hebben boven de gelade goeden, altijts mogen heijsschen oft inhouden een halff ten

p 242

honderden voor henne teeckeninge ende opschrijvinge van[379] henne boecken, als vore.

§ 4.

Vant perijckel, d'welck de versekeraers onderworpen sijn..

100. De versekeraers sijn gehouden voor alle schaeden, ongeluck, perijc-kelen ende verliesen die de versekerde goeden overcommen op de schepen daerop sij versekert hebben, hoedanich die mogen sijn, volgende d'inhouden van de police oft contract van de versekeringe bij hun aengegaen oft onderteeckent.

101. D'welck oock plaetse heeft soo wanneer ijmant buijten oorloge is gerooft oft ongelijck gedaen, ende dat bij eenige princen oft heeren verleent worden brieven van marca ofte van trepessalien [repressalien][380], om daer-mede verhael te hebben tegens d'ondersaeten van den lande daer hun ongeluck [ongelijck][381] is gedaen, ende dat vuijt crachte van dijen eenich schip oft goet wort aengetast, want sijn de versekeraers van dijen oock gehouden.

102. Sonder dat alsdan eenich onderscheijt wort gemaeckt oft de brieven wel oft qualijck gegeven sijn, als den versekerde niet aengaende, die hem tegens alle schaden ende interesten oft perijckelen heeft doen versekeren; ten waere dat hij selver oorsake waere geweest dat die sijn verleent, in welcken gevalle de versekeraers de schade daerdoore toegecommen nijet en souden hebben te draegen.

103. Maer alwaert dat den schipper daervan oorsaecke waere, sonder schult, wille oft toedoen van den versekerde, tselve en soude de versekeraers niet verschoonen oft ontlasten, onder het decxel dat sij souden seggen, dat de versekerde sijne goeden op alsulcke schip niet en soude hebben behooren te laeden; ten waere dat hij geweten hadde dat de brieven tegens den schipper waeren verleent; welcken aengaende hij gehouden is hem t'expurgeren; oft dat hij tselve in de police hadde vuijtgedruckt ende de versekeraers te kennen gegeven.

p 244

104. Blijven desniettemin de versekeraers op hun geheel om hun verhael te hebben op de gene die t'onrechte oorsake mogen gegeven hebben tot verleeninge van alsulcke brieven, mitsgaders oock [op][382] den schipper, als tegens hem de selve brieven sijn verleent, tsij dat tselve te recht oft onrecht is geschiet, indijen hij, tselve wetende, den coopman daeraff niet en heeft gewaerschouwt.

105. Item, soo wanneer eenich schip oft goet wort gerooft door voorgaende vijantschappen tusschen den nemer ende [den] versekerde, al ist dat daertoe geene brieven van marke en sijn verleent, soo sijn de versekeraers ter saecken van dijen oock gehouden, als van alle ander gewelt, ten waere dat de versekerde oorsaeeke hadde gegeven totte vijantschap oft beroovinge, in welcken gevalle de verseeckeraer daervan nijet en soude hebben te verantwoorden.

106. Des moet de versekeraer, indijen hij wilt seggen dat de brieven sijn verleent, oft dat de roovinge sonder brieven is geschiet sonder gebreck oft doen[383] van den versekerde, tselve behoorlijck thoonen ende bewijsen, sonder dat hij gestaet met sijn naeckt seggen, ende daerop sijne exceptie te nemen om den versekerde metten thoon te belasten.

107. Item, als eenich schip mette goeden ter bestelder havene[384] aen t'lant niet en mach commen, vuijtdijen tselve geweest soude hebben in eenige besmette plaetse, totdat het verweert soude sijn, ende dat tselve geduerende den tijt dattet aldaer lecht eenigh ongeluck door storm oft diergelijcke vuijtwendige oorsaecke toecompt, daervan sijn de versekeraers gehouden.

108. Maer quaeme het ongeluck vuijtte natuerlijcke bederffenisse van de goeden, daervan en souden de versekeraers niet te dragen hebben, niet meer als oft sij en souden doen als den wint niet en soude willen wayen, ende dattet schip daerdoore langer in de havene oft elders soude moeten blijven, ende dat de goeden ondertusschen bedorven, gelijck hiernaer oock wort geseght.

109. Soo wanneer eenighe schade compt[385] door toedoen, schult oft

p 246

mishandelinge van den schipper oft van sijn schipvolck, d'welck men onder cooplieden heet baraterie du patron, daervan en sijn de versekeraers niet gehouden den last te draegen, ten waere dat onder de gedruckte police van versekeringe vuijtdruckelijck ende bij besondere voorwaerde waere gestelt dat tselve oock thennen laste soude staen.

110. Voor baraterie du patron wort gehouden: alle veranderinge die den schipper doet ter contrarien vant gene des bij de police oft charte partijen is besproken, tsij bij aenneminge van andere reijse, oft dat men andere schale nempt oft havenen innegaet, oft elders het goet lost dan het geseght was, oft dat bij onervaerentheijt, versuijmenisse, bedroch oft diefte van de schippers oft schipvolck de goeden ende coopmanschappen bedorven, verloren, versteken oft anderssints beschadicht worden.

111. Item, voor baraterie wort gehouden : als den schipper, sonder wete oft wille van den versekerde, heeft gelaeden oft willen laeden verboden goeden, ende dat de versekerde goeden daerdoor in schade commen, ende generalijck alle fauten, mishandelingen ende gebreken daermede den schipper oft sijn schipvolck belast oft beschadicht [beschuldicht] connen worden.

112. Al ist dat de versekeraers tstuck van baraterie du patron op hun hebben genomen, ende datter eenige schade door hem oft sijn schipvolck is gevallen, soo en mach de versekerde ter saecken van dijen op de versekeraers terstont[386] niet te commen, maer moet hij, oft sijnen facteur, hem ter plaetsen vinden daer hij recht ende justitie can bekennen [becommen][387], [ende] eerst ende voor al sijn vervolch doen tegens den selven schipper.

113. Ende oft de versekerde ter saeeken van de vracht aen den schipper ijet schuldich waere, soude de selve vracht tot vergeldinge van de schade daervan den schipper te verantwoorden heeft, moet[388] innehouden, oft, bij gebreke van dijen, gelijcke somme als de vracht bedraecht om[389] sijne rekeninge moeten nemen, ende naer advenant de verseeckeraers ontlasten vant gene sij ter saecken van de verseeckeringe souden schuldich sijn.

p 248

114. Maer als den schipper hem heeft begeven bij den vijandt, ofte gevuecht mette seeroovers, oft dat hij de goeden heeft vercocht oft gestolen, ende dat tegens hem geen vervolch en can gedaen worden, oft [dat] bij inhoudinge van de cracht[390] oft anderssints op hem geen verhael en is, alsdan en[391] vermach de versekerde terstont te commen op de versekeraers, tsij bij maniere van abandement[392], oft bij wegen van avarie, midts hun overgevende oft cederende sijne actie.

115. Als men eenich goet heeft vercocht om betaelt te worden naerdijen tschip wedergekeert soude sijn, d'welck men heet au retour du voyage, ende dat men tselve heeft doen verseeckeren, soo en is de verseeckeraer ter saecken van de versuijmenissen, mishandelingen oft gebreck van den schipper oft van sijn schipvolck niet gehouden, alwaert dat sulcx vuijtdruckelijck bij de police waere besproken.

116. Item, als eenige peerlen oft gesteenten met eenige posten, boden oft wagenluijden worden gesonden, soo en sijn de versekeraers niet gehouden te verantwoorden van de versuijmenisse, mishandelinge, quaden wille oft ongetrouwicheijt van de selve posten, boden oft wagenlieden, al ist dat tselve vuijtdruckelijk bij de police van de versekeringe waere besproken, als voore.

117. Item, de versekeraers en sijn niet gehouden ter saecken van de belet-selen, die tschip oft goet overcommen doort toedoen, schult oft mishandelinge van den versekerde, als dat hij de tollen oft andere gerechticheden van den prins[393] niet en heeft betaelt, oft dat hij daeraff geen behoorelijck bescheet en heeft genomen oft doen nemen, om daeraff te doen blijken, oft dat hij anderssints oorsaecke is geweest van de schade.

118. Item, alst schip bij den versekerde gewillichlijck ende sonder noot wort verandert ter wijlen het alnoch in de havene oft ter plaetse van de ladinge is, soo en is den versekeraer niet gehouden eenich perijckel opt selve oft ander schip te loopen, dan bij nieuw vuijtdruckelijck verclaeren ende consent, sonder dat hem het naeckt swijgen in eenige verbintenisse

p 250

brengt, al ist dat hem van de veranderinge behoorelijcke wete is gedaen, als dienende alleen om restorno van den prijs te mogen heijsschen.

119. Item, soo wanneer den voorgaenden schipper[394] gewillichlijck ende sonder bedwanck oft andere wettige oorsaecke wort verandert, ende dat de ladinge wort genomen[395] bij charte-partje oft generaelen vrachtbrieff, alsdan en is de versekeraer oock niet gehouden eenich perijckel opt selve oft ander schip te loopen, dan bij nieuwe bewillinge ende consent, als voore.

120. D'welck oock plaetse heeft, alwaert soo dat in de police gestelt waere de clausule: " daer schipper oft meester is[396] oft andere, die voor schipper oft meester daerop sal gaen ofte commen," mits dat alsulcke clausule verstaen wort in den gevalle dat de veranderinge vuijt wettige oorsaecke ofte om noot geschiet, ende niet als men die gewillichlijck doet.

121. Maer als de ladinge is gedaen by ceuillotte, oft besonder cognossement oft vrachtbrieff, alwaert dat den schipper gewillichlijck ende sonder noot oft wettige oorsaecke werde verandert bij den gene die tschip is aengaende, daeromme en soude de versekerheijt[397] niet van onweerden sijn, maer souden de versekeraers het perijckel moeten draegen al oft geene veranderinge en waere gedaen.

122. Soo wanneer de versekerde, voor d'aengaen van de reijse, de selve bij accorde metten schipper, bij hem selven oft sijnen bevelhebber, doet veranderen, alsdan gaet de versekeringe ten aensien van de versekerde te niette, ende desniettemin blijft de versekeraer den prijs oft premio beliou-den, ten waere ingevalle oft vuijt oorsaecke hierboven in den 69en [79e] articule ende naervolgende articulen naerder verhaelt.

123. Als bij den contracte van de versekeringe sekere plaetse is genoempt daer het schip hene wilt ende ontlaeden moet worden, sonder datter andere voorwaerde besproken is, soo en mach de versekerde den schipper geene andere schaele oft havene doen aennemen, dan bij den contracte oft police is verclaert, oft anderssints soude de versekeringe tsijnen aensiene van onweerden sijn, ende souden evenwel de versekeraers den prijs mogen behouden oft heijsschen, als voore.

p 252

124. Als de ladinge geschiet bij charte partije, dat is op eenen generaelen vrachtbrieff van den geheelen schepe, ende dat daerbij besproken is, dat tselve schip hier ende daer in verscheijde havenen oft op verscheijden reeden aenloopen sal, dwelck men heet schale te doen oft nemen, soo moeten[398] alle de gene die onder den selven generaelen vrachtbrieff laeden ende hun daerop doen versekeren, alle de selve schalen, havenen oft reeden in de police vuijtdrucken ofte verclaeren, gelijck hiervoore noch is geseght.

125. Ende oft de versekerde alsulcke verclaeren niet en hadde gedaen, ende dat doort nemen van de schalen oft aenloopinge in andere plaetsen in de police niet vermelt eenige schaede oft verlies over de versekerde goeden quaeme te vallen, en souden de versekeraers ter saecken van dijen niet gehouden sijn, tsij dat de versekerde geweten hebben dat alsulcke schalen, havenen oft reeden genomen souden worden, oft niet, ende souden de versekeraers evenwel den beloeffden prijs van de versekeringe mogen heijsschen oft behouden.

126. Maer als de ladinge [geschiedt][399] bij maniere van ceuillotte, dat is dat den schipper van verscheijde persoonen verscheijde goeden innempt, bij particulier ende besonder cognossement oft vrachtbrieff, soo is genoech dat de gene die hem doet versekeren den schipper vraege oft hij ergerincx onderwegen sal inloopen oft schale doen, ende indijen hij verclaert neen (des de versekerde gelooft wort onder sijnen eedt), soo sijn de versekeraers vuijt crachte van alsulcke versekeringe gehouden bij maniere van baratterie, soo wanneer daer baratterie besproken is, als voore.

127. Ende oft den schipper, by ceuillotte oft besonder cognossementen oft vrachtbrieven laeden [laedende][400], verclaerde dat hij eenige schaden [schale][401] elders soude doen dan op de bestempde plaetse van de ontlae-dinge, alsdan soude de versekerde gehouden sijn de selve havenen, schalen oft reede bij de police oock vuijt te drucken, oft anderssints en souden de versekeraers ter saecken van dijen niet gehouden sijn, als voore.

128. Niettemin, den schipper mach altijts wel andere havenen ingaen dan daerop hij heeft geladen, soo wanneer hij door onweder, vervolch van vijanden oft seeroovers, oft anderen noot daertoe wort bedwongen, endeis

p 254

alsdan ter saecken van dijen niet gehouden, al ist dat de versekeraers t'verlies oft de schade daerdoore toegecommen van de[402] versekerde moeten goet doen.

129. Maer oft den schipper alsulcke havenen oft reeden gewillichlijck hadde genomen, sonder ordre oft last van de versekerde oft sijnen bevelhebber, die men heet sobrecargo, soo soude den schipper ter saecken van dijen gehouden sijn. ende de versekeraers souden t'verlies oft schade daerdore gevallen aen de versekerde moeten goet doen bij manier van baratterie, als die besproken is, behoudelijck hun verhael op den schipper, als voore.

130. Soo wanneer men weet datter schalen genomen sullen worden, is men gehouden vuijt te drucken oft die alleen sullen gedaen worden op[403] eenich goet te laeden oft ontlaeden, oft alleen om advijs te nemen oft men aldaer oft elders sal laeden oft ontlaeden, oft wel de reijse vervolgen naer de bestemde plaetse van de ontladinge in de police oft versekerbrieff vermelt, opdat de versekeraers mogen weten wat risico oft perijckel sij op hen sijn nemende, ende daernaer hennen prijs oft premio begrooten.

131. Alsser schale te nemen is tot lossinge, en mach de selve niet langer dueren, naer dat men bequamelijck tot lossinge can geraecken, dan den tijt van vijf daegen; ende ist om te laden, thien daegen; ende ist om d'een ende d'ander te doen, vijf-thien daegen; ende waert om advijs te nemen, ende dat tselve gedoocht[404] dat men soude betaelen[405], oock vijf-thien daegen; ende gedragende dat men voorts soude vaeren, alleenlijck drij daegen, tsedert den dach dat men aldaer is aengecommen, ende wint heeft om voorts te vaeren.

132. Soo wanneer opt schip oft goet eenich arrest is gedaen om eenich misdaet, misbruijck oft schult van den versekerde, oft vuijtdyen dat hij eenige verboden goeden geladen oft doen laden heeft, oft dat hij niet behoorlijck en heeft vertelt[406], daeraff en sijn de versekeraers niet gehouden, alwaert oock soo dat den schipper daertoe last hadde gehadt ende tselve niet en hadde gedaen.

p 256

133. Maer indijen den schipper onderwegen gebreckelijck waere gevallen om de tollen te betaelen, ende datter bespreeck van baratterie du patron waere gedaen, ende de versekerde oft sijnen bevelhebber die men heet sobrecargo niet present en waere, soo souden de versekeraers ter saecken van dijen gehouden sijn, als bij[407] versuijmenisse, onbehoorelijckheijt oft baratterie van den schipper.

134. Als naer den inganck van de versekeringe, doort breken van den prijse[408] de goeden aengeslaegen worden ter plaetse van de ladinge oft ontladinge, indijen den coopman oft sijnen bevelhebber oorsaecke is geweest dattet schip altijts[409] nijet en is vertrocken, oft de goeden [sijn] ontlaeden, soo en sijn de versekeraers ter saecken van sulcken arrest niet gehouden.

135. Maer ist gebreck van de ladinge oft ontladinge, oft vant vertreck, geschiet by versuijmenisse oft toedoen van den schipper [oft patroon][410], ende dat de versekeringe is gedaen van oft tegens de baratterie van den schipper oft patroon, soo moeten de versekeraers de schade draegen; dies moet de versekerde sijn vervolch doen om de goeden los te crijgen, sonder die te abandonneren oft verlaeten totdat bij justitie, oft wille van den prince, verclaert is dat die verbeurt sijn.

136. Als het schip, daerop de versekeringe is gedaen, bij den prince wort opgehouden oft gearresteert ter wijlen dattet voor oft naer de ladinge alnoch is in eenige havene van dese landen, tot Royanen ende Lunden[411] toe inclus, oft dat het aldaer breckt[412] oft anderssints onbequaem wort om de reijse te doen, soo is de versekerde, willende ten laste van de versekeringe[413] laden op andere schepen, gehouden, voor de ladinge, hun daervan de wete te doen ende te noemen de schepen [daerop hij die verstaet te doen][414].

137. Ende oft het schip buijten de paelen hiervoore gestelt bij den prince

p 258

waere aengehouden, oft onbequaem geworden om de reijse te doen, ende dat de versekerde de goeden op andere schepen wilde laden, soo moet hij, aleer hij de ladinge begint, voor de weth van de plaetse, oft emmers voor notaris ende getuijgen, verclaeren, dat hij de selve ladinge op sulcke oft sulcke schip verstaet te doen, ten laste van de versekeraers, ende daervan aen hun oock de wete doen, ende overseijnden d'acte daervan gemaeckt, binnen den tijt ende in der maniere hiervoore verhaelt aengaende de niet oft minder laedinge.

138. D'welck oft de versekerde niet en hadde gedaen, maer dat hij, sonder alsulcke wete oft verclaeren, de versekerde goeden op eenich ander schip oft schepen hadde gelaeden, en souden de versekeraers ter saecken vant perijckel oft schade daerop naermaels gevallen niet gehouden sijn, ende souden desniettemin den beloeffden prijs oft premio van de versekeringe moghen behouden oft heijsschen.

139. Maer als alsulcke wete oft verclaeren is gedaen, ende dat de goeden dijenvolgende worden gesonden metten schepe oft schepen die de verse-keraers sijn genoempt, soo blijft de versekeringe van weerden, al oft de goeden op d'eerste schip waeren gebleven, ende de versekeraers sijn ter saecken van dijen gehouden.

140. Ende oft de goeden bij den versekerde werden opgehouden ende niet gesonden, moet desniettemin de versekeraers geven oft laeten inhouden een halff ten honderden, sonder dat de versekeraers in dijen gevalle in eenige oncosten van de ladinge oft ontlaedinge gehouden sijn; maer isser eenige schaede gebeurt ter wijlen tschip in [de]