p84

TWEEDE DEEL.

VAN RECHTEN GEHOUDE PERSOONEN AENGAENDE.

TITEL I.

§ 1

Van houwelijcxe voorwaerden.

1. In den eersten, wie binnen dese stadt ende vrijheijt der selver ten houwelijcke willen commen, die mogen, voor het aengaen van hen houwelijck ende voor henne trouwe, maecken henne houwelijcxe voorwaerden, soo ende gelijck hun dat goetdunckt, ende sij des met-malcanderen connen overcommen.

2. Welcke houwelijcxe voorwaerden moeten stadt grijpen, nijettegen-staende datse tegens de stadtsrechten oft oock tegens de decisie in Autenth. AEqualitas, codice de pactis conventis, oft andere gemeijne geschreven rechten gemaeckt mogen sijn, ten waere dat die inhielden eenich onbetamelijck ende onredelijck bespreeck oft voorwaerde bij placcate der stadt oft gemeijne geschreven rechten verboden.

3. Item, men mag bij houwelijcxe voorwaerde ende anderssints, voor den houwelijcke, de bruijt begiften met baggen, juweelen ende andere proper-heden, diemen voor date van den houwelijcke gewoon is te geven, behou- delijck dat al t'selve niet meer en bedraege dan het achtsten deel van t'gene de bruijt ten houwelijcke brenght, ende oft ter contrarien van dijen ijet waere besproken oft gegeven, soude wesen machteloos ende van onweerden.

4. Item, men mag bij houwelijcxe voorwaerde oock bespreken sulcke douwarie alsmen des eens can worden, behoudelijck dat de kinderen com- mende van den selven houwelijcke, altijts mogen gestaen mits latende de lancxlevende van henne ouders in plaetse van douwarie genieten een kints gedeelte.

5. Desnijettemin, man oft [ende] wijff. die insolvent sijn ende ten houe-lijcken staet treden, en mogen malcanderen nijet begiften, noch d'een tot

p86

voordeel van den anderen houwelijcxe voorwaerde maecken, noch douwarie geven, ofte andere maeckinge van henne goeden doen, tsij bij testamente, codicille, gifte ter saecken van de doodt, oft anderen vuijttersten wille, daermede de crediteuren vercort oft verachtert souden mogen wesen.

6. De houwelijcxe voorwaerden sijn van alsulcken crachte. dat den eijgendom van de onruerende goeden oft renten ten houwelijcke gegeven, daermede wort vercregen, nijettegenstaende dat de selve voor schepenen nijet en sijn bekent, oft de goeden opgedraegen, noch d'erffbrieven overge-geven, gelijck hiernaer onder den titel: Van opdrachten ende overgevinge van goederen breeder geseght wordt.

7. Al ist dat, volgende deser stadstrechten, de doode sijne naeste maegen ende bloetsvrinden, bequaem sijnde om sijne erffgenaemen te wesen, stelt oft houdt int besith oft possessie van sijne naergelaten goederen, nijette-genstaende eenige vuijtterste willen ter contrarien, soo en is nochtans t'selve egeen plaetse grijpende aengaende goeden bij den eersten afflijvigen van man oft wijff achtergelaeten, daeraff bij henne houwelijcxe voorwaerde tot behoeve van den lanextlevende is gedisponeert.

8. Item, soo de ouders oft andere persoonen henne kinderen, oft andere, eenich goet ten houwelijcke geven op sekeren last bij de houwelijcxe voorwaerde ondersproken, tot profijt van hun selven, oft oock van eenen derde, al en waere die aldaer niet tegenwoordich, alsdan en vermogen de gehouwde persoonen van de selve henne houwelijcxe goederen hun op dijen last gegeven, nijet anders disponeren.

9. Nijettemin, als bij de ouders, oft andere, in de houwelijcxe voorwaerde alleen ondersproken is, dat de innegebrochte goeden ten scheijden van den bedde souden gaen ende wederkeeren ter sijdewaerts vandaer die gecommen sijn, soo moghen man ende wijff alsdan dijenniettegenstaende naert betreden van den bedde daervan doen ende disponeren soo hun dat best geraeden dunckt.

10. Maer en souden t'selve niet mogen doen, als d'ouders, oft andere, die tot onderstant van den houwelijcke ijet hebben gegeven, bij de houwelijcxe voorwaerde vuijtdruckelijck hadden besproken, dat de goeden, dije sij hun ten houwelijcke geven, naer de afflijvicheijt van de gehouwde souden commen op der selver kinderen oft op de naeste vrinden ende erffgenamen van den gever.

p88

1 . Soo wanneer man ende wijf bij henne houwelijcxe voorwaerde ijet hebben besproken oft versien, aengaende de versterffenisse van haere oft sijne goeden, bij titel van institutie van erffgenaem, t'selve en is van geen meerder weerde noch macht, dan van testamenten oft andere vuijtterste willen, dije bij elck van hun altijts wederroepen mogen wordden.

12. Desgelijcx, soo wanneer man ende wijff bij henne houwelijcxe voor- waerden ijet hebben versien ofte gelaeten van hun eijgen goet tot proffijte van eenen anderen, mogen dijennijettegenstaende t'selve wel breken oft veranderen, ten waere dat den selven daervuijt onwederroepelijek recht hadde [waere geboren oft][1] vercregen bij maniere ende titel van giften.

13. Item, sijn de houwelijcxe voorwaerden van sulcken cracht, dat soo wanneer vader ende moeder gelijckelijck henne kinderen eenich houwelijcx goet beloven, oft tot betaelinge van dijen hen verbinden, oft schulden daeromme maecken, t'sij voor notaris ende getuijgen, oft anderssints onder hun hantteecken, de vrouwe alsdan daervore, soo wel als den man, is verbonden.

14. Van gelijcken is eene moeder oft grootmoeder, weduwe sijnde, gehouden alsulcken henne geloften te voldoen, niettegenstaende datsij die voor schepenen niet en heeft verleden; maer vremde vrouwen, t'sij dat die gehouwt sijn oft nijet, en sijn ter saecken van alsulcke geloften niet gehouden, ten waere dat sij die voor schepenen met haeren man oft eenen vremden momboir hadden gedaen.

15. Item, eene stieffmoeder, die met haren man bij houwelijcxe voor-waerde ijet geloeft met haere mans voorkinderen, oft ijmant anders, en is niet vuijt sulcke gelofte gehouden, ten waere dat sij die voor schepenen hadde gedaen, als voren.

p90

16 Item, alwaert dat een stieffmoeder met haeren man voor schepenen alsulcke beloften ten behoeve van sijne kinderen oft naeste maegen hadde gedaen, soo en wort sij nochtans niet verstaen daerbij van haere eijgene, oft van de gemeijne goeden ijet geloeft oft gegeven te hebben, ten waere dat sij sulex vuijtdruckelijck hadde verclaert.

17. Item, al hadde een stiefmoeder vuijtdruckelijck verclaert van de heure, oft gemeijne goeden te geven, soo en worden alsulcke giften, soo wanneer sij selver oock voorkinderen heeft, geene plaetse gegeven ten achterdeele van de selve haere kinderen, om haeren man ende sijne kinderen, onder t'decxsel van dijen, meer te doen oft te laeten genieten dan een gerecht kintsgedeelte, sulcx als sij naer deser stadts rechten hem ende sijne kinderen vermach te laeten.

18. Den vader staet eijgentlijck toe de kinderen te besteden ende van houwelijcx goet te voorsien, ende daertoe mach hij verstrecken de gemeijne vercregene ende veroverde goeden, ende oft die daertoe niet genoech en waeren, wort verstaen t'houwelijcx goet van den sijnen gedaen ende gegeven te hebben, sonder dat de vrouwe ten aensien van den man daerinne gehouden is.

19. Ende daeromme, oft den man namaels quame te breken, oft dat de vrouwe vuijtte gemeijnschap begeirde te scheijden, soude de vrouwe, nijet- tegenstaende de gelofte bij de houwelijcxe voorwaerde gedaen, haer hou- welijcx goet int geheel mogen vuijttrecken, ende daervore recht van preferentie genieten, ten waere dat sij vuijtdruckelijck hadde verclaert van haer houwelijcx ingebrocht goet mede te willen geven, ende hoeveel.

§ 2.

Van houwelijcxe gerechticheijt sonder voorwaerde.

20. Alle manspersoonen, gehouwt sijnde, hoe jonck datse sijn, scheijden ende sijn vuijtte momboirdije daer sij onder gestaen hebben; maer vrouwen, hoe oudt datse sijn, naer datse gecommen sijn tot houwelijcken staet, sijn in de plicht ende momboirdije van henne mans, ende van nijemant aaders.

21. Alle gereede haeffelijcke ende haeffdeijlige goeden, mitsgaders alle

p92

vuijtstaende schulden ende personele actien van man ende wijff, naer dat sij gehouwt ende getrouwt sijn ende het gemeijn bedde betreden hebben, sijn gemeijn halff ende halff, ten sij dat anders bij de houwelijcxe voorwaerde besproken waere.

22. Item, alle gereede haeffelijcke ende haeffdeijlige goeden, vuijtstaende schulden, actien ende credieten, die mans ende vrouwen staende hennen houwelijcke winnen, veroveren, oft bij coope, versterffenisse oft anderssints vercrijgen, sijn oock gemeijn halff ende halff, nijettegenstaende dat d'een van hun in de haeffdeijlige goeden alleen gegoeijt is, ten waere bij de houwelijcxe voorwaerde anders besproken waere, als voren.

23. Item, sijn gemeijn halff ende halff: alle renten ende andere onruerende goeden, alwaert oock leenen, die man ende vrouwe staende hennen houwelijcke hier ofte elders coopen, oft bij lastinge, titel [bij lastigen titel][2] oft gemeijne giften vercrijgen, oock nijettegenstaende dat d'een van hun daerin gegoeijt is, oft emmers de weerde van dijen, volgende d'onderscheijt hieronder naerder verhaelt, ten waere bij de houwelijcxe voorwaerde anders waere besproken, als voren.

24. Allen d'welck plaetse heeft soo wanneer ende soo lange als de vrouwe blijft in de gemeijnschap van goeden; maer soo wanneer sij, mits d'insol-ventie van haeren man, oft anderssints, naer vermogen van deser stadts rechten daervan vertijt, alsdan blijft een ijgelijck met sijne goeden, sonder dat de vrouwe totte conquesten gerecht is.

25. Man ende wijff hebben van alle gemeijne goeden gemeijn besith oft possessie, ende elck van hun heeft besonder besith van sijne [eigen][3] goeden, nijettegenstaende dat d'een van hun beijden besondere acte possessoir heeft gedaen ende de goeden gehandelt.

26. Desnijettemin, den man is meester van gereede ende onruerende goeden, vuijtstaende schulden ende credieten, vanwaer datse gecommen oft ten houwelijck gebrocht sijn, ende mach ter goeder trouwen ende sonder bedroch oft argelist daermede sijn goetduneken doen, ten waere dat bij houwelijcxe voorwaerde anders ware besproken.

27. Soo verre nochtans de vrouwe bij besetsele oft arrest begonst hadde te procederen tot bewaeringe oft vuijtwinninge van haere ingebrochte

p94

goeden, soe en soude den man van alsdan tot haeren achterdeel noch van sijn eijgen, noch van haere, noch van hender beijde gemeijne goeden niet meer mogen disponeren.

28. Item, alwaert dat de vrouwe niet en hadde begonst te procederen tot bewaeringe oft vuijtwinninge van haere ingebrochte goede, maer alnoch waere in de houwelijcxe gemeijnschap, soo en vermach den man tegens den wille, danck ende ten wederseggen van de vrouwe niet te vertieren oft te vervrempden de cleederen ende properheden, die de selve vrouwe ten houwelijck heeft gebrocht, oft die in plaetse van dijen gecommen sijn.

29. Een man mach, als momboir van sijne vrouwe, haere onruerende goeden regeren, die in pacht ende huere op gewoonelijcke termijnen vuijt-geven, haere actien, schulden ende incommen in haeren naem ende van haeren twegen vervolgen, heijsschen ende verantwoorden, ende daertoe procuratie oft volle macht geven, sonder verwillinge, volmacht oft aucthori satie van sijne huijsvrouwe, ten ware dat die erffelijckheijt van haere onruerende goeden aengingen, oft dat den man insolvent ware, als voren.

§ 3.

Contracten van gehoude persoonen.

30. Alle gehoude manspersoonen, hoe jonck datse sijn, mogen alle con-tracten aengaen ende verlijden, ten waere datse stadtskinderen gemaeckt ende als deurslagers affgecondicht waeren, oft datsij, onder henne xxv jaeren noch wesende, eenige onruerende goeden wilden vertieren oft belasten, oft eenige giften oft borchtochten doen, dwelck sij sonder oorloff van de weth nijet en vermoghen te doene.

31. Item, een man mach de haeffdeijlige ende erffelijcke goeden van sijnder sijden innegebrocht oft gecommen, hoedanich die sijn, vercoopen, belasten, wechgeven oft anderssints bij levenden lijve ende metter wermenderhandt daervan scheijden, sonder aensien van sijnen wijve, ende oock tegens haeren danck ende wille ; maer bij testamente oft anderen vuijttersten willen en vermach bij sulcx niet te doen tot achterdeel van sijnen wijffve, soo wanneer haer ten scheijden van den bedde daeraen recht geboren soude sijn.

p96

32. Item, als man ende wijff staende hennen houwelijcke eenige renten oft onruerende goeden vercrijgen, daer den man alleen in gegoeijt ende geërft is geweest, ende niemant dan hij in de vercrijghbrieven genoempt en staet, alsdan mach den man, staende den selven houwelijcke, die goeden oock wederomme alleen vercoopen, verteiren ende belasten, indijen het hem gelieft, sonder aensien van sijnen wijffve, jae tegens haeren wille ende danck.

33. Maer als de huijsvrouwe mede in de brieven genoempt staet, alsdan en mach den man haer deel in al ofte in deel niet belasten, versetten noch ver-teiren, noch de vercregen renten laeten affquijten, sonder wille, wete ende overstaen van sijne huijsvrouwe; ende oft hij anders gedaen hadde, soude de vrouwe, scheijdende- vuijtte gemeijnschap, dijennijettegenstaende daer oppe haer houwelijcx goet mogen verhaelen, al oft haer deel niet en waere verteirt, belast oft gequeten.

34. Item, een man en mach sijns wijffs onruerende goeden oft renten, erffelijcke oft lijfftochte, van haerder sijde gecommen, alwaerent oock haeffdeijlige goederen, noch d'actie dije sij' daertoe heeft, niet vercoopen, verteiren noch belasten, in al noch in deele, sonder wete, wille ende consente van sijnen wijffve, ende ten sij dat sij selver voor schepenen, ten bijwesen van haeren man, gewilichlijck ende onbedwongen daerover staet, in der vuegen hiernaer verhaelt; ende oft hij anders dede, soude oock sijn van onweerden.

35. Item, een vuijtreijcker oft schuldenaer van renten commende van de sijde van de vrouwe, en mach de selve nijet affquijten, ende mette betalinge van de hooftpenningen aen den man gedaen nijet gestaen, noch hem ende sijnen pant daeraff ontlasten, ten waere dat hij de selve affquijtinge dede met wete ende overstaen van de vrouwe, ende dat sij met haeren man voor schepenen quictantie verlede.

36. Een vrouwe meerder van jaeren wesende, mach, ten overstaen van haeren man oft met sijne volmacht, ten proffijte van eenen derden, voor schepenen verlijden alderhande contracten aengaende de vertieringe oft verhandelinge van haer eijgen goeden, als van die te vercoopen, t'erve te geven ende op te draegen, waerschap oft guarande daervan te beloven, ende alles doen dat tot verseeckerheijt van dijen van noode is.

37. Ende sulcke contracten ende vertieringe van goeden en mach noch

p98

en can eene gehoude vrouwe tot geenen daege wederroepen oft te nijette doen, alwaert oock dat de penningen daervan gecommen tot haeren oorboir niet en waeren bekeert, oft dat sij haer de coopmanschappe van haeren man nijet en hadde onderwonden, sonder dat daertoe oockvan noode is t' bijwesen van eenen vremden momboir.

38. Item, een meerderjaerige vrouwe mach, met eenen momboir haer gegeven metten rechte, haeren man voor schepenen machtich maecken om haere goeden, soo wel dotale als andere, int geheel oft in deel te vercoopen oft vertieren, behoudelijck dat de goeden voortaene stuck voor stuck in de procuratie worden verhaelt.

39. Soo wanneer nochtans de mans minder van jaeren sijn, oft dat die sijn voorvluchtich oft insolvent bedegen, hun verborgen houden oft cessie hebben gedaen, dul, simpel oft cranck van sinnen geworden sijn, ofte anderssints hun verstant niet wel en gebruijcken, ofte onbequaem sijn om henne goederen te regeren, alsdan en vermogen de vrouwen met alsulcken mans oft thennen overstaen, noch vuijt crachte van henne volmacht oft aucthorisatie, geene contracten verlijden oft eenige belastinge oft opdracht doen.

40. Maer indijen alsulcke mans huijsvrouwen eenige contracten, opdracht oft belastingen willen verlijden, moeten borgemeester ende schepenen vooral te kennen geven de redenen waeromme, endewat contracten sij ver-lijden willen, t' sij dat sij bij besetsel oft arrest ende vuijtwinninge op haers mans goeden hebben geprocedeert, ende daerinne volcommen sijn ofte nijet.

41. Welcken volgende, soo verre borgemeester ende schepenen bevinden dat alsulcke contracten dienen oft behooren verleden te worden, soo geven sij haer oorloff ende hun decreet, ende dijenvolgende worden de vrouwen versien van eenen vrempden momboir, daermede sij alsdan de verlijdenisse wettelijck voor schepenen mogen doen, ende hen ende hunne goeden daerbij verbinden ende vertieren.

42. Ende oft de vrouwen van alsulcke mans anders eenige contracten oft voorwaerden hadden aengegaen ofte verleden, alwaert oock bij overstaen, ofte met volmacht oft procuratie van de selve henne mans, oft met eenen vrempden momboir sonder kennisse van saecken gegeven, soude de selve crachteloos ende van onweerden sijn, ende en souden de vrouwen henne mans, oft erffgenaemen, ter saecken van dijen nijet gehouden sijn.

p100

43. Eene vrouwe, die geen coopwijff en is, en mach met haeren man niet staen over de vercoopinge oft belastinge van sijne eijgene goeden, noch haer ter saecken van dijen verbinden, t'waere voor waerschap oft garand, oft anderssints; ende oft sij t'selve hadde gedaen, soude wesen van onweerden.

44. Item, eene vrouwe geene coopvrouwe wesende, en vermach, sonder haeren man, geene contracten, voorwaerden, verbintenissen oft bekente-nissen, in recht noch daerbuijten, te doen maecken noch verlijden, noch volmacht noch procuratie geven, daerbij sij eenige schade soude mogen hebben; ende oft sij anderssints hadde gedaen, soude wesen van onweerde, ende soude de vrouwe die altijts mogen affgaen.

45. Item, eene vrouwe die geen coopwijff en is, en mach geen schulden maecken, noch de gemeijne noch eijghene goeden regeren, noch ijet anders handelen oft doen, daervan sij oft haeren man eenich achterdeel souden connen hebben, ten waere dat sij t'selve hadde gedaen met aucthorisatie van haeren man, oft dat het waere van huijsraet, ofte andere dijergelijcke saecken ten proffijte ofte dienste van den huijse gecommen sijnde, dae an haeren man alsdan gehouden soude sijn.

46. Item, eene vrouwe geene coopvrouwe wesende, al heeft sij geteeckent eenige verbintenisse oft obligatie met haeren man, en is ter saecken van dijen nijet gehouden, noch en is haer alsulcke onderteeckeninge niet achterdeelich, ten waere dat de schult, daervoore de onderteeckeninge oft verbintenisse wort gedaen, sulcx waere, dat die naer dese stadts rechten mede stont tot haeren laste.

47. Nijettemin, als eene vrouwe eenich contract oft schult, daerinne sij niet gehouden en was, namaels gewillichlijck voldoet ende betaelt, naerdijen sij haers selffs is geworden, soo en heeft sij noch haere erffgenaemen geen recht oft actie, om t'gene by haer alsoo is voldaen wederomme te heijsschen, maer blijft het selve betaelt, al oft die vrouwe van beginne aen daerinne gehouden'waere geweest.

48. Item, eene vrouwe geene coopvrouwe sijnde, en mach haer selven, noch haer recht van preferentie voor haeren man, oft sijne schulden, noch oock voor ijemant anders verbinden, geloven, noch borghe blijven; ende oft sij ter contrarien van dijen hadde gedaen, alwaert oock met vertijdenisse senatusconsulti Velleiani, et Aucthenticae, Si quae mulier, soude wesen machteloos ende van onweerden.

p102

49. Dan wel mach eene vrouwe haere goeden, die sij ten houwelijck heeft gebrocht, oft haer andersints staende den houwelijcke sijn aengecommen, particulierlijck of int besonder voor haeren man, oft sijne schulden, oft oock voor derde persoonen, ten overstaen van den selven haeren man, verbinden ende daerop renten verlijden, behoudelijk dat de verbintenissen nijet voorder en gaen dan totte weerde van de selve goeden, ende dat sij daertoe hebbe vercregen behoorelijcke aucthorisatie van de weth.

50. Om welcke aucthorisatie te vercrijgen, sal de vrouwe t'beworp van de verbintenisse oft belastinge, die sij van meijninge is te doen, aen de weth bij requeste overgeven, ende daerop soo salmen commissarissen ordonneren, die haer de cracht van sulcke verbintenisse, in affwesen van haeren man, sullen voorhouden, ende haer neerstelijck ondervraegen oft sij die alsoo vrijwillichlijck ende sonder ontsach van haeren man begeert te verlijden, ende oft sij houdt dat t' selve beter is gedaen dan gelaeten.

51. Ende op dat alsulcke onderrichtingen bij commissarissen te doene van de cracht van de verbintenisse, die de vrouwe begeerde te verlijden, te beter ende bescheedelijcker mach geschieden, soo sullen de secretarissen ende henne clercken, int beworp van alsulcke verbintenissen, niet alleen stellen de gemeijne clausule van vertijdinge van preferentie, mitsgaeders vant beneficium senatusconsulti Velleiani, et Aucthenticae, Si quae mulier, maer oock vuijtdrucken t' voordeel ende gerechticheijt daerbij de vrouwen gegunt.

52. Als te weten : dat sij voor niemand borghe en mogen blijven, als int besondere niet voor henne mans, ende oft sij metter daet borge waeren gebleven, dat sij ter saecken van dijen nijet gehouden en sijn, ende dat sij, nijettegenstaende de schulden van de selve henne mans, hun innegebrocht ende verstorven goet altijts vrij ende francq mogen vuijtreijcken, ende dijenaengaende genieten preferentie oft voordeel voor andere haers mans crediteuren, sonder aen hun gehouden te sijn, ende dat sij alle alsulcke gerechticheijt daermede affgaen.

53. Allen d'welck daernaer de schepenen de vrouwen naerder sullen voorhouden ende verclaeren, ende soo verre de vrouwen alsdan, dijen nijettegenstaende, vrijmoedelijcken verclaeren de selve verbintenisse te willen doene, als houdende die beter gedaen als gelaeten, sonder datmen aen hun

p104

eenige tegenheijt oft teecken van ontsach can bemercken, soo salmen haer tot passeringe van dijen, bij decreet van de weth, aucthoriseren, ende voor-der oft anderssints niet.

54. Soo wanneer haer decreet van aucthorisatie op rapport van commis- sarisen bij de weth is gegeven ende gegaen, ende dat de verbintenisse soude worden gedaen voor den man oft sijne schulden, soo salmen de vrouwe, bij oorloffve, wille ende wete van haeren man, met schepenen vonnisse versien van eenen vremden momboir, ende daerop sal sij de verbintenisse mogen doen ende verlijden.

55. Men versiet eene vrouwe van eenen vremden momboir in deser manieren: den schouteth, onderschouteth, amman, sijnen stadhouder, borgemeester oft d'oudtste van de twee schepenen, maent den anderen schepene, seggende :" Ick maene u, oft ick naer recht gehouden ben dese vroupersoone te geven eenen vremden momboir ? " Daerop een van de schepenen seght: « Believet u te hooren t'vonis, dat gij mij gemaent hebt ? " ende den maender seght: « Jae. »

56. Waerop de gemaende schepene seght: Soo wijse ick, dat gij schuldich sijt naer recht dese vrouwe eenen vremden momboir te geven, om haer daermede in rechte te mogen behelpen, sonder des momboirs coste, last oft schade. Ende alsdan nempt den secretaris, oft andere gegeven momboir, sulcke vrouwe metter handt, ende wort alsoo het contract oft acte gepasseert.

57. Ende opdat vant decreet ende gevinge van momboir altijt mach blijc- ken, soo sijn de secretarissen ende henne clercken gehouden, soo wel int register, als in de brieven van verbintenisse t'selve te verhaelen ende vuijt te drucken, ende het decreet van woorde tot woorde oock bij te stellen.

58. Als de verbintenisse oft belastinge by meerderjaerige vrouwen in de maniere hiervooren verhaelt is gedaen, soo sijn de vrouwen vuijt crachte van dijen gehouden, ende mogen ter saecken van dijen aengesproken worden als manspersoonen, sonder dat sij naermaels, ondert decxel van schade, daervan mogen wijcken oft daertegens commen ofte doen.

59. D'welck plaetse grijpt alwaert oock soo dat de penningen daervore de v.erbintenisse is gedaen, nijet en waeren bekeert tot oorboir van de vrou-wen, ende dat sij hen de coopmanschappe van henne mans nijet en hadden onderwonden, oft van sijne schult oft staet nieten hadden geweten.

60. Item, eene vrouwe, geene coopvrouwe wesende, en mach in recht niet

p106

staen, noch in aenleggers noch verweerders plaetse, noch andere rechtelijcke acten doen, sonder oorloff oft volmacht van haeren man; ende oft sij anders dede, soude wesen van onweerden.

61. Soo wanneer nochtans de mans buijten de stadt sijn, oft dat sij, tegen-woordich wesende, weijgeren ofte in gebreke sijn hunder huijsvrouwen goeden, rechten oft actien voor te staen ende te beschermen, ofte dat sij anderssints insolvent, oft arm van sinnen geworden sijn, vermogen de vrouwen alsdan, bij requeste ofte anderssints [t' selve][4] borgemeester ende schepenen te kennen geven, om daerop voorsien te worden.

62. Ende indijen borgemeester ende schepenen bevinden, dat t' selve behoort, soo geven sij de vrouwe oorloff, om als aenleggersse ende verweerdersse in rechte te staen, ende haere ende haers mans goeden ende rechten te vervolgen ende verantwoorden [soo in rechte als daer buijten][5], ende alsdan alle rechtelijcke acten, dijenvolgende bij de vrouwe gedaen, sijn van sulcker weerden al oft den man selver die hadde gedaen.

63. Coopvrouwen mogen, oock in affwesen van henne mans, alderhande contracten hennen handelracckende aengaen, mitsgaders borchtochten ende geloften doen desen hennen handel aengaende, ende vuijt oorsaecke van dijen als aenleggersse ende verweerdersse haer recht vervolgen ende verantwoorden.

64. Maer een gehoude vrouwe, al is sij een coopwijff, en mach heure onruerende goeden oft renten nijet belasten, vercoopen, opdraegen, noch vertieren dan ten bijsijne ende met oorloff van haer man, ten waere bij voorgaende aucthorisatievan de weth, oft dat sij haere innegebrochte goeden hadde vuijtgewonnen, in welcken gevalle sij, oock in affwesen van haeren man, met oorloff van de weth haere goeden soude mogen vercoopen oft belasten, als voore.

65. Voor een coopvrouwe wort geacht ende gehouden: die soo wel in affwesen als bijwesen, ende [met] consente van haeren man, coopmanschappe doet, dagelijcx op haeren naeme ende geloove innecoopt ende vuijtcoopt, ende selffs haere obligatie ofte handtschrift daeraff geeft.

66. Maer eene vrouwe, sittende alleenelijck in den winckel oft aen t'bert van haeren man, dagelijcx vercoopende ende vuijtmetende, en wort daervoore niet gehouden oft geacht voor een coopwijff, noch en is daerdoore in haers mans schulden nijet gehouden.

p108

§ 4.

Schulden van gehoude persoonen.

67. Een man getrouwt hebbende eene vrouwe die met schulden belast is, moet sijns wijffs schulden betaelen, al sijn die voor den houwelijcke gemaeckt; maer ter saken van chijnsen ende renten, daermede des wijffs goeden, bij haer ten houwelijcke gebrocht oft haer staende den houwelijcke aengecommen, bij haer oft ijmant anders sijn belast, daervoore en is den man nijet gehouden, dan aengaende de verloopen, die verschenen sijn, ofte verschijnen sullen totten daege van sijnder huijsvrouwen afflijvicheijt.

68. Soo wanneer een man de lasten ofte schulden van sijne huijsvrouwe, voor datum van haer houwelijck gemaeckt, begeert t'ontgaen, sal voortaene, ses weken naer d'aengaen van den selven houwelijcke, voor notaris ende getuijgen inventaris maecken van de goeden bij sijne huijsvrouwe ten houwelijcke gebrocht, met behoorelijcke verclaringe onder eet daerachter aengestelt, van alles daerinne gebrocht te hebben dat hij weet.

69. Ende oft de vrouwe naermaels, bij versterffenisse oft anderssints, eenige andere goederen aenquaemen, sal t'elcker reijse, ses weken naer dat de selve in sijne handen oft macht sijn gecommen, die totten selven inven-taris doen vuegen, ende, als hij des versocht wordt, den eedt doen, dat hij daerinne willens ende wetens niet en heeft achtergelaten noch verswegen, als vore.

70. D'welck bij den man alsoo gedaen sijnde, en sal voortaene niet voorder gehouden sijn ter saecken van sijnder huijsvrouwe schulden voor den houwelijcke gemaeckt, dan dat hij sal overgeven ende verantwoorden van de goeden van den inventaris bij hem gemaeckt, al voore, oft van de weerde van dijen.

71. Dies blijven de crediteuren op hun geheel om, ingevalle de goeden van den selven inventaris tot betaelinge van der schulden niet genoech en waeren, t'gene sij te cort sullen commen te verhaelen, naer het scheijden van den bedde, op alsulcken deel van de goederen, als de vrouwe oft haere erffgenaemen daerinne sal mogen toecommen.

72. Maer soo verre den man in gebreke waere binnen de voorschreven ses weken inventaris te maecken, ende t'gene daernaer op de vrouwe

p110

versterft daerbij te vueghen, als vore, soude alsdan in alle de schulden bij de vrouwe ten houwelijcke gebrocht, in alle manieren gehouden sijn geweest, sonder hem daervan te connen ofte mogen ontlasten.

73. Een man die gedoocht sijn wijff coopmanschappe te doen, oft haer daertoe aucthoriseert, die moet mede alle schulden die sijn wijff alsoo bij sijnen gedooge oft aucthorisatie heeft gemaeckt, betaelen, ende alsulcke schulden machmen hem heijsschen al oft hij die selver gemaeckt hadde, ende daervore mach hij aengesproken, gedoempt ende geëxcuteert worden.

74 Maer een man en is niet gehouden voor de injurien, lasteringen, misdaet ende misbruijck van sijne huijsvrouwe, noch en is ter saecken van dijen aensprekelijck, maer mach de vrouwe selver daervore aengesproken ende ter saken van dijen gedoempt worden, sonder oorloff van haeren

75. Nijettemin, de vonnissen daerop tegens de vrouwe gegeven en staen tot geene executie tegens den man, noch op de goeden van de vrouwe, oft van de houwelijcxse gemeijnschap geduerende de selve gemeijnschap ; maer soo wanneer die gescheijden is, mach alsdan d'executie daervan gedaen worden op de eijgene goederen van de vrouwe ende haer deel in de gemeijne goeden

76. Een vrouwe en is niet gehouden ter saecken van misdaet van haeren man, noch en can daermede haer gerechticheijt in haer eijgen, geconques-teerde ofte vercregen haeffelijcke ende haeffdeijlige goeden, noch eenige andere haere houwelijxe gerechtichheden benomen, gecrenkt oft vermin-dert worden, behoudelijck dat des mans civile keuren ende breucken commen tot laste van de gemeijnschap.

77. Item, de vrouwen noch henne goeden en sijn niet gehouden voor des mans schulden, t' sij dat die voor oft naer date vant houweliijck gemaeckt sijn, soo wanneer dat bij de houwelijcxe voorwaerde besproken is, dat de vrouwe naer haers mans doot met sekere douwaire vuijt alle haers mans ingebrochte goeden ende conquesten sal blijven.

78. Van gelijcken en is een vrouwe, geene coopvrouwe sijnde, noch haere goeden, niet gehouden voor haers mans schulden, die hij voor oft naert aengaen van den houwelijcke heeft gemaeckt, soo wanneer sij, bij wettige vertijdenisse oft vuijtwinninge van haere ingebrochte goeden, scheijt vuijtte houwelijcxe gemeijnschap van goeden.

p112

79. Als eene vrouwe, bij wete ende gedoochsaemheijt van haeren man, besonderen oft separaten handel oft coopmanschappe doet, ende ter saecken van dijen obligatien oft schulden maeckt, is sij selver soo wel als haeren man gehouden die te betaelen, al ist oock dat sij, als voore, vuijtte gemeijnschap is gescheijden.

80. Maer schulden die den man gemaeckt heeft in sijnen eijgenen handel, en is de vrouwe, die vuijtte gemeijnschap gescheijden is, niet voorder gehouden te betalen vuijtte goeden ende conquesten van haeren besonderen handel, dan soo verre als die strecken naer dat de schulden van dijen eerst voldaen sijn, ende niet met haere dotale, ingebrochte oft verstorven goederen.

81. Item, eene coopvrouwe, die met haeren man gemeijnen handel doet, is gehouden met hem alle de schulden, die staende den houwelijcke sijn gemaeckt, te betaelen, sonder haer daervan bij vertijdinge van de gemeijn-schap, oft vuytwinninge van haere goeden, tot achterdeel van de crediteuren, te mogen ontlasten.

82. Item, eene vrouwe, al en is sij geene coopvrouwe, is gehouden met haere goeden haers mans schulden te betaelen, t 'sij dat die voor oft naer date van den houwelijcke sijn gemaeckt, soo wanneer sij haere goeden daervore wettelijck voor schepenen heeft verbonden in der maniere hierboven verhaelt.

83. Soo wanneer eene vrouwe in haers mans, oft gemeijne schulden mede gehouden is, soo moet, tot verhael van de selve schulden, evenwel dese ordre gehouden wordden, dat eerst ende vooral de have, vuijtstaende schulden ende actien, mitsgaders de vercregen ende des mans goeden gepant ende geëxecuteert moeten worden, aleer men totte vrouwe oft haere goeden mach commen.

84. Item, de onruerende goeden oft renten van de vrouwen en mogen niet geëxecuteert worden voor des mans oft gemeijne schulden, al mochte de vrouwe daerinne oock gehouden sijn, ten waere dat de vrouwe eerst vonnislijck waere gedoempt die te moeten betaelen.

85. Item, als de vrouwen voor de gemeijne oft haers mans schulden gehouden sijn, soo en mogen sij evenwel daervoore niet gevangen worden, noch op den Steen gestelt worden, gelijck onder den titel : Van arres-tementen ende aentastinge van persoonen om civile saecken oock wordt geseght.

p114

86. Dies en mach een vrouwe, willende d'executie ende gevanckenisse ontgaen, oft haere preferentie genieten, ende haer daerdoor ontlasten van de schulden, het minste niet versteken oft verborgen van de gemeijne oft andere haers rnans goederen.

87. Ende oft sij anders dede, tot bedroch ende achterdeel van de credi-teuren, soude voor de schulden terstont aengesproken, gedoempt, gepant oft geëxecuteert ende oock gevangen mogen worden, sonder met haere ingebrochte oft verstorven goeden te mogen vuijtblijven.

88. Soo wanneer de schulden betaelt sijn, die bij eene gehoude coop-vrouwe, doende gemeijnen oft besunderen handel. sijn gemaeckt, oft daer-voore eene vrouwe anderssints met haeren man oft voor hem is gehouden,soo mach sij, weder sij een coopwijf is ofte nijet, haere houwelijcxe endeandere ingebrochte goederen op d'overschot van haeren handel ende andere goeden haers mans verhaelen, ende daervoor haer recht van preferentie genieten.

89. Eene vrouwe, al quam sij oock te cort in de voldoeninge van haere innegebrochte ende verstorvene goeden, is gehouden te betaelen de hellicht van elcken haer [van enkelen][6] cnapen ende maeghden bodeloon, huijshuere, broot, spijse ende dranck, mitsgaders van licht, brant, ende andere dijergelijcke dagelijcxe schulden van huijshouden, noodelijck, oirboirlijk ende niet overdadich, al ist oock dat sij geen coopvrouwe en is, noch haer voor alsulcke schulden heeft verbonden.

90. Item, eene vrouwe, al quam sij te cort int verhael van haere inge-brochte.ende verstorven goederen, moet betaelen de helft van de mont-costen van haere kinderen, soo wanneer die over twee jaeren oudt sijn, ende van die jonger sijn int geheel, oock niettegenstaende dat sij geene coopvrouwe en is, ende dat sij voor alsulcke schulden niet en heeft gespro-ken, noch haere obligatie daeraff gegeven, als voore.

91. Dijes moeten de gene, die alsulcke goeden souden willen heijsschen, eerst ende voor al mette andere crediteuren hun beseth ende vervolch ter vierschaere doen, om bij preferentie oft concurrentie vuijtte goeden van den man van henne schult betaelt te wordden, ende soo lange sij t'selve niet en hebben gedaen, ende dat het blijckt, dat des mans goeden, metter

p116

daet geproeft sijnde, sij daervuijt niet betaelt en hebben connen worden, en mogen op de vrouwe oft haere goeden nijet commen.

§ 5.

Giften ende testamenten van gehoude persoonen.

92. Alle bekentenissen, contracten ende andere handelingen, mitsgaders giften, diemen heet inter vivos oft tusschen den levenden, man oft wijff, staende den houwelijcke gedaen, sijn van onweerden, al waeren die oock voor schepenen verleden, sonder dat die bij de afllijvicheijt wordden bevesticht, tot voordeel van d'een oft van d'ander, oft oock van henne erffgenaemen.

93. Behoudelijck dat cleederen, ringen ende andere properheden, die den man de vrouwe gegeven heeft staende den houwelijcke, de vrouwen blijven toebehoorende, soo verre die niet en sijn boven den staet ende macht van den man, noch tot bedroch ende achterdeel van de crediteuren, ende dat die mette juweelen voor den houwelijcke gegeven, tsamen niet en commen boven een sestendeel vant gene de vro.uwe ten houwelijck gebrocht heeft.

94. Al ist dat eene vrouwe staende den houwelijcke haere goeden vuijt-wint ter vierschaere, oft dat sij, naer. haers mans doot, haer draegende als creditrice, sijn sterffhuijs verlaet, mach evenwel alsulcke properheden ende cleederen, in wesen sijnde, blijven behouden, ende en is t'selve haer niet achterdeelich, noch en wort daerdoore niet verstaen haers mans goeden versteken te hebben.

95. Vrouwe ende man mogen gesamenderhant, ende oock elck alleen, in affwesen ende sonder oorloff d'een van d'ander, haer testamenten, codicillen ende diergelijcke vuijtterste willen maecken ende verlijden, ende daerbij van henne goeden ordonneren, oock sonder vrempden momboir bij de vrouwe daertoe te nemen.

96. Maer een man ende vrouwe en mogen malcanderen, noch d'een den anderen, bij testamente oft anderen vuijttersten wille geenssints vercortten in hennen rechte, d'welck sij ende elck van hun volgende henne houwelijcxsche voorwaerde oft deser stadts rechten moeten hebben.

97. Item, man ende wijff, geen voorkinderen hebbende, mogen malcan-

p118

deren bij testament ende alle andere maeckagie van uijttersten wille, soo vele van henne goeden laeten, geven ende gunnen als het hun gelieft, behoudelijck de crediteuren hen recht ende henne kinderen hunne legitime portie oft wettich deel.

98. Als man ende vrouwe, die kinderen tsaemen hebben, malcanderen, oft d'een den anderen, iet hebben gelaeten, bij testamente, codicille oft anderen vuijtersten wille, t'sij bij rechte van institutie, legaet oft anderssints, ende dat de lancxlevende van hun naermaels hem compt te begeven totten tweeden houwelijcke, soo en sal de selve lancxlevende voortaene t'gene hem is gelaeten oft gemaeckt, niet anders blijven behouden dan bij maniere van erfftochte, die met egheen seker oft cautie belast en sal sijn.

99. Maer soo vele aengaet den eijgendom der selver goederen, die sal terstont naert aengaen van den tweeden houwelijcke, vervallen op den kinde ofte kinderen van den bedde, daervan die gecommen sijn, sonder dat de lanxclevende daervan tot ijmants voordeel anders sal mogen disponeren; ten waere t'selve kint oft kinderen quamen te sterven voor den selven lancxlevenden, in welcken gevalle den eijgendom wederom sal commen ende keeren totten tochte.

100. Desnijettemin sal de lancxlevende, soo lange hij niet gehoudt en is, van alsulcke goeden blijven behouden de vrije dispositie, om die te mogen vercoopen, besetten, ofte anderssints te vertieren; behoudelijck dat, soo verre hij naemaels compt ten tweeden houwelijcke, de kinderen van den eersten bedde hun verhael totte weerde sullen hebben op de goeden van den selven lancxlevenden, ende dat sij daervoore sullen hebben preferentie, oock voor de houwelijcxe goederen van de tweede huijsvrouwe.

101. Man ende wijff, voorkinderen hebbende, en moghen bij houwelijcxe voorwaerde, testamente oft eenige andere manieren, d'een den anderen, oft elck anders erffgenaemen, noch kinderen van hennen houwelijcke, voor oft staende den houwelijcke, niet meer geven, laeten oft maecken, directelijck oft indirectelijck, dan soo vele elcx kints gedeelte in henne achtergelatene goeden bevonden sal worden te bedraegen, ende bedraegen soude gehadt hebben ingevalle datter geene houwelijcxe voorwaerde oft andere dispositie gemaeckt en waere.

102. Ende al t'gene man ende wijff, bij gifte, houwelijcxe voorwaerde, testamente oft anderssints malcanderen oft ijmant anders, in bedroge van

p120

desen, als vore, meer geven oft maecken dan een kints gedeelte, is van onweerden, ende gestaen de kinderen alsdan latende hennen lancxlevenden stieffvader ofte stieffmoeder, ende andere, in de achtergelaeten goederen met hun deijlen, al oft hij ofte sij daerinne mede een kint waeren, ende voorder en sijn de voorkinderen niet gehouden.

103. Item, alwaert dat man ende wijf, ten tweeden houwelijcke com-mende, geen houwelijcxe voorwaerde en hadden gemaeckt, om d'een den anderen meer dan een kints gedeelte te doen hebben in de ingebrochte goeden, bij middel van de houwelijcxe gemeijnschap, soo en souden evenwel den stieffvader ende [oft][7] stieffmoeder, oft henne kinderen oft erffgenamen [tselve][8] niet mogen hebben, noch het stadts voordeel genieten, maer souden de kinderen oock alsdan gestaen, mits hem [hun][9] in de achtergelaten goederen van hennen vader oft moeder laetende volgen een kints gedeelte, als vooren.

104. Blijvende dijesnijettemin den stieffvader oft stieffmoeder, oft henne kinderen, altijt op hun geheel. om boven t'voorschreven kints gedeelte, d'welck sij naer deser stadts rechten, oft vuijt des eerste afflijvigens dispo-sitie mogen genieten, te deele [deijlen][10] in de gemeijne vercregen goederen oft conquesten, ten waere dat bij [de][11] houwelijcxe voorwaerde, ofte testamente, anders waere voorsien.

105. Als bij [de] houwelijcxe voorwaerde besproken is, dat de inne-gebrochte goederen ten scheijden van den bedde souden keeren ter sijdewaerts vandaer die gecommen sijn, oft datter geen gemeijnschap van conquesten en souden [soude] vallen, alsdan en vermach den genen, dije tot sijnen tweeden bedde gecommen is, ten achterdeel van sijne kinderen sulcke houwelijcxe voorwaerde, bij testamente ofte anderssints, niet wederroepen, om den stieffvader oft stieffmoeder, henne kinderen ofte erffgenaemen, meer te laeten dan een kints gedeelte, als vooren.

106. Al ist dat man ende wijff gesamentlijck hebben gemaeckt hun testa-ment, oft anderen vuijttersten wille, soo mach nochtans elck van hun, voorsoo veele hun aengaet, t'selve testament, oft vuijttersten wille wel wederroepen, t'sij voor oft naert scheijden van den bedde, al hadden sij malcanderen oock geloeft [t' selve][12] niet te doen.

p122

l07. Maer wie van hen beijden, binnen den houwelijcke, sonder consent oft wete van den anderen het gemeijn testament, daerbij sij malcanderen ter weder sijden ijet hebben gemaeckt oft gelaeten, wederroept oft veran-dert, en mach niet genieten ofte proffiteren vant gene d'ander hem bij dijen [den][13] testamente gelaeten oft gemaeckt heeft.

108. Ende oft ijmant, verswijgende de wederroepinge van den gemeijnen testamente, naer de doot van den eersten afflijvigen, des evenwel, vuijt crachte van dijen ijet hadde geheijst oft genoten, die en soude gheen douwarie mogen genieten, noch eenich ander voordeel d'welck hem vuijt crachte van de houwelijcxe voorwaerde, testamente oft andersints in de achtergelaten goeden van den eersten afflijvigen souden [soude][14] com-men, ende soude evenwel [mogen seggen][15] moeten wederkeeren t' gene hij ontfangen hadde.

109. Dan, naer de doot van den eersten afflijvigen mach de lancxlevende wel anders disponeren van sijne eijgene goeden, ende diesnijettegenstaende behouden t' gene hem bij den afflijvigen is gemaeckt ende gelaeten, ten waere dat den afflijvigen vuijtdruckelijck anders hadde geordonneert, oft datter eenigen last oft conditie waere gestelt die t' selve soude beletten.

110. Soo wanneer man ende wijff malcanderen geven, laeten ende maecken een huijs, hoff lant, sant, erffrenten oft andere onruerende goeden, een oft meer, hen beijden toebehoorende gemeijn, om bij den lancxlevenden van den beijden sijn leffdaegen lanck alleen, geheel ende al gebruijckt te worden, op conditie ende last van dat t'selve huijs, oft huijsen, lant oft renten naer de doot des lancxlevende int geheel souden moeten toecommen ende blijven henne kinderen oft erffgenaemen, soo moet de lancxlevende binnen de ses weken daernaer verclaren oft hij dese goeden op dijen last begeert t'aenveerden ofte nijet.

111. Ende soo verre hij alsulcke verclaeren binnen den tijt van sesse weken naer de doot van den eersten afflijvigen nijet en doet, ende des evenwel alsulcke huijs, hoff, rente oft erve onverscheijdelijk aenveert ende geheel blijft besittende, en mach alsdan van sijne helft niet anders dispo-neren, noch t' voorschreven huijs oft huijsen, erve ofte rente in al oft in deel

p124

vercoopen, vertieren, belasten noch becommeren, maer moet dat in dijen gevalle geheel laten volgen den gene die [dien] dat bij de gemeijne dispositie oft testamente gelaeten is.

112. Maer soo verre man ende wijff tsamenderhandt, ofte elck int besonder, d' een den anderen laeten ende maecken alle henne goeden, op den last van dat allent gene des ten sterven van den eersten afflijvigen in den gemeijnen sterffhuijse bevonden sal worden, soude commen op de kinderen oft erffgenaemen van den selven eersten afflijvigen, soo sal de lancxlevende, willende alsulcke maeckinge aennemen ende genieten (gelijck hij vermach te doene, behoudelijcken de kinderen hen wettich deel), oock gehouden sijn binnen sesse weken naer de doot van den eersten afflijvighen sijn verclaeren te doen, oft hij de goeden op desen last is aenveerdende oft niet.

113. Ende indien hij verclaert hem aen den testamente te willen houden, soo moet hij hem daernaer rechten, soo wel aengaende sijne eijgen als sijnder huijsvrouwe goeden, sonder daervan naermaels te mogen wijcken, blijvende dijesnijettemin op sijn geheel, om tusschen sijne kinderen ende anderssints te mogen maecken sijn testament over t'gene hij mette goederen van den gemeijnen sterffhuijse gewonnen, gespaert ofte verovert sal hebben.

114. Ende offter [geene][16] gespaerde oft veroverde goeden en waeren [oft dat die soo luttel waeren][17], dat die niet en quaemen tot een vierendeel van t'gene hij, als voore, van den gemeijnen sterffhuijse genoten heeft, sal daervuijt soo vele mogen nemen als hem gebreckt om t'selve vierendeel te volmaecken, sonder dat de kinderen, ofte andere gesubstitueerde erffgenaemen, daerteghens sullen mogen seggen.

115. Item, dat [ende opdat][18] de lancxlevende, kiesende de maeckinge hem bij den testamente gedaen, hem ondertusschen mette meubelen ende ruerende goederen bij vercoopinge [oft andere verthieringhe][19] mach behelpen, soo sal hij de voorsehreve goederen doen beschrijven ende schatten, ende sullen sijne erffgenaemen naermaels gestaen mits goetdoende de voorschreve schattinge, daervore de kinderen van den eersten afflijvigen sullen, hebben preferentie, blijvende d'andere onruerende goederen hun

p126

ende alle d'andere erffgenaemen verplicht, als hiervore van een oft meer gemaeckte oft gelaeten partijen van erffgronden is geseght.

116. Ende oft de lancxlevende binnen den voorschreven tijt van sesse weken geen verclaeren en hadde gedaen, oft hem van t'geniet van alsulcke maeckinge hadde verdraegen, soo sullen alsdan d'erffgenaemen van den eersten aflijvigen van hem mogen heijsschen staet ende inventaris, ende met hem mogen commen tot scheijdinge ende deijlinge, al ofter dijenaengaende geen testament oft anderen vuijttersten wille en waere gemaeckt, oft dat hij daeraff hadde vertegen.

117. Maer oft gebeurde, dat man ende wijff, gesamenderhant oft elck in t' besonder, d'een den anderen quamen te maecken oft laeten alle henne goeden, op den last dat allent gene de lancxlevende soude achterlaten soude commen op de kinderen ofte erffgenaemen van den eersten afflijvigen, soo sal de lancxlevende binnen de sesse weken, als voore, sijn verclaeren oock moeten doen, ende indijen hij den last is aenveerdende, hem daernaer moeten vuegen, behalvens dat hij alsdan sal behouden een vierendeel van alle de voorschreve goederen, om daermede sijnen vrijen wille te moghen doen, nijettegenstaende den voorschreven last.

118. Ende oft de lancxlevende binnen den tijt als voore alsulcken ver-claeren niet en dede, sal verstaen worden dat [van][20] t'geniet van den testamente ofte vuijttersten wille van den eersten afflijvigen hem verdraegen ende vertijt te hebben, ende sullen de goederen gescheijden ende gedeijlt worden al oft dijen aengaende t'voorschreven testament ofte vuijttersten wille niet en waere gemaeckt.

119. Als man ende vrouwe malcanderen, ofte d'eerste afflijvige den lancxlevenden, gemaeckt ende gelaeten hebben alle henne meubele ende ruerende goederen, oft oock alle henne goederen int generael, om daermede hennen vrijen wille te doene, behoudelijck [dat alle meubelen ende ruerlijcke goeden, oft alle de goeden int generael][21], die de lancxlevende achterlaten sal, tusschen de naeste vrinden [ende d'erffgenaemen][22] van d'eene ende d'andere sijde gelijckelijck gedeelt souden wordden, soo en mach de lancxlevende, tot achterdeel van de erffgenaemen van den eersten afflijvigen,

p128

daervan niet disponeren bij testament oft anderen vuijttersten wille, noch oock bij eenige acte tusschen de levende streckende tot bedroge [oft schuppinge][23] van de voorschreve erffgenaemen.

120. Maer oft den lancxlevenden ten tweeden houwelijcke quaeme soo mach hij de voorschreve goeden tot dijen houwelycke wel brengen, ende sullen alsdan de erffgenaemen van den eersten afflijvigen, ten sterffdaege van den lancxlevenden, hebben d'eene helft vant gene, naert scheijden van den tweeden bedde, int sterffhuijs bevonden sal worden, ende d'ander helft sal wesen voor de erffgenaemen van den lancxlevenden ende sijne weduwe oft weduwer, halff ende halff, sonder dat, ten achterdeele van de erffge-naemen van den eersten afflijvigen bij houwelijcxe voorwaerde, testamenteofte anderssints ter contrarien van dijen gedisponeert mach worden, als voore.

§ 6.

Vant scheijden van den houwelijke ende [van de][24] houwelijcxe gerechtichheijt.

121. Eene vrouwe die eenen man heeft van quaden regimente, sijne goeden qualijck ende onnuttelijck verdoende, oft anderssints gecommen sijnde tot quaede fortune, oft beginnende sijne goeden qualijck te gebruijcken, mach hem bedwingen met rechte haer te versekeren van haere goeden, die sij aen hem ten houwelijcke gebrocht heeft, oft haer staende den houwelijcke verstorven oft aengecommen sijn, alwaerent oock niet dan penningen oft gereet gelt geweest, ende mach tot dijen eijnde haers mans goederen doen besetten ende arresteren.

122. Item, eene vrouwe die eenen man heeft die insolvent is geworden, mach, tot verhael van haere inne gebrochte ende aengecommen goeden. procederen tot vuijtwinninge van desselfs heurs mans goeden, die hem alnoch onverthiert ende onbelast sijn toebehoorende, ende wort dijenaen-gaende voor andere crediteuren geprefereert, gelijck hieronder naeder geseght wort.

123. Eene vrouwe, willende procederen tegens haeren man oft sijne

p130

goeden bij procureur, is gehouden de procuratie oft volmacht te passeren voor schepenen, met eenen vremden momboir; d' welck oock geschieden mach in affwesen van haeren man.

124. Als een gehouwt man in overspel leeft, mach de vrouwe aengaende den bedde ende bijwooninge met rechte van hem scheijden, indijent haer belieft, ende soo verre daer houwelijcxe voorwaerde is, moet den man haer alsdan vuijttreijcken ende laten volgen allent gene haer vuijt crachte van dijen naer sijne afflijvicheijt soude commen.

125. Ende ofter geen houwelijcxe voorwaerde en waere gemaeckt, heeft de vrouwe de keuse, ofte sij haer wilt houden aen [t'] stadts recht, oft wel vuijttrecken haer innegebrochte ende verstorve goederen, ende t' gene dat tot haeren lijffve ende rugghe behoort, mitsgaders de helft in de conquesten ende [t'] stadts voordeel.

126. Soo wanneer eene vrouwe haer misdraeght ende in overspel leeft, soo mach insgelijcx den man rechtelijck van haer scheijden, ende verbeurt de vrouwe, soo lange al sij leeft, alsdan de bladinge van haere ingebrochte ende verstorven goederen, ende totten dijen haer deel in de conquesten, haeffelijcke ende haeffdeijlige goeden, voor soo vele sij daertoe gerecht soude hebben mogen sijn, tot haers mans behoeve.

127. Dies moet den man de vrouwe laten haere dagelijcxe cleederen, ende haer tamelijck doen onderhouden ende voeden in een clooster oft andere bequaeme plaetse, daert hem ende de weth goetdunckt; ende indijen sij aldaer niet en blijft oft ontloopt, en is den man haer geen cleedinge schuldich oft voorder onderhout.

128. Maer hebben sij kinderen tsamen, alsdan commen de conquesten, mitsgaders de haeffelijcke ende haeffdeijlige goeden, voor soo vele de vrouwe daertoe gerecht soude sijn geweest, op de gemeijne kinderen, ende die moet den man mette bladinge van de voorschreve [van de selve][25] ende andere goeden van de vrouwe onderhouden, ende als de weth sulex noodich vint, moet de goederen ende penningen oock tot dijen eijnde beleggen[26].

129. Wel verstaende dat, soo wanneer den man ooc oneerlijck leeft ende overspel gedaen heeft, oft naermaels doet, men alsdan mach paerten ende

p132

deijlen, al oft t'houwelijck metter daet oft rechtelijck gescheijden waere.

130. Item, eene vrouwe die in overspel heeft geleeft, indijen sij voor haers mans doot met hem nijet en is versoent, en is niet gerecht om, naer de afflijvicheijt van den voorschreven haeren man, eenige douwarie te genieten, als door haer overspel verbeurt sijnde.

131. Insgelijcx, een man, die in overspel leeft, verbeurt tgene dat hem vuijt crachte van de houwelijcxe voorwaerde (indijen sijne huijsvrouwe eerst ende voor hem sterft) toecommen soude, gelijk de vrouwe.

132. Alle schepenen brieven, verbanden, bekentenissen[27], vasticheden ofte maeckingen, hoedanich die oock waeren, daermede de overspeelders d'een den anderen ijet gemaeckt souden mogen hebben, sijn van onweerden.

133. Item, man ende wijff, bij den geestelijcken hove gescheijden sijnde vuijt andere oorsaeeken dan van overspel, paerten ende deijlen al oft d'een oft d'ander waere gestorven, oft dat sij, ter saecken van overspel, rechtelijck waeren gescheijden, ten keuse van den onnoosele.

§7.

Sterffhuijs van gehoude persoonen, ende betaelinge van de schulden.

134. Als het bedde bij de doot gescheijden is, mach de lancxlevende van man oft wijff, sesse weken naer de doot van den eersten afflijvige, int sterffhuijs blijven sitten op gemeijne huijshuere ende ten coste van den sterffhuijse, om staet ende inventaris te maecken, ten waere dat hij eer van de kinderen oft[28] erffgenaemen waere gescheijden.

135. Maer soo wanneer d'eerste afflijvige van de peste is gestorven, ver-mach de lancxlevende noch ses weken naer dat den streijwiel [stroywis], oft latte affgedaen is ende thuijs verweert ende opgedaen is, int gemeijn sterffhuijs blijven sitten, al oft den afflijvige ten daege van de openinghe van t'huijs ende affdoen van den stroijwis ofte latte eerst gestorven waere.

p134

136. Item, vermogen oock d'erffgenaemen van man oft wijff, die eerst afflijvich geworden is, terstont naer de doodt van den eersten afflijvigen te commen in den sterffhuijse, als in goeden hun mede toebehoorende, ende aldaer te blijven, etende, drinckende ende slapende, tot dat de scheijdinge ende deijlinge gedaen is.

137. Als de vrouwe [huijsvrouwe][29] deerste aflijvige is, soo is den man gehouden oock binnen [de][30] sesse weken, tot het maecken van den inventaris gegunt, te betaelen alle de schulden van den sterffhuijse, ooek de gene die de vrouwe ten houwelijcke heeft gebrocht, ten waere den man int aengaen van den houwelijcke hem daertegens hadde voorsien bij t'maecken van inventaris in der manieren hiervoore verhaelt.

138. Dies mach den man, soo wanneer hij eenige schulden heeft betaelt, tsij staende den houwelijcke oft naert scheijden van den bedde, die tot laste van de vrouwe int geheel oft deel staen, daervan sijn verhael hebben op de erffgenaemen van de vrouwe ende op de goeden bij haer achterge-laeten, voor soo vele [die][31] bij de vrouwe gedaen [gedragen][32] moeten worden.

139. Item, eene vrouwe die in haers mans sterffhuijs blijft sitten ende de goederen van den sterffhuijse houdt plichtende [handtplicht][33], moet alle de gemeijne schulden van den sterffhuijse aen de vremde crediteuren, geene erffgenaemen wesende, betaelen, behoudelijck haere actie ende verhael, [voor][34] soo veele die bij haer nijet verdragen [gedraegen en][35] moeten worden, op de erffgenaemen van haeren afflijvigen man.

140. Eene vrouwe wort verstaen in haers mans sterffhuijs gebleven te sijn, ende de goeden van dijen gehandtplicht te hebben, soo wanneer sij haer daervan meestersse maeckt, ontfangende, vuijtgevende, incoopende, vuijt-coopende [vuijtvercoopende][36], oft andersints daervan disponerende boven de matelijke onderhoudinghe van den sterffhuijse, sonder daertoe te hebben oorloff van den rechter, oft verworven te hebben beneficie van inventaris.

141. Eene vrouwe de goeden niet hantplichtende, mach int sterffhuijs van haeren afflijvigen man blijven sitten, onbegrepen, den tijt van sesse weken, te beginnen als boven, ten coste van den sterffhuijse, ontfangende

p136

ende vuijtgevende middelertijt dat noodelijk is tot onderhout van den selven sterffhuijse, om binnen den [dijen][37] tijde haer te beraeden oft sij het sterffhuijs van haren man aenveerden wilt, ende schade ende baete genieten, oft dat sij tselve wilt vertijden ende verclaeren [verlaeten][38], sonder dat sij ondertusschen voor de schulden van den sterffhuijse mach aengesproken worden.

142. Ende bevindende de vrouwe haer ongeraeden te sijn in haers mans sterffhuijs te blijven ende daer [daervan][39] schade oft bate te verwachten, vermach t' selve te vertijden, al en waere t'selve niet becommert oft [noch][40] insolvent, behoudelijck dat de vertijdinge geschiede binnen den tijt van sesse weken, als vore, ende anders niet, ten waere dat sij langer daerinne waere gebleven onder beneficie van inventaris ofte bij consente van de weth, in welcken gevalle sij oock daernaer haer vertijdenisse ende repudiatie mach doen.

143. Soo wanneer nochtans bij de houwelijcxe voorwaerde opentlijck waere besproken, dat de vrouwe metten man gemeijne schade ende baete souden verwachten, sonder haere goeden voorvuijt te mogen trecken, soo en soude de vrouwe alsdan het sterffhuijs van haeren man. dwelck noch insolvent, noch becommert soude sijn tot sijn oft sijnder erffgenaemen achterdeel nijet mogen verlaeten oft [noch][41] daervuijt scheijden.

144. Maer als den man insolvent waere geworden, oft gestorven, oft oock becommert sterffhuijs hadde achtergelaeten, soo soude de vrouwe oock, in dijen gevalle, niettegenstaende alsulcke oft andere houwelijcxe voorwaerde, het sterffhuijs mogen vertijden ende verlaten, ende voor haere dotale ende andere ingebrochte goederen haere preferentie genieten.

145. Als eene vrouwe vuijtte gemeijnschap van de goederen is gescheij-den, oft van haers mans sterffhuijs heeft vertheden, soo blijft sij ontlast van haers mans schulden, ten waere dat sij haere goeden daervoor wettelijck hadde verbonden, oft dat die sproten van huijshuere, brootspijze [broot, spijze][42] ende drank ende andere dijergelijcke saecken, die in haeren oorboir waren bekeert, volgende tgene hiervooren geseght is.

146. Item, eene vrouwe die vuijt haers mans sterffhuijs gescheijden is, oft daervan vertegen heeft, moeten volgen alle haere penningen, goeden

p138

ende renten, ofte de weerde van dijen, die sij aen haeren man ten houwelijck heeft gebrocht, ende die haer staende den houwelijcke aengecommen sijn, ende heeft dijenaengaende preferentie, volgende t'gene deshalven wort geseght onder den titel : Van voordeel oft preferentie tusschen de crediteuren.

147. Als eene vrouwe sterft voor haeren man, soo mogen haere kinderen ende kindts kinderen, indijen sij willen, oock vertijden van de houwelijcxe gemeijnschap, ende, dat doende, henne moederlijcke ofte grootmoederlijcke goeden suijver vuijttrecken, ende dijenaengaende genieten recht van preferentie, gelijck de moeder oft grootmoeder soude hebben vermogen te doene, indijen sij lancxlevende waeren geweest [gebleven][43].

148. Maer vrempde erffgenaemen, geene kinderen ofte kints kinderen we-sende, en mogen van de houwelijcxe gemeijnschap niet verthijden tot achterdeel van den lancxlevenden man oft sijne erffgenaemen, noch ter saecken van de [der] vrouwe ingebrochte goederen genieten recht van preferentie, gelijck onder den titel: Van voordeel oft preferentie onder de crediteuren is geseght.

149. Item, soo wanneer eene vrouwe bij haer testament oft vuijttersten wille haere kinderen alleen heeft gemaeckt haere ingebrochte goeden, ende de conquesten aen den man, op last van de schulden te betaelen, alsdan vermogen haere kinderen hun daermede te vreden [te][44] houden ende alsoo vuijtten sterffhuijse te blijven, sonder ter saecken van de schulden gehouden te sijne, niet min noch meer dan oft de moeder van de gemeijn-schap van goeden metter daet hadde vertegen.

150. Ende oft de vrouwe alleen sekere somme van [oft][45] partijen van goeden aen haere kinderen hadde gelaten, ende d'overschoth aen den man, soo mogen de kinderen van gelijcken hun daermede te vreden houden, ende dijenvolgende de partije [partijen][46] van goeden hun gemaeckt ongelast [onbelast][47] van schulden aenveerden, behoudelijck dat, soo verre men bevonde, dat die meer waeren dan het houwelijcx goet heeft bedraegen, sijn [sij][48], in dijen gevalle, t' gene sij meer souden hebben aen de crediteuren gehouden goet te doene [moeten goet doen][49].

151. Soo wanneer eene vrouwe [de weduwe][50] naer de sesse weken, als voore, int sterffhuijs blijft sitten, sonder behoorlijcke repudiatie te

p140

doene, oft beneficie van inventaris, ofte consent van de weth verworven te hebben, daervoor [daernaer][51] en mach sij t'sterffhuijs niet vertijden, maer moet alle de schulden van den sterffhuijse betaelen, alwaert oock dat niet en weke [bleke][52] van hantplichtinge, ende dat de schulden oock meer waeren dan de goederen van den selven sterffhuijse.

152. Behoudelijck dat, als in de houwelijcxe voorwaerde is besproken, dat de vrouwen [vrouwe][53] naer haers mans doodt met sekere douwarie souden blijven vuijt alle haers mans ingebrochte goeden, mitsgaders vuijtte conquesten, de vrouwe alsdan in de schulden van den sterffhuijse van haeren man niet en is gehouden, nijettegenstaende dat sij geene repudiatie gedaen en heeft, gelijck hier boven is geseght.

153. Item, soo wanneer daer een universeel erffgenaem is, die int sterff-huijs binnen de sesse weken tredt, ende [de][54] goeden aenveert ende hem als erffgenaem draecht, alsdan, al ist dat eene weduwe mede int sterffhuijs blijft woonen, ter begeerte oft [ende][55] gedoochsaemheijt van de erffge-naemen, sonder de goeden van den sterffhuijse als lancxlevende te hant- plichten, maer haer te vreden houdende met haere ingebrochte ende verstorven goeden ende douwarie, en is in geene schulden van den sterff-huijse gehouden.

154. D'welck oock plaetse grijpt, al en heeft eene vrouwe alsdan het sterff-huijs van haeren man niet vuijtdruckelijck binnen de sesse weken verlaeten oft gerepudieert, ende is alsdan voor haer genoech, dat sij voor oft naer de sesse weken haer niet en heeft gedragen als erffgenaem, noch als lancxlevende de goeden gehandtplicht, maer dat sij de selve goeden bij de erffgenaemen heeft laeten aenveerden, hantplichten ende gebruijcken, ende daeraff disponeren.

155. Eene vrouwe weduwe[56], die van haers mans schulden ontlast wilt blijven, en mach dminste niet versteken noch verborgen, oock niet eenen houten lepel, bij haer selve oft andere, maer is gehouden, des versocht sijnde, te voorschijn te brengen ende in den inventaris van den sterffhuijse te brengen allent gene, des sij weet, ende oft sij anders dede bij bedroge ende achterdeel [tot bedroch ende achterdeel][57], van de crediteuren, soude

p142

alle de schulden moeten betaelen, sonder vuijtten sterffhuijse te mogen scheijden, gelijck hiervoore oock geseght is.

156. Eene vrouwe, soo wanneer sij voor de schulden van den sterffhuijse is gehouden, mach ter saecken van dijen int geheel aengesproken worden, behoudelijck [haer][58] haere actie ende verhael op de erffgenaemen van haeren afflijvigen man, ende dat voor de helft, soo verre sij in den sterff-huijse blijft, ende de schult tot gemeijnen laste heeft gestaen, ende int geheel, soo verre de schult staet tot laste van den man ende hem alleen aengaet.

157. Ende hoe lange vrouwe ofte man, oft henne erffgenaemen, elck een voor al in de schulden van den sterffhuijse sijn gehouden ende daervore aengesproken mogen wordden, ende hoe sij hen deel van den anderen moghen doen versekeren, om schadeloos gehouden te worden, wordt gesegt onder den titel: Van wettige versterffenisse.

§ 8.

Inventaris oft bewijs boeck ende staet van den sterffhuijse.

158. De lancxlevende van man ende [oft][59] wijff moet, ten bijwesen van de kinderen oft naeste vrinden van den afflijvigen oft emmers de selve daertoe geroepen wesende, oft ingevalle die ofte eenige van hen buijten de stadt oft minderjaerich waeren, mede ten overstaen van de momboirs oft van de gene die daertoe van de weth oft weesmeesters sullen worden genoempt, binnen den tijt van sesse weken inventaris ende staet maecken ende overgeven van alle de goeden van den sterffhuijse, ende die gewaerigen metten eedt, soo verre hij daertoe versocht wort.

159. Dwelck oock plaetse heeft, alwaert dat de lancxlevende bij den testa-ment van den eersten afflijvigen waere gemaeckt tochtenaer van alle de goeden ende dat hij daerbij waere ontlast van geen inventaris oft staet te derven maecken, gelijck hiernaer onder de titel : Van tochte oock geseght wordt.

p144

160. Item, t' selve heeft plaetse oock ten aensien van de kinderen, alwaert dat de lancxlevende erffgenaem [ende][60] momboir van de gemeijne kin-deren ware gemaeckt, met last van de selve te onderhouden ende henlieden, als sij tot loffelijcken staet gecommen souden sijn, vuijtreycken [vuijt te reijcken][61] ende te betalen voor hun kints gedeelte sekere somme van penningen, ende dat d'eerste afflijvige oock verboden hadde, dat men geenen inventaris oft staet en soude maecken, ende ingevalle de kinderen dijen heijsschen, dat sij vuijtgesloten souden worden met henne legitime portie.

161. Den eet die de lancxlevende moet seeckeren [sweiren][62], als ver- socht wort, is: dat hij geene goederen, penninghen, renten oft actien meer en weet oft en heeft den sterffhuijse aengaende, oft daerinne het sterffhuijs soude mogen eenichssints gerecht sijn, dan die hij bij den [selven][63] inventaris ende staet verclaert ende overgegeven heeft, ende dat hij geene goeden, penningen oft crediten, ofte ijet den sterffhuijse aenclevende, verborghen, versteken, wech gegeven, verdonckert oft verswegen heeft, bij hun [hem][64] selven oft ijmant anders, tot achterdeel van de erffgenaemen, ende soo verre hij naemaels ijet bevonde, oft tot sijnder kennisse quaeme, daert sterffhuijs inne gerecht waere, oft dat de selve [den selven][65] in al ofte in deel toebehoorende [toebehoorde][66], dat hij dat terstont altijt de erffgenaemen te kennen geve [geven] ende hen dat te goeden brengen ende tot hennen gelijcken profijte laeten commen sal ter deijlinge; ende met dijen eedt moet den lancxlevende gelooff hebben, tot datmen anders bevindt.

162. Ende soo verre de gene die recht van versterffenisse totte goeden hebben, den overgegeven staet ende inventaris willen wederseggen oft contradiceren, nijettegenstaende dat die bij den lancxlevende soude sijn bewaericht met eede, ende [oft][67] daertoe bereet waere, soo sijn sij gehouden hun eerst te draegen ende verclaeren voor erffgenaemen, ende daertoe hebben sij, naer het overgeven van den selven staet, tijt van beraede van een maendt, oft soo veel meerderen oft minderen tijt als den rechter dat ordonneren sal.

163. De lancxlevende van man oft wijf, die binnen de ses weken behoore-

p146

lijcken staet ende inventaris van de goeden van den sterffhuijse van den eersten afflijvigen gemaeckt heeft, als boven, gestaet naermaels midts, vol-gende den selven inventaris ende staet, de kinderen oft erffgenaemen doende rekeninge, bewijs ende reliqua van de goeden bij den eersten afflijvighen achtergelaeten, ende dijenvolgende scheijdende ende deijlende, en is niet gehouden de selve kinderen oft erffgenaemen van den eersten afflijvigen in de goeden bij hem naert maecken van den inventaris gewonnen oft vercregen, te laeten deijlen.

164. Item, de lancxlevende blijvende sitten int sterffhuijs, daerinne gereede penningen oft goederen sijn, en is niet gehouden eenigen interest van die penningen oft goeden te geven binnen de ses weken naer dat hij den inventaris gemaeckt heeft, ofte oock daernaer, ten waere dat hij naer de ses weken weijgeringe dede te scheijden ende te deijlen, ende dat d'erff-genamen daeraff naer de ses weken tegens hem behoorelijck hadden geprotesteert, oft dat d'erffgenaemen minderjaerich waeren; in welcken gevalle soude hij naer de sesse weken ende gedurende de voorschreve minderjaericheijt in den interest rentsgewijse gehouden sijn.

165. Van gelijcken is de lancxlevende, inventaris gemaeckt hebbende, als vore, niet gehouden in eenige schaede oft verlies, dwelck naer oft voor de sesse weken van de doot des afflijvigen in de goeden van den sterffhuijse mochte gebeuren, ten waere dat de'selve schade oft verlies door sijne faute [ende gebreck][68] waere toecommende, oft dat hij naer de ses weken ende voort verlies weijgeringhe hadde gedaen van te scheijden ende deijlen, als voore.

166. Dijes en mach de lancxlevende met het deel van de erffgenaemen in den sterffhuijse niet handelen, noch t'selve vertieren; ende oft hij sulcx dede, ende dat daerop eenich verlies viele, t'waere voor oft naer date van den inventaris, soude t' selve t' sijnen lasten wesen.

167. Als de lancxlevende blijft besitten [blijft sitten in][69] het gemeijn goet van den sterffhuijse, sonder binnen de sesse weken behoorelijcken staet ende inventaris te maecken, als vore, ende dat hij binnen middelen tijde, eer hij den staet behoorelijck heeft gemaeckt, eenich goet cochte, vercrege, veroverde ofte spaerde, moet alsulcken vercregen goet volgen

p148

voor d'eene helft d'erffgenaemen, oft emmers voor alsulcke ander deel als daertoe sij in den sterffhuijse gerecht sijn, soo lange tot dat den wettigen inventaris ende staet van den sterffhuijse is gemaeckt.

168. Hebben dijesniettemin d'erffgenamen den keuse, ofte sij het sterff-huijs willen aenveerden, gelijck dat was ten tijde van de afflijvicheijt desdooden. oft gelijck sij [de goeden sijn][70] ten tijde vant maecken van den inventaris ; ende om den selven keuse te doen, is de lancxlevende gehouden d'erffgenaemen van den eersten afflijvighen te geven twee inventarissen, den eenen van de goeden van den sterffhuijse, gelijck die waeren ten tijde van de doot des eersten afflijvige, ende den anderen, soo de goeden sijn, ten tijde, als den inventaris wort gemaeckt.

169. Ende indijen d'erffgenaemen vuijt [de][71] twee inventarissen kiesen den inventaris van de goeden gelijck die waeren ten tijde van de doot van den eersten afflijvigen, soo is de lancxlevende gehouden, naer den keuse van dijen, aen de erffgenaemen rekeninge, bewijs ende reliqua te doen van sijn onderwint, ende voor der kinderen eender [ende der] erffgenaemen[72] deel inne te staen ende hun daer aff te voldoen.

170. Sonder dat nochtans de lancxlevende in dijen gevalle gehouden is in eenigen interest van de gereede penningen van den sterffhuijse, ten waere voor den tijt dat d'erffgenaemen minderjaerich waeren geweest, oft sedert den tijt aff dat sij den inventaris, scheijdinge ende deijlinge bij schriftelijcken proteste hebben geheijst.

171. Maer kiesende d'erffgenaemen den inventaris van de goederen gelijck die sijn ten tijde vant maeken van den selven inventaris, commen d'erffge-naemen van den eersten afflijvigen oock deijlen in alle de goeden, die den lancxlevende vercregen, verovert ende verspaert heeft voor date van den selven inventaris, alwaert oock dat hij tochtenaer van de [selve][73] goeden waere geweest, oft dat hij oock daernaer ten tweeden houwelijcke waere· gecommen.

172. Onder welcke vercregen ende veroverde goederen nochtans niet en commen de goeden, die de lancxlevende bij versterffenisse, legaeten ofte giften sijn aengecommen voor date vant maecken van den inventaris, noch

p150

oock de goeden die de lancxlevende metten tweeden houwelijck behouden soude mogen hebben, maer moeten alle de voorschreve goeden vuijtten tweeden inventaris bij den lancxlevenden te maecken, volgen den selven lancxlevende ende sijne huijsvrouwe, sonder dat de erffgenaemen van den eersten afflijvigen daerinne commen te deijlen.

173. Dan, aengaende alle de andere goeden, de selve worden gedeijlt in twee deelen, d'een daervan voor d'erffgenaem en van den eersten afflijvigen, ende d'ander voor den lancxlevende, soo verre hij ten tweeden houwelijcke niet gecommen en is ; maer ten tweeden houwelijcke gecommen wesende, trecken d'erffgenaemen van den eersten afflijvigen de helft van alle de selve goeden, ende d'ander helft blijft den lancxlevende ende sijne huijsvrouwe.

174. In der vuegen dat, soo verre de scheijdinge geschiet naer de doot van den lancxlevende, sijne voorkinderen soude toecommen voorvuijt de helft, ende daernaer mette naerkinderen, indijen daer eenige sijn, de helft in d'andere helft, ende het resterende vierendeel soude wesen voor de weduwe van den tweeden houwelijcke alleen; ende indijen d'een ende d'ander van den selven tweeden houwelijcke voorkinderen [hadde][74], die in de gemeijnschap gebleven waeren, soude de scheijdinge ende deijlinge moeten geschieden naer advenant, in vier deelen, ende alsoo volgens [ver-volgens][75], indijen daer meer sterffhuijsen ende houwelijcken waeren.

175. Desnijettemin, soo wanneer de lancxlevende gecommen is ten tweeden houwelijcke, soo en is sijne weduwe nijet gehouden d'erffgenaemen van den eersten afflijvighen te laten commen in eenige gemeijnschap vant gene sij naert overlijden van den selven lancxlevenden heeft vercregen, ende dijenvolgende en is oock niet gehouden anderen staet ende inventaris te geven, dan gelijck de goederen geweest sijn ten sterffdaeghe des selffs lancxlevende.

176. Behoudelijck dat, alsoo verre de selve lancxlevende in den sterff-huijse hadde gevonden eenigen inventaris van de goeden bij den eersten lancxlevenden [afflijvigen][76] gemaeckt, gelijck die waeren ten overlijden van den eersten afflijvigen, hij den selven soude moeten overgeven metten anderen inventaris bij hem selven gemaeckt, in der manieren hierboven verhaelt, ten eijnde dat d'erffgenaemen keuse mogen hebben.

p152

177. Ende alwaert dat bij den lancxlevende geenen inventaris waere gevonden, soo blijven nochtans d'erffgenaemen van den eersten afflijvigen op hun geheel om te kiesen hun [te][77] voldoen bij den eersten[78] lancxlevende van de goeden van den sterffhuijse[79] van den eersten afflijvigen, gelijck die waeren ten tijde van sijnder afflijvicheijt, als boven, mits bewijsende hoe vele ende wat goeden hun ter saecken van de selve versterffenisse souden hebben gecommen.

§ 9.

Scheijdinge ende deijlinge van de goeden van den sterffhuijse.

178. Man ende vrouwe voor haer houwelijck gemaeckt hebbende contract van houwelijcxe voorwaerde, moeten t'selve int scheijden ende deijlen achtervolgen, sonder daeraff te gaen ende aen stadts recht hun te mogen houden, ten waere dat, bij testamente, codicille oft anderen vuijttersten wille, anders versien waere, in welcken gevalle moet het testament, oft anderen vuijttersten wille, soo wanneer dat bij de doot is bevesticht, ten aensiene van den afflijvigen stadt grijpen.

179. Maer aengaende den lancxlevende, de selve heeft [oock][80]den keuse, alwaert oock dat sij gesamenderhandt hun testament gemaeckt, oft [ende][81] bij den selven testamente oft anderen vuijttersten wille de voorwaerde herroepen hadden, oft hij hem houden wilt aen den testamente oft aen de houwelijcxe voorwaerde, codicille ofte gifte ter saecken van de doot, oft anderen vuijttersten wille, dije sij gemaeckt mogen hebben.

180. Welcken keuse de lancxlevende, oft sijne erffgenaemen, voortaen[82] moeten doen ende te wercke stellen binnen de sesse weken, [ende][83] daeraff t' verclaeren doen stellen achter den inventaris, oft, bij gebreke van dijen, sal verstaen worden dat sij gecosen hebben de houwelijcxe voorwaerde, ofte het stadts recht, soo verre daer egheene houwelijcxe voorwaerde en is.

181. Als bij de houwelijcxe voorwaerde is besproken, dat ten scheijden

p154

van den bedde eenijgelijck sijn houwelijcx goet sal volgen, sonder van douwarie vermaent te hebben, ende dat bij [den][84] testamente van den eersten afflijvigen de lancxlevende ijet wort gemaeckt, soo mach de lancx-levende soo wel de makinge als sijne ingebrochte goeden genieten, ten ware bij testamente anders waere geordonneert.

182. Item, als de lancxlevende bij de houwelijcxe voorwaerde eenige jaerelijcxe douwarie, oft sekere somme in plaetse van dijen, is geloeft, ende dat hem daernaer bij den eersten afflijvigen wert [worden][85] gemaeckt ofte gelaeten sekere goederen oft penningen, oft de tochte der selver, sonder de houwelijcxe voorwaerde te herroepen, alsdan mach de lancxlevende d'een ende d'ander oock genieten, soo verre t' gene hem bij den testamente is gemaeckt nijet meer en bedraecht noch weerdich [weerdiger][86] en is dan t'geene hem vuijt crachte van de houwelijcxe voorwaerde soude commen.

183. Maer soo wanneer de houwelijcxe voorwaerde soude sijn herroepen, oft dat t'gene bij den testamente is gemaekt meerder oft weerdiger is dan de verbeteringe van de houwelijcxe voorwaerde, alsdan en soude de lancx-levende d'een ende d'ander niet hebben, maer soude moeten kiesen, ende hem houden, t' waere aen de houwelijcxe voorwaerde, oft anderen [aen den][87] vuijttersten wille van den eersten afflijvigen, ten waere dat den testateur vuitdruckelijck hadde geweten [gewilt][88] ende geordonneert, dat hij d'een ende d'ander soude hebben.

184. Als bij de houwelijcxe voorwaerde is geseght dat, ten scheijden van den bedde, eenijgelijck sijne goederen soude naer hem nemen, oft dat die goeden souden gaen ende keeren vandaer die gecommen sijn, soo volght een ijgelijck niet alleen t'gene hij ten houwelijck heeft gebrocht, maer ooek dat hem staende den houwelijcke is gemaeckt, gelaten oft gegeven, oft anderssints bij versterffenisse aengecommen, alwaert oock maer [de][89] haeffelijcke ende haeffdeijlige goeden.

185. Allen d'welck oock plaetse heeft [grijpt][90], alwaert dat bij de hou-welijcxe voorwaerde waere geseght dat conquesten oft vercregen goeden gemeijn souden sijn, oft halff ende halff gedeijlt souden worden, want en

p158

soude daeronder oock alsdan nijet commen t'gene dat staende den houwe-lijcke den eenen oft anderen is gemaeckt, gelaeten oft gegeven, oft andersints bij versterffenisse aengecommen, als voore.

186. Item, als in de houwelijcxe voorwaerde ondersproken is dat, ten scheijden van den houwelijcke, de goeden souden keeren ter sijden vandaer die gecommen sijn, ende dat staende den houwelijcke eenighe van de goeden vercocht, vertiert ende verandert sijn, soo moeten [moet][91] dijesnijettegenstaende de weerde van dijen ten beijde sijden volmaeckt ende goet gedaen wordden vuijtte gemeijne vercregene goederen van den sterffhuijse, soo verre daer eenige sijn.

187. Ende oft daer geene vercregen goeden en waeren, oft dat die niet genoech en waren tot voldoeninge van de ingebrochte goeden, soude alsdan t'gebreck ende schade halff ende halff gedragen moeten wordden, ten waere dat de vrouwe oft haere kinderen vuijtten sterffhuijse waeren gescheijden, in welken gevalle haere ingebrochte ende aengecommen goeden voor al goet gedaen souden moeten worden, aleer den man oft sijne erffgenaemen ijet souden mogen vuijttrecken.

188. Soo wanneer in de houwelijcxe voorwaerde is geseght, dat partijen, tot onderstant van den houwelijcke, souden inbrengen de goeden begrepen in den staet bij hun over te geven, ende dat die hun, ten scheijden van den houwelijcke, wederom souden volgen, soo moet alsulcken staet, voor dat [date][92] van den houwelijcke worden gemaeckt ende geteeckent van partijen, soo verre die schrijven connen, mitsgaders bij eenighe van de vrinden ter wedersijden, oft wel bij notaris ten bijwesen van getuijgen.

189. Behoudelijck dat, soo wanneer het maer cleederen oft cleijne meu-belen en sijn, ende dat die bij eenige van de oudecleercoopers sijn geschat voor date van den houwelijcke, ten bijwesen ende onder t'hantteecken van eenen gesworen clerck, alsulcke schattinge alsdan gehouden wort voor genoechsaemen staet.

190. Ende ofter alsulcken staet oft schattinge voor date van den houwe-lijcke nijet en waere gemaeckt ende gedaen, en soude tusschen partijen geene geloove maken, om de goeden daerinne begrepen ten scheijden van

p158

den houwelijcke naer hun te nemen als hun eijghen goet, maer souden alsdan daervan behoorelijek moeten doen blijcken, al ofter geenen staet en waere gemaeckt.

191. Als in de huwelijcxe voorwaerde oft vuijtersten wille geen vermaen of bespreeck gedaen en is, hoe de goeden tusschen de lancxlevende ende d'erffgenaemen van den eersten afflijvigen gescheijden ende gedeijlt moeten wordden, soo sijn alle ingebrochte, verstorven ende geconquesteerde gereede goederen, huijsraet, coopmanschap, gout, silver, gemunt ofte ongemunt, deijlbaer halff ende halff, waer dat die sijn ofte tot wat plaetsen die bevonden mogen wordden.

192. Van gelijcken, sijn deijlbaer halff ende halff alle innegebrochte, ver-storven ende geconquesteerde onbesette renten, personele actien ende cre-dieten oft schatschulden, oock met borchtochte oft pant versekert, ende. Met verloop belast, mitsgaders alle pachten, achterstellen ende incommende [innecommen van][93] renten, van huijsen van lant ende andere onruerende goeden, totten daege van de afflijvicheijt des eersten afflijvige, ende alsoo naer advenant van den geloopen tijde, niettegenstaende waer oft tot wat plaetse de schuldenaers woonachtich sijn, oft waer de goeden bevonden wordden.

195. Item, alle onruerende haeffdeijlige goeden, soo wel ingebrochte als verstorven, als huijsingen, hoven, lant, bempden ende gronden van erven, egeen leen wesende, gelegen binnen de stadt of vrijheijt van Antwerpen, van wiens sijde die gecommen sijn, egeene vuijtgenomen, sijn gemeijn ende deijlbaer halff ende halff, gelijck oock alle gereede ende haeffelijcke goeden waeren, ten waere dat in de houwelijcxe voorwaerde vuijtdruckelijck anders waere besproken.

194. Item, alle onruerende goeden, t'sij leen oft andere, die man oft wijff, staende hennen houwelijcke, bij lastigen titel winnen ende vercrijgen, wordden oock gedeijlt halff ende halff, nijettegenstaende dat d'een van hen beijden daerinne alleen gegoeijt is ende in de brieven genoempt staet, ten waere dat, ter plaetsen daer de goeden gelegen sijn, ander recht waere.

195. Ende oft ter plaetse, daer de vercregen erffgoederen, t'sij leen oft andere, gelegen sijn, ander recht waere, soo moet evenwel de weerde van de selve goederen voor d'eene helft goet gedaen worden dengenen dije de selve

p160

goeden voor sijn [d'een][94] helft nijet en volgen, ende blijft den pacht oft innecommen van de selve goederen gemeijn tot dat de helft van den prijs metter daet voldaen is.

196. De gemeijnschap van de vercregen goeden is van sulcken cracht, dat de lancxlevende van man oft wijff, wie oock in de vercrijghbrieven mach genoempt wordden[95] ofte staen, de vercregen goederen, naert scheijden van den bedde, niet en mach becommeren, belasten, vercoopen noch vertieren voorder dan voor d'eene helft, totter tijt toe dat hij van de erffgenamen van den eersten afflijvigen, aengaende de selve goederen, geheelijcken ende al gescheijden is.

197. Ende oft de lancxlevende metter daet meer dan sijn aendeel van de vercregen goederen belaste oft vertierde, voor ende aleer hij van de erffge-naemen van den eersten afflijvigen waere gescheijden, soo soude hij alsdan de selve erffgenaemen daer moeten van genuegen, oft, t' selve niet doende, souden d'erffgenaemen de vercochte ende becommerde goeden voor d'eene helft onbelast naer hen rechtelijck mogen nemen, als hen eijghen goet.

198. Dwelck nochtans geene plaetse cn heeft soo wanneer d'effgenaemen van den eersten afflijvigen gecosen souden hebben den staet van den sterffhuijse gelijck dije was naer date van de vertieringe oft belastinge van de gemeijne goeden, oft dat sij daerop metten lancxlevende waeren gecommen tot scheijdinge ende deijlinge, want souden hun alsdan daermede te vreden moeten houden.

199. Onder de geconquesteerde oft vercregen goeden is begrepen t' gene bij peters ende meters op de vunte van de gemeijne kinderen is gegeven, ten waere dattet vuijtdruckelijck gegeven waere tot behoeve van den kinde, in welcken gevalle t' selve alleen soude volgen den [selven][96] kinde dijen het gegeven is.

200. Item, wort gehouden voor conquest t' proffijt, d'welck gecommen is oft commen can van huijsen, lant oft winckel, die staende den houwelijcke sijn gehuert, sonder onderscheijt te maecken wie van man ofte wijff de huere alleen heeft gedaen, ende [ofte] (1) op wiens naem die alleen is gestelt.

201. Item, t' goet van den handel oft coopmanschap bij vrouwe oft man

p162

vercregen geduerende henne houwelijcxe gemeijnschap, hoe abstinct [abstract][97] dat het sij, mette vuijtstaende schulden daeraff gecommen, is conquest, ende oversulcx deijlbaer halff ende halff, als andere vercregen goederen, soo wanneer de schulden van den selven handel eerst sijn voldaen.

202. Maer als eene vrouwe, naert breken oft falissement van haeren man, met haere innegebrochte ende aengecommen goeden ofte gereede pennin-ghen, oft op haer gelooff, eenigen besonderen handel doet, ende daermede ijet wint oft vercrijght, alsdan en sijn, ten scheijden van den bedde, alsulcke vercregen goeden niet deijlbaer halff ende halff, maer moeten alleen volgen de vrouwe, oft haere erffgenaemen, gelijck haer andere goederen.

203. Item, de goeden die bij naederschap van bloede staende den houwe-lijcke tusschen man ende wijff sijn vercregen, worden gehouden voor conquest, ten eijnde dat de gene, vuyt wiens hooffde de vernaederinge is geschiet, indijen hij de goeden naer hem wilt nemen ende behouden, den prys van de vernaderinge, mette costen ende verbeteringe daeromme ende daeraene gedaen, den gemeijnen sterffhuijse moet goet doen.

204. Item, als eenige onruerende goeden oft erven, die vuijt crachte van een ige maeckinge oft voorwaerde, ofte anderssints naer den lantrechte, sijde moeten houden, met renten, chijnsen oft andere commeren belast sijn, ende dat die staende den houwelijcke worden innegebrocht, affgequeten oft gelost, alsdan wort de weerde van dijen gehouden voor conquest.

205. In sulcker vuegen, dat de gene dije ten scheijden van den bedde de selve onruerende goederen oft erffven wederom naer hem nempt, den anderen, oft sijne erffgenaemen, d'eene helft van de affgeloste renten, chijnsen oft commer moet goet doen ende betaelen, oft, bij gebreke van dijen, hem de selve voor d'eene helft laeten heffen tot affquijtinge toe, diemen alsdan sal mogen doen met gelijcke somme als daervoore gegeven is.

206. Item, soo wanneer man oft wijff, bij malcanderen [malcanders][98] gedoogen, staende hennen houwelijcke, d'een op des anders erffgoederen, die naert scheijden van den bedde hun oft henne erffgenaemen vuijt crachte van houwelijcxe voorwaerde oft anderssints wederom alleen moeten volgen, eenige nieuwe proffijtelijcke huijsinge ofte werck maecken, oft merckelijcke

p164

beteringhe doen, soo wort alsulcke beteringe insgelijcx gehouden voor conquest.

207. Met sulcken verstande nochtans, dat, al ist dat de selve huijsingen ende beteringen altijt volgen den grondt, soo moet nochtans de gene die van den gronde scheijt, oft sijne erffgenaemen, daeraff wordden vernuecht, als van conquest, voor d'eene helft van de selve beteringe, ende dat ten goetduncken van luijden hun des verstaende, sonder aenschouw te nemen hoe vele [hun 't selve goet gecost heeft, dan alleenelijck][99] t'goet daerdoore gebetert is.

208. Maer oft man oft wijff, sonder elcx anders consent ofte gedoochsaemheijt, eenige alsulcke wercken maeckte, oft oock eenige vermaeckelijcke oft voluptueuse wercken stelde, daervan en valt geene vergeldinge, soo verre het werck is gemaeckt sonder consent van den gene die [dien] derve moeten [moet][100] volgen; maer soo verre ijemandt van hun die hadde gestelt op sijn eijgen erve, die soude daeraff vergeldinghe moeten doen voor soo vele de selve erffve daertoe [daerdoore][101] verbetert soude sijn.

209. Alle erffrenten, oock bij erffgevinge op haeffdeijlige goeden bekent, mitsgaders tochte oft lijffrenten, ende alle andere onruerende goeden niet haeffdeijlich sijnde, binnen dese stadt oft vrijheijt der selver gelegen, die man ende wijff aen malcanderen ten houwelijcke gebrocht [hebben][102], oft binnen den houwelijcke op hun verstorven oft aengecommen sijn, volgen wederomme, naer de doot van den eersten afflijvigen, ter partije ende sijdewaerts daeraff die gecommen sijn, alst in de houwelijcxe voorwaerde oft vuijttersten wille anders nijet versien oft ondersproken en is.

210. Item, alle renten, mitsgaders erffgoeden oft onruerende goeden, elders dan binnen dese stadt ofte vrijheijt der selver gelegen, volgen naer de doot van den eersten afflijvigen den genen die, naer de rechten van de plaetse daeronder die sijn gelegen, daertoe gerecht is, soo verre insgelijcx bij houwelijcxe voorwaerde oft vuijttersten wille daerinne niet anders en is versien.

211. Alle leengoeden, waer dat die gelegen sijn, t'sij buijten oft binnen deser stadt, worden ten scheijden van den bedde gescheijden ende gedeijlt gelijck naer de leenrechten van de selve leenen behoort, ten waere dat daer

p166

[daervan] bij octroij van den prince oft consent van den heere daervan die worden gehouden, anders waere gedisponeert.

212. Soo wanneer eenige onruerende erffgoeden, t'sij besette renten oft andere, die keeren moeten ter sijden vandaer die gecommen sijn, duerende den houwelijcke verandert [verhandelt][103], vertiert, gelost ende gemangelt worden, soo moet t'gene dat daermede vercregen is, oftden prijse der selver, oock volgen de sijde die de goeden souden gevolcht hebben, soo verre daer geene veranderinge en waere gebeurt, hoe wel men t'selve hier voortijts anders gebruijckt heeft.

213. Item, renten staende den houwelijcke vercregen bij maniere van erffgevinge op eenige onruerende goeden buijten oft binnen de stadt gelegen, houden de nature van de selve vercochte goeden, ende volgen de selve renten den genen, t' sij man oft wijff, dijen t' voorschreven erffgoet, t' sij haeffdeijlich oft andere, naer recht van de plaetse gevolcht soude hebben ingevalle dattet onvercocht gebleven waere.

214. Item, als man ende wijff staende hennen houwelijcke des eens oft des anders onruerende goeden oft erffven, die sijde moeten houden, met renten oft commeren belasten, alsulcke belastinge moet int gemeijn gedragen worden, in sulcker vuegen dat man oft [noch][104] wijff, dije [dijen] de onruerende goeden oft erffven toebehooren, oft henne erffgenaemen, gestaen mits dragende d'eene helft van de selve renten oft commeren, ende d'ander partije moet hun d'ander helft van de belastinge affdoen, oft daertegens vergelden.

215. Maer als des eersten afflijvigen, mans oft wijffs, onruerende goeden, die sijde behouden [houden][105] moeten, voort houwelijck, met chijsen oft renten belast sijn, daerinne en is de lancxlevende niet gehouden dan ten aensien van de verloopen die tot den daege van de afflijvicheijt van den eersten afflijvigen verschenen sijn, gelijck hiervore is geseght, behoudelijck dat, soo verre de belaste goeden haeffdeijlich sijn, ende de lancxlevende d'eene helft daeraff wilt deijlen ende behouden, hij oock d'eene helft van alle de selve commeren mette verloopen draegen ende betalen moet.

p168

§ 10.

Douwarie ende stadtsrecht voordeel.

216. De lancxlevende van man ende wijff en behoudt volgende de costuijme deser stadt geen tochte met allen noch recht van douwarie aen de goeden des eersten afflijvige binnen deser stadt oft vrijheijt der selver gelegen, ten waere dat bij de houwelijcxe voorwaerde oft andere maeckinge de lancxlevende tochte oft douwarie gemaeckt ende gelaeten waere.

217. Maer in plaetse van dijen moet de lancxlevende, oft sijne erffge-naemen. voor alle deijlinge voorvuijt hebben het voordeel in de haeffelijcke goeden, waer datse bevonden worden, alwaert oock dat den man oft wijff buijten mochte gestorven wesen.

218. Behoudelijck datter geen voordeel en valt in t' gene gedient heeft voor wapenen oft gereetschap van eenich ambacht oft neiringe, oft daermen anderssints sijn broot mede gewonnen heeft, als [al][106] naer breeder vuijtwijsen van de tafel oft lijste int eijnde van desen titel gestelt.

219. Soo wanneer datter douwarie bij houwelijcxe voorwaerde besproken is, en mach de lancxlevende van man oft wijff geen voordeel in de gemeijne gereede goeden hebben oft heijsschen naer den stadts rechte, ten waere dat in de houwelijcxe voorwaerde vuijtdruckelijck waere ondersproken, dat de lancxlevende soude hebben sijn voordeel, oft dat daerbij waere geseght, dat goeden, daeraff niet en is gedisponeert oft bevoorwaert, souden gedeijlt worden naer den stadts rechte.

220. Als de lancxlevende int maken van den inventaris ende staet van den sterffhuijse ter quader trouwe eenige partijen als schulden brenght, diemen bevindt egeen schulden te sijn, oft dat hij eenige goeden heeft versteken oft achterwaerts heeft gehouden, die tot gemeijne scheijdinge ende deijlinge hadden behooren te commen, die en mach geen douwarie genieten, noch eenich ander voordeel, dwelck hem vuijt crachte van de houwelijcxe voorwaerde. testamente oft anderssints in de achtergelatene goederen van den eersten afflijvigen souden commen, ende wort daerenboven gestraft naer gelegenheijt van der saecke.

p170

221. Daer de lancxlevende douwarie geniet, moet deselve douwarie int geheel ende alleen betaelt wordden vuijt des afflijvigen goeden, ende niet vuijtte gemeijne goeden, ten waere dat sulcx bij [de][107] houwelijcxe voor-waerde waere besproken.

222. Eene vrouwe verliest haere douwarie nijet, al ist dat sij, voor haers mans afflijvicheijt, voor haere ingebrochte goeden heeft geprocedeert, oft dat sij van sijn sterffhuijs binnen de sesse weken heeft vertegen, oft dat sij oock, t'selve aenveert hebbende onder beneficie van inventaris, oft daerinne gebleven sijnde met oorloff van den rechter, naermaels daervuijt scheijt, t'selve rechtelijck vertijdende, maer mach dijes niettegenstaende mette andere crediteuren haers mans vervolch doen vant [voor de][108] voorschreve haere douwarie.

223. Dwelck doende, heeft de vrouwe voor haere douwarie mette andere haers mans crediteuren, niet gepriviligeert sijnde, recht van concurrentie, soo verre haeren man geen coopman en is geweest; maer een coopman geweest hebbende, en mach hare douwarie niet genieten voor dat alle haers mans crediteuren ten vollen vernuecht ende betaelt sijn, naer luijt van de ordonnantie van sijne Keijserlijcke Majesteijt Caroli-Quinti van den jaere 1540.

224. Item, al ist dat eene vrouwe oft haere kinderen ter saecken van haere ingebrochte goeden heeft geprocedeert ende haere preferentie genoten, soo blijft nochtans den man, als hij de lancxlevende is, niettegenstaende sijne insolventie, gerecht tot sijne douwarie, ten ware dat hij, ter saecken van de ingebrochte goeden van de vrouwe schuldenaer waere gebleven, in welcken gevalle de douwarie naer advenant soude comen te smilten.

225. Eene weduwe mach naer haers mans doot herhouwen, alst haer gelieft, sonder ijet te verbeuren; dan, kinderen hebbende van den selven haeren man, ende commende ten tweeden houwelijcke, blijft de goeden ende penningen haer gelaeten alleenelijck besitten in erfftochte, gelijck hierboven naerder geseght is.

226. Maer aengaende de douwarie, die eene weduwe oft weduwer vuijt des eerst afflijvigen goeden heeft genoten, t' sij van sekere somme eens, ofte van [in][109] jaerelijcxe tochte, die blijft tot desselffs proffijte, ende over-

p172

sulcx wort die verdeijlt gelijck andere sijne goeden, sonder dat de kinderen van den voorbedde, daervan die gecomen souden [soude][110] mogen sijn, daerinne hebben eenich voordeel.

227. Naer dese stadts rechten en heeft den lancxlevende geen vierendeel in des eerst afflijvighen goederen, alwaert dat hij van sijn selven geene mid-delen en hadde, maer moet hem te vreden houden met alsulcke douwarie oft legaet als hem bij de houwelijcxe voorwaerde oft testament is gemaeckt; ende indijen daer geene houwelijcxe voorwaerde oft testament en waere [en is gemaeckt][111], met alsulcken deel gerechticheijt als hem der stadts recht in de gemeijne innegebrochte goeden ende vercregen goeden is gevende.

228. Wel verstaende dat, soo verre de douwarie oft legaet de lancxlevende gemaeckt soo sober waere, dat hij hem naerdijen [daerop][112] nijet eerelijck ende deuchdelijck [degelijck][113] naer den voorgaenden staet van den houwelijcke ende middelen bij den afflijvighen achtergelaeten en soude connen onderhouden, t'selve alsdan bij maniere van vermeerderinge van dowarie oft onderhout gebetert soude mogen worden, ten goetduncken van de weth, om bij hem genoten te worden durende sijnen weduwelijcken staet, ende niet langer.

§ 11.

Stadts voordeel, d'welck den lancxlevende compt in de haeffelijcke goeden, is als volcht.

Eerst hout ende tennewerck:

Een ledicant oft coetse met haere gordijnen ende vallen.

Een houte kiste, schrijne oft koffer met een sloth.

De beste tafel, behoudelijck dat die geen slot en hebbe.

D'beste tafelreel [taeffereel][114] oft schilderije, met canten ofte listen,verciert met schilders gout, silver oft dijergelijcke.

Eenen spiegel met sijnen toebehoorten, verciert met spiegels [schilders][115] gout oft silver, oft oock met een behangsele, soo ende gelijck die bevonden ende gestoffeert sijn.

Een rechtbanck sonder sloth daeraene.

p174

Eenen den besten stoel.

Eenen blaesbalck.

Eenen dweilier.

Een cruijtsifte.

Een ander sifte oft seve.

Een schuerberdeken [schenckberdeken][116].

Een affneemschotel.

Een gelasenbert.

Een houten soutvat.

Een schutbert [oft windtschutsel][117] van hert oft weeck hout.

Een cruijtbusse.

Een scherffbert.

Een wetberdeken.

Eenen pollepel.

Eenen waeijer.

Een torff oft coelmande.

Een schotelvat.

Een [berdeken oft][118] taillioor korffken.

Een ammelaken oft servetpersse.

Een lanterne.

Een elle.

Eene leere.

Een berrie.

Eenen preckstoel.

Een onderrenne [hoenderrenne][119] sonder schappraijen [sonder schap-praeijken daeraen te wesen][120].

Eenen vleesblock.

Een vleesboom met seele ende ijsere spille.

Eenen houten cackstoel [mette teijle oft beeken daerinne, soo het bevonden wordt][121].

Eenen spinrock met eenen haspel.

Eenen setel [een hekel][122].

p176

Een verkeerbert met schijven [van houdt, gesneden oft niet gesneden][123].

Een cordewagen [oft pijpegael][124].

Een schrijfflaije met [metten][125] goutgewichte.

Een schrijffschalie.

Eenen cleerbessem.

Eenen cladder.

Eenen stoffborstel.

Eenen houten hamer.

Eenen keerskorff [oft keersback][126].

Een keeshorde.

Een keerskiste.

Een houten boterbacxken.

Een vleesstande.

Een wastobbe.

Een bierhalffvat oft vierendeel.

Een bierschrage.

Eenen treft [een bierbuijse oft trefft][127].

Een metalen oft houten craen om int vat te steken.

Eene moillie met back ende andere gereetschap.

Eenen backkorff.

Eene rattevalle.

Eene muijsevalle.

Eene catrolle met paleijseele.

Eenen blauwen steen, oft[128] houten block, daermen t'lijnwaet op vuijtslaetalsmen gewassen heeft, metten blouwel ende houten hamer daertoe dienende.

Een cleermande[129].

Eenen mostaertmeulen.

Eene querne, indijen men daerop niet gemalen en heeft om gelt.

Een wan.

Een balance met schale [mette schaelen ende een pondtgewichte, oft eenen huijsele][130].

p178

Een corenschuppe [een houten corenschuppe][131].

Een meuken [corenmeucken][132], maer overt meuken niet.

Een meiltonne.

Eenen stroijen corencorff.

Een cleermaele om mede te reijsen.

Een hellebaerde oft anderen wachtstock [waeckstock][133].

IJser ende coperwerck:

Een brantijser van metael oft van ijser.

Eene tange.

Een vierschuppe.

Een ijseren potheijs.

Een ijseren latte met eenen hangel.

Een ijseren heuse.

Een ijseren treft.

Een hanghijser.

Een smit met toebehoorten [een spit metten wender, gewichte ende wentijser][134].

Een braetpanne met ijser.

Eenen ijseren oft coperen druijplepel.

Eenen roester.

Eene ijseren ronde panne [met eenen steel][135].

Een [den][136] besten ketel [sonder brauw oft backketel][137].

Een besten pot [eenen den besten metaelen oft ijseren pot][138].

Een potdecxsel [van metael oft van ijser][139].

Een riecxken.

Eene castaniepanne.

Een wafelijser.

Een koeckijser.

Een capmes.

Een scherffmes.

p180

Een raspe.

Een vispaen [van metael oft van ijser][140].

Eenen mortier met stamper [een vijser van metael, steenen oft houten mortier met den stamper][141].

Een coffoir van metael [ijser][142] oft eerde.

Eenen keerssnutter.

Een tafelrinck van coper oft ten [van coper, ten oft teenen][143].

Eenen metalen schepper [of schepbecxken][144].

Een beslachteijl [een verslachteijle van metael, ten oft eerde][145].

Een verlaetbecxken.

Eenen metalen [coperen][146] oft houten eemer.

Een becken.

Eenen metalen oft coperen putaker [met een dregge][147].

Een betpanne.

Een vierclock van metael oft eerde.

Een merckt eemerken [van metael oft van houdt, oft eenen mercktcorff oft cabasse][148].

Eenen coelback van metael [oft coeltobbeken][149].

Eenen oblijcorff.

Eene metalen croone [candelaer oft armken][150].

[Een coperen oft metaelen wijwaetervaetken][151].

Een crucifix gesneden oft gegoten, van coper, hout oft albast, soot bevonden wort, sonder datter gesteenten, geslagen gout oft silver aen is.

Eene scheire, alsser geen broot mede gewonnen en is.

Een spickelboor.

Eene bijle.

Eenen ijseren hamer.

Eene sage.

Eene ijseren schuppe met eenen houten steel.

Eenen ijseren oft anderen aentrecker.

Een ijseren hevenscheel [ovenscheel].

p182

Tennen ende eerdenwerck:

Een tenne becken met een lampet, oft eenen metalen oft tennen lavoir, tenne oft loije fontaine met een bacxken [daeronder][152].

Eene tenne comme oft metaelen aker.

Een treseerbecken van ten ofte metael.

Een spouwbexcken.

Een tenne schotel.

Een tenne oft houten telloor.

Een tennen soutvat.

Een oliecommeken oft commeken om vuijt te eten.

Eenen mostartpot [van ten oft van steen][153].

Een lampe van ten, metael oft steen.

Eenen tennen croes, ingevalle daer geenen silveren en is.

Eene tenne boterschotel.

Eenen tennen oft steenen pispot.

Een tenne sausierken.

Eene gelasen oft steenen flessche.

Eene tenne oft houte grande nappe [gardenappe][154], oft tailloor met hooge canten, daermen de potten ende gelasen op de tafel inneseth.

[Een tennen beeken][155].

Eenen wijnpot oft pinte [eenen wijnstoop, pot oft pinte, geteut oft onge-teut][156].

Eenen steenen bierpot met scheil [met een tenne scheel][157].

[Een vertreck cruijcke sonder tenne scheel][158].

Eenen steenen smoutpot.

Eenen steenen olijepot.

Eenen steenen asijnpot.

Eenen urinaelpot.

Eene vierteijle oft vierwaegen van eerde, coper oft ijser.

p184

Wullen ende lijnenwerck:

Het beste bedde metten hooftpuluwe [hooftpeulinck][159].

Een matrasse oft stroijsack onder t'bedde.

Een beddecleet van fijne wulle of tirenteijn.

[Een][160] de beste saergie.

D'beste paer slapelakens.

[Een][161] de beste culcke.

Een oorcussen met een fluwijn [ende een overtuijch][162].

Een sittecussen.

[Een][163] d'beste tafelcleedt.

D'beste schauwcleet[164].

D'beste tresoorcleet oft [ende][165] dweil.

[Een][166] d'beste ammelaken.

[Een][167] de beste servette.

(Eenen][168] den besten hantdoeck.

Een lange gebeelde dweil.

Eenen droechdoeck.

Eenen den besten snutdoeck.

Eenen bedtsack [oft brandtsack][169].

Eenen blauwen oft witten [lijnen][170] voorschoot.

Eenen meilsack.

Eenen torfsack.

Een doodtcleet, de weergaije waeraff den afflijvigen inne is geleijt [gelijct][171].

Silverwerck:

Een drinckstuck, t'sij cop, schale oft croes, van silver, ofte silver vergult, wegende een merck oft acht oncen; wes t'selve meer weecht moet de lancxlevende betaelen, wes min, is sijne schade.

Eenen silveren lepel tot eene once, ende nijet meer, als voore.

p186

Mans toebehoorten:

Sijn beste harnas met sijn sijdegeweer, busse, pijcke oft andere wapenen eens tot sijnen lijffve dienende.

Sijn beste rijtpeert, ingevalle daer geen gelt mede gewonnen en is.

Sijnen besten tabbaert mette palluere van de gulde oft ambacht, indijen hij in eenich is, oft heeft hij egheenen tabbaert, sijnen besten mantel oft cappe.

Een den besten pantrock oft carsack [casack][172], sonder goudt oft silver daeraene te wesen.

Het beste wambas.

Het beste sweetrocxken.

Een mans hempde.

Een slaephuijve.

D'beste paer coussens, oft een broeck mette neerbasen.

De beste cousebanden.

De beste schoenen ende pantoffelen.

De beste bonnette oft hoet.

De beste borse [oft tesse][173], sonder silver daeraen.

Den besten riem, met een mark silvers daeraen, indijen hij dijen alsoo gedragen heeft; weecht t' silver meer, dat moet hij opleggen; ist min, dat is sijne schade.

Den besten paternoster, die hij gebruijckt heeft, sonder silver daeraene, als voore.

Sijn besten signet, t'sij gouden, silveren oft ijseren, sulcx alsser bevonden wordt.

Vrouwen toebehoorten :

Den besten tabbaert, bouwen, vlieger oft samaris, gevoijert oft ongevoijert, sonder geslagen gout, silver oft gesteenten, maer wel met coorden oft passament. geboort.

p188

De beste ceurs.

De beste siele.

D'beste paer mouwen mette borst oft lijve, sonder geslagen gout, silver oft gesteente, maer wel met coorden oft passement geboort, als voore.

De beste colliere, sonder geslagen goudt silver oft gesteenten, als voore.

Het beste paer cousens.

De beste schoenen ende pantoffelen.

Een vrouwen hempde.

Eenen besten halsdoeck.

Eene besten hooftdoeck[174].

Eenen wullen, saijen oft sijden voorschoot.

Eene de beste huijve [haersnoer, bandeken, spansel ende diergelijken][175] met haer toebehoorten.

De beste faille [oft in plaetse van dien][176] de huijcke metten hoedt.

Den besten silveren oft silveren vergulden riem ofte keten, oft wel een gortketen, gelijck die daer gevonden wort, behoudelijck dat aen d'een oft d'ander geen geslagen gout oft gesteenten en sijn, ende dat die niet meer en wegen dan acht oncen; wes het meer weecht moet de weduwe betaelen; is het minder, dat is haere schaede.

Den [eenen][177] trouwrinck sonder peerle ofte steen.

Den besten paternoster, t' sij van corael, amber, get oft dijergelijcke, sonder silvere, vergulde ofte goude teeckenen daeraen te wesen [dat moet de weduwe betalen, t'sij bij coope oft schattinghe][178].

Twee [dbeste][179] paer messen, sonder silver daeraen te wesen.

De beste borse, oft herteken, sonder gout oft silver [als vore][180].

Den besten boecksack ende boeck [met eenen boeck][181] sonder gout oft silver.

Een vierkantich doeckcoffer.

Eene staele taphuijve (?) [staphuijve][182].

p190

Een houten vrouwen stoffken met een teijlken ofte vierketelken daertoe dienende.

Een hellebaerde oft [anderen][183] waeckstock, als vore.

T' voordeel van buijtenlieden binnen de vrijheijt commende, ten waere sij hun begeerden te houden aen t' gemeijn binnen-voordeel, daervan sij de keuse hebben.

In den eersten, dat beste peert met sijn getuijch, met eenen langen waegen oft carre, altijt daer maer een peert aen en treckt.

De beste coije metten kennuwe daertoe.

Het beste calff.

Het beste vercken.

Het beste schaep.

De beste gans.

Eenen haen met [een][184] hinne.

Eenen eijndtvogel.

Eenen mesrieck.

Een houtte gaffel.

Eenen meshaeck.

Een beste ploech met sijn gereetschap.

Een egge met sledde.

Een boon oft ertsette.

De beste seijsene met haer gereetschap.

De beste picke met haer gereetschappe.

De beste spaije.

Een ijseren schuppe om [mede te delven ende][185] te planten.

De beste slachroede.

Een wanne.

Eenen stroijen merckkorff.

Een corenveertel.

Eenen strijckstock.

Den besten coeijketel.

p192

D'beste fournais.

De [een][186] boterstande met [haer][187] gereetschappe.

Eenen metaelen oft eerden melckstoop.

Eenen metaelen oft eerden melckeemer.

Eenen roompot.

Eene houten corenschuppe.

Een houten schotel daermen in botert met [den houten][188] lepel.

Den besten corensack.

De beste haecxe met [eenen houten][189] hamer ende eenen ijseren clieffbeijtel.

Eenen maelhuijsele [maeluijssel][190].

Eenen cordenwaegen [oft pijpegael][191].

Een hoeijgaffel.

Eenen pendere.

Eene berie [berrie][192].

Eene rije [rijve][193] ende sickele.

TITEL II.

VAN DE RECHTEN TUSSCHEN DE OUDERS ENDE KINDEREN.

1. Wettige kinderen sijn in hunlieder vaders ende moeders macht ende plicht, tot dat sij ten houwelijcke ofte anderen loffelijcken staet, oft tot henne volle xxv jaeren gecommen sijn, oft daer [dat][194] sij vuijt henne ouders plicht gedaen ende gemancipeert sijn, ende daernaer sijn ende blijven sij hun selffs, sonder hun ouders plicht meer onderworpen te sijn.

2. D'welck oock plaetse heeft, alwaert dat alsulcken houwelijck naermaels mette doot quam te scheijden, ende dat de lancxlevende oock alsdan tot sijne xxv jaeren noch niet en waere gecommen, want en soude hij daeromme in

p194

de plicht van sijne ouders niet vervallen oft keeren, maer sijns selffs blijven, als voore.

3. Den vader mach sijn kint, sone oft dochter, vuijt sijn broot ende plicht doen emanciperen altijts als het hem belieft, maer om t'selve te doene moet commen in persoone, oft door eenen gemachtichden daertoe besonderen last ende volmacht hebbende, in der hooger vierschaere ons genadichs heeren, voor schouteth, borgemeesteren ende schepenen, ende aldaer versoecken sijnen sone vuijt den broode te doene, in der maniere naervolgende:

4. Den vader seght door sijnen advocaet oft taelspreker [taelman][195]: " Heer schouteth, borgemeester ende schepenen, hier compt N. ende seght: gemerckt de vierschaere gebannen is, om een ijgelyck recht ende justitie te doene, soo ist dat hij versueckt schepenen vonnisse, dat hij, N., bij wesende [bewijsende][196] aen N., sijnen sone, twee oude grooten binnen, dat is, twee brabantsche stuijvers erffelijck op seeckere goede panden, den selven sijnen sone sal wesen geëmancipeert ende vuijt sijnen plicht, naervolgende der hooger vierschaeren recht; heer schouteth, maent den vonnisse ende watter schuldich is te geschieden. "

5. Waerover borgemeester ende schepenen, bij den schouteth alsoo gemaent sijnde, wijsen: dat die persoon sijnen sone wel mach emanciperen ende vuijt [sijnen][197] plicht doen, midts hem bewijsende op sekere goede panden twee oude grooten binnen, erffelijck, ende t' selve gedaen sijnde, dat den selven sal wesen geëmancipeert ende vuijt sijns vaders plicht, naervolgende der vierscharen rechte.

6. Ende den vader die naer [daernaer][198] die twee voorschreve oude grootten erffelijck sijnen sone alsoo bewesen hebbende, is ende blijft den [selven][199] sone daernaer ende van dan voortaene geëmancipeert ende vuijt sijns vaders plicht, niettegenstaende dat den sone daernaer alnoch bij sijnen vader blijft woonen ende bij hem sijnen cost, dranck ende onderhout heeft.

7. Van gelijken mach eene moeder, weduwe wesende, haeren sone oft dochter vuijt hacren broode ende plicht doene in der maniere hiervore verhaelt, gelijck den vader.

8. D'ouders moeten henne kinderen, t' sij dat sij in henne plicht oft macht

p196

sijn ofte niet, wettige ofte bastaerden, onderhouden, tot dat sij hun broot, cost ende cleederen connen ende weten te winnen, ende daertoe sterck ende bequaem genoech sijn, ende nijet langer.

9. Als de kinderen, t' sij getrouwde oft bastaerden, bij legaten oft ander-sints, selver eenige goeden hebben vercregen, genoechsaem wesende om televen, alsdan en sijn de ouders niet schuldich op hennen cost de kinderen langer te onderhouden, maer moeten de kinderen, soo wanneer de ouders sulcx begeiren, alsdan voortaen op hens selffs goederen leven, voor soo vele de bladinge ende proffijten van de selve goeden jaerlijcx vuijtbrengende ende bedragende sijn, ende niet voorder.

10. Ende als de bladinge ende de proffijten van der kinderen goeden jaerlijcx min vuijtbrengen dan de kinderen behoeven, soo moeten hun d'ouders, t' gene dat sij meer van doene hebben, van den hunnen daertoe vuegen, ten ware dat d'ouders hun selven ende hunne kinderen op hun eijgen goeden, neeringe oft ambacht niet en costen onderhouden.

11. In welcken gevalle souden de ouders met voorgaenden oorloff van de weth oock heure kinderen goederen mogen vercoopen, oft, soo verre het bedde gescheijden waere, soude de lancxlevende in dijen gevalle mette selve sijne kinderen, ten overstaen van henne momboirs ende van de weesmeesters, eenen vuijtcoop mogen maecken, gelijck onder den titel: Van minderjaerige ende andere vermomboirde persoonen naerder geseght wort.

12. Item, de kinderen sijn oock gehouden henne gebreckelijcke ende verarmde ouders t'alimenteren, eerlijck ende tamelijck, naer henne macht ende staet, ten bevele ende goetduncken van de weth, indijen d'ouders dat versoecken[200].

13. Soo wanneer vader ende moeder beijden leven, vermach den vader sijne kinderen met hennen wille ten houwelijcke ofte geestelijcken staet te brengen, ende de voorwaerde daervan in den naeme van de kinderen aengegaen ende bij de kinderen mede verleden, sijn van weerden, weder de kinderen meerder oft minder van jaeren sijn, ende oft sij vuijt der ouders plicht sijn ofte niet.

14. Item, als de vader oft moeder overleden is, soo vermach de lancxle-vende van gelijcken sijn kinderen tot houwelijcken staete te brengen, soo

p198

verre hij momboir over sijne kinderen is geweest [gestelt][201]; maer van de kinderen daerover hij geen momboir en is, maer [ende][202] die andere momboiren sijn hebbende, en mach de lancxlevende dat alleen niet doen. Sonder wille ende wete van de selve momboirs, oft sonder oorloff van de weth.

15. Ende oft de kinderen, noch onder henne xxv jaeren sijnde, eenich houwelijck aengingen sonder wille ende wete van henne ouders oft mom-boirs, oft oock boven de xxv jaeren wesende, sonder henne ouders raedt te vraegen, souden de selve kinderen ende die met hen ten houwelijck commende [commen][203], vervallen in de pene hiernaer onder den titel: Van minderjaerige ende andere vermomboirde persoonen verhaelt, ende souden d'ouders alsulcke kinderen oock mogen t'onterven van de goeden van henne versterffenisse.

16. Soo wanneer een kint, noch in sijns vaders plicht wesende, sijns vaders saecken doet, ende daermede ijet wint ende proffiteert, t'sij dat hij bij den vader innewoondt oft niet, t'selve is sijnen vader alleen toebehoo-rende, ten waere dat den vader hem paert ende deel toegeseght hadde.

17. Vader ende moeder mogen henne kinderen in hennen aet oft plicht noch sijnde wel eenich gelt oft goet geven, om henne neiringe tot hun selffs proffijte daermede te doen, sonder die te moeten emanciperen oft vuijt hennen broode te doen, ende dijen wasdom blijft de kinderen ende niet de ouders.

18. Ende worden vader ende moeder verstaen henne kinderen alsulcken gelt oft goet gegunt te hebben, om daermede hun eijgen proffijte te doene, soo wanneer sij hun daermede laten handelen op hunnen eijgen naeme, sonder hun daervan in hun leven rekeninge, bewijs ende proffijte geheijst te hebben, alwaert oock dat van henne neiringe anders niet en bleke.

19. Van gelijcken, t'gene dat een kint, sijne eijgene saecken doende, van andere lieden windt ofte vercrijght, alwaert dat t'selve woonde in sijns vaders huijs ende cost, is den kinde alleen toebehoorende, oock niettegen-staende dat het niet en is geëmancipeert oft vuijt sijns ouders [vaders][204] plicht gedaen.

20. Item, t'gene dat de kinderen oft [noch][205] in heur ouders plicht wesende bij versterffenisse oft houwelijcxe voorwaerde toecompt, oft bij

p 200

ijmanden gegeven oft gemaeckt wort, t’sij bij testament oft andersints, is de selve kinderen toebehorende, sonder dat de ouders, oft henne andere kinderen, daeraene eenich recht van eijgendom oft tochte vercregen wordt.

21. Item, t’gene dat de ouders bij gifte tusschen de levende henne kinderen gegeven [hebben][206], is van weerde, niettegenstaende dat de selve kinderen vuijt des ouders plicht niet gedaen en sijn; maar is de gifte groot, moet int scheijden en deijlen van de goeden van de ouders wederom innegebrocht wordden, volgende t’gene dat naerder wort geseght onder den titel: Van wettige versterffenissen, etc.

22. Item, de cleederen, juweelkens ende andere dinghen [den sijde van de kinderen toebehoorende, [oft ] die [ anderssints][207] d’ouders de kinderen tot hun gebruijck gemaeckt oft gegeven hebben, naer gelegntheijt van hunnen staet, sijn de selve kinderen volgende ende toebehoorende, al quamen henne ouders oock naermaels te breken.

23. Item, dat soo wanneer vader oft moeder, oft ouders, ijet in eenige loterijen inleggen ende [ de prosen][208] doen stellen op den naem vant kint oft kinderen ende datter op de selve [prosen] eenige prijsen commen te vallen, sijn de prijsen den selven kinde oft kinderen toebehoorende.

24. Erffrenten ende andere goeden, oft oock lijfftochten, die de ouders coopen ten lijve ofte op den naem van de kinderen, en sijn de selve kinderen niet toebehoorende; dan, wordt verstaen, dat de ouders den naem van de kinders alleen hebben geleent, om op hun de goedenisse te stellen, ten waere dat hij [sij][209] de selve goeden naer den coop ende goedenisse hen hadden laeten volgen ende de proffijten daervan genieten, oft hun die vuijtdruckelijck hadden gegeven, in welcken gevalle nochtans de rente innegebrocht moet worden op den voet als voore.

25. Desniettemin, soo verre de kinderen de renten oft goeden daervan de goedenisse op hennen naem is gestelt, quamen te verthieren, souden d’ouders oft henne erffgenamen ter saecken van dijen geen vervolch oft vendicatie hebben, maer souden alleen henne actie personeel houden tegens de kinderen, die alsulcke alienatie ofte verthieringe souden hebben gedaen,

p202

volgende t'gene deshalven onder den titel : Van opdracht ende overgevinge van goeden naerder geseght wort.

26. Alle testamenten, contracten van houwelijcke ofte houwelijcxe voor-waerden, ende andere contracten bij de kinderen gemaeckt oft toegegaen,sijn van weerden, al en sijn sij bij de ouders vuijt henne plicht ende macht niet gedaen, behoudelijck dat sij sijn van den ouderdom die naer rechte ende costuijme daertoe van noode is, oft dat alsulcke contracten hen voordeelich sijn.

27. Maer ter saecken van alsulcke contracten, noch andersints, en sijn de ouders niet gehouden in de schulden van henne kinderen, weder die vuyt hennen plicht gedaen sijn oft nijet, dan, mogen de kinderen selver daer-voore met recht aengesproken, gedoempt ende in henne eijgene goeden geëxecuteert worden, al oft sij egeen vader oft [noch][210] moeder en hadden.

28. Van gelijcken, en sijn d'ouders voor ofte ter saecken van de mis-bruijcken, misdaden, ongeluck oft misval van henne kinderen in hennen plicht ende broodt wesende niet gehouden, ten waere datter bij eenich gebodt oft ordonnantie eenige boete int besonder werdc gestelt ten laste van de ouders, ingevalle sij hunne kinderen daerinne niet en hielden, dat sij de ordonnantie niet en overtreden.

29. D'ouders mogen henne kinderen, t'zy dat die in hennen plicht sijn oft niet, tamelijck castijden, maer en vermogen de selve nergers gevangen te houden oft doen houden, dan met consente van borgemeester ende sche-penen, gelijck dat onder den titel : Van lijffstraffen ende van misdaeden die daertoe staet[211] breeder geseght wort.

TITEL III.

VAN ONGEHOUDE VROUWEN.

1. Ongehoude vrouwpersoonen, geen coopvrouwen wesende, al sijn sij weduwen oft meerder van jaren, en moghen geene schadelijcke verbinte-nissen, verlijdingen oft andere contracten doen oft aengaen, noch oock

p204

volmacht geven, om de selve voor schepenen te verlijden, dan voor sche-penen, ende bij gebreke van dijen, mogen alsulcke contracten ende voor-waerden wederroepen ende affgaen.

2. Dijes sijn de vrouwen, affgaende alsulcke contracten ende verbinte-nissen, gehouden weder te keeren allent gene des sij bij de selve contracten oft verbintenissen bekent hebben van hun ontfangen te sijn, ten ware dat [sij][212], dijen nijettegenstaende, eedt van expurgatie derffden doen, sulcx niet ontfangen te hebben, in welcken gevalle nochtans men hun t'selve sal mogen overthoonen, ende alsoo sijn verhael hebben.

3. Ongehoude vrouwpersoonen, willende eenige contracten oft verbinte-nissen voor schepenen verlijden, moeten daertoe versien worden van eenen vrempden momboir, dwelck geschiet ter behoorlijcke manisse ende met vonnisse van schepenen, gelijck hiervoren nader onder den titel : Van gehoude persoonen is geseght, ende metten [met dijen][213] momboir mogen d'ongehouwde vrouwen alderhande contracten aengaen gelijck oft manspersoonen waeren; maer de momboirs hen gegeven en sijn niet gehouden noch gewoon [eenigen][214] eedt te doene.

4. Soo wanneer vroupersoonen hen selven oft henne goeden voor eens anders schult niet [voor eens anders schult willen][215] verbinden, alsdan en is niet genoech dat sij alleen in der manieren voorschreven van momboir voorsien worden, maer is daerenboven van noode dat sij eerst, met voor-gaende ondersoeck van borgemeester ende schepenen, daertoe worden geaucthoriseert, gelijk hierboven, onder den titel: van gehoude persoonen oock is geseght ten aensien van de vrouwen die gehouwt sijn.

5. Nijettemin, alwaert dat eene ongehouwde vrouwe een contract hadde aengegaen, d'welck voor schepenen niet en waere verleden, oft daerinne sij, bij gebreke van aucthorisatie oft anderssints, niet gehouden en waere, ende dat sij nochtans t'selve metter daet voldede, soo en soude sij naermaels daeraff nijet mogen wijcken, noch wederheijsschen t'gene sij eens gewillichlijck hadde betaelt tot voldoeninge van dijen, gelijck hiervooren ten aensiene van gehoude vrouwen oock is geseght.

6. Contracten van houwelijck ende van houwelijcxe voorwaerden van

p206

vroupersoonen sijn van weerden al sijn die niet voor schepenen gepasseert ofte verleden, behoudelijck dat, soo wanneer de vrouwen onder henne jaeren sijn, de selve houwelijcxe voorwaerden moeten gemaeckt worden met wille ende [ten][216] overstaen van de ouders oft momboirs, oft, in plaetse van hun, van de wethouders, gelijck onder den titel : Van minderjaerige ende andere vermomboorde persoonen is geseght.

7. Item, ongehoude vrouwen, als sij meerder van jaeren ofte weduwen sijn, vermogen henne onruerende goeden, huijsen oft erven te verpachten oft verhueren, het jaerelijcx innecommen van dijen, mitsgaders [van][217] henne renten ontfangen, daervan quictantie ende hantschrift te geven, ende anderssints mede [daermede][218] ende met alle andere henne haeffelijcke goeden te doene ende daervan te disponeren naer henne geliefte, sonder dat van noode is daermede voor schepenen te commen.

8. Dwelck oock plaetse grijpt, alwaert dat de vrouwe alsulcke haeffelijcke goeden wilde wech geven bij maniere van gifte, behoudelijck dat sij t'selve doet metter warmer handt oft by navolgende datelijcke overleveringe vant gene dat gegeven wordt, ende niet alleen bij gelofte ofte verbintenisse, in welcken gevalle die geschieden soude moeten voor schepenen in de maniere hierboven verhaelt.

9. Van gelijcken mogen ongehoude vrouwen, meerder van jaeren oft weduwen sijnde, bij coope oft anderssints, contracteren aengaende t'gene dat tot haere cleedinge, reedinge ende huijshoudinge behoort, ende ter saecken van dijen sijn sij gehouden, ende mogen daervan hun hantschrifft geven, ende vuijt crachte der selver oft anderssints met recht tot betaelinge gedwongen worden, al oft de schult voor schepenen waere bekent.

10. Item, mach een ongehoude vrouwe, meerder van jaeren oft weduwe sijnde, haere eijgene saecken in rechte vervolgen, soo in aenleggersse als verweerdersse plaetse, sonder van momboir versien te sijn; ende hoe de procuratien oft volmachten tot beleijdinge van de selve saecken bij haer gepasseert moeten worden. wort geseght onder den titel : Van advocaeten ende procureurs.

11. Openbaere ongehoude vrouwen, als sijn vrouwen die dagelycx op hennen naem incoopen ende vuijt vercoopen, mogen alderhande coopmans-

p208

schappen doen, ende ter saecken van hennen handel borge blijven, hant-schriften geven ende anderssints hen verbinden sonder momboir, ende voorts alles doen den selven hennen handel aengaende, dat een man doen mach.

12. Maer ongehoude vrouwen, al sijn sij coopmanschappe doende, en mogen buijten hennen handel geene borghe blijven, noch oock eenige opdrachten oft versterffenissen, [verbintenissen][219] van erffgoederen doen dan voor schepenen ende met eenen momboir, als voore.

13. Eene ongehoude vrouwe mach haer kint geven sulckenen vader alst haer belieft, mits bij haeren eedt verclaerende wie den vader is, soo verre den man, die sij het kint aensweiren wilt, bekent, oft dat de vrouwe can doen blijcken, dat hij met haer te doen gehadt heeft binnen den tijt dat sij t'selve kindt van hem gedragen soude connen hebben.

14. Maer soo wanneer de vrouwe niet en can doen blijcken dat den man met haer te doen heeft gehadt, soo mach den man selver hem ontschuldigen oft purgeren bij eede, van dat hij de moeder van den kinde binnen den tijt als vooren niet bekent en heeft, ende is alsoo van den kinde ontslaegen.

15. [220]Ende of eene gehoude vrouwe haer kint ofte kinderen mach ver-vaderen, deshalven volcht men de decisien van de geschreven rechten, gedragende int gemeijn dattet kint wort gehouden van den vader te sijn in wiens houwelijck het gewonnen ende geboren is.

16. Een manspersoon die aen eene vrouwe oft meijsken een kint heeft gemaeckt [verweckt][221], moet haer geven, van den tijde aff dat sij t' kint heeft gedragen, elcx daechs vier stuijvers, ende voor haer kinderbetgelt drije ponden vlems.

47. Ende die een meijsken tot oneere gebrocht heeft moet t' selve trou-wen, oft wel voor haeren maechdom haer redelijcke vergeldinge doen, ten goetduncken van de weth, alwaert dat sij van hem geen kint en droech, om daermede te beter tot houwelijck ofte anderen loffelijcken staet te commen.

p210

TITEL IV.

VAN ONWETTIGE KINDEREN OFT BASTAERDEN.

1. Een man is schuldich sijn bastaert kint te aenveerden, onderhouden ende opbrengen; dies mach de moeder altijts de naeste sijn om t'selve haer kint te houden voor een vrempde, soo verre sij dat [kint][222] wilt houden op heurs selffs cost, ofte om sulcken loon als een vremde daeraff soude hebben.

2. Behoudelijck dat, soo verre den vader van den kinde genoechsame redenen hadde waeromme de moeder dat kint niet en behoorde te houden, ende dat daervan bleke, hij t'selve alsdan mach onderhouden soo naer redenen behoort.

3. Bastaerden ende henne wettige kinderen ende kintskinderen erven in heurs moeders goederen, mitsgaders in den opgaenden struijck oft linie van de moederlijcke sijde, oock met henne wettige broeders ende susters van heurs moeders wegen, maer niet in de versterffenisse van des moeders andere vrinden.

4. Bastaerden en sijn geene wettige erffgenamen van hennen vader, noch en mogen oock vuijt crachte van testamente, als erffgenamen tot sijne goeden niet commen, soo lange als daer is andere wettige geboorte van den selven hennen vader.

5. Moeten desniettemin de bastaerden, al hadde den vader kinderen ach-tergelaeten, bij de selve kinderen, ten laste van de gemeijne goeden, onder-houden worden ter tijt ende wijlen toe, dat sij hun broot ende cost weer-dich [sijn][223], oft dat sij sijn gestelt ter plaetsen daer sij hennen cost hebben oft verdienen.

6. Ende oft een vader oft grootvader, wettighe kinderen hebbende, den bastaert ijet hadde gelaeten, t'waere bij titel van onderhout oft anderssints, t'selve soude hem volgen, behoudelijck dattet niet meer en sij dan een twelfste deel [van sijne versterffenisse, ende dat het selve twelfste deel][224] oock niet en comme over de hellicht vant gene de wettige kinderen, die [dien] t'minste gelaten is, souden commen te genieten.

p212

7. Als een vader geene wettige geboorte achter en laet, soo mogen [moeten][225] sijn bastaert kint oft kinderen, al en sijn sij niet wettich gemaeckt, vuijt cracht van sijnen testamente sijne erffgenaemen wel sijn, oft alsulcken ander deel van sijne goeden hebben ende besitten, als hij tselve kint oft kinderen heeft gemaeckt ende gelaten:

8. Al ist dat, naer de geschreven rechten, veele manieren sijn bekent, daer sij [daerbij] bastaerden wettich gemaeckt worden, soo en sijn nochtans, naar deser stadts rechten, daervan maer twee int gebruijck, als te weten: bij wettelijck houwelijck tusschen d'ouders van de selve bastaerden, ende bij brieven van octroij van den prince.

9. Die bij naervolgende houwelijck wettich sijn gemaeckt, worden overal gehouden al oft sij van wettigen bedde waeren geboren, ende oversulcx erven soo wel in de versterffenisse van ter sijden commende, als in den rechten struijck van henne ouders, ende dat, weder daer noch wettige andere kinderen sijn ofte nijet.

10. Maer alsulcken gewettichden kinderen en mogen gheen recht van eerste geboorte hebben ten achterdeel van de gene, die te voren in wettigen staet sijn geboren ende daerdoor t' recht van de eerste geboorte vercregen te[226] hebben, maer blijft t'selve recht den genen, die daertoe bij wettige geboorte eerst gecommen is.

11 . Eenijgelijck mach sijne bastaert kinderen bij den prince doen legiti-meren, ende alsoo bequaem maecken om tot sijne versterffenisse te comen, niettegenstaende dat hij ende de persoone daeraff hij de selve kinderen heeft, in sulckenen staet sijn, dat sij met malcanderen souden mogen houden [houwen][227], ende daerbij henne kinderen selver wettich maecken, al ist dat sij bij [al ist dat bij de][228] gemeijne geschreven rechten anders is geordonneert.

12. Bastaerden, die bij brieven van den prince wettich sijn gemaeckt, erven met henne broeders ende susters in de wettige versterffenisse van henne ouders, die voor hun die legitimatie hebben vercregen, oft daerinne hebben gewillicht, behoudelijck dat de brieven int leven van de ouders in de rekencamere sijn geinterineert oft bevesticht, ende datter alsdan niet en sijn eenighe kinderen van wettige geboorte.

p214

12. Maer oft de brieven waeren gegeven sonder consent ofte bewillinge van de ouders, oft dat die in hun leven niet en waeren bevesticht, oft datter voorgaende wettighe geboren kinderen waeren, alsdan en souden de gene, die bij den prince gewetticht sijn, totte versterffenisse van de ouders mette wettige geboren kinderen niet commen.

14. Item, bastaerden, die bij den prince wettich sijn gemaeckt, erffven oock in de versterffenisse ende goeden van henne vrinden ende maechden [maegen][229], soo van vaderlijeke als moederlijcke sijde, soo wanneer sij in henne legitimatie vuijtdruckelijck hebben geconsenteert ende bewillicht, ende voorder ofte anderssints niet.

15. Gewettichde kinderen bij brieven van den prince, soo wanneer sij mette wettige kinderen commen erffven, en hebben geen recht van eerste geboorte, noch en mogen ter saecken van henne legitimatie niet meer genieten dan ijmant van de andere kinderen van wettige geboorte, maer blijft het recht van de eerste geboorte aen den genen die eerst van wettigen bedde geboren is.

16. Maer als er geen kinderen van wettige geboorten en sijn, soo heeft onder [de][230] gewettichde, die eerst gewetticht is, oft, sijnder vele samen gewetticht, den outsten van hen t'recht van eerste geboorte, ende mach alsdan den vader d'een oft d'ander laten soo vele als hem belieft.

17. Al ist dat eenen vader sijn bastaert kint wettich heeft doen maecken, ende dat t'selve daerdoor bequaem is geworden, om sijn wettich erffgenaem te wesen, soo blijft nochtans den vader behouden de vrije ende volcommen dispositie van alle sijne goederen, t'sij bij testamente ofte anderssints, tot wijens behoeve dat hem belieft, niet min oft meer, dan oft t'selve kint in sijnen voorgaenden staet van geboorte waere gebleven.

18. Bastaerden en mogen geen testament oft vuijttersten wille maecken sonder octroy van den hertoge van Brabant, ten waere dat sij wettige kin-deren hadden ende in leven achterlieten, oft dat sij wettich waeren gemaeckt.

19. Goeden van bastaerden sonder wettige geboorte gestorven sijnde, volgen den hertoge van Brabant, vuijtgenomen het houwelijcx goet ende andere tot henne alimentatie bij de ouders, vrinden ende maechden [mae-gen][231] hen gegeven ofte gelaeten, oft de weerde van dijen.

p216

20. Alle welcke goeden wederom volgen de ouders oft de gene die het hun hebben gegeven ofte gelaeten, oft henne erffgenaemen, al oft die op den last van retour oft wederkeeringe aen de bastaerden waeren gemaeckt, gegeven oft gelaeten.

21. Item, alle de goeden die bastaerden hebben geërft van henne ouders [van hun moeder][232] oft moederlijcke vrienden weghen, als [oock][233] stockgoeden, struijck ende linie volgende, dije gaen ende keeren wederomme sijdewaerts ende totten stock daervan die gecommen sijn.

22. Als getrouwde ende wettige kinderen van den afflijvighen ouders, daervan d'een wettich ende d'ander bastart was, sterven sonder wettige erffgenaemen oft testament, volgen henne goeden d'effgenaemen van de wettige sijde, ende niet den heere.

23. Bastaerden in houwelijcken staete vercregen, ende andere die men heet overwonnen bastaerden, als sijn kinderen ven priesters, religieusen ende geordende persoonen, daeronder bagijnen kinderen niet en sijn begrepen, en erffven in des moeders goet, noch opwaerts in de moederlijcke sijde niet, al en waere de moeder niet gehouwt geweest, ende min in des vaders goet [goeden][234] oft die van sijnder sijde.

24. D'ouders en mogen oock d'overwonnen bastaerden van gehoude, geordende ende religieuse persoonen egeene erffgenaemen maecken, noch hun bij testamente ofte anderssints ijet geven oft laeten, dan tot hun naeckte alimentatie ofte onderhout.

TITEL V.

VAN MINDERJAERIGE ENDE ANDERE VERMOMBOIRDE PERSOONEN, ENDE VAN HENNE MOMBOIRS.

§ 1.

Hoe lange die minderjaericheijt duert ende wat minderjaerige vermogen te doene.

1. Binnen de stadt van Antwerpen en worden geene ongehoude persoonen

p218

verstaen bejaert te wesen voor dat sij xxv jaeren oudt sijn, tot welcken tijt toe staen ende blijven sij in de plicht van henne ouders, oft in de mom-boirdije van henne testamentelijcke oft andere momboors,sonder onderscheijt te maecken tusschen knechtkens ende [oft][235] meijskens tutele oft curatele.

2. Alle geloften van houwelijcxe voorwaerden gedaen bij vermomboirde persoonen oft minder van jaeren, sonder verloff ende overstaen van henne ouders oft voochden, oft met voorgaende aucthorisatie van de weth, met kennisse van saeken gedaen, waerbij sij respective tot behoef van henne mans oft vrouwen van henne goeden ijet hebben gemaeckt oft t' selve toegeschickt, sijn van onweerden.

3. Item, en mogen den man oft vrouwe, ten houwelijcke tredende met minderjaerighe oft vermomboorde persoonen, sonder oorloff oft aucthorisatie, als boven, noch oock henne erffgenaemen, naert scheijden van den bedde niet genieten de helft van de haeffelijcke oft [ende][236] haeffdeijlighe goederen van heurs mans oft vrouwen wegen gecommen sijnde, noch oock het stadts voordeel.

4. Item, en mach den man oft vrouwe, die met minderjaerighe persoonen alsoo ten houwelijke gecommen is, niet genieten eenige douwarie oft ander gewin op de goederen dije alsulcken minderjaerich persoon soude mogen achterlaten, t' sy vuijt crachte van de houwelijcxe voorwaerde, van de costuymen van den landen [van den lande][237], bij testamente, gifte, opdracht, overgevinge oft andersints, in wat manieren dattet sij.

5. D'welck oock plaetse grijpt, alwaert oock soo dat sij naer date van den houwelijcke vercregen den wille van vader oft moeder, vrinden oft maechden [maegen][238], oft van de weth ende momboirs, alles volgende d'ordonnantie van de Keijserlijcke Majesteijt in dato 4 october van den jaere 1540.

6. Die eenige minderjaerige oft weeskinderen verleijt, of tot houwelijcken [staet] rayet, treckt [of][239] daerover staet, oft daertoe behulpich is, om huns goetswille, oft om wat ander oorsaecke dattet waere, daer de selve jongers merckelijcke schade, achterdeel oft cleynicheijt inne gelegen waere, ende het gebeurde dat de vrinden ofte momboorden daeraff t'onvreden waeren oft clachtich vielen, souden [soude][240] vuytgericht worden naer gelegentheijt van der saecken.

p220

7. Item, momboors oft vrinden, die eenige[241] giften ofte presenten ontfangen om te bewilligen t' houwelijck van henne minderjaerige weesen oft minderjaerige [oft maegen][242], sijn gehouden weder te geven [te keeren][243], tot behoeve van de weesen oft minderjarighe, 't gene sij ter saeeken van dijen hebben genoten, ende, mits henne ongetrouwicheijt, vervallen van de versterffenisse van de selve weesen ofte maegen, ende worden daerenboven gestraeft naer goetduneken van de weth.

8. Item, minderjaerige oft [ende][244] andere vermomboirde persoonen en mogen geenderhande coopmanschappen, handelingen, voorwaerden oft andere geloften doen oft aengaen, sonder overstaen van hennen vader oft momboirs, dan van broot, bier oft nootdruftige saecken heurs lijffs, ende oft sij eenige hadden gedaen, daerbij sij schaede hadden geleden oft geschapen waeren te lijden, souden sijn crachteloos ende van onweerden.

9. Item, oft ijmant de jongers oft vermomboirde persoonen gelt leende, oft eenige goeden oft waeren dede ofte vercochte bij maniere van financie ofte andersints, ende het gelt oft goet verslagen oft verteirt waere int geheel ofte deele, souden alsulcke jongers ofte vermomboirde persoonen ongehouden wesen de penningen goet te doen; maer waeren de vercochte goeden in al oft in deel noch in wesen, oft in hennen oorboir bekeert, alsdan souden sij gehouden wesen wederomme te geven t'gene dat sij in wesen oft in hennen oorboir bekeert souden hebben, als boven[245].

10. Hantschriften ende andere brieven van verbande [bij][246] weesen oft andere vermomboirde persoonen, ter saken hierboven geruert, bekent oft vuijtgegeven, en staen tot geene namptisatie oft gereede voldoeninge, soo wanneer binnen acht daegen blijckt, dat sij ten tijde vant aengaen ofverlij-den der selver minderjaerich sijn geweest, alwaert dat die, bij meerder van jaeren verleden ende vuijtgegeven sijnde, namptisatie oft hantvullinge souden medebrengen.

1. Soo wanneer een jonckgeselle, boven sijn twintich jaeren out sijnde, is proper, behendich ende van goede seden ende manieren, soo dat hij hem

p220

voecht tot neiringhe ende coopmanschappe, ende daeromme sijn eijgene saeken begeert te doene, soo vermogen d'ouders oft momboirs t'selve de weesmeesters aen te geven, die alsdan ondersoeck doen op de maniere van leven ende verkeeren van den selven jonckgeselle.

12. Ende soo verre de weesmeesters, bij ondersoeck ende bericht van de ouders, oft, bij gebreke van hen, van de naeste ende gestadichste vrinden, ende eet van de voochden, bevinden dat die geselle sijn goet wel sal regeren ende gadeslaen, sonder toedoen van de selve sijne ouders oft momboirs, soo vragen sij [dat][247] borgemeester ende schepenen, die daertoe verleenen hen recht [hun decreet][248].

13. Welck decreet opgeteeckent sijnde in seker boeck van de weescamer, wort den jongen daernaer int stuck van sijne neiringe ende coopmanschappe gehouden als meerder van jaeren, ende heeft oversulcx t' bewint van sijne goeden, ende alle de coopmanschappen ende handelingen dije hij van alsdan voortaen is doende, sijn van weerden al oft die van meerder van jaeren waeren gedaen, sonder [dat][249] d'ouders oft momboors daeraff hebben te verantwoorden.

14. Dijes en mach alsulcke jongen t' sijne niet wech geven, noch voor andere spreken oft borge blijven, noch sijne onruerende goeden vercoopen, vertieren, noch belasten, oft renten laeten affquijten, sonder consent van sijne ouders oft momboirs, ende decreet van de weth, als boven, ende oft hij anders dede, soude wesen nul ende van onweerden.

15. Item, alle vercoopingen, vertieringen ende belastingen, die minderjae-rige ende vermomboirde persoonen van henne onruerende goeden sijn doende, sonder oorloff van hennen vader oft momboirs, ende decreet van borgemeester ende schepenen oft van de weesmeesters, sijn van onweerden, ende moeten die coopers nijettegenstaende, des aensocht sijnde, daervan affstant doen, ende de selve wederkeeren mette vruchten ende proffijten van dijen.

16. Dijes soo sijn de vermomboirde persoonen, oft hen recht vercregen hebbende, daertegens gehouden de coopers, oft die in hun recht gecommen sijn, goet te doen ende weder te keeren den prijs van de vercochte goeden, die bethoont wordt alnoch in wesen, oft tot oorboir ende proffijt van de weesen bekeert te sijn.

p224

17. Item, sijn gehouden goed te doen alle de costen van nootelijcke onderhoudinge van de vercochte goeden, ende totten dijen van oorboore-lijcke ende profijtelijcke beternisse, voor soo vele bevonden wordt dat de goeden daerdoore weerdiger sijn geworden ende meer souden mogen gelden, oft emmers voor den toecomenden tijde daervore te verlijden ende betalen rente, ter tijt ende wijlen toe, dat sij die sullen hebben voldaen.

18. Ende voor soo vele aengaet den voorleden tijt, sijn de weesen, oft hun recht vercregen hebbende, schuldich van alsulcken prijs ende beternisse de coopers goet te doene, [ende][250] den interest rentgewijse, voor soo vele d'eene ende d'ander bevonden worden in hennen oorboir bekeert te sijn, ten waere dat vuijtte gelegentheijt van de saeeke wordde bevonden, dat de weese in plaetse van dijen soude behooren te gestaen mits de coopers latende behouden de vruchten ende proffijten, die sij, durende het besith van de vercochte panden gemaeckt ende genoten hebben.

19. Desgelijcx sijn van onweerden alle quijtingen van renten diemen aen minderjaerige oft andere vermomboorde persoonen is doende, sonder overstaen van hennen vader oft momboirs ende bewillinge van de weth ofte weesmeesteren, ten ware den afflosser wiste te bewijsen dat de penningen in deel oft int geheel ten oorboore van de weesen waeren bekeert.

20. Maer oft de penningen bij den cooper van eenige weesen panden, oft afflossen[251] van renten, betaelt in al ofte int geheel, bij de vermomboorde persoonen waeren veronachsaempt oft deurgeslagen, soude in dijen gevalle den cooper ende afflosser de selve penningen, ten aensiene van de weesen, verloren hebben, ende soude den afflosser dijennijettegenstaende gehouden sijn de rente te blijven gelden ende de verloopen betaelen, sonder ter saecken van dijen tegens de selve weesen oft henne erffgenaemen eenich verhael te hebben.

21. Niettemin, soo verre die mette weesen eenigen coop ofte vercoop hebben aengegaen, oft hen eenige penningen hebben geleent, oft renten affgeleght, consten bewijsen dat henne penningen oft goeden waeren gecommen in handen van de ouders oft momboirs, soo souden sij hun verhael

p226

hebben op de selve ouders oft momboirs, ten ware dat de selve bewesen, dat die in oorboir van de weesen waeren bekeert, in welcken gevalle sij souden staen ten laste van de weesen. als voore.

22. Ende oft men conste bevinden, dat de weesen de goeden ofte pennin-gen aen ijmant onbehoorelijck oft sonder wettige oorsaecke van schult hadden vuijtgegeven, ende dat die oversulcx bij hen wederom geheijst souden mogen worden, soo soude de gene, die aen de weesen sijne penningen heeft getelt, oft sijne goeden gelevert, sijn verhael hebben op de [den] gene die de selve penningen van de weesen t'onrecht heeft ontvangen oft genoten, al oft hij daertoe cessie van de selve weesen genomen hadde.

23. Item, persoonen die min dan xxv jaeren out sijn, ende gemeijne goeden met meerdere van jaeren hebben, en mogen de selve niet beroepen, oft andersints met hun verstaen tot scheijdinge ende deijlinge, dan met con-sent ende bijwesen van henne momboirs, ende oft sij geene en hadden, moeten daeraff terstont worden versien, om, met voorgaende bewillinge van de weth oft weesmeesters, de scheijdinge ende deijlinghe vastelijck te mogen doene.

24. Maer soo wanneer meerderjaerige selver willen scheijden ende deijlen, ende metter dat [daet][252] de minderjaerige daertoe beroepen, alsdan ver-mogen ende moeten de minderjaerige, al en hadden sij geene momboirs, totte selve scheijdinge ende deijlinge verstaen , ende die verlijden, ten bijwesen ende overstaen van henne naeste ende gestadichste maegen ende vrinden bij de weth daertoe geauthoriseert, oft van commissarissen van de selve weth, ende blijven de scheijdinge ende deijlinge in der manieren als boven gedaen, alsdan van weerden.

25. Item, jongers onder henne jaeren wesende, sijn ongehouden eenige penningen te moeten betaelen, die sij op dobbelscholen oft elders met caertspelen, in bolbanen ofte colffbaenen[253], kegelspelen oft diergelijcke spelen ontleent oft verloren hebben ende schuldich gebleven sijn; ende t'gene dat sij op sulcke spelen verloren ende betaelt hebben mogen sij met rechte wederheijsschen.

26. Desgelijcx sijn de jongers ongehouden te betaelen wes sij met caetsen

p228

ende balslaen verloren ende daertoe ontleent hebben, oft anderssints schuldich gebleven sijn, maer t'gene sij met sulcke spelen verloren ende betaelt hebben, tot vijff schellingen grooten Brabants toe, en is men niet gehouden weder te geven.

27. Van gelijcken sijn de jongers ongehouden te betaelen wes sij int [in] batstoven, bordeelen ende andere oneerelijcke huysen verteiren ende schuldich sijn, ende die hun totte stove, bordeelen, oneere oft spelen [oneerelijcke spelen][254] aenhaelt, is straffbaer naer gelegentheijt van de saecke.

28. Minderjaerige ende andere vermomboirde persoonen en mogen in civile oft [noch][255] borgerlijcke saecken in rechte nijet staen, noch in aenleggers noch in verweerders staet, dan ten overstaen ende bij toelatinge van hennen vader ende momboirs respective, oft en minsten van twee van de selve momboirs.

29. Ende ist dat sij [oft sij][256] anders in rechte waeren gecommen, ende de nederlaege cregen, oft aldaer ijet bekenden ofte anders deden dwelck hen schadelijck waere, soude met allent gene des daeraene cleeft wesen van onweerden ende als niet geschiet, alwaert oock in saecken van injurien oft lasteringen, keuren ofte breucken, ende dijergelijcke.

30. Item, soo wanneer minderjaerige oft vermorboorde persoonen tot henne jaeren van verstande gecommen sijnde, ende[257]met eenich misdaet worden belast, en moghen de selve voortaen oock ter saeeken van dijen nijet aengesproken noch vuijtgericht worden, sonder overstaen van hennen vader oft momboirs, ende oft sij [alhier][258] geenen en hadden, moetmen hen tot dijen eijnde met rechte eenen momboir oft assistent geven.

§ 2.

Momboirs van minderjaerige persoonen.

31. Als man ende wijff afflijvich wort, soo en is de lancxlevende geen momboir van heurlieder onbejaerde kinderen [oft][259], sotte, simpele, sin-neloose, blinde, stomme oft andere kinderen, ten sij dat de selve lancx-levende, t' sij vader oft moeder, bij den testamente van den eersten

p230

afflijvigen, bij de weth oft weesmeesters, momboir oft momboirs [momboi-resse][260] over de selve kinderen waere gestelt.

32. De weeskinderen ende andere vermomboirde persoonen, die testa-mentelijcke momboirs, voochden ofte toesinders hebben, worden geregeert bij de gene die den testateur oft testatrice daertoe gecoren heeft, ende staen alsulcken momboirs niet onder de weesmeesters, maer onder die van de weth, als over voochden [opper voochden][261].

33. Momboirs bij den testamente oft vuijttersten wille van de moeder oft grootmoeder over eenige weesen ofte dijergelijcke kinderen gestelt, mogen, vuijt crachte van den selven testamente, als momboirs, de persoonen ende goeden van henne weesen regeren ende daervan t' bewint hebben, sonder bij de weth daertoe ontfangen ofte geaucthoriseert te sijn.

34. Nijettemin soo verre den momboir bij testamente van de ouders gestelt, waere een geestelijck persoon, soo en soude sijn onderwint niet voorder strecken dan tot opsicht van den persoon van de weesen, ende soude de regeringe van de goeden van de selve weesen moeten gedient worden bij andere medemomboirs weirelijck wesende, indijen daer eenighe sijn.

35. Ende ofter geenen werelijcken momboir en waere, soude ijmant van de naeste vrinden, als medemomboir, oft eenen rentmeester daertoe bij de weth ofte weesmeesters worden gestelt, om t' bewint ende regeringe van de goederen te hebben ende daervan rekeninge, bewijs ende reliqua te doene.

36. Om d'aenveerdinge ende onderwint van de momboirdije te voorderen. sijn de lancxlevende oft besitters van den sterffhuijse, daer weesen in gerecht sijn, mitsgaders de naeste vrinden van den dooden, gehouden binnen vyfthien daegen naer de begraeffenisse te commen, ofte te seijnden aen de weesmeesters, gelijck sij daertoe oock gedaecht mogen worden, ende aldaer te verclaeren ofter testamentelijcke momboors sijn gestelt ofte niet.

37. Soo verre daer testamentelijcke momboirs sijn genoempt, soo moeten sij mede commen, oft andersints gedaecht wordden voor de selve wees-meesters, om te vercleiren oft sij de mombordije wilden [willen][262] aen-veerden, ende ingevalle jae, den eedt daertoe staende doen in handen van borgemeester ende schepenen, oft henne gecommitteerde.

38. Dwelck gedaen sijnde, wort den naem ende aenveerdinghe van den

p232

momboir opgeteeckent op seker register, dwelck bij de weesmeesteren oft hennen greffier tot dijen eijnde wort gehouden, opdat de weesen daertoe in tijden ende wijlen hennen toeganck mogen hebben, om te weten wie henne momboirs sijn geweest.

39. Als de testamentelijcke momboirs weijgeren de momboirdije te aenveerden ende den eet te doen, soo moeten de weesmeesters ondersoec-ken, oft sij den afflijvigen sulcx niet en hebben toegeseijt, oft dat sij de weesen soo naer niet en bestaen, dat sij totte momboirdije souden behooren te commen, nemende aenschouw op den staet ende gelegentheijt van andere vrinden.

40. Ende soo verre dat d'een oft d'ander van dijen wordt bevonden, mogen de weesmeesters de testamentelijcke momboirs, niettegenstaende henne weijgeringe, de momboirdije opleggen ende totten eedt ende aeneerdinge van dijen bedwingen, ende daernaer hennen naem oock ten registre doen opteeckenen, [soo ende][263] gelijck dat behoort.

41. Soo wanneer dat testamentelijcke momboirs, gedaecht sijnde, niet en commen, soo sijn ende worden sij naer den derden dagemente gehouden al oft sij de momboirdije hadden aenveert, ende dijenvolgende mogen bij de weth, ofte weesmeesters oock worden gedwongen, om den eedt daertoe, staende te doene ende d'onderwint van de momboordije t'hennen laste te nemen, sonder voorder tegenseggen; ende oft sij sulex niet en deden, blijven evenwel ter saecken van dijen als momboirs gehouden, ende wort hennen naeme opgeschreven, als voore.

42. Indijen de weesen van geene testamentelijcke momboirs en sijn versien, ende dat de gene die daertoe sijn genoempt den last niet en begeiren, noch [oft][264] schuldich en sijn t'aenveerden, ende datter ijmant bij den afflijvigen is gemachticht om de weesen van andere momboirs te versien, soo is den selven gehouden dat te doen binnen den tijt van acht daegen daernaer, oft, bij gebreke van dijen, moghen de weesmeesters selffs de weesen momboors geven.

43. Maer soo verre daer geene testamentelijcke momboors en sijn, oft dat sij den last niet en aenveerden, ende datter oock niemant gemachticht en is om andere momboirs in henne plaetse te stellen, soo mach de lancxle-

p234

vende van den vader oft moeder van de kinderen commen voor de wees-meesters, ende aldaer bieden genoechsaeme versekerheijt tot bewaeringe van de selve kinderen, ende onder de [die][265] versekerheijt wort de lancx-levende alsdan totte momboirdije ontfangen, sonder dat van noode sij de weesen van andere[266] momboirs te versien.

44. Soo wanneer daer geene testamentelijcke momboirs en sijn, ende dat de lancxlevende niet en soude begeiren de momboirdije te aenveerden, soo is de selve lanxlevende, oft andere besittere van den sterffhuijse, mette naeste vrinden ende apparentste erffgenaemen van de weesen gehouden sorghe te draegen dat de weesen daervan worden versien.

45. Tot welcken eijnde moeten sij binnen acht daegen aen de weesmees-ters overbrengen de naemen ende toenaemen van acht weirelijcke mansper-soonen [persoonen][267] de vermomboirde persoonen naest bestaende, ende[268] vier daeraff van des vaders sijde ende d'ander vier van des moeders sijde, soo verre daer, van d'eene ende d'andere sijde, soo vele te becommen sijn.

46. Ende vuijtte genoempde acht werelijcke persoonen, kiesen ende stellen alsdan de weesmeesters de vier die hun duncken d'aldernutste ende bequaempste te wesen totte momboirdije, voochdije oft besorge van [van de][269] vermomboorde persoonen; des moeten sij daertoe kiesen persoonen die out sijn over de xxv jaeren, ende beneden henne XL jaeren[270].

47. Maer mits dijen men gemeijnelijck soo veel manspersoonen de weesen van bloets wegen bestaende, ende om den last van momboordije t'aenveerden bequaem wesende, niet en vindt, soo ismen alsdan gewoon sulcken minder getalle van persoonen te noemen, alsmen gevuechelijck can becommen, ende daervuijt twee oft drij te kiesen.

48. Totte momboordije worden gecosen d'aldernaeste van bloets wegen, die daertoe bequaem ende nut sijn, oft oock andere voorder van bloede, indijen de weesmeesters naer henne conscientie oft gemoet dachten, dat de naeste daertoe niet soo bequaem en waeren, oft dat sij mette weesen ijet gemeijns, questie oft geschil hadden.

49. In welcken gevalle sijn nochtans de weesmeesters gewoon kennisse te

p236

nemen, oft sulcke gemeijnschap oft geschil van goeden, schult oft weder-schult, genoecllsaem waere om den genen, die totte momboirdije genoempt is, de selve niet te betrouwen oft laeten bedienen, d'welck staet ten goet-duncken van de selve weesmeesters.

50. Item, van twee oft meer persoonen, de weesen oft andere persoonen, die van momboirs oft toesienders versien moeten worden, even naer van bloets wegen bestaende, ende even nut ende bequaem sijnde totte mamboirdije, kiestmen altijts den oudsten van jaeren.

51. Ende soo verre daer geen maegen en sijn bequaem om de momboirdije te bedienen, moeten de andere vrinden, aent maegschap getrouwt [gehouden][271] sijnde, de selve momboirdije aenveerden, ende bij gebreke van dijen, worden bij de wet oft bij de weesmeesters andere vrempde momboors daertoe gestelt.

52. De momboirs bij den testamente genoempt, oft bij den rechte gecosen, sijn schuldich binnen den derden daeghe te commen voor borgemeester ende schepenen, oft weesmeesters, ende aldaer te doen den eedt daertoe staende, op de pene van thien guldenen, te bekeeren in drijen, d'een deel tot behoeve van den heere, ende d'ander van de stadt, ende het derden deel van de weesmeesteren, ofte van den huijsarmen deser stadt.

53. Den eedt die de momboirs schuldich sijn te doene is soo hiernaer volght: Hier sweire ick, daertoe ick gecosen ende gestelt ben, dat is van momboir te sijne van A, B, C, etc., weeskinderen, ende van de persoonen die in mijne momboirdije gestelt sijn, dat ick de selve weeskinderen en henne persoonen ende goederen sal regeren ende behandelen wel ende rechtveerdelijck, naer mijn gemoet, al oft sij waeren mijn eijgen kinderen, ende dat ick van de selve henne goeden sal maecken eenen wettigen staet ende inventaris, ende van mijn onderwint ende ontfanck behoorelijcke rekeninghe, bewijs ende reliqua doen, ende dat ick voorts, in alle saecken der selver weesen ende persoonen profijt sal voorstaen ende henne schade beletten, ende geenderhande van henne onrurende goederen oft renten en sal vercoopen oft belasten, sonder merckelijcke oorsaecke oft oorboir, ende dat bij oorlove van de weth oft weesmeesteren deser stadt respectivelijck, ende dat ick den voornoemden staet van de goeden der weesen niet en sal openbaeren, bij mij selven oft ijmanden

p238

anders, in geender manieren, maer sal dijen houden onvermelt, totter tijt toe dat mij bij borgemeestere ende schepenen oft weesmeesters anders bevolen oft geoorloft sal worden : soo moet mij Godt helpen ende alle sijne heijlighen.

54. Als een testamentelijck momboor compt te sterven, oft bij insolventie oft affganck van goeden, ofte anderssints onbequaem wort, om de momboordije te bedienen, oft oock langen tijt buijten de stadt is, soo sijn de medemomboir oft momboirs, oft, bij gebreke van hun, de naeste vrinden, gehouden eenen anderen daertoe bequaem wesende de weth te noemen ende te doen stellen, die den eedt moet doen, als voore.

55. Ende alwaert [waert][272] dat de lancxlevende van man ofte wijff, oft den overgebleven momboir oft momboirs, bij den testateur in sijnen testamente oft anderen vuijttersten wille macht gegeven waere om eenen anderen te mogen kiesen ende stellen, alsulcken gecosen momboir mach de momboordije oock aenveerden, behoudelijck dat hij bij de weth daertoe wort ontfangen, ende den eedt doet als boven.

56. Desgelijcx, als eenen momboir metten rechte gegeven compt te ster-ven, oft anderssints onbequaem te worden om de momboirdije te bedienen, oft oock langen tijt buijten de stadt is, soo moeten de weesmeesters, ten vervolge van de overgebleven momboirs ende vrinden, eenen anderen, doertoe bequaem wesende, stellen ende eeden, als voore.

57. Eenen momboir, t'sij testamentelijck ofte anderssints, commende ten houwelijck mette moeder sijnder weesen, verliest sijne momboirdije, ende is schuldich voor ende aleer hij ten selven houwelijcke tredt, sijne weesen van andere momboors [momboirdije][273] te doen versien, ende t'selve gedaen sijnde, aen de nieuwe momboirs te doenrekeninge, bewijs ende reliqua; ende oft hij daerinne gebreckelijck waere, en soude van de vrouwe oft haere goederen niet mogen genieten, t'waere bij houwelijcxe voorwaerde, testamente oft anderssints.

58. Van gelijcken, eene vrouwe die bij haers mans testament momboiresse over haer beijder kinderen gestelt is, oft de momboirdije aenveert heeft in der manieren hierboven verhaelt, commende ten tweeden houwelijcke, oft oneerlijck levende, vervalt van de selve momboirdije, ende is insgelijex gehouden cenen anderen momboir in heure plaetse te doen stellen.

p240

59. Dwelck gedaen sijnde, moet de vrouwe, aleer sij ten tweeden houwe-lijcke tredt, aen den nieuwen momboir rekeninge, bewijs ende reliqua doen; ende oft sij daerinne gebreckelijck viele, soude vervallen van allent gene sij bij houwelijcxe voorwaerde oft testamente van haeren eersten man voor douwarie, gifte, legaet, oft als erffgenaem, soude hebben genoten, ten behoeve van de weesen.

60. Maer een vader, oft grootvader, testamentelijcken oft andere momboir wesende, ende daernaer commende tot sijnen tweeden houwelijcke, en verliest daerdoore de momboordije van sijn kinderen nijet, dan, is gehouden de selve sijne kinderen neffens hem te doen versien van eenen medemomboir, ende metten selven te verstaen totte effeninge ende sluij-tinge van de rekeninge voort aengaen van den selven houwelijcke, op verbeurte ende boete als boven.

61. Ende oft den vader oft moeder, commende tot anderen houwelijcke, in gebrecke bleven van henne kinderen van momboirs te doen versien, in der manieren hierboven verhaelt, soo sijn de andere momboirs, indijen daer eenige sijn, mitsgaders de naeste vrinden, gehouden daervoor sorge te dragen, als voore.

62. Als de lancxlevende van den sterffhuijse, vader oft moeder, oft andere naeste vrinden, niet en besorgen dat de weesen oft andere vermomboorde persoonen metter daet met momboirs worden versien, volgende t'gene hiervorens is geseght, soo verbeuren sij ende elck van hen twintich carolus guldenen van twintich stuijvers t' stuck, te bekeeren in drijen: d'eene helft [d'een deel][274] den heere, d'ander de stadt, ende het derde de weesmeesteren.

63. Item, quaeme de weese sonder wettige geboorte te sterven, soo en souden d'ouders ende d'andere naeste vrinden, die gerecht souden mogen sijn om erffgenaem te wesen van de weesen, ende jaer ende dach int gene des voorschreven is gebreckelijck sijn geweest, van nu voortaen totte selve versterffenisse niet worden ontfangen, maer souden daertoe commen de andere naeste vrinden, die neerstich hebben geweest om de weesen te doen versien, oft die [dien] alsulcke versuijmenisse niet geweten en can worden, al [als][275] weesen, affwesende persoonen ende dijergelijcke.

p242

64. Hoe wel, naer de gemeijne geschreven rechten, d'ouders ende andere naeste vrinden, die van bloets weghen wettige momboirs moeten sijn, ter saken van de momboordije gehouden sijn, soo wanneer die bij niemant anders en is aenveert, soo is noch en wort nochtans t'selve alhier niet gebruijckt, alwaert oock soo dat de weesen van momboirs onversien waren gebleven.

65. Nijettemin, om naerder te versien dat de weesen nijet en blijven sonder momboirs, soo salmen de keusters van de parochie kercken in dijen hebben, dat sij t'elcke weke overbrengen de lijcken die aldaer gevallen sullen sijn, ende daerop sal de voorganger van de weescamer ondersoeck doen, ofter weesen sijn, ende oft sij van momboirs sijn versien of niet, ende al t'selve ter weescamere doen aenteeckenen.

66. Welck aengeven ende aenteeckenen alsoo gedaen sijnde, t'sij ten versuecke van den lancxlevende oft andere naeste vrinden [maegen ende vrienden][276] van de weesen, oft oock van den voorganger van de weescamer, oft andere wie het waere, soo verre de weesmeesters in gebreke sijn de weesen van momboirs te versien, soo moeten sij in hennen eijgenen naeme van de momboordije verantwoorden, al oft sij selffs momboirs waeren geweest.

67. Maer soo wanneer de weesmeesters de weesen van momboirs hebben versien, soo sijn sij ende blijven van de momboirdije ende perijekel der selver ontlast, al ist dat sij de momboirs geene cautie en hebben doen stellen, ende dat de gemeijne geschreven rechten, bij gebreke van dijen, anders gedraegen.

68. De momboirs totte momboirdije gecosen ende geroepen sijnde, t'sij bij testamente oft metten rechte, sijn gehouden de selve momboirdije te aenveerden ende den eedt te doen, oft, bij gebreke van dijen, mogen bij datelijcke affpandinge ende aentastinge van henne persoonen daertoe bedwongen worden, ten waere dat sij ijmandt naerder van bloede wisten te bewijsen, die de momboordije schuldich was t'aenveerden, oft dat sij wettige reden hadden om hun daeraff te ontschuldigen.

69. Wettige redenen van ontschult sijn; dat den persoon totte mom-boordije gecosen beneden de xxv jaeren oft boven de lx jaeren out is,

p244

oft dat hij soldaet, tollenaer oft rentmeester van den prince is, oft bevangen met eenige geduerende sieckte oft onbevallicheijt [ongevallicheijt][277], daerdoore hij sijne eijgene saecken niet en can begaen ofte besorgen, ende [oft][278] dat hij geheel arm is, oft dat hij drije ongesochte momboordijen heeft, oft mette weesen in gemeijnschap van goederen, questie oft geschil is, oft selver seven onbejaerde kinderen is hebbende.

70. Wel verstaende dat, voor soo vele belanght d'excusatie oft ontschult van gemeijnschap, oft geschil van goederen, men gewoon is inne te sien de gelegentheijt ende gesteltenisse van dijen, gelijck hierboven is geseght, ende aengaende d'armoede ende t'getal van seven kinderen, t'selve heeft plaetse, soo wanneer daer ijmant anders van den maechscappe wort bevonden bequaem omme de momboordije te bedienen.

71. Mette voorgaende ende geene andere redenen mogen hun de gecosen momboors van de momboordije ontschuldigen, ende t'selve moeten sij doen binnen den derden daege naer dijen sij daertoe sijn gedaecht, ende oft sij langer beijden, en souden tot hun ontschult niet worden ontfangen, maer gehouden wordden al oft sij de momboordije gewillichlijck hadden aenveert.

72. Als ijmant, niettegenstaende sijne redenen van ontschuldt, bij von-nisse van de weth oft weescamer mette momboordije wort belast, dat hij daervan compt te appelleren oft te reformeren, is evenwel ondertusschen gehouden de selve momboordije te aenveerden, ende mach oversulcx metter daet daertoe bedwongen worden, tot dat hij bij eijndelijcken von-nisse daervan ontslagen is.

73. Ende oft alsulcke, ende andere gecoren momboiren, totte mom-boordije gedaecht wesende, alnoch in gebreke bleven de selve te aen-veerden, soo vermogen dije van de weth, oft weesmeesters, eenen persoon te stellen dije de weeskinderen ende henne goederen bewaere ende regeere, tot laste van den selven gecoren momboir, ende alle de schade die de weeskinderen alsdan commen te lijden, mach op den selven gecoren momboir verhaelt wordden.

74. Als een momboor metten rechte gegeven, ijmandt naerder van bloede weet te bewijsen binnen dese stadt ende vrijheijt der selver

p248

woonachtich bequaem om de momboordije te bedienen, vermach den selven voor de weesmeesters te doen daeghen ende metten rechte bedwin-gen om in sijne plaetse te commen de momboordije te aenveerden, ende den eedt daertoe staende te doene.

75. Allen d'welck gedaen sijnde, is den voorgaenden momboor gehouden aen den nieuwen [momboir][279] rekeninge, bewijs ende reliqua te doene, ende daermede is hij van de mombordije ende voorder onderwint ontsla-gen, blijvende die voorts ten laste van den nieuwen momboor.

76. Maer een testamentelijck momboor, eens de momboordije aenveert hebbende, moet die blijven bedienen, sonder ijmant anders in sijn plaetse te mogen stellen, alwaeren hem die weesen oock naerder bestaende.

77. Testamentelijcke noch [oft][280] andere momboors metten rechte gege-ven, en sijn niet gewoon seker te stellen voor de getrouwicheijt van hen onderwint, ten waere dat sij d'onderwindinge niet eens en costen worden, wie van henlieden t'selve onderwindt souden [soude][281] hebben, ende dat d'een den anderen des niet en betrouwen [betrouwde][282], in welcken gevalle voor soude gaen die cautie soude stellen, ende waeren sij al daer toe bereet, den bequaemsten.

§ 3.

Besorch, last en onderwindt van de momboirs.

78. De momboors bij testamente' oft recht gegeven sijn, in den eersten, schuldich henne weesen tot henne sorge te nemen, der selver eere[283] ende salicheijt te voorderen, als oft henne eijgene kinderen waeren, doende die onderwijsen, optrecken ende bewegen in deuchden ende goede seden, leeren ende doen leeren ter scholen, oft ambachten handel [houden][284], soo de selve weesen betaempt, naer henne geboorte ende staet van henne goederen.

79. Daertegens sijn de weeskinderen ende andere vermomboirde per-soonen schuldich henne toesienders ende momboors onderdanich te sijn, gelijck henne ouders, ende indijen sij deselve ijet misseijden oft misdeden, in woorden oft in wercken, ende dat de momboors oft toesienders daerover

p250

clachtich vielen, souden de selve jongers daeraff worden gestraft [soo t' borgemeester ende schepenen][285], naer gelegenheijt van de saecke, sonder [souden][286] goetduncken.

80. Opdat int onderhout van de weesen niet meer en wordde verdaen, dan wel behoort ende den staet van de weesen can verdraegen, soo moeten die testamentelijcke mombooren, indijen den testateur daerop niet en heeft versien, sorghe dragen, dat die soo matelijck geschiede, dat naer redenen daerop niet en valt te seggen, ende dat sij naermaels daeraff mogen verantwoorden.

81. Ende aengaende andere momboors, die metten rechte worden gegeven, die sijn gehouden bij de wethouderen oft weesmeesteren deser stadt te doen begrooten t'gene sij van tijde tot tijde tot onderhout van henne weesen sullen hebben te bekeeren, d'welck sij niet te buijten en mogen gaen; ende oft sij sulcx niet en hadden gedaen, [maer][287] de weesen meer hadden laeten volgen oft vuijtgereijckt dant behoort, soude wesen tot hennen laste.

82. Item, om d'onderhout ende opbrengen van de weesen gevuechlijcker te doene, mach t'selve onverscheijdelijck worden gedaen vuijtte gemeijne goeden van de selve weesen, sonder onderscheijt te maecken, voor soo vele den momboir aengaet, dat d'eene weese meer cost ende verteirt als d'andere, blijvende de selve weesen andersints in hun geheel om onderlinge vergeleken te worden, soo dat behoort.

83. Al ist dat de momboors de regeringe ende toesicht van henne weesen is bevolen, mogen nochtans de selve weesen niet trouwen selver, noch ten houwelijcke brengen met henne eijgene kinderen, susters oft broeders, ofte der selver kinderen, alwaert oock met wille van de naeste vrinden van de selve weesen, sonder oorloff van de weth; ende oft sij anders deden, souden ten goetduncken van de weth gestraft worden bij banninge oft anderssints, naer gelegentheijt van der saecken.

84. Maer met andere vremde persoonen mogen de momboors haere weesen ten houwelijck besteden, oft in clooster brengen, als sij van behoorelijcken ende gesetten ouderdom sijn, ende daertoe begceren te commen, met voorgaenden raedt ende wete van de naeste ende gestadichste vrinden

p250

ende maechden [maegen][288] van beijde de sijden, ofte bij voorgaende bewil, linge van de weth, ende voorder oft anderssints nijet [op gelijcke straffe, ten goetduncken van de heeren][289].

85. Item, en mogen de momboors henne weesen niet besteden buijten slants, sonder t'selve de weth als voren aen te geven, ende te verclaeren de plaetse, daer sij van meijninge souden sijn die te seijnden; ende oft ijmant anders dede, soude verbeuren sesse guldens, oft anderssints gestraft worden naer gelegentheijt van der saecken.

86. Ten anderen moeten de momboors, soo wel testamentelijcke als andere, de goeden van henne weesen wel ende oorboorelijck regeren, ende, om t'selve te doen, terstont naerdijen sij totte momboordije gecommen sijn, maecken behoorelijcken inventaris oft bewijsboeck, ende daernaer, ter eerster gelegentheijt, oock den staet van de goeden oft sterffhuijsen, die sij aenveerden ter kinderen behoeve.

87. Welcken bewijsboeck ende staet moet gemaeckt wordden ten over-staen ende bijwesen van twee [van de vrienden][290] van de weesen, oft, bij gebreke van dijen, bij commissarissen van de weth oft weesmeesters daertoe geordonneert [verordent][291].

88. Den bewijsboeck ende staet volmaeckt sijnde, moeten de momboors, binnen ses weken naer de doodt van den afflijvigen, ter weescamere over-brengen ende aldaer verclaeren, dat den selven oprecht is ende daerinne alles is gebrocht, dat in den sterffhuijse is bevonden, ofte anderssints de weesen aengaende, ende t'selve verclaeren sal ter weescamere bij den greffier op den rugghe van den selven inventaris ende staet wordden aengeteeckent.

89. Maer soo wanneer de kinderen hebben vader oft moeder int sterffhuijs sittende, moeten de selve den inventaris ende staet van de goeden van den geheelen sterffhuijse maecken, ende dijen gewaerigen met eede, indijent versocht wort, gelijck onder den titel van Gehoude persoonen is geseght, ende daertoe moeten de momboors de lancxlevenden voorderen ende bedwingen, ende gestaen de selve momboirs mits ter weescamere overbren-gende den selven inventaris ende staet.

90. Item, al hadde den testateur bij sijnen testamente gewilt [gewil-

p252

licht][292], ende verboden dat den momboir oft lancxlevende geenen inventaris oft staet en soude maecken, ofte dat de weth oft weesmeesters geen kennisse oft onderwindt van sijne onbejaerde kinderen noch van henne goeden en souden hebben, soo sijn diesniettegenstaende de momboors ende lancxlevende gehouden inventaris van den sterffhuijse ende goeden te maecken, ende den selven over te brengen als voore.

91. Behoudelijck dat, soo wanneer den testateur verboden heeft dat de weth oft weesmeesters geene kennisse ofte onderwindt van sijne onbejaerde kinderen noch van henne goederen en souden hebben, de momboir alsdan mach gestaen midts overbrengende den staet besloten ende onderteeekent, ende besegelt bij hem ende twee van de gestadichste vrinden.

92. Welcke vrinden alsdan verclaeren sullen, dattet overgebrocht stuck den inventaris ende staet is, die thennen overstaen ende bijwesen van de momboirs is gemaeckt, ende de selve momboors sullen verclaeren, dat den selven deuchdelijck ende oprecht is, ende allent selve sal den greffier ter weescamere op den rugge van den inventaris ende staet alsoo aenteeckenen.

93. Ende om de weesen naerder te versien, vermogen de weesmeesters, soo haest als sij verstaen eenich sterffhuijs gevallen te sijn, daer de[293] weesen inne gerecht sijn, van ampt ende officie wegen de packhuijsen, kelders, camers ende schappraeijen ende coffers te besluijten ende segelen, tot bewaerenisse van de goeden diemen dagelijcx niet van doen en heeft, ter tijt ende wijlen toe dat die ten bijwesen van de momboors ende vrinden sullen worden geopent ende beschreven[294].

94. Niettemin, oft in den sterffhuijse eenige coopmanschappen oft andere haeffelijcke goeden waeren van dagelijcxe verteiringe, oft die terstont dienden vercocht, de selve mogen de weesmeesters, ten versuecke van den lancxlevende oft van de naeste vrinden van de weesen, terstont doen beschrijven, ende die laten in handen van den selven lancxlevende, oft van [eenige][295] van de naeste vrinden, om daermede gedaen ende verantwoort te worden naer sterffhuijs recht, soo dat behoort.

95. Den staet ende inventaris gemaeckt sijnde, moeten de momboors voorts tegens den besitter. oft besittersse van den sterffhuijse, oft andere

p254

erffgenaemen dijen dat aengaet, verstaen, bij cavelinge ende lotinghe, tot scheijdinge ende deijlinge van de gemeijne goederen, t' sij ruerende oft onruerende, behoudelijck dat de scheijdinge ende deijlinge voor de [van de][296] onruerende goeden moet verleden wordden voor schepenen, met voorgaende bewillinge van de weth ofte van de weesmeesters.

96. Soo wanneer de lancxlevende van man oft vrouwe selver testamente-lijcke momboor is van sijne kinderen, ende dat hij is belast de selve kinderen te onderhouden tot dat sij tot wettigen staet oft [ouderdom van][297] xxv jaeren sijn gecommen, ende hen alsdan hen kints gedeelte oft wettich deel vuijt te reijcken, oft, in plaetse van dijen, sekere somme oft goeden, soo is de selve lancxlevende gehouden t' selve ter weescamer over te brengen, om daeraff kennisse te houden.

97. Ende indijen de lancxlevende naemaels compt ten tweeden houwelijcke, oft dat andersints de weth oft weesmeesters vuijt merckelijcke redenen sulcx noodig dochte. soo moet hij de weesen oock daeraff behoorelijck versekeren. ten goetduncken van de selve camere, opdat de weesen naemaels aent onderhout oft andersints niet en commen te missen.

98. Als de lancxlevende in gebreke is den vuijttersten wille van den eersten afflijvigen ter weescamere over te brengen, ende de weesen binnen behoorelijcken tijde te versien, als voore, soo vervalt hij in [van][298] allent gene hem bij den testamente van den eersten afflijvighen is gelaeten, ende compt t'selve terstont ten behoeve van de kinderen, indijen t'selve hen voordeelich is, al ofter egheen testament en waere [gemaeckt][299] geweest.

99. Ende ofter sulck testament niet en waere gemaeckt, als voore, ende dat nochtans de momboors proffijtelijck vonden voor de weesen metten lancxlevende besitter oft besittersse, oft erffgenaemen, aen te gaen eenen vuijtcoop vant gedeelte den weesen in de gemeijne goeden toecommende, vermogen t'selve, ten overstaen ende met bewillinge van de weth oft van de weesmeesters, te doene, behoudelijck dat t'selve geschiede op den voet ende onder den last van onderhout, als voore.

100. Als, te weten, datmen den lancxlevende het gedeelte van de kinderen in handen sal laeten, op last van de weesen in cost ende cleederen, sieck ende gesont, te onderhouden, ende soo wanneer sij tot staete oft

p256

gesetten ouderdom gecomen sullen sijn, van hen vuijttereijcken sekere somme, oft wel de goeden vant selve gedeelte weder te keeren, onder behoorelijcke versekerheijt, oft oock anderssints, datmen hem t'selve gedeelte volcommentlijck sal overlaten sonder anderen last dan van de kinderen t'onderhouden, als voore.

101. Al ist dat de lancxlevende, t'sij man ofte vrouwe, de weeskinderen heeft vuijtgecocht, op last van de selve kinderen te onderhouden, oft dat hem op dijen last de goeden bij testamente sijn gelaten, soo heeft nochtans desselffs achtergelaten weduwer oft weduwe den keuse van den vuijtcoop, oft testamente te voldoen, ende dijenvolgende d'onderhout te vervolgen, oft den weesen weder te keeren t'gene sij gehadt souden hebben indijen daer geenen vuijtcoop of testament en waere gemaeckt, ende daermede gestaet sij [hij][300].

102. Maer [Naer][301] de scheijdinge ende deijlinge moeten de momboors metten rechte gegeven alle ruerende goeden, die de weesen ten deele bevallen sijn, setten ende doen setten bij inventaris in geschrifte, ende dijen inventaris brengen bij de weesmeesters ende hennen clercq, om op ende naer dijen inventaris oft staet jaerlijcx bij de momboors rekeninghe, bewijs ende reliqua [te][302] doen.

103. Tot welcken eijnde ende om gereeder te weten waervan de momboirs hebben te verantwoorden, ismen gewoon ter weescamere vuijtten overbrochten inventaris oft staet te trecken ende in een behoorelijck register te stellen alle de partijen ende goeden de weesen toebehoorende, welck register onder de weesmeesters ende hennen clercq blijft berustende.

104. Alsser geene erffgoeden en sijn, maer alleenelijck eenige haeffe-lijcke ende ruerende goeden,-daerop de weesen onderhouden moeten worden, soo is den momboor schuldich terstont naer de aenveerdinge van de momboordije de selve haeffelijcke goeden, bij goetduncken ende bewil-linge van de weth oft weesmeesters, te doen schatten oft vercoopen, ten overstaen van twee van de naeste vrinden van de weesen.

105. Dwelck als gedaen is, gestaet de momboor alsdan midts alleenelijck overbrengende den staet, ende totten dijen, in plaetse van den inventaris,

p258

den schultboeck [schadtboeck][303] oft vercoopboek van de selve haeffelijcke goeden, bij een van de gesworen clercquen ende oudecleercooper onderteeckent.

106. In de schattinge ende vercoopinge van de goeden sijn de momboors schuldich sorge te draegen, dat de haeffelijcke goeden, voor soo vele het doenelijck sij, niet t'samen d'een door d'ander, maer elck besonder worden geschat ende vercocht, ende dat de weerdinge [weerderinge][304] oock van elcx int besonder in geschrifte wort gestelt.

107. Soo wanneer den ouderdom ende gesteltenisse van de weesen sulcx is, dat sij de goeden, oft deel daervan corts van doene souden mogen hebben, ende dat sij hun ondertusschen conden behelpen, oft dat vuijt eenige andere redenen de momboiren, bij raet van de weescamer, beter dunckt de selve goeden, oft deel daervan, in wesen te laeten ten behoeve van de weesen, alsdan en is niet van noode tot vercoopinge te commen.

108. Item, als de lancxlevende van vader oft moeder, oft ander meerder-jaerige vrinden, met weesen eenighe gemeijne haeffelijcke goeden hebben, soo en ist niet van noode dat alle de selve goeden onverscheijdelijck worden vercocht, maer gestaet de lancxlevende, ende ander meerderjaerige, mits dijen [die][305] doende schatten ende stellen in hoopen [koopen], ende, naer behoorelijcke scheijdinge ende deijlinghe, latende vercoopen t'gene de weesen aengecavelt is.

109. Soo wanneer eenige goederen, ruerende oft onruerende, van de weesen naermaels worden vercocht, moeten de momboirs metten rechte gegeven ter weescamere behoorelijcke verclaeringe doen van de stucken ende prijs van de selve goeden, om daervan aldaer oock kennisse ende register te houden [gehouden te worden][306] ten eijnde hierboven verhaelt.

110. Insgelijcx sijn de momboors schuldich ter weescamere over te brengen alle versterffenissen ende goeden de weesen duerende de momboordije toegecommen, ende moet den clercq de selve aldaer ten register stellen, ende die alsoo, oft bij nieuw cohier, vuegen totten voorgaenden inventaris, ten eijnde als boven.

111. Ende indijen men naermaels bevonde dat de vooghden, toesienders oft besitters van den sterffhuijse in den inventaris, oft, bij gebreke

p260

lancxlevende oft anders, opdat, soo verre daer eenige weesen in gerecht sijn, men altijts mach weten, wie de selve weesen hebben aen te spreken omme daervan te verantwoorden.

117. Item, sijn de oudecleercoopers gehouden de penningen van de weesen goeden gecommen, binnen sesse weken naer de vercoopinge, te leveren in handen van de momboors, op de verbeurte van thien guldens, te bekeeren als voore, ende daerenboven daertoe bij executie bedwongen te worden, sonder ander rechtvoorderinge daerinne [daeromme][307] te derven doen.

118. Als eenige penningen van de weesen gecommen sijn in handen van de momboors, t'sij testamentelijcke ofte andere, soo moeten sij, ten goet-duncken van de weth ofte weesmeesters. binnen drije maenden naer den ontfanck de selve aenleggen in renten oft goede vaste panden, oft andersints bekeeren aen gronden van erven, ten meesten oorboore van henne weesen oft andere vermomboorde persoonen, soo verre nochtans de selve van soo merckelijcke somme sijn, dat die connen oft behooren in aencoop van gronden van erven oft renten bekeert oft aengeleght te worden.

119.Ende oft de momboors in gebreke waeren t'selve alsoo te doene, souden sij daertoe aengesocht ende bedwongen mogen worden, soo wel bij de vrinden ende maegen van de weesen, ende elck van hun, als bij de weth ende weesmeesters, die int besonder sorge moeten dragen dat t' selve metten eersten geschiede, ende ter naester rekeninge goede toesicht nemen, oft t'selve is gedaen.

120. Nijettemin, oft de momboors voor de hant geen bequaem oft profij-telijck middel en vonden, om de penningen aen te leggen, mogen t'selve borgemeester ende schepenen oft weesmeesters, respective, te kennen geven, de welcke alsdan de momboirs de penningen sullen mogen overlaten op rente, indijen sijt begeeren, oft hun andersints houden voor onschuldich [ontschuldigt][308], naer gelegentheijt van der saecken.

121. Ende oft de mombooren [de][309] penningen van henne weesen oft andere vermomboorde persoonen bleven onderhouden, sonder t'selve aen te geven, souden de selven staen ende blijven tot hennen laste tegens acht ten honderden, ten waere sij bij eede verclaerden, dat de penningen onder hun stil hadden gelegen, sonder hun daermede in hennen handel oft

p264

andersints beholpen te hebben, in welcken gevalle sij souden gestaen mits betaelende rente.

122. Item, sijn de momboors gehouden de huijsen ende erven van de weesen in goede reke te houden, ende vermogen daeraene, sonder oorloff van de weth oft weesmeesters, alle nootelijcke ende proffijtelijcke vermaeckingen oft reparatien te doene, als de selve niet [te][310] groot en sijn; maer soo wanneer de selve te seer groot souden sijn, oft dat sij eenich nieuw werck aen de weesen huijsen oft erven souden willen doen maecken, souden daertoe oorloff moeten hebben van de selve heeren.

123. Item, vermogen de momboors de huijsen ende erven van henne weesen in huer vuijt te geven, behoudelijck dat t'selve geschiede met wille van twee van henlieden, ende dat, aengaende de huijsen, de hueren van geenen langeren tijt en sijn dan van drije jaeren, ende van de pacht goeden, landen ende bempden, buijten de stadt gelegen, sesse jaeren, ende oft sij die voor langeren tijt souden willen maecken, souden daertoe oorloff moeten hebben, als voore.

124. De momboors ofte toesienders en mogen, sonder oorloff van borge-meester ende schepenen oft van de weesmeesteren, egheene sterffhuijsen aenveerden, noch daervan verthijden, noch eenich verdrach oft transactie aengaen, noch eenige saecken stellen in comptoirs [compromis][311] oft seghlieden handen[312], noch oock ten eede van partije, daermede henne weesen oft vermomboorde persoonen souden worden vercort.

125. Item, en mogen de momboors, t'sij testamentelijcke ofte metten rechte gegeven, geene erffelijcke goeden vercoopen, belasten oft vertieren, ten sij bij voorgaende advijs ende goetduncken van de naeste ende gestadichste vrinden, ende eedt van de momboors, worden [worde][313] bevonden dattet nutter ende proffijtelijcker gedaen is dan gelaten[314], ende daerop volgen [volge][315] oorloff ende decreet van de weth ofte weesmeesters.

126. Ende oft de goeden diemen soude willen oft begeeren te vercoopen, waeren stockgoeden, struijck ende sijde houdende, soo souden daerop int besondere gehoort moeten worden de naeste vrinden van de sijde daervan

p266

die gecommen sijn. ende daerop die wederomme souden mogen keeren, omme onderricht te worden oft de selve goederen vercocht worden van noots wegen, ofte alleen om meerder proffijt van de weesen.

127. Alsmen soude bevinden dat de goeden int geheel ofte in deel niet noodelijcken en waeren te vercoopen, maer dat t'selve beter waere gedaen dan gelaeten, om meerder proffijt oft voordeel van de weesen, soo soude den prijs naer advenant wederom aengeleght moeten worden aen andere renten oft goeden, die staen souden ter gelijcker natuere, om te gaen ende keeren ter sijdewaerts van daer dije gecommen sijn.

128. Item, soo wanneer de weesen eenige onrurende [ruerende][316] have ofte juweelen van grotte [grooten][317] aensiene oft weerde hebben, die behoeven vercocht te worden, en mogen de momboors die niet vercoopen dan met eenen gesworen oudecleercooper, openbaerlijck, d'meeste daervoor biedende, met voorgaende oorloff van borgemeester ende schepenen, oft van de weesmeesters, als voore.

129. Ende aengaende de onruerende goeden, moeten totten dijen [moetmen tot dijen][318] de selve drij vervolgende vrijdagen doen vuijt-roepen, ende daeraff sondaechs te voren de wete doen bij plackinge van billetten, soo op de Borse als aen de deuren van de kercken, ende elders daermen gewoon is alsulcke wete ende condinge te doene.

130. Desniettemin, soo verre de momboors hadden oorloff ofte bewillinge van borgemeester ende schepenen, oft weesmeesters, om eenige rurende ofte onruerende goeden oft renten vuijtter handt, oft sonder openbaere vuijtroepinge, te vercoopen, vuijt redenen hun daertoe moverende, soude alsulcke vercoopinge [oock][319] van weerden wesen.

131. Ende oft sij eijgentlijck alsuleke bewillinge van borgemeester ende schepenen, oft van de weesmeesters, niet en hadden maer alleen gemeijne bewillinge om eenige onruerende goeden henne weesen toebehoorende te vercoopen, soo mogen sij evenwel de selve vuijtter hand vrijelijck vercoopen behoudelijck dat t' selve geschiede op den naervolgenden voet ende voorwaerde.

132. Als te weten de [dat][320], nijettegenstaende [de][321] vercoopinge vuijtter hant gedaen, de goeden ter [vrijer][322] vrijdaechs merckt wederomme

p268

geveijlt ende geproeft sullen worden, ende dat, al en mochten de goeden aldaer soo vele niet gelden, den eersten cooper nochtans den besproken prijs [goet][323] sal doen, ende indijen die hooger ende dierder ter vrijdaechs merckt vercocht wordden, dat allent gene datse meer vercocht souden wordden, de twee derdendeelen daervan souden sijn tot proffijte van de weesen, ende d'ander derdendeel van den cooper.

133. Welcken volgende, moeten de goeden op de drije volgende vrijdae-gen ter vrydaechs merkt worden gedaen, ende aldaer, naer drij voorgaende plackingen oft [van][324] billietten, openbaerlijck, met verdieren [ende][325] d'meeste daervoore biedende, bij eenen gesworen oucleercooper geveijlt ende geroepen wordden, ende oft de vercoopinge anders waere gedaen, soude wesen van onweerden.

134. Item, opdat de weesen int vertieren ende belasten van henne goederen beter bewaert mogen sijn, soo en mach men daertoe geen oorloff geven, dan op requeste ten dijen eijnde over te geven, inhoudende claer ende bescheedelijck verhael van de goeden daervan vertieringe oft belastinghe wort versocht, mitsgaders de redene waeromme, ende van alsulcke requeste ende apostillen, met voorgaende ondersoeck ende kennisse van saecken daerop gegeven, moetmen op de weescamer oock register houden, soo ende gelijckmen in de greflie van wethouderen is doende van de requesten bij de selve wethouderen geappostileert.

135. Ende en vermogen oock de schepenen noch secretarissen niet te staen overt verlijden van eenige brieven inhoudende belastinge oft vertieringe van der weesen goederen, ofte quijtinge van henne renten, tsij [ten sij][326] ten bijwesen van alle de voochden, oft ten minsten van twee van hen, ende dat aengaende de belastinge oft vertieringe van de goederen, bij behoorelijck bescheet blijckende [blijcke][327] dat de weesen ende momboors daertoe decreet ende oorloff hebben, als boven, welck bescheet de voorschreve secretarissen oock gehouden sijn van woorde tot woorde, soo in de brieven als int register te stellen.

136. De momboors en mogen geene van henne weesen goederen oock ter vrijdaechs merckt eenen ijgelijckenen naer [evennaer][328] te coope geveijlt wesende, incoopen als hoochste verdierders, t'sij door eenen[329] Manuscrit de la Commission.

p270

derden persoon, oft oock voortaen door hun selven; ende oft sij anders deden, soude wesen crachteloos ende van onweerden, ten waere datsij, de hoochste verdierders gebleven sijnde, daertoe vercregen behoorelijck consent van de wet oft weesmeesters.

137. Ende generalijck en mogen momboors. hoedanich die sijn, tegens oft metter [metten] persoonen onder henne momboordije staende geensints handelen, coopen, vercoopen oft mangelen, noch eenige andere voorwaerden met hen maken; d'welck oft sij deden, soude oock al van onweerden sijn, ten waere dattet geschiede bij decreet ende bewillinge van de weth oft weesmeesters, daerop gehoort eenige van de naeste ende treffelijcxste vrinden, ende dat de voorwaerden daeraff voor schepenen rechtelijck worden [werden][330] verleden, als boven.

138. En mogen oock niet vercoopen [innecoopen][331] bij coop, gifte oft wisselinge, opdracht oft overgevinge [overneminge][332], oft bij, andere manieren, eenige gerechticheijt oft schult ten laste van henne weesen, oft andere vermomboorde persoonen, op de verbeurte vant gene sij daer voore gegeven hebben, ende dat de gerechticheijt ofte schult doot ende te niette sijn sal, ende de weesen ten euwigen daege daervan ontlast ende ontslagen.

139. De momboors en mogen geene hoofftpenningen van eenighe renten, diemen de weesen wilt affleggen. ontfangen oft daervan quictantie geven ten achterdeele van de weesen, ten sij dat blijcke dat de selve afflegginge eerst ende vooral is aengegeven aen de weth oft weesmeesters [weescae-mer][333], opdat te beter sorge gedraegen mach worden, ende[334] dat de selve penningen daeromme[335] wederomme ten profijte van de weesen worden aengeleght.

140. Als de vermomboorde persoonen eenige groote somme van pen-ningen moeten hebben, t'sij van afflegginge van renten, prijs van vercochte goederen, van coopmanschap. van wissel, penningen op deposito gegeven, oft diergelijcke, hoe groot dat die sijn; ende vuijt wat oorsaecke men die de vermomboorde persoonen schuldich is, alsulcke penningen mogen de momboors ontfangen, behoudelijck datsij alle de quictantien onderteec-

p272

kenen; oft ijmant die van hun allen daertoe volmacht oft procuratie is hebbende.

141. Ende oft alle de momboors niet tegenwoordich en waeren, ofte vuijt eenige oorsaecke weijgerden de quictantie te onderteeckenen, alsdan souden de andere momboors sulcx moeten brengen voor de weth, oft wees-meesters, daer t'selve behoort, om daervan decreet ende consent te hebben, ende sonder alsulcken consent en souden sij de penninghen nijet mogen ontfangen ofte lichten.

142. Maer aengaende andere schulden commende over de sesse hondert guldens, mitsgaders alle hueren ende pachten van goeden ende verloopen van renten, hoe groot dat die sijn, die moeten ende mogen bij de momboors ontfangen worden, onder de quictantie van twee van hen, ten waere dat den eenen momboor van den anderen hadde volmacht oft procuratie, oft dat sij t'samenderhandt ijmanden anders daertoe last hadden gegeven, als voore.

§ 4.

Rekeninge van de momboors ende hennen salaris.

143. Alle momboors metten rechte gegeven sijn gehouden alle jaeren, ofte ten minsten alle twee jaeren, van hen onderwindt rekeninge ende bewijs te doene voor de weesmeesters, op de verbeurte van thien guldenen, te betalen t'elcker reijse als sij, daertoe versocht sijnde, binnen sekeren bequamen tijt daertoe t'ordonneren, de selve rekeninge niet en connen doen.

144. Ende oft sij daernaer noch in gebreke waeren, souden daertoe bij pandinge ende scheijdinge [seijndinge][336] van cnuijvers datelijck worden bedwongen, ende des evenwel worden gedoempt in alsulcke meerdere arbitrale boete, als de weesmeesters, naer gelegentheijt van de saecke, souden goet vinden, ende daervoor souden sij oock datelijck geëxecuteert ende gepant worden, als voore.

145. Van gelijcken sijn alle testamentelijcke momboors gehouden voor borgemeester ende schepenen, oft henne gecommitteerde, alle jaeren [oft][337]

p274

ten minsten alle twee jaeren, rekeninge van hun onderwint te doene, oock nijettegenstaende dat den testateur [tselve] (1) bij sijnen testamente moecht verboden hebben, als vooren.

146. Behoudelijck dat, soo wanneer bij den testateur verboden is aen de weth oft weesmeesters rekeninge te doene, de selve alsdan gedaen mach worden voor twee van de naeste ende gestadichste vrinden, bij de weth daertoe te verkiesen, oft sulcke andere als den testateur daertoe last sal hebben gegeven.

147. Welcke rekeninge alsoo gedaen sijnde, sal daervan een dobbel worden gemaeckt, ende gestaet alsdan den momboor midts tselve dobbel besloten ende besegelt ter weescamere overbrengende, onder behoorelijck verclaeren van de gene die daerover hebben gestaen, dat het de rekeninghe is die voor hun is gedaen, om aldaer bewaert ende daervan note ende kennisse gehouden te worden tot behoeve van de selve weesen.

148. Ende oft de vrinden, die over de rekeninge souden staen, swaricheijt vonden in eenich stuck der selver rekeninghe, sullen t'selve bij requeste, ofte door den voorschreven gecommitteerden, aen borgemeester ende schepenen mogen te kennen geven, die daerop, de momboors gehoort, sullen versien naer behooren, ende dit al sonder cost oft laste van de selve vrinden.

149. Soo wanneer twee oft meer momboors van eenige weesen sijn, ende dat d'een ende d'ander, ofte den eenen alleen, het onderwint van de weesen ende rekeninghe van de goeden heeft, soo mogen sij d'een den anderen rekeninge ende bewijs heijsschen, ende t'gene dat onder den eenen oft den anderen wort bevonden, hun doen aenleggen tot proffijte van de weesen ende gemeijne ontlastinge, gelijck naer dese stadts rechten behoort.

150. Ingevalle de momboors in gebreke waren d'een den anderen te bedwingen, oft anderssints versuijmden van twee jaeren tot twee jaeren rekeninge te doen, in der maniere hierboven verhaelt, mogen de selve soo wel bij de vrinden ende maegen van de weesen ende elck van hun, als bij de weth ende weesmeesters daertoe geport ende gedwongen wordden.

151. Tot welcken eijnde, ende opdat de weth ende weesmeesters seker-lijck mogen weten, wie van de momboors rekeninge heeft te doene, soo sal

p276

van nu voortaen op de weescamer register gehouden worden, inhoudende de naemen ende toenaemen van alle de momboors, met aenteeckeninge wanneer de selve hennen inventaris hebben overgebrocht, ende dijenvol-gende henne rekeninge hebben te doene[338], om die alsoo te vervolgen.

152. Ende oft t'selve ten gesetten tijde niet en geschiede, soo sijn de momboors evenwel gehouden, als sij rekeninge doen, de selve te verdeijlen ende te stellen van twee jaeren tot twee jaeren, ende de weesen goet te doen den interest van de penningen, die sij t'elcker reijse, bij slote van rekeninge, schuldich souden sijn geweest, soo verre de rekeninge op haeren tijt waere gedaen.

153. D'welck plaetse heeft, t'sij dat alsucken slot spruijt ende compt van capitael oft hooftsomme, oft wel van interest, behoudelijck nochtans dat de penningen soo vele sijn geweest, dat die t'elcker reijse, naer de gele-gentheijt van den staet van de momboordije, aengelecht hadden behooren te worden, ende de weesen daeraff proffijt van renten hadden mogen genieten.

154. Wel verstaende dat, soo verre tslot van de rekeninge compt van penningen bij de momboors ontfangen, dije sij in henne coopmanschap hebben bekeert, oft daermede sij andersints hun proffijt hebben gedaen, sonder oorloff van de weth ofte weesmeesters, sij daervan sullen betalen interest tegens acht ten honderden, ende soo verre die onder hen in wesen waeren gebleven, sonder aengegeven te sijn, interest rentsgewijse, volgende t'gene hierboven is geseght.

155. De momboors oft voochden sijn gehouden rekeninge te doene, niet alleene vant gene sij hebben ontfangen, oft door heur bedroch niet bewaert oft tot proffijte gecommen is, maer oock vant gene sij versuijmt hebben tot oorboor van de weesen oft vermomboorde persoonen te brengen.

156. Maer oft de momboors, ter saeeken van de penningen, die sij niet en hebben ontfangen, ende daermede sij nochtans in henne rekeninge sijn belast, vuijt oorsaecke van de versuijmenisse, met eenigen interest behooren belast te wordden, t'selve staet ten goetduncken van de weth ofte weesmeesters, ende in allen gevalle wort dijen [niet hooger genomen dan op rente

p278

ende daer onder][339] sonder interest op interest te rekenen, t'waere bij verdeijlinge oft vervolch van rekeninge oft andersints.

157. Een momboor, t'sij testamentelijek oft metten rechte gegeven, wesende een man van eeren, staende tot goeden naeme ende faeme, worden geleden in rekeningen alle partijen van vuijtgeven bedragende over de acht guldens, mits de selve alleenelijck gewarigende metten eede, soo wanneer t'selve versocht wort, sonder daeraff naerder bewijs te derven doene, ten waere datmen hem anders overthoonde, oft dat het vuijtgeven waere van verloop van renten.

158. Nijettemin, costen van processen van momboirs, t'sij als aenleggers ofte verweerders, in eenige saecke gedaen, daerinne sij de nederlaege crijgen, en worden hun in rekeninge niet geleden, ten ware dat de selve processen met bewillinge van borgemeester ende schepenen, oft van de weesmeesters, waeren begonst, d'welck voortaene sal stadt grijpen, soo wel ten aensiene van testamentelijcke als andere momboors.

159. Ende voor alsulcke costen, soo wanneer de momboors geen consent van borgemeester ende schepenen, ofte van de weesmeesters, en hebben gehadt, mogen sij oock in hennen eijgenen naem ende goeden worden geëxecuteert oft gepant, alwaert oock dattet vonnisse tegens hen in de qualiteijt als momboors waere gegeven.

160. D'onderwint ende rekeninge van de momboors, mitsgaeders de quit-tantie dienende tot hender ontlastinge, worden gedaen ende verleden ten coste van de weesen oft vermomboorde persoonen, ende niet van de momboors.

161. Alle momboors, t'sij testamentelijcke oft metten rechte gegeven, die metter daet onderwint hebben gehadt van der weesen goederen, hebben, voor de moeijte van den ontfanck ende vuijtgeven, den twintichsten pen-ninck van hennen ontfanck commende van huijshueren ende renten, [ende][340] den sesten penninck van andere schulden bij hun geïnt.

162. Maer aengaende eenige hooftpenningen van affgeleijde renten, ofte gereede penningen in den sterffhuijse bevonden, ofte gereede penningen in eenige van de rekeningen gebrocht[341] ter saecken van de vercochte onrue-

p280

rende goeden, daervan en hebben de momboors geenen loon ofte salaris. 163. Soo verre het onderwint van de momboors te seer swaer ende lastich waere, oft datsij vuijt dijer ofte andere oorsaecke eenige reijsen buijten de stadt moesten doene[342], oft ander besonder beleth hadden, souden, in dijen gevalle, daerenboven bij ordonnantie van borgemeester ende schepenen, oft weesmeesters, naer gelegentheijt ven der saecken[343] ende gesteltenisse van de weesen oock voorder geloont worden.

164. Van gelijcken, als de saeeken van de weesen dat verheijsschen, mogen de momboors, bij goetduncken van borgemeester ende schepenen, oft weesmeesters, stellen eenen rentmeester, die, voor den loon hen bij de selve heeren toe te vuegen, de saecken van de weesen oft andere vermom-boorde persoonen sal helpen besorgen ende voorderen, ten perijckele ende last nochtans van de selve momboors.

165. Dijes blijven de momboors in hen geheel om hennen gewoonelijcken loon van [van de][344] momboordije te genieten, al ofter geenen rentmeester oft nieuwen loon en ware gestelt, ende hebben oock hun verhael tegens den selven rentmeester, indien naermaels bevonden wort, dat hij hem niet behoorlijck in sijne administratie [ende onderwint][345] en heeft gequeten.

§ 5.

Eijnde ende verantwoorde van de momboordije, ende voldoeninge van de weesen.

166. De momboordije van de weesen, ende d'onderwint van de momboors duert totter tijt toe, dat de weesen gecommen sijn totten ouderdom van xxv jaeren, sonder onderscheijt te maecken tusschen knechtkens ende [ofte][346] meijskens, tutele ende curatele, gelijck hierboven [noch][347] is geseght.

167. Behalvens dat, als de jongers binnen middelen tijde commen tot geestelijcken oft houwelijcken staete, sij alsdan scheijden vuijtte mom-

p282

boordije, ende hebben van dan voortaen onderwint van henne haeffelijcke goederen ende vant jaerelijcx innecommen van henne onruerende goederen ende renten[348].

168. D'welck te verstaen is, soo wanneer alsulcke weesen ten houwe-lijcken staete sijn getreden met wille van henne momboors ende naeste vrinden, oft van de weth, want andersints souden oock dijenaengaende blijven ondert bewint van de momboors, ten waer dat hun, naer voorgaende ondersoeck ende decreet van de weth, anders waere toegelaeten.

169. Maer de weesen, al sijn sij behoorelijck ten houwelijck gecomen, oft dat hun t'onderwint van henne goeden is toegelaeten, en mogen evenwel henne onruerende goederen nijet vercoopen, vertieren oft belasten, ofte renten laeten affquijten, ten waere met oorloff ende decreet van de weth, als voore, gelijck onder den titel van Contracten van gehoude persoonen oock is geseght.

170. Item, vrouwpersoonen gehouwt sijnde, hoe jonck datse sijn, scheijden vuijtte momboordije, ende en sijn onder niemants plicht meer dan van henne mans alleene, ten ware dat de mans waeren stadts kinderen, oft affgecondicht voor dootslagers [deurslaegers][349], ende alsoo gestelt in curatele oft voochdije, in welcken gevalle de vrouwe oock met haeren man in de selve voochdije soude staen.

171. Als de weesen tot henne jaeren sijn gecommen, oft dat sij, ofte andere vermomboorde persoonen, anderssints vuijtte momboirdije sijn gescheijden, sijn de momboirs schuldich ende gehouden, niettegenstaende de voorgaende rekeninge van jaere tot jaere gedaen, die[350] t'ontfangen tot hersien ende tegenseggen van de selve rekeninge, aengaende allent gene sij souden meijnen onbehoorelijck in den ontfanck ende vuijtgeven gebrocht ende [oft][351] niet gebrocht te sijn.

172. Ende voor ende aleer de weesen de rekeningen van henne momboors hebben gesien, en mogen de momboors ter saecken van dijen mette selve weesen in geene transactie oft overdrach commen, noch van hen affscheijt ofte quictantie nemen, ende oft sij t' selve deden, soude al van onweerden wesen.

p284

173. Als d'onderwint onder de momboors, ofte[352] bij den testateur oft bij den rechter, niet en is verdeijlt, soo is elck van de selve momboors voor al, oft elck in solidum gehouden te verantwoorden van de selve momboordije, ende [de] t'achterheijt daervuijt spruijtende goet te doen, volgende het onderscheijt ende voorts [voet][353] hieronder verhaelt.

174. Dijes, soo sijn de weesen alsdan gehouden henne momboirs binnen dese stadt woonachtich gelijckelijck ende [een][354] voor al aen te spreken, ende tegens hen vonnisse te vercrijgen; ende soo verre ijmant van de mom-boors vuijt crachte van alsulcken vonnisse betaelt, heeft sijn verhael op sijnen medemomboor, soo verre d'oorsaeck vant gebreck hem mede geweten can worden.

175. Soo wanneer den[355] eenen momboor der weesen oft vermomboorde [persoonen][356] [de] goeden niet en heeft behandelt [gehandelt][357] oft hem die onderwonden, maer die bij sijnen medemomboor alleen laeten behandelen, ende dat die d'onderwint gehadt heeft ten tijde van de eijn-dinge van de momboordije machtich is om sijne t'achterheijt te betaelen, soo en is de gene, die d'onderwint niet en heeft gehadt, niet aensprekelijck noch gehouden voort gene den anderen heeft gedaen [ende behandicht][358].

176. Maer soo wanneer de weesen, hun vervolch gedaen hebbende tegens den momboor die d'onderwint gehadt heeft, metter daet niet en connen voldaen worden, ende dat nijet en blijckt dat den selven momboor ten .tijdinge [ten tijde][359] van de verlaetinge van de momboors [momboor-dije][360], ende[361] jaer ende dach daernaer middel ende macht heeft gehadt, om te connen betaelen, als boven, soo vermogen de weesen in subsidium hun verhael nemen tegens de andere momboors, ten waere dat bleke dat de selve medemomboors t' gebreck, daeromme den anderen momboor wordt aengesproken, niet en coste geweten wordden.

177. Als ten tijde van de verlatinge van de momboordije, den momboor, die d'onderwint heeft gehadt, geen middelen en heeft om te betaelen, oft

(1)

(3) Manuscrit de la Commission.

(4)

(5) Manuscrit de la Commission, mais lisez plutôt ende behandelt. Le mot ende ne se trouve pas dans le manuscrit de la Commission.

p286

metter wooninge van hier is vertrocken [getrocken][362], ende dat niet en blijckt, dat [het][363] gebreck de andere momboors, die geen onderwindt en hebben gehadt, nijet geweten en can worden, soo sijn de selve momboors oock gehouden, ende mogen daervoor int geheel ende [een][364] voor al aengesproken worden, sonder hen mette exceptie van ordre oft excussie te mogen behelpen.

178. Item, soo wanneer den momboor die d'onderwindt heeft gehadt, t'selve heeft gedaen bij laste oft procuratie van de andere momboors, soo sijn oock d'andere momboors, al en hebben sij geen onderwint gehadt, gehouden, ende mogen daervoor int geheel ende een voor al aengesproken worden, sonder hen mette exceptie van ordre ofte excussie te mogen behelpen, als voore.

179. Allen dwelck oock plaetse heeft, soo wanneer d'een ende d'ander momboor onderwint heeft gehadt, ende dat den eenen nochtans eenige saecken int besonder heeft gedaen sonder wille ende wete van den anderen, want en is den genen, die de selve saecke niet en heeft gedaen, daervore niet gehouden, dan in der maniere hiervore in den 124en ende andere navolgende articulen verhaelt.

180. Maer t'sij dat d'een ende d'ander onderwint heeft gehadt, oft den eenen alleene ten aensiene ende bij gedooge van [van den][365] anderen, soo is nochtans elck van hun een voor al gehouden vant gene dat d'een noch d'ander en heeft behandicht [behandelt], maer bij hun alleen [allen][366] gelijckelijck is versuijmpt, behoudelijck altijt den genen die voldaen heeft sijn verhael tegens sijnen medemomboor, als voore.

181. Als een momboor aen de weesen is [niet][367] betaelt, daerinne hij alleen niet gehouden en is, maer bij sijne medemomboors mede gedragen behoort te worden, heeft ter saecken van dijen sijn verhael op elck van de medemomboors voor hen aendeel; ende oft eenige insolvent waeren gewordden, moet het gebreck int gemeijn gedragen worden tusschen de momboors, die solvent gebleven sijn, ende sonder [dat][368] daertoe eenige opdracht oft cessie van de weesen van noode is.

482. Een momboor, die ter saecken van den ontfanck van sijn onderwint

p288

ten achterblijfft, is gehouden t'selve promptelijck te voldoen, sonder hem met eenige beneficie van cessie oft atterminatie te mogen behelpen.

183. Ende oft bevonden [wierde][369] dat de weesen oft vermomboorde persoonen den momboor selve schuldich bleven, moeten t'selve oock promptelijck opleggen ende betalen; ende ofter questie viele wie te voren oft ten achteren waere, souden alsdan onderlinge d'een d'ander versekerheijt moeten stellen, oft bij provisie hantvullinge doen, naer gelegentheijt van der saecke.

184. Int gene daerinne de momboors gehouden sijn, t'sij van claere pen-ningen, oft vant gene sij bij bedroge ofte grove onachtsaemheijt versuijmpt hebben, daervoore mogen henne erffgenaemen oock aengesproken worden; maer voor cleijne ende gemeijne versuijmenissen, en sijn d'erffgenaemen niet gehouden, ten waere de momboors daeraff proffijt hadden gehadt, oft dat sij binnen hun leven daervore rechtelijck waeren aengesproken.

185. Soo wanneer ijmant is gemaeckt oppermomboor van sijne [eijgene][370] oft andere kinderen, ende dat daer noch eenighe andere momboors sijn gestelt, soo wort den oppermomboor alleen verstaen te wesen toesiender op de momboors, ten eijnde sij hun bewint wel ende te rechte doen, ende hen als goede momboors dragen ende quijten, sonder hen [hem] anderssints de behandelinge van de goederen te derven onderwinden.

186. Welcken volgende en sijn alsulcke oppermomboors ter saecken vant onderwint ende behandelinge van de momboors niet gehouden te verant-woorden, ten ware dat op de momboors geen verhael en waere, ende dat sij gebreckelijck waeren geweest op d'onderwint van de momboors goede toe-sicht te nemen, ende daerinne gebreck vindende, de selve te doen affstellen, ende de weesen van andere bequame momboors te [doen][371] versien.

§ 6.

[372]Voochden ende toesienders van meerderjaerighe.

187. Jongers die onder [over] hun xxv jaeren out sijn, oft daer te voo-rens tot houwelijcken state sijn gecommen, ende nochtans nijet oft luttel[en][373] wijsen, maer blijven ofte schijnen te wesen doorslagers oft ver-

p290

stroijers van henne goeden, mogen, ten aengeven ende versueck van henne momboors. ofte naeste vrinden ende maegen, bij de weth versien worden van curateuren oft voochden, t'sij bij verleggen [t' verlengen][374] van den selven last van de momboors, ofte anderssints.

188. Desgelijcx, sotte, onnoosele, simpele ende andere persoonen, henne sinnen onmachtich sijnde, oft die stom, blint ofte geheel dooff sijn, al sijn sij gecommen tot henne xxv jaeren, blijven in momboordije ende wordden versien van curateuren oft voochden, als boven.

189. Item, wanneer meerdere van jaeren, simpele oft sotte menschen, oft andere [verleeffde][375] persoonen, oft cranck van sinnen, blinde, doove, stomme ende dijergelijcke, noodelijck behooren bij toesienders oft voochden geregeert te worden, d'welck staet ter kennisse van borgemeester ende schepenen, soo wordden de selve van henne naeste maegen, daertoe bequaem wesende, curateurs gegeven.

190. Item, als ijmant, oock meerder van jaeren wesende, de weth wort aengebrocht als van quaden ende soberen regimente, oft doorslager van sijne goeden, soo sijn borgemeester ende schepenen gewoon op sijn leven ende bedrijff ondersoeck te doene, soo andere vrinden ende naeste maeghen als anderssints kennisse hebben[376].

191. Ende soo verre sij bevinden alsulcken aengeven waerachtich te sijn, soo doen sij, bij openbaere affroepinge, verbieden eenenijgelijck, dat niemant voorts [voortaen][377] met sulckenen persoon en coopmanschappe, coope, noch en vercoope, noch oock hoogher en borge dan sesse grooten Brabants eens, ende [dat][378] soo wie anders dede, men daerop geen recht soude doen.

192. Waernaer wort alsulcken persoon versien van curateur, ofte eenen[379] toesiender, die t' bewind ende handelinge heeft van de goeden hem ende sijne huijsvrouwe toecommende, sonder dat de vrouwe haer des mans [haer des mach][380] onderwinden, ten ware sij met voorgaenden ondersoeck ende goetduncken van de vrinden daertoe bij de weth waere gemachticht, in welcken gevalle sij soude moghen onderwint hebben van de bladinge van de selve goederen.

p292

193. Die stadts kint gemaeckt, ende als doorslager ofte onnut verdoender van sijn goet ter puijen affgeroepen is, en mach geen contract aengaen oft maecken, dan ten bijsijne ofte overstaene van sijne curateurs oft voochden, ende alle contracten met sulcke doorslagers anders aengegaen, soo verre die schadelijck bevonden worden, sijn machteloos ende van onweerden, ende en mach niemant, vuijt crachte van dijen, oft anderssints, hen meer heijsschen dan sesse grooten Brabants, als voore.

194. Dwelck oock plaetse grijpt, alwaert dat alsulcke onnutte verdoenders oft doorslagers, ten tijde van de contracten hadden begonst hun beter te stellen, ende goet regiment hielden, ten waere dat sij totte handelinge ende bewint van de goeden wederomme waeren gemachticht bij de weth, met voorgaende ondersoeck op hennen beteren regimente van leven, van welcke hermachtinge oft rehabilitatie geen affroepinge en derff geschieden.

195. Nijettemin, als [alst] bij den hermachtichden oft gerehabiliteerden versocht wort, ismen gewoonelijck openbarelijck aff te roepen, dat borgemeester ende schepenen, naderhant onderricht wesende van den staet, goet leven ende regimente van alsulcken affgeroepen stadts kinde, den selven wederomme sijn toelatende de handelinge ende bewint van sijne goederen, ende dat hij vermach vrijelijck te verhandelen [handelen][381], coopmanschappen ende anderssints doen met sijne goeden, soo hem dat goetduncken sal, waeraff men eenijgelijck is waerschouwende.

196. Ende oft alsulcke verdoenders oft doorslagers hen wel eenichssints hadden gebetert, maer niet in sulcker manieren, datmen hun de vrije behandelinge van henne goeden soude behooren te betrouwen, soo souden borgemeester ende schepenen, bij voorgaende ondersoeck ende goetduncken van de naeste vrinden, hen, bij maniere van proeve, alleenelijck mogen toelaten d'onderwint ende ophave van de bladinge ende jaerelijcx innecommen van de selve goeden.

197. Maer alsulcke stadts kinderen en souden alsdan d'erffelijckheijt oft hooftpenningen[382] niet mogen crencken, noch eenighe vertieringe, belastinge oft andere schadelijcke contracten doen, ten waere sij daertoe bij de weth eijgentlijck waeren gemachticht, oft dat hen daernaer, mits henne voordere

p294

beteringe ende wijs regiment, volcommen macht ende rehabilitatie waere gegunt, als boven.

198. Soo wanneer persoonen merckelijcken tijt sijn geweest buijten slants, ende datmen niet en weet ofte sij doot oft levendich sijn, soo vermogen borgemeester ende schepenen, ten versuecke van de vrinden, onder [over][383] henne goeden alhier gelegen eenen toesiender qft curateur te stellen, die daervan d'onderwint ende regeringe heeft, ter tijt ende wijlen toe dat de selve affwesende persoonen wederom sijn gecommen, oft totter tijdinge, ofte vast vermoeden is van henne afflijvicheijt.

199. Alle curateurs ofte toesienders, soo van sotte, simpele, stomme, blinde, doove ende dijergelijcke onbequaeme persoonen, als van goeden van doorslagers, ofte affwesende persoonen, sijn gehouden, ten minsten binnen sesse weken naerdat sij totte curatele off toesicht sijn gecoren, staet ende inventaris te maecken ende te volmaecken van de goeden, die tot hender kennisse sijn gecommen.

200. Ende volgende den selven inventaris, sijn de curateurs oft toesien-ders van jaere tot jaere, oft ten minsten van[384] alle twee jaeren gehouden rekeninge ende bewijs te doene voor de weth. oft commissarissen daertoe gedeputeert, ende voorts alles te doene ende naer te commen, des hier boven is geseght ten aensien van de momboors, op verbeurte ende boete aldaer verhaelt.

201. De meesterssen van den bagijnhove zijn gehouden jaerelijcx voor borgemeester ende schepenen, als oppervoochden van den selven bagijnhove, rekeninge te doen vant bewint, regiment ende vuijtgeven van de infermerije oft sieckhuijs van den selven bagijnhove, volgende hen oudt gebruijck.

202. Item, de meesterssen mogen, soo verre alst noodt waere, met oorloff ende bewillinge van borgemeester ende schepenen, de goeden van den voorschreven bagijnhove vertieren oft veranderen, sonder daertoe eenich decreet van den geestelicken hove te derven hebben.

203. Van gelijcken wort gebruijckt aengaende Sinte-Elisabeths gasthuijs, daer, in plaetse van twee meesterssen, is de moeder van den selven gast-huijse.

p296

204. Worden oock Sinte-Juliaens gasthuijs, die siecke lieden, d'infer merije [385]ende de Blauwenbroeders alle jaeren, naert vernieuwen van de weth, versien elck van twee momboors oft toesienders, voor welcke die van den selven gasthuijse oock rekeninge doen.

205. Item, de vier dienende aelmoesseniers, die bij borgemeester ende schepenen worden gestelt, sijn gewoon tweemaels sjaers voor hun, als oppertoesienders over d'armen, van hennen ontfanck ende bewint rekeninge te doen, te weten, eens op Sinte-Jan-Baptisten dach, ende ten tweeden op Sinte-Barbaren dach.

206. Item, d'aelmoesseniers vermogen alle chijnsen, renten ende onrue-rende goeden van de camere van den Heijligen Geest oft godtshuijsen, gasthuijsen, arme vergaderingen ende dijergelicke, onder hen staende, die hun duncken nutter vercocht te sijn dan gehouden, naer hen goetduncken te vercoopen, te vertieren ende veranderen, ten hoochtsten ende besten datse connen oft mogen, mits t'selve borgemeesteren [borgemeester][386] ende schepenen, als vooren, aengevende.

207. Dijes sijn de aelmoesseniers gehouden, soo wanneer sij eenighe partijen van goeden oft renten hebben vercocht, de hooftpenningen daeraff commende wederom in [andere][387] erffelijcke goeden te bekeeren, oft in renten aen te leggen, t'sij alhier op de stadt, oft elders, daer borghe-meesteren ende schepenen goetduncken.

---

[1] Manuscrit de la Commission

[2] Manuscrit de la Commission

[3] Manuscrit de la Commission

[4] Manuscrit de la Commission

[5] Manuscrit de la Commission

[6] Manuscrit de la Commission

[7] Manuscrit de la Commission

[8] Manuscrit de la Commission

[9] Manuscrit de la Commission

[10] Manuscrit de la Commission

[11] Manuscrit de la Commission

[12] Manuscrit de la Commission

[13] Manuscrit de la Commission

[14] Manuscrit de la Commission

[15] Les mots mogen seggen ne sont pas dans le manuscrit de la Commission, ils sont inutiles et évidemment une distraction du copiste

[16] Manuscrit de la Commission

[17] Ceci manque dans le manuscrit de la Commission

[18] Manuscrit de la Commission

[19] Manuscrit de la Commission

[20] Manuscrit de la Commission

[21] Manuscrit de la Commission

[22] Ne se trouve pas dans le manuscrit de la Commission

[23] Manuscrit de la Commission

[24] Manuscrit de la Commission

[25] Manuscrit de la Commission

[26] Dans le manuscrit de la Commission il y a abusivement opleggen, qui ne pourrait signifier ici que «payer.»

[27] Ce mot n’est pas dans le manuscrit de la Commission.

[28] Dans le manuscrit de la Commission il y a ende, et.

[29] Manuscrit de la Commission

[30] Manuscrit de la Commission

[31] Manuscrit de la Commission

[32] Manuscrit de la Commission

[33] Manuscrit de la Commission

[34] Manuscrit de la Commission

[35] Manuscrit de la Commission

[36] Manuscrit de la Commission

[37] Manuscrit de la Commission

[38] Manuscrit de la Commission

[39] Manuscrit de la Commission

[40] Manuscrit de la Commission

[41] Manuscrit de la Commission

[42] Manuscrit de la Commission

[43] Manuscrit de la Commission

[44] Manuscrit de la Commission

[45] Manuscrit de la Commission

[46] Manuscrit de la Commission

[47] Manuscrit de la Commission

[48] Manuscrit de la Commission

[49] Manuscrit de la Commission

[50] Manuscrit de la Commission

[51] Manuscrit de la Commission

[52] Manuscrit de la Commission

[53] Manuscrit de la Commission

[54] Manuscrit de la Commission

[55] Manuscrit de la Commission

[56] Le manuscrit de la Commission porte seulement: een weduwe.

[57] Manuscrit de la Commission

[58] Ce mot n’est pas dans le manuscrit de la Commission.

[59] Manuscrit de la Commission

[60] Ce mot est de trop, et ne se lit pas d’ailleurs dans le manuscrit de la Commission.

[61] Manuscrit de la Commission

[62] Manuscrit de la Commission

[63] Manuscrit de la Commission

[64] Manuscrit de la Commission

[65] Manuscrit de la Commission

[66] Manuscrit de la Commission

[67] Manuscrit de la Commission

[68] Manuscrit de la Commission

[69] Manuscrit de la Commission

[70] Manuscrit de la Commission

[71] Manuscrit de la Commission

[72] Les mots ende der erffgenaemen ne sont pas dans le manuscrit de la Commission.

[73] Manuscrit de la Commission

[74] Manuscrit de la Commission

[75] Manuscrit de la Commission

[76] Manuscrit de la Commission

[77] Manuscrit de la Commission

[78] Le mot eersten n'est pas dans le manuscrit de la Commission, et il est de trop.

[79] Manuscrit de la Commission : van de versterffenisse, de la succession.

[80] Manuscrit de la Commission

[81] Manuscrit de la Commission

[82] Le mot voortaen, dorénavant, manque dans le manuscrit de la Commission.

[83] Manuscrit de la Commission

[84] Manuscrit de la Commission

[85] Manuscrit de la Commission

[86] Manuscrit de la Commission

[87] Manuscrit de la Commission

[88] Manuscrit de la Commission

[89] Le mot de n’est pas dans le manuscrit de la Commission

[90] Manuscrit de la Commission

[91] Manuscrit de la Commission

[92] Manuscrit de la Commission

[93] Manuscrit de la Commission

[94] Manuscrit de la Commission

[95] Le manuscrit de la Commission dit simplement mach genoempt staen.

[96] Le mot selven n’est pas dans le manuscrit de la Commission.

[97] Manuscrit de la Commission

[98] Manuscrit de la Commission

[99] Manuscrit de la Commission

[100] Manuscrit de la Commission

[101] Manuscrit de la Commission

[102] Manuscrit de la Commission

[103] Manuscrit de la Commission

[104] Manuscrit de la Commission

[105] Manuscrit de la Commission

[106] Manuscrit de la Commission

[107] Manuscrit de la Commission

[108] Manuscrit de la Commission

[109] Manuscrit de la Commission

[110] Manuscrit de la Commission

[111] Manuscrit de la Commission

[112] Manuscrit de la Commission

[113] Manuscrit de la Commission

[114] Manuscrit de la Commission

[115] Manuscrit de la Commission

[116] Manuscrit de la Commission

[117] Manuscrit de la Commission

[118] Manuscrit de la Commission

[119] Manuscrit de la Commission

[120] Manuscrit de la Commission

[121] Manuscrit de la Commission

[122] Eenen setel, un fauteuil; mais nou préférons lire, comme dans le manuscrit de la Commission, een hekel

[123] Manuscrit de la Commission

[124]