COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS[1]

DITES ANTIQUISSIMAE.

p92

[Brieven vanden Keyser aen den amptman, de burgermeesteren, scepenen ende raide der stadt van Antwerpen, aengaende doverbrenghen vanden costumen .]

BYDEN KEYSER.

Lieve ende beminde ! Hoe wel by onsen ordinantien, voertyden in onsen lande van Brabant gepubliceert, es onder dandere geseegt ende gestatueert geweest, dat die costuymen vanden voirscreven onsen lande zouden by gescrifte gestelt ende geredigeert, ende in elck quartier geaccordeert moeten wordden, om daer nae ons gepresenteert te wordden ende die te decreteren, zoe verstaen wy nochtans dat tot noch toe tselve nyet voldaen en es; waerom zoe eest dat wy (willende versien tot indempniteyt van onsen ondersaten, ende verhueden de processen die dagelycx rysen vuyt saken vander diversiteyt vanden voirscreven costumen) U ontbieden ende bevelen zeer expresselyck by desen, dat ghy binnen drye maenden naede receptie van desen (daer aff ghy den brengher der selver uwe recepisse by uwen clerck geteekent geven sult, om daer aff syne relatie onsen voirscreven raide over te leveren) overbringt oft zeyndt inden selven onsen raide die costumen van uwer banck, die ghy pretendeert tot noch toe onderhouden te hebbene, zoe wel in materie van jurisdictien, successien, zoe wel van leenen als van erfgoeden, contracten van huwelycken, testamenten, duwairen, donatien, ende andere contracten inter vivos, naederscape, preferentien, als in materie criminelle ende andere diergelycke, daer inne ghy pretendeert eenige cos

p94

tume vander plaetsen te zyne, om, tselve geschiet, daer inne voirts gedaen ende geprocedeert te wordden zoe wy tselve den voirscreven van onsen raede (by anderen onsen beslotene brieven) bevolen ende geordineert hebben. Ende des en zyt in egeene gebreke, want onse geliefte zulcx es. Lieve ende beminde, onse heere God sy met U!

Gescreven in onser stadt van Bruessele, den xxiiijen dach van meerte anno xvc xlv, nae costume ons hoefs (1546, n. s.).

Ende aldus onderteeckent J. DE FACUWEZ.

Ende noch stont opten rugge der selver brieven gescreven aldus: Onsen lieven ende beminden amptman, burgermeesteren, scepenen ende raide onser stadt van Antwerpen.

Ende noch stont daer by gescreven metter handt van meester Jan van Halle, secretaris: Recepta die xija aprilis anno xv° vivenveertich [1546].

BYDEN KEYSER.

Lieve ende beminde! Hoe wel wy by anderen onsen beslotenen brieven in date den xxiiijen dach van meerte lestleden, ende midts den redenen daer inne begrepen, U hadden bevolen ende geordineert gehadt dat ghy binnen eenen zekeren daghe U daer inne geprefigeert, ende nu langhe overstreken, soudt in onsen raide van Brabant overbrenghen oft seynden die costumen van uwer banck, die ghy pretendeert onderhouden te hebbene, soe wel in materie van jurisdictien, successien ende anderen dair inne nairdere vercleert, daer ghy pretendeert eenige costumen vander plaetsen te zyne, zoe en hebt ghy nochtans onsen voirscreven bevelen nyet geobedieert; des wy egheen redenen en hebben uwer te vreden te syne : scryven daer om aen U ander-

p96

werf, ordineren U ende bevelen seer ernstelyck by desen, dat ghy U van stonden ane navolgende onsen voirgaende brieven reguleert, ende soe vele doet dat de selve ten lanxsten binnen twee maenden naestcomende (ende ten date vander presentien [presentatien] van desen, daer af ghy den executeurs uwe recepisse sult gheven, innegaende) moeghen volcomelick ende metter daet geobedieert wesen, ende by uwen vorderen vertrecke wy nyet geoirsaect en syn andere rigoreuse provisie teghen U lieden te decerneren. Ende des nyet en laet, want ons alzoe gelieft. Lieve ende beminde, onse heere God sy met U !

Gescreven in onser stadt van Bruessele, den xxiiijen dach van novembri anno xvc xlvj.

Ende aldus onderteeckent D. FACUWEZ.

Ende opten rugge gescreven aldus: Onsen lieven ende beminden amptman, burgermeesteren, scepenen ende raide onser stadt van Antwerpen.

Ende noch opten rugghe gescreven aldus: Recepta xa decembris anno xlvj. Aengaende doverbrenghen van den costumen.

BYDEN KEYSER.

Lieve ende beminde! Hoe wel wy by twee anderen onsen voirgaende beslotenen brieven U hebben geordineert ende bevolen gehadt, dat ghy (binnen den tyde daer inne geprefigeert) soudt onsen zeer lieven ende getrouwen cancelliere van Brabant hebben overgesonden gehadt die usantien ende costumen van onser stadt van Antwerpen. zoe en hebt ghy nochtans tselve tot noch toe nyet gedaen gehadt; waerom soe scryven wy noch eens aen U, ordineren ende bevelen U dat gy (van stonden ane ende sonder meer vertreck ende dilay) de voirscreven gewoenten ende costumen onsen

p98

voirscreven cancellier ovrseyndt, navolgende den bevelen, ende ten eynde in onse voirscreven voirgaende besloten brieven begrepen. Ende des nyet en laet, op dat ons van egheene noode en sy hier inne voordere te versiene, want onse beliefte zulck is. Lieve ende beminde, onsen Heere God zy met U!

Gescreven in onser stadt van Bruessele, opten tweesten dach van januario anno XVc sevenenveertich, nae costume ons hoefs (1548, n. s.).

Ende onder-teeckent D. FACUWEZ.

Ende noch stont opten rugghe der selver brieven gescreven aldus: Onsen lieven ende beminden den wethouderen onser stadt van Antwerpen.

p100

TEXTE

COSTUMEN DER STADT ANTWERPEN,

GESEGT ANTIQUISSIMAE.

Dit zyn de rechten, previlegien, costumen, usancien ende oude hercomenen der stadt van Antwerpen (altyt geuseert hebbende geweest) ende die voir der selver stadt recht gehouden worden.

TITEL I.

JURISDICTIE ENDE ADMINISTRATIE VAN JUSTICIEN TER HOOGHER VIERSCHAREN ENDE INT CRIEM.

I. Inden yersten, de schoutet der stadt van Antwerpen, oft syn stadthou-dere, metten scepenen, moeten alle weken des vridaechs compareren inde Borcht inder hoogher vierscharen ons genadichs heeren, ende bannen aldaer openbaerlick vierschare, om eenen yegelycken (des begeerende) recht ende justicie aldaer gedaen te wordene zoe nae der selver hoogher vierscharen rechte behoort; dies moet een gesworen sergeant oft colffdragere altyt (alsmen vierschare houden sal) yerst ende alvoeren (eermen de vierschare bannen mach) ommegedraghen hebben den horen, ende alomme aende

p102

poerten ende cruysstraten vander Borcht geblasen ende gecundicht hebben openbaerlick eenen yegelycken datmen vierschare houden sal, op dat een yegelyek (diet belieft) aldaer mach comen ende aenhooren het recht ende justicie diemen aldaer doende is, ende op dat nyemant geseggen en can, dat eenighe simulatie inde administratie vander vierscharen rechte soude cunnen oft moeghen gebeuren.

2. Item, alle den poerteren vander stadt, synde aengetast ende gevanghen (soe wel byden schoutet als byden amptman oft partie, int criem oft int civile), dien gevanghenen moet de heere oft partie tichte ende aensprake doen binnen den derden daghe nae syne apprehensie, oft anders moet de gevangenen gewesen wordden costeloos, ontslagen ende vry ende quyt vanden hachten, van wat delicte dat hy oick is geaccuseert; ende nae dat die gevanghene alsoe gewesen is ontslaghen vander apprehensien syns persoons, heeft de selve gevangene daer nae tydt ende veylicheyt den tydt van xxiiij uren, sonder dat hem de schoutet oft partie (binnen dien tyde) inder stadt oft vryheyt der selver meer moeghen aentasten, apprehenderen of vanghen; maer als de gevangenen, by zynen eyghenen consente, den heere oft partie heeft onverlet geset voer scepenen vander stadt tot op eenen anderen zekeren gelegenen dach (by hem den heere oft partie geaccordeert), in dien gevalle en loopt den heere oft partie gheenen tyt, oft en derff [men] den gevangenen nyet eer aenspreken dan tot suleken daghe als hy den heere oft partie heeft onverlet gestelt ende dach gegunt; ende men moet teghen eenen gevangenen porteren (des begheerende) recht doen voordane altyt van derden daghe te derden daghe, ten eynde toe van der saken, ten waere den scepenen anderssins (midts redenen) beliefde te ordinerenen.

3. Item, alle andere gevangenen (egheen poerters zynde) moet men oick betichten, als voere, binnen den derden daghe; maer daer nae mach men voirts tegen hen procederen van acht daghen tot acht daghen, ten waere dat de heere oft partie ende de gevangenen selve corteren oft langheren dach malcanderen accordeerden, oft dat byde scepenen anderssins inder hooger vierscharen ware gewesen geweest.

4. Item, soe wanneer dat de heere criminelick, oft partie (om oirvrede, oft andere dyergelycke actien) yemande ter vierscharen heeft aengesproken, in dien daenleggere versuympt (telcken daghe dienende) synen partie dach te doen bescheydene, oft dat hy eenighen dach van rechte laet overgaen

p104

sonder te comparerene ende zyn acte van dien daghe te doene ende volbrengene, oft den gevangenen ten competenten daghe (ende duerende der gebannender vierscharen) versuympt te rechte te brenghene oft doen brengene, in allen dien gevallen soe vervalt de heere, oft partie agente, van synder geintendeerder actien, ende moet de verweerdere oft gevangene (midts der omissien ende negligentien des agents) alsdan quyte ende geabsolveert gewesen wordden vanden eyssche (by partie) themwaerts gedaen, ende vander hachten teghen den heere.

5. Item, soe wanneer yemant hem bevindt geinfameert te syne van eeni-ghen delicte oft mesuse, die mach comen voir schoutet, burgermeesteren ende scepenen inder gebannender hoogher vierscharen sittende te rechte, ende presenteren hem in synen eyghenen persoone aldaer te rechte, teghen den heere, teghen partie, ende teghen alle de ghene die hem ter saken van dien delicte eenigssins souden willen tyden oft aenspreken; ende ingevalle hy (drije vridaghen lanck continuelick) telcken in gebannender vierscharen hem selven in persoone aldaer presenteert te rechte, ende doet voortroepen eenwerff, anderwerff, derdenwerff ende vierdewerff over recht, alle de gene die hem ter saken van dien delicte eenichsins souden willen inculperen, in dien dat hy alle de voirschreven drie daghen van rechte inder gebannender vierscharen aldaer blyft, altyt ten eynde toe ende zoe langhe tot dat de vierschare gedaen es, ende de schoutet, burgermeesteren ende scepenen op gestaen ende ewech gegaen syn (soe verre binnen dien drie vridaghen oft gebannender vierscharen nyemant en compt die den selven purgant eenighe tichte doet, oft van dien delicte en impeteert), soe wordt de selve purgant vanden selven delicte gehouden innocent, ende gewesen daer aff vry ende ongelast, ende wordt den heere ende eenen yegelycken geimponeert teghen dien purgant (dien delicte oft mesuse aengaende) een eeuwich geswych; alsoe dat daer nae nyemant gequalificeert en is den voirgenoempden gepurgeerden (ter saken van dien delicte) meer aen te sprekene oft te moeghen inculperene; maer, soe verre alst den heere oft partie belieft, moeghen den purgant (binnen den voirschreven drie genechten oft daghen van purgien, inder vierscharen oft daer buyten) apprehenderen, ende hem alsulcke tichte ende aensprake doen zoe hen belieft; daer op de selve purgant wordt gehoort, ende doetmen alsdan partien injudicio contradictorio recht, soedat nae gelegentheyt der saken bevonden wordt behoorende.

p106

6. Item, de schoutet oft amptman vander stadt van Antwerpen, noch andere officieren (dragende officie van sprincen weghen) en moeghen egheen scepenen syn zoe verre als sy heure schoutetscap, ammandie oft dofficie van sprincen weghen bedienende oft houdende syn; ende de officieren van sprincen weghen moeten heure officien selve in persoone bedienen; ende en mach de schoutet, onderschoutet, amptman (noch officier van sprincen weghen alhier dienende) egheenen substituyt in syne stede stellen noch committeren ; nyet te min, soe wanneer de schoutet ende syn onderschoutet (beyde) sieck, oft om de affairen van heuren officien nootsakelyck absent syn, alsdan mach een vanden gezworenen colffdragers oft dieneeren (Brabanderen synde) heure officie ende dienst (duerende heurder absentien) bedienen, ende trecht vander vierscharen bewaren, publicatien ende andersins doen, als oft eenich van hen beyden present waere; insgelycx, in absentien van den amptman, mach eenich vanden scepenen, inder bancken, inder rollen (ende elders daert van noode is) syn officie bewaren ende bedienen als oft damptman selve present waere; welcke acten ende actitaten, alsoe, byden dieneeren ende gezworen colffdrageren (in stede van den schoutet) oft by eenich vanden scepenen (in stede vanden amptman) gedaen, zyn ende blyven in sulcken weerden ende valeure als oft die ter manissen vanden schoutet oft amptman respective alsoe in persoone gedaen waeren.

7. Item, de schoutet van Antwerpen mach teghen den gevangenen syne conclusie deylen, ende concluderen capitalick, oft tot eenighe mulckten, punicien oft correctien, nae gelegentheyt der saken, ende de wethouderen doen recht op al, by ordere, het sy tot verbeurte van synen live (in dien genoch van synen delicten gebleken is), oft anderssins tot bannissemente, peregrimatien ende gelycke correctien, zoe sy (nae gelegentheyt der saken) in goederjustitien bevinden behoorende.

8. Item, ieder [inder] hooger vierscharen ons genadichs heeren tAntwerpen, in criminelle saken, en machmen egheenen thoon leyden by 'certificatien, oft andere dier gelycke scriftelycke productien doen; maer alle de getuyghen die de heere oft partie (int criem, oft partie in materie van oirvrede oft dier gelycke saken criminelle) teghen eenigen gevangenen produceren wille, alle die getuyghen moeten in persoone compareren, met blyckenden aenschyn, inder voirschreven gebannender vierscharen, ende doen aldaer

p108

(in presentien van den gevangenen ende tsynen aenhoorenen) den behoor-lycken eedt van de waerheyt te seggene opte feyten daer men hem op sal interrogeren ende die by den heere oft partie geposeert syn, ten waere dat de gevangene anderssins daer inne consenteerde, oft dat de scepenen anderssins, mids redenen, gewesen hadden.

9. Item, men en mach egheen vierschare bannen oft houden ten sy dat aldaer present syn den meesten van den scepenen, te wetene, ten minsten, de burgermeester ende tot hem noch seven scepenen; oft en is de burgermeester in persoone nyet present, maer alleene syn stadthoudere, dan moeten daer syn ten minsten negen scepenen eermen vierschare houden oft bannen mach, ende dat zoe wel op extraordinarise daghen van rechte als op -te ordinarise genechten; ende wanneer trechtdach is (oft datmen vierschare schuldich is te houdene), (soe verre daer nyet scepenen genoch en syn om die viersehare te bannene ende te makene, soe maent de schoutet (oft een dieneere in synder absentien, als voere) den scepenen (die aldaer ten minsten twee int getale present moeten sitten inder vierscharen, ten behoorlycken tyde ende ure) : oft den dach zoe verre gegaen is dat hy vierschare bannen ende maken mach van weghen ons genadichs heeren als hertoghe van Brabant, om eenen yeghelycken recht ende justicie te doene zoe als dat behoort naeder selver hoogher vierscharen rechte; daer op de twee oft meer scepenen (aldaer in cleynen getale wesende) seggen ende vercleeren (mids dat sy soe cleyn syn int getale) datse egheene volle vierschare gemaken oft vonnisse tsynder maninghen gegeven oft gewysen en cunnen, dat sy tselve vonnisse (hen alsdoen gemaent) vorsten ende houden in advise totten naesten (oft teenen anderen) dingdaghe, ende soe langhe worden partien (ende alle saken alsdan dienende) vuytgestelt ende totter naester vierscharen gecontinueert onverlet ende sonder prejudicie van yemants rechte; maer al eest datmen (mids den cleynen getale van den scepenen) egheene volle vierschare gehouden oft gebannen en can, dien nyet tegenstaende moeten alle gevangene(ende partien int criem procederende, ende wyens dach van rechte alsdan dienende is) aldaer present syn ende compareren als oft men volle vierschare hielde ende gebannen hadde, opte verbeurte van alle heuren rechte ende actien der agenten, gelyck hyer voere inden iiijen articule verhaelt staet.

10. Item, soe wanneer dat de schoutet, den burgermeester oft eenich van den anderen scepenen eenich vonnisse inder vierscharen heeft gemaent

p110

(ende vander officien oft van partien weghen recht begheert ende geeyscht is), zoe verre de scepenen der saken nyet wel wys en syn, maer naerder begheeren hen daer op te beradenne ende te lettene, alsdan mach de ghene (dien dat vonnisse gemaent is) tselve vonnisse vorsten ende houden in advise tot op eenen anderen termyn oft vierschardach, naede ordonnantien vanden scepenen; ende ten daghe dienende als tselve vonnisse gevorst is geweest, maent ende eysscht de schoutet den burgermeester oft scepen (dien dat dat vonnisse is gemaent) anderwerff vonnisse ende recht daer op' gedaen ende gevuyt te wordene; ende in dien dat de scepenen der saken alsdan noch nyet wys en syn, soe mach de gemaende scepen dat vonnisse anderwerff vorsten ende in advise houden tot op eenen anderen vierschaerdach, ter ordonnantien vanden scepenen; maer ten selven derden gevorsten daghe (daer op de sake vuytgestelt heeft geweest), zoe verre de burgermeester oft scepen present is dien dat vonnisse is gemaent geweest, alsdan moetmen tvonnisse daer aff wysen ende vuyten ende pronuncieren, sonder tselve langher oft meer te moeghen vorsten oft houden in advise, het zy diffinitive oft interlocutorie, naede exigentie oft dispositie vander saken.

11. Item, de schoutet van Antwerpen oft eenich anderen officier en moeghen eenen portere van Antwerpen (het sy buyten oft binnen poortere) gheenssins ter bancken oft scerper examinatien leggen oft brenghen, de selve poertere en sy eerst ende al voeren (byden gemeynen Breeden Raide van der stadt) wettelyck ontportert, ende daer nae met scepenen vonnisse inder hoogher gebannender vierscharen gewesen ter banck geleegt te moegen wordene.

12. Item, de schoutet noch eenich anderen officier en mach nyemande pynen oft ter bancken brenghen (al en is hy gheen poertere vander stadt) sonder wille, wete oft consent vanden burgermeester ende scepenen vander stadt van Antwerpen, de welcke (eer sy tselve den schoutet moeghen consenteren) hen moeten informeren vanden feyten, delicten ende mesusen die de geaccuseerde soude moeghen hebben gedaen ende geperpetreert; ende zoe verre sy sufficienten indictien [indicien] ende suspicien teghen den geaccuseerden bevinden, soe willecoren ende accorderen de wethouderen den schoutet, oft officier, alsdan, dat hy dien delinquante mach pinighen ende brenghen ter scerper examinatien ende ter banck leggen; ende wordt tselve consent gehouden als oft dat met vonnisse van scepenen alsoe gewesen waere.

p112

13. Item, al eest dat eenich persoon (poerter zynde, oft andere) gewesen is ter banck oft torturen, oft dat de schoutet, oft eenich ander officier, vanden wethouderen, als boven, eenich consent heeft geobtineert om eenigen misdadighen te moeghen pinigen, dien vonnisse oft consente nyet tegen-staende en mach de officier oft schoutet dien delinquant nyet pinighen oft eenichsins torqueren (in gheenre manieren) dan ter presentien vanden wethouderen, emmers ten minsten van twee scepenen daer toe geordineert ende byder weth gecommitteert; ende de officier oft schoutet en mach dien delinquant nyet anders (oft oick langher) pynen, dan den wethouderen oft scepenen (daer present synde) en belieft.

14. Item, de confessien ende bekentenissen die eenich misdadighe gedaen heeft inder torturen (oft daer buyten, inder gevangenissen), soe verre hy die doet (in stricter hachten zynde oft elders binnen den Steene) al eest oick in presentien van scepenen, alle die confessien by hem alsoe gedaen en cunnen oft en moeghen hem nyet zyn preiudiciabel, ten sy dat hy comparere voer scepenen vander stadt buyten den Steen oft buyten der gevangenisse, ende oick buyten der Borcht aldaer, ende doe die confessien voer scepenen onder den blauwen hemel ende buyten alle hachten ende banden van ysere, opter Borcht bruggen; maer die confessien ende verlyden (die de misdadighe aldaer buyten opte brugge alsoe doet voer scepenen), worden geacht ende gehouden voer warachtich ende als volcomelick gethoont, ende doetmen daer vuyte recht ende justicie nae gelegentheyt der saken; vuytgenomen in crieme van heresien, van geledeerder Majesteyt, van crimine pessimo ende dier gelycke, de welcke (bekend synde inder gevangenissen voer scepenen) gehouden worden voer bekent, als oft se opte brugge buyten gedaen waren.

15. Item, als yemant gevanghen wordt van saken den lyve aengaende, zoe is dofficier oft schoutet sculdich (by den clerck vanden bloede oft anderen wettighen persoon) te doen maken inventaris ende bescriven al tgene dat de selve gevangene over ende by hem heeft, oft dat by hem wordt bevonden.

p114

16. Item, als de schoutet yemande vangt (die dlyff verbeurt heeft ende ter justicien met rechte ende vonnisse gebrocht wordt) daer eenich gelt over bevonden is oft bevonden wordt (het sy gout oft silver, dwelck men nyet en weet wyen dat dat toebehoort anders dan den selven delinquant, in dien gevalle volcht ende blyft dat gouden gelt den schoutet, ende het silveren gelt den dieneers ene den ghenen die den selven gevangenen hebben geap-prehendeert ende inder gevangenissen gebrocht; zoe verre nochtans de selve misdadighe andere goeden genoch achterlaet om syn schulden (in dien hy eenighe heeft) mede te betaelene; maer in dien die' misdadighe egheene andere goeden genoch en heeft om alle syne duechdelycke schulden mede te voldoene, soe moeten de erediteuren worden geprefereert voerden schoutet ende oick voer de dieneers oft apprehenseurs vanden selven misdadighen.

17. Item, de schoutet, oft amptman (noch oick eenich officier) en moeghen eenen portere van Antwerpen, noch oick eenighen ingesetene vander stadt (fixe domicille met synder familien jaer- vuyte jaer inne in ende binnen der selver stadt oft vriheyt houdende, ende over jaer ende dach gehouden heb-bende) voer criminelle oft civile saken, binnen zynen huyse nyet vanghen, oft buyten huyse halen ende opten Steen leyden, ten sy dat tselve geschiede by expressen voirgaenden oirlove ende consente van borgermeesteren ende scepenen vander stadt, de welcke (yerst ende al voeren eer sy sulcken consent den heere oft officier moeghen, gheven) hen moeten informeren vanden state ende gelegentheyt der saken oft misdaet desselfs poerters oft ingesetenen; ende in dien sy bevinden dat de sake oft delict groot oft zwaer genoch is (om eenen poertere oft sulcken ingesetenen binnen zynen huyse te vanghene oft daer vuyte te halene) alsdan consenteren de wethouderen dat de heeren [heere?] oft officieren die persoonen alsdan binnen heuren huyse moeghen vanghen ende daer vuyte halen ende opten Steen oft gevangenisse leggen, maer nyet eer.

18. Item, de heere oft officier en mach eenen portere ende ingesetene (gevanghen wesende) inde diefputten oft opten Steen beneden nyet setten, doen, noch laten setten, maer moet de selve gevangene laten setten opte poerters camere metten anderen gevangenen, soe verre zy machtich genoch syn den cost aldaer te doene ende te betalene, navolgende trecht vanden Steene; ende in dien sy nyet mechtich genoch en syn heuren cost te betae-

p116

lene (oft vrinden oft maghen en hebben die den selven cost voer hen betaelen willen, oft borghe daer voere blyven), alsdan moet de officier die porteren ende ingesetenen setten, boven der eerden, opden gemeynen Steen, ter aelmoesen, sonder de selve in eenigher manieren beneden ende onder der eerden te moeghen stellene; ten waere dat de selve porter oft ingesetene eenighen oploop, rumoer. fortse oft rebellie (opten Steen ende binnen den gevangenissen) aenden steenweerdere, buyten oft binnen sluy-ters, oft aen yemande anders vanden huysgesin oft familie vanden Steene, oft aen dandere gevangene (aldaer mede gevangen zynde) dede, oft andere merckelycke ende onbehoirlycke insolentien bedreve: in welcken gevalle de officier dien gevangenen wel zoude moeghen beneden doen setten; altyt nochtans by advise vanden burgermeesteren ende scepenen, die hen daer op yerst moeten informeren; ende dat alleene nae dat de voirschreven wet-houderen daer toe consent ende believen gedraghen hebben, maer nyet eer, ende dat oick nyet langhere dan den selven wethouderen (nae gelegentheyt der saken) goet en dunckt.

19. Item, als de schoutet, amptman, oft andere officier eenighen portere oft ingesetene (fixe domicille als voere houdende binnen der stadt oft vriheyt) alsoe by consente als voere gevanghen ende opten Steen geleydt heeft, alsdan is die officier schuldich alle desselfs gevangene goeden, brieven, boeeken, stucken ende huysraet, binnen zynen huyse wesende, rechtelick te inventarierene, in presentien van twee scepenen, by eenen gezworen secretaris, oft den clerck van den bloede, oft clerck van den amptman; ende dien inventaris gemaect zynde, moeghen de huysvrouwen (oft andere vrienden, maghen, oft medegesellen in societeyte van den selven gevangenen) die inventarieerde goeden verborghen, mids sufficiente cautie daer voere stellende; ende die cautie gestelt synde, moet de heere oft officier, midsgaders heure dieneers, cnuvers ende andere bewaerders vuyt desselfs gevangenen huyse gaen, ende bliven daer vuyte ten eynde toe vander saken.

20. Item, men en mach nyemande voer eenighe civile boeten, brueckennoch mesusen (daer lyff noch let oft oirvrede aen en hangt, ende daer aff

p118

gheen andere expresse voirgaende statuyten oft ordinancien en syn) noch oick voer eenighe schat schulden in persoone vanghen, noch in stricter hachten oft gevangenisse houden, doen vanghen oft houden, die borghe sufficiente gestellen can den heere ende partie (hem willende apprehenderen oft doen vanghen) te rechte te staene, ende tgewysde, dat alhier gewesen sal moeghen wordden, te voldoene.

21. Item, zoe wanneer yemant by nachte (ende alst meer nacht dan dach is) eenighen dief oft dieffeggen bevindt binnen synen huyse oft limiten van synder habitacien, al waert zoe dat hy (om syn lyff ende goet te bewarene ende defenderene) dien dief oft diefegge binnen zynen huyse oft districte zynder wooningen doot sloeghe, oft alsoe sloeghe ende quetstede dat hy oft sy daer aff storven, die persoon is daer aff ongelast aen heere ende partie, ten waere dat genoechsame bleke, dat de selve poertere oft ingesetene (wetende den dieff binnen synen huyse te syne) tyts ende moeyten genoch hadde gehadt ende sterck genoech hadde geweest, hem selven, syne huysgesin ende familie, midsgaders syn gelt ende goet, te bewarene ende defenderene, ende daer en boven den selven dieff oft dieven te cunnen houdene ende apprehenderene, om den officiere ter correctien over te leverene; in welcken gevalle soude die persoon (den selven dieff oft dieven alsoe vuyt furien ende haesticheden doot geslagen hebbende) tselve aen den heere moeten beteren civilick alleene, ter arbitragien vanden wethouderen vander stadt; maer vander partie blyft hy altyt ongehouden ende ongelast.

22. Item, zoe wye syn gelt oft goet (dat hem gestolen ende afhendich gemaect is) bevindt binnen der stadt ende vriheyt van Antwerpen, mach dat ter stont byden officiere doen commeren ende arresteren ende in hant doen bliven; ende in dien hy bewysen can, dat tselve goet hem selven ende nyemant anders toebehoirt, oft is hy een man oft vrouwe van eeren (staende te goeden name ende fame), dat hy derre zweeren lyflick aenden heylighen dat tselve gestolen goet hem tegen synen danck afhendich is gemaect, ende dathet syn eyghen gelt ende goet is, oft dathet hem selven onvercocht ende onverloeft toebehoirt; in dien gevalle moet dat goet hem volghen ende gerestitueert worden los ende vry, sonder yet daer voere te derven betaelende [betaelene], nyet tegenstaende dathet ergens op eenighe vrye merct, by eenen oudencleercoopere oft openbaerlick gecocht waere, oft by den schoutet oft officiere van sheeren weghen aenveerdt.

p120

23. Item, zoe [wye] eenighen dieff oft diefegge bevindt metten goede oft gelde dat hy hem gestolen, afgesneden oft ontdraghen heeft (tot wat plaetsen dat het sy), die mach dien dieff dat goet (hem affhendich gemaect synde) fortselinghe ende met gewelde wel weder afnemen ende aenveerden; ende in dien die dieff oft dieffegge dat gestolen goet van hem worpt ende gaet loopen, zoe mach de ghene dien dat goet toebehoort, tselve wel aenveerden sonder misdoen aenden heere, ende sonder tselve goet in handen vanden officier te derven brengene oft leveren; maer die persoon, die eenighen dieff oft diefegge syn goet alsoe heeft weder afgenomen, moet den officier (binnen den xxiiij uren, oft eer in dien hy can) de wete daer aff doen : waer, ende wanneer, ende van wat dieff hy syn gestolen goet alsoe heeft gerecupereert, zoe verre hy dien dieff oft diefegge kent oft weet te noemene, ende oick wat oft hoedanigen gestolen gelt oft goeden dat het geweest zyn, op dat de officier dien dief vervolghen, ende corrigeren mach soe nae recht behoirt.

24. Item, yemant die gequest oft gewondt is in een geselscap, die mach eenen vanden geselscape (die mede twistich, strytgier ende in velde endeveerden mede geweest is) vuytkiesen ende convenieren, den ghenen diet hem belieft; welcke alsoe geconvenieerde moet den gequetsten beternisse ende reparatie doen voer al tgeselscap vanden strytgierighen, behoudelick hem syn verhael op syn medegesellen; maer in dien yemant mede in sulck geselscap geweest waere (die nyet twistich oft strytbaer mede en hadde geweest) die is ende blyft van dien gevechte geheel vry ende ongehouden.

25. Item, wanneer eenich sone oft kint (wesende alnoch inde plicht oft

p122

bedwanck van synen ouders, het sy van vader oft moeder) yemande quetst oft yet misdoet, daer aff ende van dier misdaet bliven de ouders (vader ende moeder) ongehouden ende ongelast, ten waere dat het bleke dat de selve misdaet geschiet waere by rade ende ontheete van eenich van zynen ouders; in welcken gevalle souden die ouders voer de selve misdaet civilick moeghen worden geexecuteert.

26. Item, soe wanneer eenich kint perpetreert eenighe misdaet (soe verre de vader van dien kinde tselve weet, oft als hy de wete daer aff heeft gehadt) ingevalle hy daer nae synen sone oft kint met synen wille ende dancke wederom nempt ende herbercht in syn huys, in dien, gevalle mach de vader geconvenieert worden voer de selve misdaet van synen sone oft kinde, ende moet de vader dat alsdan beteren (alleene civilick) gelyck de misdadere; dies moeten des soens oft delinquants goeden yerst geexecuteert worden voer des vaders, zoe verre die strecken.

27. Item, wanneer eenich gevecht oft delict is gebeurt (het sy dootslach oft anderssins) daer meer persoonen in strytgierich geweest hebben, ende deen van hen maect peys oft soen metten gequetsten oft moetsoendere, in dien soen oft peys worden begrepen alle de ghene die mede strytbaer hebben geweest; want soen ende peys vanden eenen is alhier peys ende soen voer alle de andere.

28. Item, alle de ghene die in een gevechte in velde oft veerde ende mede strytgier zyn, daer yemant gequetst wordt oft doot blyft, die worden al tsamen (ende elck bezundere) gehouden als principale.

29. Item, de outste sone is moetsoendere vanden vader alleene, ende de soenpenningen behoiren den outsten sone alleene toe; alsser egheen sonen vanden dooden en syn, alsdan is de outste brueder vanden afflivighen alleene de moetsoendere; ende als de doode egheenen brueder en heeft, alsdan is de vader vanden dooden de moetsoendere; ende wanneer de doode egheenen sone, brueder, noch vader levende en heeft, dan is moetsoendere de manspersoon (het sy jonck oft oudt) die hem aldernaest bestaet van bloets weghen van zynder vaderlycker syden; ende die moetsoendere heeft de soenpenninghen altyt alleene.

p124

30. Item, een moetsoendere en is nyet gehouden metten soenpenningen de sculden vanden dooden te betaelene, dan alleene dmeestergelt vanden cyrurgyn ende medecyn; ten waere dat hy hem andersins droeghe als erfge-name vanden dooden.

31. Item, wanneer vrienden ende maghen, ende oick momboren van eenen moetsoendere (die onder zyn jaeren is) den soen maken, dien soen mach de moetsoendere (als hy meerder van jaeren is) van weerden houden believet hem, oft mach den selven soene refuseren ende brecken [breken], duncket hem goet; des moet hy alsdan de betaelde soenpenningen weder-keeren, metten verloope; ende dat doende, staet hy op zyn geheel, als oft dien soene nyet gemaect en hadde geweest; maer wanneer dat de momboren van eenighen onmondighen oft onbeiaerden moetsoendere peys ende soene maken by decrete vanden burgermeesteren ende scepenen vander stadt, dien soen en mach de moetsoendere (meerdere van jaeren geworden zynde) nyet retracteren noch breken.

32. Item, een dieff verdient de galghe, ten waere dat de burgermeesteren ende scepenen bevonden dat (mids der cleynicheyt vander diefften) hy met minder correctie behoirde te gestane; maer knapen oft maerten die stelen in thuys daer sy woonen, ende heuren meester, vrouwe oft huysgesin yet ontdraghen, ende oick gasten die heuren weerdt oft weerdinne stelen, oft yet ontdraghen vuyten huyse daer sy hebben gelogeert geweest (zoe verre de selve diefte excedeert thien scellingen zwertte, werdich synde oft makende ontrent xiiij stuvers), die boden oft gasten verdienen die galghe.

33. Item, zoe wanneer eenighen dootslach gebeurt is, alle de ghene die daer mede strytgierich ende in velde [ende] in veerden geweest hebben, verbeuren hen lyff ende goet aenden heere, ten waere dat bleke dathet in nootweren ende defensien van heuren live geschiet waere; in welcken gevalle syn ende bliven sy daer aff ongehouden.

34. Item, zoe wanneer eenighe fortse, gewelt, dootslach oft andere delict geperpetreert wordt, ende men nyet en weet wye dat de ghene syn die tselve gedaen hebben (het zy een oft meer), alsdan roeptmen voirts alle de ghene die tselve gedaen, doen doen, oft helpen doen hebben, dat sy hen daer aff comen verantworden voer schoutet, burgermeesteren ende scepenen vander stadt; daer toe datmen hen geleyde geven mach om hen te moeghen comen verantwoirden; ende in gevalle dat sy metter derder clamatien (ten gedepu-

p126

teerden daghe ende tyde) al soe nyet en compareren in parsoone om hen te verantwoirdene, alsdan wordt tselve delict gehouden als moerdt ende straetsceyndinghe, ende worden die delinquanten allegader met heuren complicen ten eeuwighen daghen gebannen, op hen lyff.

35. Item, de stadt van Antwerpen (te wetene, schoutet, burgermeesteren ende scepenen vander stadt) moegen bannen alle delinquanten, vuyter stadt, marckgreefscape ende quartieren van Antwerpen, ende schoutet, burgermeesteren ende scepenen en moeghen den ballinghen egheene geleyde gheven oft oick consenteren.

36. Item, die tAntwerpen sekeren tydt van jaeren gebannen is, compt hyn wederomme inder stadt oft quartieren van Antwerpen (binnen den tyde dat hy vuytgeseegt is) ende eer hy voldaen heeft de correctie hem geordineert, soe verre hy alsdan nyet gevanghen en wordt, maer hem wederom heyme-lick (ongecorrigeert) can wech gemaect [gemaecken] vuyter stadt ende quartieren van Antwerpen (in dien sekerlyck blycke dat hy in contempte vanden voirgaenden bannissemente wederomme inne gecomen heeft), die wordt alsdan wederomme herbannen op zwaerder pene dan daer hy te voeren op gebannen was. Ende een yegelyck mach ballingen vangen ende den loon daer toe staende genyeten.

37. Item, alle ballinghen die tAntwerpen vander stadt wegen gebannen syn (soe wanneer sy contrarie den bannissemente comen inder stadt oft quartieren van Antwerpen) moeten byde officieren (zoe wel vanden marck-greefscape, vanden quartieren, als vander stadt) aengetast wordden, ende de officieren (int marckgreefscap ende quartieren van Antwerpen) moeten die ballinghen leveren den schoutet ende officieren tot Antwerpen, opten loon ende salaris daer toe staende.

38. Item, alle ballinghen, zoe wanneer sy gevanghen oft innegebrocht worden, moeten (binnen xxiiij uren nae datse gevangen oft innegebrocht syn) gecorrigeert oft geexecuteert worden navolgende heuren bannissemente; ende wanneer die ballinck alsoe is gecorrigeert (mids zynder versmadenissen van bannissemente ende contempte van justicien), wordt hy (boven die correctie by hem alsoe ontfangen) anderwerff gebannen, langher, voordere ende op meerdere pene dat [dan] te voeren; ten ware dat schoutet, burgermeesteren ende scepenen anderssins (mids redenen) dochte behoorende; in welcken gevalle en wordt hy niet meer oft voordere gecorrigeert.

p128

39. Item, zoe wanneer dat de officieren (buyten int quartier van Antwer-pen geseten zynde) eenighe ballingen vander stadt onder hen jurisdictie oft bedryff van heuren officien onderhouden ende ten scrivene vander stadt terstont nyet en leveren, alsdan moeghen schoutet, burgermeesteren ende scepenen van Antwerpen die officieren (tselve doende) selve in heure persoonen bannen vuyter stadt, marckgreefscape ende quartiere van Antwerpen, op gelycke pene daer op die ballinghen gebannen syn geweest.

40. Item, zoe wye eenen ballinck vander stadt (willens ende wetens) bin-nen der stadt ende vriheyt oft quartier van Antwerpen huysde, hoefde, logeerde oft herberchde, sonder den heere oft officier daer aff (goets tyts) de wete te doene, wordt selve gebannen op sulcken wech ende pelgrimage als de ballinck schuldich was te doene, ende daer en boven van acht roeden muers, halff sheeren ende halff ter stadt behoeff, oft anders arbitralick ter ordinantien van burgermeesteren ende scepenen; ende dat altyt nae gelegentheyt der saken.

41. Item, alle ballingen [ballinge] (weder die gebannen syn [is] binnen der raedtcameren vanden heeren, oft openbaerlick ter poeyen vander stadthuyse aff, oft by vonnisse van burgermeesteren ende scepenen ende anderssins) wordt hy gevangen eer hy voldaen oft tgemoede vanden heere ende vander stadt gecregen heeft, die worden [wordt] (sonder ander oft voerder recht oft vonnisse daer over te derven ghevene), als voere, geexecuteert van live oft leden, achtervolgende den bannissemente oft vonnisse; ende die ballinck en mach met egheenen gelde daer afcoop aff maken nae dat hy gevanghen ende contrarie den bannissemente innegecomen is, maer wordt daer en boven herbannen. als voere inden xxxviijen articule geseegt is.

42. Item, alsmen yemande bannen sal, dat moet geschieden by schoutet, burgermeesteren ende scepenen vander stadt gelyckelyck; ende nyemant en wordt gebannen dan nae dexigencie vander misdaet die hy geperpetreert heeft, somtyts eenen tyt, somtyts eeuwelick, somtyts opt lyff, opte galghe, opten put, opte handt, opte ooren, opte gheesselinghe ende anderssins, elck nae syn misdienste.

43. Item, alle morders, ontscakers van vrouwen, ontseggers, brantstich-ters, kerckberoovers, vrouwen crachters, straetscheynders, oft die yemande by gewelde, fortse oft dreygementen syn gelt, goet oft cleederen afneempt, oft die yemande dreycht syn huys oft goet aff te brandene, oft die eenighe

p130

brant oft ontsegbrieven scryft, seyndt, brengt oft ergens pleckt, oft in yemants huys oft hoff worpt, die verbeuren allegaeder aenden heere lyff ende goet, ende worden metten viere geexecuteert, in dien den heere belieft; ende suleke misdadighe en gauderen nyet immuniteyt vander kercken.

44. Item, zoe wye doer syn misdaet de kercke oft kerckhoff in cesse brochte, is schuldich de cesse aff te doen doene, ende de costen daerom gedaen te betaelene, in dien hy dyes machtich is; oft anderssins eeuwelick daer vore gebannen te blyvene.

45. Item, als eenich mesus inden kercken, cloosteren op [oft] gewydde plaetsen, oft aen gheestelycke persoonen gebeurt (daer om men cesse soude moeghen legghen), zoe verre de officier dien delinquant vangt ende opten Steen leegt, oft dathet blyckt dat de officier vander stadt syn debvoir ende deligentie doet ende gedaen heeft om dien delinquant te volghene ende te cryghene, om gecorrigeert te wordene (al eest soe dat de officier dien delinquant nyet en can geapprehenderen), zoe en machmen, ter saken van dien delicte, tAntwerpen egheene cesse leggen.

46. Item, zoe wye inder kercken oft op gewyde plaetsen strytghier is, eenighe messen oft wapenen treckt, oft eenighe diefte oft andere misdaet aldaer gecommitteert, die en mach hem metter vryheyt vander kercken nyet behelpen.

47. Item, zoe wye den heere syn gevangenen ontweldicht, den Steen ende gevangenisse helpt opbreken, die de gevangenen by practicken vuyt helpen, oft teghen deh heere oft justicie opstaen ende turberen, met invasien, fortsen oft anderssins, verbeuren hen lyff ende goet, sonder verdrach.

48. Item, nyemant en mach private kerckeren oft gevangenissen stellen, noch oick yemande int heymelick oft openbaer gevangen houden oft in banden oft ysere leggen, dan op sheeren Steen ende gevangenisse, ten sy by orlove vanden schoutet, amptman oft burgermeesteren ende scepenen, opte verbeurte van live ende goede; behoudelick dat douders heure kinde-ren oft kintskinderen wel leggen ende stellen moegen gevangen ende ten castiemente in openbare bekende plaetsen, daer ende tot suleken steden alst hen belieft, binnen der stadt oft vriheyt; 'maer in dien sy die willen stellen oft vueren buyten der stadt ende vriheyt, zoe moeten sy dat doen by consente vander weth tAntwerpen ende anders nyet.

p132

49. Item, de heere, drossaert van Brabant, noch egheen officier, oft yemant van ons genadichs heeren wegen, en moegllen egheene gevangenen vueren vuyter stadt oft vuyten marckgreefscape (soe verre sy daer inne gevangen hebben geweest), maer moetmen eenen yegelycken recht doen ter bancken daer hy te rechte behoirt oft gevangen is geweest.

50. Item, de drossaert van Brabant, noch yemant anders van ons genadichs heeren oft vander hoogher heerlickheyt weghen, en moeghen eenich bewindt, accusatie oft maninghe hebben binnen der stadt oft vriheyt van Antwerpen (in saken criminelle, noch dier gelycke criem smakende, met des daer ane cleeft) dan de schoutet van Antwerpen oft syn onderschoutet ende heure gesworen colfdragers alleene, als voere.

51. Item, de vyff schoutetten die onder den schoutet van Antwerpen die-nende syn, als: Herentals, Lyer, Santhoven, Conticke ende vanden Water-lande, en behooren int criem egheenen exploict oft executie te doene dan byden schoutet van Antwerpen ende tot synen bysyne.

52. Item, de schoutet noch amptman en moeghen egeene misdadighe oft schuldenere geleyde geven sonder consent vanden ghenen dyen hy misdaen heeft oft schuldich is, emmer daerby de crediteur oft geoffenseerde eenichsins geinteresseert soude moghen wesen.

53. Item, de schoutet oft synen stadthouder noch heure dienaers en moghen in egheen poorters oft ingesetenen huys comen oft gaen, noch eenighe huyssoeckinghe doen, voorder dan den voerschreven poorter oft ingeseten (oft henne huysvrouwe oft familie in heurder absentien) en belieft, ten sy by consente vanden borgermeesteren ende scepenen ende in heurder presentien, oft ten minsten in presentien van twee scepenen by hen daer toe geordonneert.

54. Item, de gesworen colfdragers syn schuldich op heuren eedt den schouteth ende borgemeesteren te cundighen ende aen te brenghen allen mesusen, excessen ende delicten die binnen der stadt oft vryheyt van Ant-werpen gebeuren, alsoo aen [alsoo saen] als die tot heurder kennissen gecomen syn, al eest dat sy de delinquanten van dyen feyten niet en kennen oft en weten te noemene, op dat de heeren daer aff ende oppe terstont moghen doen nemen wettighe informatie, ende daer inne provideren naer gelegentheyt der saecken.

p134

55. Ende wanneer eenich vonnisse in criminele saecken gewesen is ter vierscaren, dat moet sorteren syn effect. ende en mach partye daer aff niet prononceren [provoceren?], appelleren noch reformeren; ende de schouteth weygerende het vonnis ter executien te stellen, alsdan en derven borgemeesteren ende scepenen, wederom inder vierscaren te rechte sittende, tot synder manissen geen recht oft vonnisse meer wysen, tot dat hy der scepenen vonnisse heeft volbrocht ende ter executien gestelt, soo wanneer tselve aen hem versoeht wordt.

56. Ende als, by merckelycke redenen, wordt bevonden dat yemant hen [hem] selven wetens ende willens verdaen heeft, verdroncken, verhanghen oft van levenden lyve ter doot gebrocht, die heeft syn goet verbeurt aenden heere ende dat blyft geconfisqueert.

57. Item, van alle kennelycke ongevallen is een yegelyck ongelast aenden heere ende partye.

58. Ende indervierscaren moeten alle saecken crimineele verbalyck beduyt [bedingt] worden, behalven datmen de feyten mach overgeven in gescrifte, om de getuyghen daer op te examineren, maer anders niet; ten waere dat partyen andersins consenteerden, oft by vonnisse andersins geordonneert waere.

59. Ende soo wie eenighe renten oft hypothecque willens ende wetens verswycht ende niet vuyt en steect int passeren van scepenen brieven, om yemanden te bedriegen, wordt gecorrigeert als een dieff; ende nochtans blyven partyen elck staende op syn recht ende preferentie, naer den ouderdom van synen scepenen brieve.

60. Item, soo wie dat committeert crimen stellionatus, al eest dat niemant scade oft verlies daer by en heeft, blyft syne leefdaghe lanck infaem, ende wordt daer en boven gecorrigeert ter arbitragien vanden heere ende wethouderen.

61. Item, soo wye eenen poorter in syn eygen woonhuys oft den begrype van dyen by nachte oft daghe overlast coempt doen, verbeurt syn lyff ende syn goet, ende wordt hy binnen des poorters huys doot geslaghen, daer af is men ongelast aenden heeren ende oock aen partye.

p136

62. Item, deen poorter oft innegeseten van Antwerpen en mach den ande-ren buyten den lande van Brabant niet doen daghen oft te rechte betrecken,noch oock buyten Brabant doen arresteren oft vanghen, opde verbeurte van lyve ende goede; ten waere dat hy fugetyff waere.

63. Item, de schouteth ende sheeren knapen oft colfdragers moeten over alle correctien staen die by borgemeesteren ende scepenen geordonneert worden.

64. Item, dofficiers tAntwerpen en moghen henne officien niet overgeven noch vercoopen sonder consent vanden heeren borgemeesteren ende scepenen.

65. Item, alle officiers dienende inder stadt ende vryheyt van Antwerpen, moeten allegader syn weerlycke persoonen, ongevryt van eenighe clergien oft dyer gelycke.

66. Item, officiers dienende van princen oft hertoghen weghen, en moghen niet comen oft syn inden raedt vander stadt.

TITEL II.

KEUREN ENDE BRUECKEN DER STADT VAN ANTWERPEN.

1. Inden yersten, en mach nyemant binnen der stadt van Antwerpen moertwapene draghen, ten ware dat hy van buyten der stadt te watere oft te lande inne quame oft vuytreysde; opte verbeurte vanden wapenen ende xx scellinghen zwertte; ende de weerden ende weerdinnen, die heuren gasten (als sys vraechden) tselve verbot nyet te kennen en gheven, die moeten alsdan den brueck selve betalen.

2. Item, die syn moertwapenen weygerde den rechter (oft heuren gezwo-renen dieneers, die daer toe geordineert syn) als syse eyschten, verbeurt de wapene ende xx scellinghen.

3. Item, die moertwapene trect om eenen anderen mede te evelen, ver-

p138

beurt v ponden, ende die moertwapenen treckt alleene om hem mede te verweerene, staet ter correctien, ende dat ter arbitragien vanden burger-meesteren ende scepenen.

4. Item, die yemande slaet oft quetste met moertwapenen, verbeurt IX pon-den, oft zyn een hant; moertwapenen worden gehouden : pycken, hantaexen, worpbylen ende dier gelycke (gemaect om mede te vechten), wappers, looden, yseren, metalen ende dier gelycke hameren, brandereelen, dagghen, dollen, poingiaerts, ende alderhande andere stocken, priemen ende messen (die gemaect syn om mede te vechten), ende die soe sceerp ende smal syn dat sy doer dyser gaen voordere dan de mate gedraecht die daer toe geordineert is; altoes vuytgenomen alle redelycke ende tamelicke brootmessen, de welcke volghen den zweerde ende andere geslepenen wapenen.

5. Item, wye zweert oft geslepen wapenen trect om yemant mede te euelen, verbeurt van elcken trecke twee pond zwertte.

6. Item, soe wye dat yemande slaet oft quetst, sonder mencke, met eenen zweerde oft geslepen wapene (sonder met moertwapenen), verbeurt v pon-den; ende die met sulcke wapenen yemande steeckt, verbeurt x ponden; ende die metten voirschreven wapenen yemande sloege, sonder quetsen oft quetsure, verbeurt drie ponden; ende die daer yemande mede staeke (sonder wonden oft quetsure) verbeurt drie ponden, al zwertte, ende dit aenden heere; ende blyft der partye geledeerde altyt heure actie gereserveert ter arbitragien vanden scepenen.

7. Item, met wat wapenen yemant eenen anderen quetste oft sloege dat hy daer affsterve, die ghene dien gequetst oft gesteken hadde (ende alle dandere die daer toe behulpich waren geweest) verbeuren lyff ende goet.

8. Item, die eenen anderen met moertwapenen vermenckt, verbeurt IX pont, oft syn een hant.

9. Item, die eenen anderen slaet oft quetst (zonder moertwapenen) dat hy vermenkt is, verbeurt x pont; altyt partye gereserveert heure actie vander mencken ende injurien, ter arbitragien vander weth.

10. Item, die yemande slaet met eenen clippel, stocke oft cudsen (sonder yser oft loot, ende sonder mencke) verbeurt iij ponden.

11. Item, die eenen anderen slaet met eender geloodder kolven, verbeurt ij ponden.

p140

12. Item, die eenen anderen slaet metter handt oft vuyst, in evelen moede, verbeurt x scellinghen; ende die hem terstont weert ende wederslaet metter handt oft vuyst, die en verbeurt nyet.

13. Item, die eenen anderen slaet dat hy valt, oft daer aff bloedde, verbeurt xx scellingen.

14. Item, die eenen anderen slaet met platen, met wapen hantschoenen, met eenen potte, oft eenigherhande beslagen dinghe, sonder mencke, verbeurt iij ponden.

15. Item, die nae eenen anderen in felheyden worpt met eenen potte, keye oft houte, sonder geraken, verbeurt xx scellinghen; maer waert dat hy hem geraecte, verbeurt iij ponden.

16. Item, een persoon van buyten, die eenen poertere slaet oft quetst (in dien hy des bedreghen wordt ende over hem clachte compt), verbeurt dobbelen brueck; vuytgenomen met moertwapenen, dat blyft eenveerdich ende gelyck.

17. Item, wyfs, die onheusselicke kiven, te wetene, herinckswyfs, wer-moes wyfs, wyfs die te wercke gaen om heuren dachloon, oft die ter straten sitten ende voordtdoen met cramen oft anderssins (eest dat sy eenighen man oft vrouwe van eeren qualicken toespreken, oft met quaden worden oploop daden), verbeuren telcken alst gebeurt iij ponden.

18. Item, weerden oft weerdinnen, die binnen de stadt van Antwerpen in hen huysen eenighen gast oft gasten hielden die hen gewapent hielden, ende tselve nyet en cundighen den heere oft der weth, binnen xxiiij uren, verbeuren van elcken gewapenden gast x ponden; ende waert dat die gewa-pende gasten yet misdaden, daer aff soe is die weerdt oft weerdinne gehouden gelyck de ghene die tfeyt gedaen hebben, zoe verre die gewapende gasten twee daghen lanck te voren gewapent in hen huys geleghen hadden ende gelogeert waren geweest.

19. Item, die eenen anderen vermenct ende beneempt syn hant, ooghe, let oft noese, die moet (boven de penen voirschreven, daer inne hy, als voere, is gevallen) de partie geinteresseerde noch voldoen, ende syn mencke repa-reren ter arbitragien vander weth.

p142

20. Item, nyemant en can oft en mach eenighe bruecken verbeuren, hy en wordt daer inne by scepenen vonnisse geduempt, zoe verre hy recht versuecken wille.

21. Item, die eenen anderen syn wyf ontleydt, verbeurtxx pondenzwertte ende een ooghe; ende in dien des mans wyff (metten ontleydere) heuren man eenich goet ontdroeghe, ende dat bethoont werde, soude de ontleydere daer aff worden gepunieert als een dieff.

22. Item, die in openbaeren overspele sitten verbeuren elcx daechs vscel-linghen zwertte; ende in dien sy nyet scheyden ende hen oneerlick leven en willen laten (des byde heeren vermaent wesende), verbeuren den ban, ende staen tot arbitrale correctie vanden scepenen.

23. Item, alle ruffiaens, die op ledighe vrouwen leven, oft selve vrouwen gemeyne houden sittende om heurs prouffyts wille, worden gebannen.

24. Item, die yemants anders hinnen, hoenderen, gansen, eynden, duyven ende diergelycke gevuchelte afhendich maecte, oft yemants thuynen, gelynthe oft geheymte brake, oft hout oft vruchten name, verbeurt voer elcke reyse xx scellinghen, ende moet der partie repareren ende betaelen het dubbel vander schaden by hen geleden.

25. Item, die eens anders eycken, heesters oft opgaende boomen van herten houte afhielde oft dede aff houden, verbeurt syn lyff ende goet.

26. Item, die yemants anders weeckhout, boomen, poten, vorlen oft andere dier gelycke afhielde oft afhouden dede, verbeurt voir elck stuck xx scellinghen zwertte, ende moet partie heur schade ende interest dobbel voldoen ende betaelen.

27. Item, zoe wye eenighen officier ter causen van dexploicteren van zynder officien injurieerde oft oploop dede, verbeurt IX ponden zwerte, ende daer en boven den ban, op alsulcke pelgrimagie als den wethouderen (nae exigencie des delicten) goetdunct, op zyn lyff.

28. Item, die eenen anderen dreychde om dat hy over hem aenden heere geclaeght hadde, verbeurt xx scellinghen zwertte, ende den ban ter arbi-traigen vanden scepenen.

p144

29. Item, die tcoren oft teruwe verdiert ende dierte daer inne maeckt, salmen gheesselen vuyter stadt ter poerten toe, ende voirts bannen vuyter stadt ende quartiere van Antwerpen, op syn hoodt.

30. Item, die eenen anderen volcht met eenen gespannen boghe oft gela-den busse (om hem te evelen), sonder schieten, wordt thien jaeren lanck gebannen, op zyn een handt; ende die daer mede nae eenen anderen schote (weder hy dien geraecte oft nyet) verbeurt zyn lyff ende goet.

31. Item, die yemande dreycht aff te brandene oft tvier int huys te stekene, oft die in oft op eens poorters huys, oft deure oft venstere liepe, sloeghe oft stake, om daer inne te comene teghen des poerters, synder huysvrouwe, boden oft familien dancke ende wille, oft dat hy in des poorters huys quaeme oft liepe, om yemande aldaer te slagene oft te evelen, oft dat yemant eenen poertere binnen synen huyse fortse, gewelt oft overlast dade, verbeurt syn lyff ende goet; ende wordt hy alsdan by yemande, daer inne synde, gequetst oft dootgeslagen, die en verbeurt nyet aenden heere noch aen partie, maer wordt tselve alsdan gehouden voer noodtweere, daer aff inden LXJen articule vanden criminellen saken oick geruert is.

32. Item, die eenen anderen slaet, quetst oft wont, moet den cirurgyn betaelen, ende oick den medecyn ende appothecaris, ende anders des de gequetste behoeft heeft, ende voirts den selven gequetsten syn smerte betaelen, ter arbitraigen vanden wethouderen.

33. Item, een bottere verbeurt synen eenen duyme; ende oft eenich officier daer mede simuleerde oft compositie maecte, oft gratie daer aff ghave, verbeurt van elcken bottere een pont outs.

34. Item, alle andere delicten daer hier voere oft nae egheen mentie aff gemaect en is, worden gecorrigeert ter arbitraigien van burgermeesteren ende scepenen, nae gelegentheyt des delicts ende vander saken.

35. Item, want de stadt van Antwerpen is gepreviligeert dat de wethou-deren ende raedt, by advise vanden schoutet, moegen ordineren, statueren ende publiceren alle alsulcke punten ende articulen als hen goetdunct orbelick ende tamelick te syne ter stadt ende gemeynten proffyte, ende de selve

p146

minderen, meerderen ende veranderen, altyt alst hen goetdunct, nae gele-gentheyt ende exigentie vanden tyde, soe syn voirtyden vele diverse statuyten ende ordinancien gemaect ende gepubliceert geweest aengaende der policien vander selver stadt, te wetene: opte wynen, biere, vleessche, vissche, botere, keese, broode, corenen, backen, brouwen, hout, torff, steen, calck, kaeyen, vlieten, hooden, arbeyders, oick aengaende den brande, edificien, looven, ende op alle ambachten vander stadt, elck int syne, nae vuytwysen der selver; welcke ordinancien, statuyten ende publicatien een yegelyck schuldich is te onderhoudene ende achtervolgende [achtervolgene], opte penen ende bruecken daer toe staende, al naevolgende den gebotboecke, keurboeeke ende verleeninghen daer aff gemaect wesende; maer want die (naede veranderinghe des tyts) dickwils moeten worden verandert, tot welvaert vanden gemeynen besten; gemerckt oick die nyet voordere effect en sorteren dan binnen der stadt ende vriheyt der selver: zoe moeghen de schoutet, burgermeesteren, scepenen ende raedt (navolgende den previlegien vander stadt) daeraff altyt anderssins disponeren ende die veranderen tot proffyte vander stadt ende vanden poerteren, soe den gemeynen raedt dat overdragende ende sluytende is.

36. Item, ambachten en moeghen egheene taxatien, keuren oft bruecken maken noch opstellen, sonder orloff vanden schoutet, burgermeesteren ende scepenen ende raide vander stadt; ende alle de ghene die contrarie doen, verbeuren ij ponden zwertte, ende tgene datter gemaect is blyft nul ende van onweerden.

37. Item, zoe wye dat spreeckt op oft teghen der heeren vonnissen, oft eenich van dien, alsoe dat hy daer aff wordt gecalengieert, verbeurdt teghen elcken scepen x scellinghen zwertte, ende teghen den heere zoe vele als teghen alle de scepenen.

38. Item, die zyn dochteren prostitueert ende daer mede willens ende wetens bordeel ende oneerlick leven houdt, verbeurt alle syn goet, ende ten eeuwighen daghen gebannen te syne ende te blivene vuyter stadt ende quartiere van Antwerpen, sonder verdrach, op syn lyff.

39. Item, zoe wye willens ende wetens gedoocht dat syn wyff met eenen anderen openbaerlick oneerlyck leeft, wordt gebannen drie jaeren lanck van gedoochsaemheyt, oft oick langer, nae de gelegentheyt der saken.

p148

40. Item, wanneer yemant eenich delict perpetreert ende brueckachtich valt teghen den heere, ende oick misdoet der partie, soe verre hy nyet mach-tich en is den heere vanden brueeke, ende partie vander schaden, mencken ende interesse oft smerte genoech te doene, soe wordt de geledeerde ende geoffendeerde partie inden goeden des delinquants geprefereert voer den heere, ende wordt de delinquent voirts (mids synder infussicientien) [insufficientien] in synen persoon gecorrigeert ter arbitragien vander weth, nae gelegentheyt der misdaet; behoudelick dat cirurgyns ende medecyns (met des der curen aengaet) worden der partie geprefereert.

41. Item, alle keuren ende brueeken (daer egheene expresse ordinantie aff en is hoe ende in wat manieren die bekeert moeten worden) volghen deen derdendeel den heere, dandere der stadt, ende tderde den ghenen die dexecutie daer aff doet ende den aenbrengere gelyckelyck.

42. Item, wanneer de dekens vanden ambachten ende gulden jaerlycx gecoren ende geeedt zyn, alsdan moeghen de selve kiesen heure oudermans ende gezworenen; ende soe verre de dekens eenighen persoon oft persoonen tot gezworenen oft oudermans gecoren hebben, ende die byden burgermeesteren ende scepenen brenghen om als gezworenen geeedt te wordene (in dien den heere, [heeren] dunct datter eenighe syn die nyet nut oft bequaem en syn om hen ambacht in goeden regimente, politie ende eendrachticheyden te onderhouden, maer quellycke ende twistighe persoonen syn), die moeghen de heeren weygheren ende weder seggen te eedene; ende alsdan moeten andere persoonen (nut ende bequaem daertoe synde) in dier stede gecoren ende gestelt worden.

43. Item, alle vremdt goet oft gelt datmen vindt (ende nyet en weet wyen dathet toebehoort), dat moet volghen den schoutet, als heere.

44. Item, die eenich verloren gelt oft goet gevonden heeft, die is tselve schuldich den officier te kennen te ghevene binnen xxiiij uren nae dat tselve gevonden is, ende de heere moet dat bewaren tot behoeff des gheens die dat syne gemaken can; ende in dien de heere dat nyet langher bewaren en wille, mach openbaerlick ter puyen aff doen cundighen.hoe dat hy sekere verloren goet in handen heeft; ende in dien (binnen sesse weken daer nae)

p150

nyemant en compt die bescheet daer aff brengt ende tvoirschreven goet syne gemaken can, zoe blyft dat goet den heere; dies moet de yerste vindere daer aff altyt hebben den xxen penninck; ende in gevalle yemant dat goet syne can gemaken, alsdan heeft de heere oick, voer syn custodie ende bewaernisse, den xxen penninck vander weerden desselfs goets, gelyck de yerste vindere, makende tsamen (voer den heere ende den yersten vindere) den xen penninck, ende daer en boven moet de ghene, die bethoonen can tvoirschreven goet syn te syne, betalen de oncosten van publicatien ende andere daer oppe geloopen ende gedaen.

45. Item, die eenich goet heeft gevonden ende tselve behout sonder den heere te cundighen, wordt dair aff gecorrigeert ter arbitragien vander weth.

46. Item, zoe wye eenich goet bevindt (dat hem afhendich gemaeckt ende gestolen is) ende hy tselve goet syne can gemaken, te wetene, is hy een poortere oft man van eeren, metter eedt zwerende ten heylighen dat tselve goet onvercocht ende onverloeft hem toebehoirt, oft is hy een vremdt, onbekent of lichtverdich persoon, ende nochtans can bethoonen dathet syn goet es, ende doende daer en boven den eedt, als voere, dien persoon moet dat goet weder volghen, sonder cost oft last, ende sonder yet daer voere te derven gheven, nyet tegenstaende dathet gecocht mach syn op eene vry meret, oft van eenen oudencleercoopere, oft dat tselve byden officier van sheeren weghen waere aenveerdt; daer aff hyer vore int xxije articule vanden criminellen saken oick mentie gemaect is.

47. Item, die eenen anderen vloeckt, loegenstroopt, oft met woerden injurieert, verbeurt eenen ouden schilt; ende die eenen anderen dreycht met woerden om aen lyff oft let te slaene, te stootene, te quetsen oft te crenckene, verbeurt twee oude schilden.

48. Item, boven de keuren ende brueeken voirschreven moeghen de wethouderen de delinquanten oick corrigeren nae gelegentheyt der misdaet, ende boven dien staet de partye altyt op heur geheel om emende, reparatie ende beternisse te eysschene, soe nae recht behoort.

49. Item, die renten oft commeren verzwicht, om yemant te beschadighen (oft daer doere yemant achterdeel hebben oft liden soude moeghen), wordt gecorrigeert als een dieff, ten waere dat merckelicke bleke dat hy daer aff waere geweest ignorant; daer aff hyer voere int capittel vanden criminelen saken, int lixe ende IXe articulen oick mentie gemaect is.

p152

50. Item, zoe wye eenighe onruerende panden oft renten heeft gestelt te borghe als cautie pignoraticie, als de sake is gesuranneert, sonder binnen jaers eenighen termyn daer inne meer gehouden te zyne, alsoe dat dinstancie is geperimeert, die impignoratie oft belastinghe en derfmen (nae tsuranneren vander saken) nyet vuyt steken.

51. Item, met dobbelen oft andere spelen en mach een poortere oft inge-setene nyet meer verliesen dan tgelt ende [de] pande die hy by hem heeft,ende oick de cleederen die hy aen syn lyff heeft; ende in dien hy eenighe andere panden oft gelt (buyten, oft thuys) dede halen, ende die oick mede daer toe verspeelde, die panden, cleederen ende gelt (alsoe buyten oft thuys gehaelt) moeten hem costeloos ende scadeloos weder gelevert worden.

52. Item, die eenen anderen gelt leent om te dobbelen, oft op [om?] andere spelen (metten terlinck) te spelene, dat en derfmen nyet wedergheven.

TITEL III.

VANDEN VREDE.

1. Soe wye twist oft geschil heeft tegen eenen anderen, ende hem beducht van gequetst, geslagen oft overlast te wordene, die mach den ghenen (dair voere hy hem beducht) in eenen vrede doen legghen; ende dat doende, mach de vredeeysschere versuecken aenden schoutet, aenden officier vander langher roeden, oft aen eenighen vanden gesworen colfdraghers teghen syn partie vrede; ende de clachte vanden vredeeysschere gehoirt wesende, gaet de officier aenden ghenen (daer aff den vrede geeyscht wordt), ende staeft hem den vrede, ende maekt hem dach voer den roeidragere ende scepenen, van des saterdaechs daer nae in sesse weken.

2. Item, zoe wye vrede wederseyde oft weygerde als de schoutet, de roedragere, eenich vanden scepenen, oft een vanden gezworen colfdragheren den selven vrede orkondelicken eyschte, die verbeurt (soe dickwils als hy tweygerde) iij ponden zwertte, ende boven dien moet de schoutet, lange

p154

roede oft colfdraghere (den wederseggere vanden vrede) in hachten houden (tot zynen coste), soe langhe totter tyt toe dat hy den vrede gegeven ende de bruecken van weygeringhen betaelt heeft.

3. Item, elck poortere van Antwerpen mach(in absentien vanden officieren) selve altyt vrede eysschen als hy twee oft meer persoonen siet kivende oft twistende; ende dien vrede (alsoe byden poortere geeyscht ende genomen) blyft van weerden als oft dien byden officier genomen waere; ende zoe wye den poortere alsulcke vrede weygerde te ghevene,verbeurt insgelycx iij ponden zwertte, ende de schoutet, oft langeroede (des byden voirschreven poortere vermaent wesende) moet den selven weyghereere in hachten nemen ende houden, tot dat hy vrede gegeven ende den verbeurden brueck betaelt heeft, als voere.

4. Item, zoe wye eenen porteren (vrede eysschende) versprake, injurieerde oft eenighen oploop daer om dede, verbeurt gelycke pene, ende moet in hachten bliven tot dat hy den brueck betaelt ende den portere van synen injurien gebetert heeft, ter arbitraigen vanden wethouderen.

5. Item, die vrede eyscht ende begheerdt, die is schuldich oick vrede te ghevene ende te houdene, opte selve pene.

6. Item, partien die in eenen vrede liggen, die partien moeten (soe wel deen als dandere) comen alle sesse weken, des saterdaechs tusschen den ij ende v uren, op heuren gerechten vredach, ende vernyeuwen aldaer heuren vrede in presentien vanden roeydraghere ende scepenen, ghevende daer aff daenleggere den heere syn recht, te wetene, eest een poortere ij grooten Brabants, ende eest eenen buyten man iiij grooten Brabants; ende dat soe langen tydt geduerende als sy in vrede liggende syn, ende tot dat sy wettelick den selven vrede afgedaen oft quyte geschouden hebben.

7. Item, soe wye synen vredach nyet en houdt oft voer de clocke v uren nyet en compareert voer den roeydraghere ende den scepenen, ende synen vrede en vernyeuwt, verbeurt xx scellinghen zwertte; ende zoe vele daghen als hy den vrede laet overgaen, verbeurt elcx daechs xx scellinghen zwertte, ende dat soe langhe tot dat hy synen vrede voer scepenen vernyeuwt heeft ende den brueck opgeleegt.

8. Item, zoe wye in vrede leegt, ende nyet gestaedt en is alle sesseweken

p156

ten vrede te comene, mach compareren voer den roedraghere ende sce-penen ende nemen eenen jaers vrede, dwelck is op sint Jansdach in mid-somere, tusschen den neghen ende elff uren voer middach, mids ghevende den roedraghere syn recht, te wetene, soe vele als den sesse weken vrede (binnen den gheheelen jaere) beloopen soude, gelyck voirschreven is; des moet de aenleggere oft vredeeyschere (willende een jaer vrede houden) den verweerdere oick in eenen jaer vrede doen stellen, sonder des verweerders cost; ende soe wye in eenen jaer vrede leegt ende telcken sint Jansdaghe nyet en compt synen vrede vernyeuwen in presentien vanden roedraghere ende scepenen, verbeurt de pene als vore vanden sesse weken vrede geseegt is, ende daer nae elcken dach soe vele als boven, soe langhe tot dat hy voldaen heeft inder manieren voirscreven.

9. Item, op datmen den vrede stricktelick mach onderhouden, ende partien (in vrede liggende) sekerlick moeghen bewaert syn, ende op datmen int stuck vanden vrede nyemande en soude cunnen oft moeghen verongelycken oft met yemande simuleren, soe moet de officier (oft andere den vrede genomen hebbende) ter stont daer nae (emmer ten lancxten tusschen dat ende den naesten saterdach daer nae) dien vrede brengen te boeeke, aldaer de namen van dien partien (alsoe in vrede liggende) te boecke geteeckent moeten worden; vanden welcken twee registers gehouden worden, deen byden officier vander langher roeyden, ende dander byden secretarissen vander stadt; ende alle saterdaghe (als de clocke vyff uren geslagen is, ende den vrede byden roedraghere ter presentien van scepenen gehouden is) dan teeckent de roedraghere, ende oick een vanden secretarisen (elck in syn registre) de persoonen vanden comparenten, ende oick vanden absenten vredehouderen, ende gheeft daer en boven de secretaris den scepenen (aldaer ten vrede sittende) in een billet ter stont over de persoonen die absent gebleven syn ende heuren vrede nyet en hebben comen vernyeuwen; ende insgelycx scryft de officier vander langher roeden een gelyck billet vanden namen der nyet comparenten, om den schoutet ende heere over te leverenen, om daer vuyte sekerlick de absenten te moeghen corrigeren ende de boeten te eysschene.

10. Item, die hem te meer stonden absenteert ende tsynen vrede nyet en compt soe dat behoirt, die wordt (boven de penen daer toe staende) gebannen op eene pelgrimagie tsint Peters te Roomen, op tvorste let van synen duyme.

p158

11. Item, soe wyen dunckt dat syn partie nyet redenen genoch en heeft oft gefundeert en is om hem inden vrede te leggene oft te houdene, die mach den vredeeysschere doen daghen voer de heeren oft scepenen vanden peyse, de welcke wysen ende vercleeren (partien gehoort zynde) oft sy schuldich syn langher inden vrede te blivene oft nyet.

12. Item, die yemande slaet, wondt oft quetst, oft oick dootslaet, die moet dat binnen xxiiij uren daer nae doen vreden oft openemen byden heere ende officier aen partie geledeerde, oft anders wordt dat delict gecorrigeert ende gestraft als straetschendinghe, gewout ende moert.

13. Item, de vrienden ende maghen (soe wel van den gequetsten oft ver-slagenen als vanden delinquant) syn mede inden vrede begrepen, ende en moeghen den delinquant, oft syne vrienden oft maghen (oft malcanderen noch deen den anderen) ter saken van dien delicte (nae dat den vrede gestaeft ende genomen is) nyet miseggen oft misdoen, op soenbrake ende vredebrake; ende de ontschuldighe hebben (nae het perpetreren des delicts) vrede (ongestaeft) den tydt van xxiiij uren lanck.

44. Item, als de gequetste sieck te bedde leegt, ende selve tot synen vrede nyet gecomen en can, dan moet syn sone, brueder, oft manspersoon (hem naest van bloets weghen bestaende) in syn stede ten vrede comen ende dien vernyeuwen; insgelycx alst van dootslaghe is, dan moet de moetsoendere den vrede houden in des afflyvighen stede.

15. Item, als de afflivighe egheene vrinden alhier en heeft, oft dat de delinquant vremdt is ende hem absenteert, dan wordt den vrede versocht ende gehouden aenden heere.

16. Item, zoe wye den anderen (boven vrede) qualick toesprake oft inju-rieerde met worden, verbeurt xij ponden zwertte, ende eene pelgrimagie tOnser-liever-Vrouwen te Melanen, oft noch andere gelycke xij ponden daer voere, ende moet betaelen oft ruymen binnen xxiiij uren daer nae.

17. Item, die (boven vrede) yemande dreychde te slane, te smytene oft te stekene, by hem selven oft anderen, verbeurt xx ponden zwertte ende eenen wech te Roomen, oft gelycke xxx ponden daer voere, ende moet ruymen oft betaelen binnen xxiiij uren, als boven.

p160

18. Item, die boven vrede den anderen sloeghe oft quetste, verbeurt syn lyff, sonder verdrach, ende wordt gevierendeelt.

19. Item, partien (staende teghen malcanderen in processe) nae de litis-contestacie inde sake, worden gehouden al oft se in vrede laghen, ende dat soe langhe het proces nyet en is beslicht met rechte, oft dinstantie geperimeert.

20. Item, nyemant en can oft en mach vrede breken aenden ghenen daer hy dagelycx mede eedt oft drinckt, vuytgenomen man ende wyff.

21. Item, nyemant en mach yemande eenen oirvrede eysschen, hy en sy tonrechte geinvadeert oft veroverlast binnen den limiten van synen huyse, oft hy en sy elders gewont, geslagen, gestooten oft gequetst tot bloelatens toe.

22. Item, die selve eenen anderen yerst oploop doet, ende de oirsake geweest is vanden gevechte (soe verre daer aff blycke), al eest dat hy geslagen, gewont oft gequetst is (sonder in peryckel te syne van zynen live, ende sonder eenighe mencke ontfangen te hebbene), die en is nyet gefundeert eenen oirvrede te eysschene oft den selven oirvrede te doen verborghene.

23. Item, die in eenen sese weken oft jaervrede liggen teghen malcan-deren, oft in processe staen, soe verre deen den anderen binnen dien tyde dreychde te slaene, te smytene oft te evelene, alsdan is de geoffendeerde wel gefundeert eenen oirvrede te eysschene, ende den selven te doen verborghene, al en waere dair aff nyet met allen anders (metter daet) geschiet oft gevolcht dan woorden ende dreygementen alleene.

24. Item, als yemant eenen anderen aensprekende is, oft aenspreeken wilt om te hebbene eenen oirvrede, die moet daer aff zyne actie intenteren ende vervolghen inder hoogher vierscharen, aldaer de kennisse vanden crieme behoort, ende nergens el.

25. Item, soe wanneer yemant eenen anderen ter hoogher vierscharen eysschende is eenen oirvrede, ende partie daer toe gedaecht is, die partien moeten aldaer selve in persoone altyt in rechte present syn (sonder by procureur te moeghen occuperene), ten waere by concente van partien, oft dat (vuyt wettighe nootsake oft redene) anders met vonnisse gewesen waere.

26. Item, soe wye ter vierschaeren aengesproken wordt om eenen oirvrede te zweerene ende verborghene (soe verre partie dat versueckt)

p162

moet gevanghen gaen ende bliven in hachten, soe langhe tot dat de sake vanden oirvrede is gedecideert, ten waere dat daenleggere hem consenteerde op cautie oft anderssins te laten gane, oft dat de wethouderen andersins hadden gewesen met vonnisse, nae gelegentheyt der saken; dies moet daenleggere (soe verre de verweerdere dat versueekt) cautie sufficiente stellen voer de steencosten des verweerders ende voer alle andere costen, schaden ende interesten (oft selve oick dair voere mede in hachten gaen), om die te betalene in dien bevonden wordt dat hy den verweerdere tonrechte den oirvrede geeyscht heeft.

27. Item, die geduempt is oft consenteert synder partie adverse eenen oirvrede te doene, die moet (ter presentien vanden schoutet ende burger-meesteren ende scepenen, in gebannender vierscharen sittende) openbaerlick zweeren aenden heylighen, dat hy by hem selven, zynen vrienden, maeghen oft andere persoonen, den vredeeysschere, synen vrienden ende maeghen nyet en sal misseggen oft misdoen, in woorden noch in wercken, heymelick noch openbaer in gheenre manieren; ende ingevalle hy yemande wiste oft vername die den vredeeysschere (oft zynen vrienden oft maghen) misdoen, slaen, stooten oft oploop zoude willen doen, dat hy (nae syn beste) dat zal beletten, ende dat hy de selve partie daer aff goets tyts sal adverteren oft doen waerschouwen, op dat zy hen moegen provideren ende weten te wachtene; al op soenbrake ende vredebraecke; ende dien eedt ende oirvrede moet hy verborghen (alst partie versueckt) naede qualiteyt vanden partien ende gelegentheyt der saken, ter ordinantie vanden wethouderen; welcken solemnelen gesworene oirvrede duert soe langhe tot dat sy partien malcanderen daer aff quite geschouden hebben.

28. Item, partien (alzoe in oirvrede liggende) en moegen malcanderen nyet injurieren oft eenighen oploop doen, noch doen doen, in woorden noch in wercken, opte verbeurte (wye tselve dade) van live ende van goede, zonder verdrach.

p164

TITEL IV.

ARRESTEMENTEN.

1. Soe wye dat eenighen persoon oft goet wilt doen arresteren, die moet dat doen doen byden schoutet, amptman, roedragere oft gezworen colfdraghere der stadt van Antwerpen, ende nyemant anders.

2. Item, zoe wanneer yemant eenen anderen persoon voere civile saken doet arresteren, die moet den gearresteerden ter stont opden staenden voet doen dach bescheyden te comene voer amptman, burgermeesteren ende scepenen, om te aenhoorene de redenen vanden arreste ende hem daer teghen te defenderene, ende dat ten naesten tyde (het sy voer oft nae noene) als de heeren daer nae te rechte sitten selen; ende in dien de arres-tant alsdan nyet en compareert, ende doet den gearresteerden tychte ende aensprake voir de voirscreven wethouderen (de wyle sy alsdan te rechtesittende syn), soe wordt de gearresteerde alsdan costeloos ende schadeloos ontslaghen gewesen vanden arreste, ende en mach de arrestant daer nae den selven gearresteerden nyet wederom doen arresteren binnen xxiiij uren, wat civile actien dat hy oick op hem hebbende es.

3. Item, soe wye yemanden doet vanghen, die moet den selven gevangenen tichte ende aensprake doen voer de voirscreven wethouderen binnen den derden daghe (oft eer, in dien de gevangene dat versueckt), oft anders wordt de gevangene costeloos ende schadeloos ontslagen vander hachten, als voere.

4. Item, zoe wye eenen gearresteerden ende gevangenen wilt bezwaren, die mach dat doen, mids ghevende den buytensluytere daer aff eenen stuver; maer die bezwardere is schuldich den gevangenen (binnen den derden daghe nae dat hy hem bezwaert heeft) tichte ende aensprake te doene, opte verbeurte vander instantien, als voere.

5. Item, die eenich goet, het sy van buyten lieden, van fugitiven, aflivi-ghen, insolvente persoonen oft becommerde sterfhuysen doet arresteren, alsdan moet de officier (het arrest doende) den arrestant vanden selven goede gheven eenen pandt, ende moet de officier dat arrest brenghen te boecke aenden amptman ende synen clercke; ende de arrestant moet metten

p166

selven pande compareren voere den amptman ende scepenen, ende besetten aldaer den selven pandt ende tgearresteert goet, vonnislick, ter manissen des amptmans ende wysene van scepenen; daer naer moet de arrestant syn besetsel aldaer rechtelick met vonnisse doen vernyeuwen, ende daer en teynden moet de arrestant tvoirscreven gearresteert goet behoorlick vuytwinnen ter hoogher vierscharen, ende syne procedure beghinnen binnen sesse weken nae darrest, ten lancxten, ende alsdan van xiiij daghen ten xiiij daghen (ten drie naesten genecht daghen) inder gebannender vierscharen continueren, oft anders zoe eest arrest ende besetsel nul ende van onweerde.

6. Item, opten yersten genecht dach moet de arrestant (oft synen procu-reur) comen inder voirscreven gebannender vierschaeren voer schotet, burgermeesteren ende scepenen, ende bethoonen zyn besetsel, ende vernyeuwen metten scepenen die daer over geweest syn, ende doen daer nae bewys ende document van synder schult; ende dan wystmen aldaer voer recht, dat de arrestant syn schult sal gewarigen met scepenen brieven van Antwerpen, in dien hy die heeft, oft (en heeft hy egheene) met levende waerheyden, in dien hy eenighe heeft, oft anders met synder eedt, zoe verre alst op eenen levende persoon is; maer in dien dathet is op eenen dooden, soe wystmen, dat de arrestant (zynen eedt doende ende gedaen hebbende), is hy poortere, met hem comen selen twee volcheeden, te wetene, twee wetveerdige mannen, die leggen sullen handt op heylighen ende zweeren dat den eedt (die de voirscreven arrestant aldaer gedaen heeft) goet, recht-veerdich ende ommeyneedich is: soe moet hen God helpen ende alle syne heylighen; ende is de arrestant een vremde ende egheen poortere, die moet hebben sesse goede wettighe mannen volcheeden, ten waere dat hy waere een gepreviligeert persoon (te wetene, een Engelsman vander court oft vanden Staelhove) genyetende trecht vander poorteren; ende den eedt alsoe gedaen zynde op eenen levenden (oft op eenen dooden met volcheeden), alsdan wordt de arrestant gewesen volcomen, sonder voorderen thoon te derven leydene; dies moet hy ten naesten genechtdaghe syn procedure comen continueren, ten ware dat een derde persoon hem wilde funderen by thoone oft eenighe andere legitime documenten, dat sulck procederende crediteur aenden fugitiven oft aflyvigen nyet, oft soe vele nyet tachter en waere.

p168

7. Item, ten naesten ende tweeden genechtdaghe, soe moet de arrestant wederom comen inder gebannender vierscharen ende presenteren synen pandt; ende alsdan moet hy der partien (in dien die present ende in Brabant geseten is) den pandt bieden, oft hy dien lossen ende den evincent syn gebreck ende tachterheyt betaelen wille, oft anders den evincent met synen begonsten rechte van evictien voirts wille laten varen; maer is hy geseten buyten Brabant (oft dathet is op eenen fugitiven oft eenen dooden), soe mach devincent synen pandt presenteren ende lossen aenden schoutet als heere, sonder voordere wete te derven doene.

8. Item, ten derden daghe oft genechte moet de evincent synen pandt wederomme brengen ende presenteren inder hoogher gebannender vier-scharen, voer schoutet, burgermeesteren ende scepenen, ende begheeren voirt recht; ende de schoutet, den heeren vonnisse gemaent hebbende, vraecht de burgermeesteren [sic] (voer tvonnisse) der partie oft sy heuren pandt gehouden hebben [heeft] als recht (te wetene, ter vierscharen drie male gepresenteert) ende geboden hebben [heeft] als recht, te wetene, der partien presente, oft, in stede vanden absenten oft dooden, aenden heere; ende partie vercleerende jae, dan wystmen datmen dien pandt ende goeden (voer tvoldoen van des evincents actie ende vuytgewonnen schult) sal ver-coopen ter vridaech merct, ten hoochsten verdierene ende meest daeromme biedende; schietter over, datmen dat der partie sal wederkeeren, ende gebreckter, datmen alsdan voort mannen [manen] sal om recht; alle welcke vonnissen worden geteeckent byden clerck vanden amptman in syn boeck.

9. Item, dit leste vonnisse gewesen synde (nae dat de vierschare gedaen [is] ende de heeren opgestaen syn), moet de evincent comen voir den schoutet ter presentien van scepenen, ende versuecken gemaent te hebbene om recht dat synen pandt ende geevinceerde goedenvanden arreste moeghen wordden ontslaghen, ende begheeren zynen pandt te lossene, om vercocht te wordene navolgende den voirgaende vonnisse, begheerende leveringhe vanden selven; ende alsdan maendt de schoutet, ende scepenen wysen, dat den pandt ende goeden selen worden ontslagen, om, als voere, ter merct vercocht te wordene; welck vonnisse van lossinghe vanden pande moet worden geteeckent byden secretaris, als greffier vander vierscharen.

10. Item, tvoirscreven leste vonnisse gegeven wesende, moet de arrestant ende evincent noch verbeyden totten naesten vridach toe, eer hy de voir-

p170

screven goeden mach doen vercoopen byden amptman ende synen ouden- cleercoopere, om te besiene oft, binnen middelen tyde, yemant comen sal die de voirscreven goeden lossen ende de schult betaelen wille, metten oncosten daeromme gedaen; ende moeten de meuble goeden alsdan ten naesten vridachs vercocht worden, soe verre de evincent dat versueckt.

11. Item, insgelycx, een yegelick (die panden metter minnen in synen handen heeft) die en mach die nyet vercoopen vuyt zyns selfs auctoriteyt, maer moet die rechtelick besetten, vuytwinnen, ende daer en teynden die panden metten officiere doen vercoopen inder manieren gelyck voirsereven is; ten waere dat de hebbere vanden pande hadde wettich bescheet (voer scepenen gepasseert) dat hy die panden soude moegen vercoopen oft doen vercoopen, sonder die te derven vuytwinnen, als voere.

12. Item, nyemant en can oft en mach eenighe penningen oft schult (die eenich persoon eenen anderen schuldich soude moeghen syn, oft onder hem hebben) onder yemande doen arresteren oft commeren, ten sy dat die debiteur oft onderhebbere van dien penninghen comparere voer scepenen, ende bekenne ende vercleere hoe vele penningen hy onder heeft, oft hoe vele hy den derden schuldich is; ende die deciaratie ende bekentenisse (alsoe voer scepenen gedaen zynde) alsdan mach de arrestant die penningen doen arresteren, maer nyet eer; ende dat doende, wordt dien debiteur oft depositario belast ende rechtelick bevolen, dat hy van dien penningen nyet en scheyde sonder consent, wille ende wete vanden arrestant, emmers ter tyt toe dat tselve arrest minnelick oft rechtelick afgedaen sy, opte pene van die schult oft penningen anderwerff te moeten betaelene; ende moet de selve debiteur oft depositarius (mids synen bekennen voer scepenen gedaen, ende den arreste daer nae alsoe gevolcht)den arrestant gheven eenen penninck cleyn oft groot (sulck alst den debiteur oft depositario belieft) in mindernissen syns debits (voer eenen pandt), om daer op te moegen procederene; ende daer en teynden moet de arrestant dien pandt ende schult voer syn actie ende credit besetten ende evinceren inder manieren voirscreven.

13. Item, wanneer diverse persoonen hebben beset ende gearresteert eenichs fugityfs oft insolvents persoons goeden, oft die achtergelaten goeden van eenen becommerden sterfhuyse, die arrestanten moegen wel gelyckelick volgen ende evictie doen (elck voer den competenten gerichte daer syn schult ende credit te rechte behoirt); maer wye dat eerst of lest beset heeft,

p172

oft in syn evictie volcomen is, dat en gheeft hem egheene preferentie oft prejudicie, ten waere dat de fugitive waere geproclameert ende den tydt vander proclamatien geexpireert, oft dat hy soe spade quame dat de evin- centen de goeden hadden doen vercoopen ende dat alle de penningen daer aff byden amptman (den deligenten besetters ende vuytwinders) waren gedistribueert; wel verstaende, dat elck evincent staet ende blyft anderssins op syn actie van preferentien.

14. Te wetene, wordt voer al geprefereert de huyshuere, alleenlick aende goeden die opten pandt ende inden gehuerden huyse bevonden worden den huerlinck toebehoorende oft hem geleent synde, ende voorder nyet; ende andere persoonen (die eenighe kelders, cameren, packhuysen, solders ende diergelycke deelen vanden gehuerden huyse voorts tegen den huerlinck gehuert hebben), die persoonen ende hen goeden daer inne wesende gestaen mids opleggende ende betalende tgene dat sy van heuren hueringen schuldich ende tachter syn, sonder dat hen goeden executabel syn voer de huere vanden geheelen huyse.

15. Daer nae worden geprefereert: de vrouwen, aengaende heuren dotalen ende parafernalen goeden by hen aen hen mans te houwelicke gebrocht, oft staende den houwelicke aengecomen oft verstorven; daer nae, enckelen knapen, maerten, boeden loon, ende puren arbeyt daer egheen coopmanscappe mede en is gemengt; ende daer nae des princen ende der stadt penningen; ende daer en teynden scepenen brieven, wettighe geloeften, vonnissen ende diergelicke acten (elck nae syn ouderdom ende executien die daer op versocht moeghen wesen); ende alsdan daer nae alle dandere crediteuren gelyckelick, die arresten, besetselen ende mede vuytwinninghen gedaen hebben, soe dat behoort nae recht, als voirscreven is; wel verstaende, dat rentieren ende hypothecarise (aengaende den onruerenden vuyte gewonnen goeden) voer al moeten worden geprefereert aende panden in heure scepenen brieven begrepen.

16. Item, zoe wye alle de voirscreven solemniteyten ende punten van rechte in syne arresten, besetselen ende vuytwinninghen nyet en heeft geob-serveert ende volbrocht (alsoe dat daer aff blycke), oft eenich van allen deser voirscreven poincten heeft achtergelaten oft geomitteert, die wordt vercleert ombehoirlicken geprocedeert te hebbene ende vervalt van synder actien, alsoe dat hy noch tot preferentien noch concurrentien en can gecomen, dan (soe

p174

verre alsser yet overschote boven die crediten vanden anderen evincenten, die te rechte hen vuytwinninghen gedaen hebben gehadt); daer op mach hy op een nyeuw volghen ende besetten als oft hy noyt geprocedeert en hadde.

17. Item, nyemant soe wye hy sy (soe wel de stadt als dandere geprevi-legeerde persoonen) en heeft soe stercken actie personele oft recht (in dien hy wille hebben preferentie oft concurrentie metten anderen crediteuren) soe moet hy (naede proclamatie vanden fugitiven oft de becommerde sterf-huysen syn gepubliceert) mede besetten, volghen ende behoirlycke evictie doen, als voere; vuytgenomen de prince oft heere van den lande alleene, ende nyemant anders; wel verstaende, dat de hypothecarisen ende actie reelle hebbende nyet en derven besetten noch evinceren; maer vrouwen moeten meer [mede][2] besetten ende evinceren voer heure voirscreven dotale ende ingebrochte goeden, gelyck andere crediteuren, oft bliven versteken van heurder actien.

18. Item, de schoutet, amptman, roeydraghere, colfdragere noch andere officier oft dieneer en moegen eenen poortere oft ingesetenen (fixe ende openbare domicilie houdende) in persoone oft syne goeden nyet arresteren oft becommeren noch besetten voer eenighe actien oft schulden, ten waere dat sy waeren in actu fuge, oft dathet met vonnisse alsoe waere vercleert, oft midts redenen byden burgermeesteren ende scepenen geconsenteert alsoe te moeghen geschiedene, oft dat de ghene die dat arrestement begheert gedaen te hebbene tvoirscreven goet in al oft in deele syne maken wilde; maer die teghen eenen poortere oft ingeseten wille procederen, moet den selven doen daghen voer recht, ende vervolghen ordinarie syn recht ende actie, soe dat schuldich is te geschiedene.

19. Nyet te min, als een aenleggere eenighen poortere oft ingeseten heeft doen daghen voer recht, ende daenleggere hem beducht, dat (ten eynde vanden processe) de verweerdere nyet en soude sufficient genoch vallen om tgewysde te voldoene, oft dat hy (duerende den processe) syne condicie soude moeghen verargeren (soe verre de verweerdere in persoone hem compt defenderen), alsdan mach de aenleggere den amptman gheven eenen stuver ende versien syn recht aenden heere; ende (dat doende) houdt damptman dien verweerdere alsdan in arreste, ende hy moet borghe stellen

p176

oft boven gevangen geleydt worden, ten waere dat (midts redenen) anders vonnislick gewesen waere; dies moet daenleggere oick borghe stellen voer costen, schaden ende interessen, in dien de verweerdere dat versueckt, oft oick mede in hachten bliven; ende als de gedaechde compareert by procu-reur (ende nyet in persoone), dan mach daenleggere cautie versueeken ende recht daer op begheeren, soe hy tot synen raide bevindt behoorende; ende alsdan doetmen soe wel opte versochte cautie (als inde materie principale) recht nae gelegentheyt ende exigentie vander saken.

20. Item, als een officier vander langher roeden oft colfdragere versocht wordt eenen vremden man of syn goet (present synde ende den officier aldaer gethoont wordende) te arresteren, ende tselve weygerde te doene, mids hem presenterende ende gevende synen gestatueerden salaris, oft dat hy (nae darrestement gedaen hebbende) den man oft goet liet gaen oft ver-steken sonder den crediteur met sufficienten borghe oft panden wettelick te versiene ende bewarene, die officier moet selve verantwoirden oft betaelen de schult daer voere het arrestement gedaen is.

21. Item, een crediteur, vindende synen debiteur van buyten, ende beduchtende dat hy hem soude moeghen absenteren al eer hy den officier oft dieneere soude moeghen gecrigen om te arresteren, die mach selve dien schuldeneere aentasten ende vaste houden, tot dat hy eenen officier oft dieneere heeft gecregen ende doen halen; welcken debiteur hy den dieneere oft officier ter stont overleveren moet, die alsdan gehouden is den debiteur te arresterene ende in handen te houdene, op zynen behoorlicken salaris, als voere.

22. Item, nyemant en mach eenighen persoon oft goet voer civile saken in arreste houden als hy cautie gestellen can (sufficient wesende) van te rechte te stane ende tgewysde te voldoene voer de schult oft actie die de arrestant op hem oft op tgoet pretendeert te eysschene; daer aff int xxe articule vanden capittel van tcriem oick geruert is.

23. Item, als eenich goet binnen yemants huyse es gearresteert, ende hy den last (van dat goet te bewarene) aenveerdt, ende daer en boven dat goet laet wech brenghen oft versteken, die is schuldich te verantwoirdene ende inne te stane voer de schult ende actie daer voere tselve goet gearresteert was.

24. Item, een vremdt persoon, gearresteert synde, moet borghe stellen

p178

daer de arrestant oft officier mede te vreden is; maer in dien de officier cautie neempt (daer de arrestant nyet mede te vreden en is), alsdan is ende blyft de officier selve borghe soe verre hy den gearresteerden op die borch-tocht (teghen den danck des arrestants) laet gaen; ende in dien de gearres-teerde egheen cautie en can gestellen, moet in hachten gaen, emmer soe langhe tot dat anderssins gewesen sy met rechte, oft by partie geconsenteert.

25. Item, een vremdt man, die eenen anderen vremden man doet arreste-ren, moet soe wel cautie sufficiente stellen voer costen, schaden ende inte-ressen als de gearresteerde voer dactie des arrestants, oft oick mede bovenin hachten gaen, soe verre de gearresteerde dat versuect; oft anders moet de gearresteerde worden ontslagen vanden arreste, op cautie juratorie van te rechte alhier te stane ende tgewysde [te] voldoene; dies moet de arrestant insgelycx (alst versocht wordt) oick alsdan cautie juratorie doen.

26. Item, diens goeden dat gearresteert syn, die mach de selve syne goe-den verborghen ende vuyten arreste doen ontslaen op cautie, oft op syn schenen (dwelck is), stellende synen persoon in arreste in plaetse van synen goede.

27. Item, als yemande dunckt datmen syn goeden tonrechte heeft beset, ende onbehoirlyck tot vuytwinninghen der selver is procederende, zoe mach hy comen (duerende den tyde vander vuytwinninghen des evincents ende eer dleste vonnisse gewesen wordt) ter voirscreven hoogher vierscharen, ende doen aldaer calangie op des vuytwinders procedure, ende laten syne calaengie aldaer teeckenen te boecke; ende alsdan en procedeertmen nyet voordere in judicio sumario ter vierscharen, maer moeten partien heure sake alsdan vervolghen in judicio ordinario voer 'den amptman, burgermeesteren ende scepenen opter stadt huys; dies is de ghene (die de calaengie gedaen heeft) schuldich (tusschen dat ende den naesten vridach) den evincent te doen daghene, syne redenen van calaengien te proponerene, ende syne actie van purgien (in materie van calaengien) rechtelick (voer den naesten vierschaerdach) te beghinnene, oft anders is syne calaengie nul ende desert; ende mach alsdan de vuytwindere met synen begonnen rechte ter vierscharen voorts varen als oft daer egheene calaengie en waere gedaen geweest; ende soe wanneer de materie (van purgien van calaengien) in judicio ordinario is gedecideert, oft soe verre de ghene die calaengie gedaen heeft desisteert, oft alle syn daghen van rechte nyet en observeert, oft dat

p180

bevonden wordt met rechte dat de calaengie tonrechte gedaen heeft geweest, alsdan mach de evincent syne vuytwinninghe continueren als oft de calaengie ende procedure ordinarie nyet en hadde gedaen geweest; ende duerende dier proceduren in materie van calangien en is den vuytwindere gheenen tydt geloopen, maer [hy] is in syne procedure summarie gebleven op syn geheel, sonder interruptie ende sonder prejudicie van synen iersten rechte.

28. Item, eenen yegelycken is georloft te procederene by arreste ende evictien op eens poorters oft ingesetene goeden als hy fugityff es; ende elckerlyck wordt geacht ende gehouden voer fugityff zoe geringhe als hy voer syn schult hem houdt oft vliet opt gewydde oft bevrydde plaetsen, oft ergens latiteert (het sy in oft buyten synen huyse), oft hem elders occulteert, habandonnerende zyn huys ende goeden, als hyer nae in xxxixe artickel dees capittels vercleert staet; ende alle syne goeden syn ter stont geaffecteert synen crediteuren, elcken navolgende den statuyte van preferentien hyer voere inden xiiijen ende xven articulen dees capittels geruert wesende.

29. Item, een debiteur (fugityff zynde oft latiterende voer zyn schulden) en mach nyet disponneren van synen goeden oft inschulden, het sy van panden metter minnen te ghevene, oft anderssins assignatien oft bewysin-ghen te doene, oft den eenen crediteur meer dan den anderen vorderen noch gratificeren in egheender manieren in prejudicie van synen gemeynen crediteuren; ende oft hy tselve dede oft gedaen hadde, die goeden, actien ende crediten moeten (dien nyet tegenstaende) comen inde masse vanden gemeynen crediteuren, al waert oick soe dat (ten selven tyde) de goeden vanden debiteur nyet beset noch gearresteert en waren.

30. Item, vuytgewonnen goeden ende panden (metter minnen gegeven) mach de crediteur ende evincent behouden sonder vercoopen in voldoe-ninghe van synen credite, in dien hy wilt, ten waere dat de ghene dien die toebehooren wilde datmense vercoopen soude; maer de vuytwindere (willende de panden behouden voer syn credit ende vuytgewonnen schult) en mach alsdan egheen voirdere verhael hebben; maer willende syn gebreck voirder suecken, moet die panden chieren ende rechterlick doen vercoopen zoe dat behoort.

31. Item, weeskinderen goeden en machmen valide nyet vuytwinnen sonder den momboren wete daer aff te doene; ende en hebben die weesen egheen momboren, soe moetmen hen momboren doen gheven, oft anders is de vuytwinninghe op hen goeden gedaen van onweerden.

32. Item, dbesetsel by yemande op eenighe goeden gedaen is van weerden nyet tegenstaende dat tselve besetsel gedaen is voer meerdere somme dan hy naemaels by eede ter vierscharen affirmeert; want int zweeren mach een yegelyck syn somme wel minderen maer nyet meerderen.

33. Item, een debiteur (wyens goeden vuytgewonnen syn) betalende de penningen daer voere duytwinninghe gedaen is (metten oncosten daer op geloopen) mach syn goeden aenveerden ende behouden, ten waere datse vercocht waeren.

34. Item, een ingeseten poortere, wyens instrumenten, alem oft gereetscap van synen ambachte ende neeringen (daer hy costumelick mede is geweest te werckene ende syn broot te winnene) ter vridaechs merct byden officier vercocht syn, mach de selve lossen ende de naeste syn voer den prys dat die vercocht syn, mids dat vercleerende binnen den selven daghe dat die vercocht syn; behoudelick dat hy den geheelen prys van dien (metten costen ende heerlycken rechten) in handen vanden heere opleggen ende voldoen moet des anderen dachs voerder noenen; dwelck oft hy nyet en dade, blyft hy versteken, ende de vercochte goeden moeten volghen den yersten coopere meest daeromme geboden hebbende; maer zynt andere ruerende goeden (dan alem ende instrumenten om mede te werckene), die moeten vercocht bliven, sonder dat hy die eenichsins mach lossen oft weder nae hem nemen voer den prys datse vercocht zyn.

35. Item, als trecht aenden amptman viersien [versien] is, mach damptman dien persoon aentasten ende vanghen, oft laten gaen, soe alst hem belieft; ende damptman gestaet altyt mids leverende den persoon, sonder dat hy gehouden is (diens debiteurs goeden) mede in arreste te moeten nemene oft houdene, ten waere dat de crediteur dat versochte; in welcken gevalle moet damptman (de goeden des debiteurs) mede in handen nemen, wettelick doen inventarieren ende bewaren tot des crediteurs versekerheyt zoe langhe tot dat de debiteur borghe gestelt heeft; ende als partie metten borghe te vreden is, dan moet damptman oick daer mede te vreden syn, ende alsdan is damptman daer aff ontslaghen.

36. Item, als de debiteur (opden welcken trecht aenden amptman

p184

versocht is), borghe stelt (in presentie vander partie adverse) die daer teghens nyet seggende oft querulerende en is, alsdan en mach damptman dien persoon nyet voordere oft langher commeren oft in hachten houden.

37. Item, damptman is een naect maendere ende executeur, ende en mach egheen kennisse van saken nemen.

38. Item, allerhande vuytgewonnen goeden ende panden moeten open-baerlick ter vridaechs meret byden officier vercocht worden, ten hoochsten verdierende, eenen yegelycken even nae; ten waeren panden metter minnen die de evincent begheerde te behoudene, als voere inden XXXen articule van desen capittele gescreven stact.

39. Item, als eenich coopman, portere oft ingesetene vander stadt vertreckt vuyter stadt sonder syn crediteuren te betalene, oft dat hy latiteert oft hem bedect houdt, oft hem houdt op eenighe gewydde oft gevrydde plaetsen, voer syn schulden, die persoon wordt gehacht ende gehouden voer fugityff, insolvent ende banckeroupte, ende dat van soe geringhe als hy eenighe goeden heeft verborghen, oft dat hy eenighe acte oft preparatie gemaect heeft om hem te absenterene ende bedect te houdene.

40. Item, als yemant syn goet vercoopt om met gereeden gelde betaelt te wordene, ende tselve den coopere levert (meynende syn gelt corts daer te ontfangene), die leveringhen nyet tegenstaende blyft de vercoopere heere ende meester van dien goeden, ende moeten hem weder volghen in dien hy nyet betaelt en wordt; dies moet de vercoopere (indien gevalle) syne vercochte goeden corts naede traditie vervolghen; maer in dien de vercoo-pere int contraheren nyet expresse besproken en heeft dat hy gereet gelt hebben wille, soe en heeft hy gheen actie aent voirscreven vercocht ende gelevert goet, maer is hem syn actie competerende alleene opten debiteur.

TITEL V.

ADMINISTRATIE VAN JUSTICIEN INT CIVILE.

1. Primo, staet te noterene, dat op de maniere ende ordinancie van daghementen, proceduren ende acten judicile te doene, is nu versien byder ordinancien vander rollen.

p186

2. Item, soe wye vonnisse geobtineert, oft geloefte, stadt oft scepenen brieven oft acte heeft staende tot parater executien, egheene voldoeninghe crygende, mach den debiteur by eene cortte roede metten brieve oft acten wettelick doen sommeren om te voldoene; welcke sommatie, dach, ure ende tydt de corte roede teeckent opten rugge vanden brieve oft acten; ende soe verre de gesommeerde binnen xxiiij uren daer nae nyet en voldoet, mach de crediteur daer nae gaen versuecken hem executie gedaen te hebbene voer tvoldoen synder brieven, vonnissen oft acten; welcke versochte executie de amptman oft burgermeesteren, elck int syne, teeekenen opten rugghe vander acten oft geloeften.

3. Item, executie aenden amptman oft burgermeesteren versocht wesende, wordt de amptman ende burgermeesteren gehouden te seyndene de cnuvers oft gezworene bewaerders vanden goeden ten huyse oft wooninghen vanden debiteur, omme tgoet (aldaer wesende bevonden) te bewarene tot behoeff des crediteurs; welcke goeden, soe verre de crediteur dat versueckt, rechtelick worden geinventarieert ter presentien van scepenen.

4. Item, de cnuvers alsoe int goet liggende ende tselve bewarende, moeten daer stede vast by bliven nacht ende dach totten naesten werckenden vridach oft merctdach; ende alsdan moet de amptman, oft burgermeester (ten yersten vridaghe) soe vele goets vuyt des debiteurs huyse doen halen, ende by eenen gezworen oudencleercoopere openbaerlick ten hoochsten verdierende (eenen yegelycken even nae) doen vuytroepen ende vercoopen, soe langhe ende soe vele tot dat de crediteur voldaen mach worden van zynen credite metten oncosten daer oppe geloopen.

5. Item, de cnuvers en moeghen nergens langher bliven liggene noch tgoet bewaren dan totten naesten werckenden vridach toe datmen vridaechs meret houden ende de goeden gevuechelick vuytroepen ende vercoopen

p188

mach, ten waere dat litispencie tusschen 'partie hangende waere in materien van executien, weder de selve te rechte oft onrechte versocht waere oft nyet; in welcken gevalle moeten de cnuvers dat goet (alst nyet verborcht en is) ten coste vanden ongelycken bliven bewarene tot dat de questie vander executien es gedecideert; ende wordt dexecutie bevonden te rechte gedaen te syne (soe verre de debiteur nyet en voldoet) moetmen alsdan de goeden ten naesten werckvridaghe, als boven, vercoopen.

6. Item, insgelycx moetmen vercoopen alle vuytgewonnen goeden ende panden, den yersten vridach nae dat die ter vierscharen ter merct gewesen syn; behoudelick datmen onruerende goeden oft renten nyet en mach ver-coopen sy en moeten ten minsten drie werckende vridaghen openbaerlick vuytgeroepen syn, ende oick des sondaechs daer te voeren gecondicht inde prochie kercken, ende oick te voren op alle hoeken vanden cruysstraten vuytgebelt, ende dat eenen yegelycken alsoe geadverteert ende de wete gedaen sy, datmen die goeden vercoopen ende dien naesten vridach den palmslach gheven sal.

7. Item, soe wanneer de debiteurs oft gecomdemneerde buyten der stadt oft vriheyt geseten syn inden quartiere van Antwerpen, soe en derfmen hen egheen sommatie doen doen, maer de crediteur (executie versocht heb-bende) gheeft den officier vander langher roeden de acte ende een croone van xxiiij stuvers opte handt; ende die langhe roede moet alsdan ryden oft gaen ter plaetsen daer de gecondemneerde oft debiteur geseten is, om hem te doen betaelen, oft anders soe vele goets te halene ende van daer te bren-ghene (om, als voere, vercocht te wordene) tot voldoeninghen der somme, metten costen daer oppe geloopen; ende alsdan moet de roeydraghere den crediteur syne xxiiij stuvers restitueren ende synen salaris ende vacatien aent goet verhalen.

8. Item, wanneer eenighe onruerende goede (geleghen buyten der stadt ende vriheyt inden quartiere van Antwerpen) byden amptman der stadt van Antwerpen geexecuteert, ende ter vridaechs merct, als voere, ten hoochsten verdierende vercocht ende vuytgeroepen worden, soe en mach damptman die onruerende goeden nyet vercoopen (al heeft hy van synder officie weghen de coopdaghen daer aff ten prochie kercken inder stadt van Antwerpen doen cundighen ende vuytbellen als voere), maer, daer en hoven, is damptman oick gehouden te doen doene drie sondaechs kerckge-

p190

boden inder prochiekercken (daer onder de goeden oft huyssinghen buyten gelegen syn), voer ende eer hy die ter vridaechs merct mach vercoopen ende den palmslach doen gheven.

9. Item, damptman van Antwerpen mach, vuyt crachte van vonnissen der scepenen van Antwerpen, by executien vercoopen alsoe wel onruerende goeden geleghen buyten der stadt ende vriheyt (soe verre die geleghen syn inden quartiere van Antwerpen), als die binnen der stadt ende vriheyt gelegen syn, soe wanneer die drie sondaechs kerckgeboden daer affinder voirscreven prochien (daer onder datse gelegen syn) gedaen zyn geweest, als voere.

10. Item, egheen officier (inden quartiere van Antwerpen geseten) en mach (des byden amptman oft van synen weghen versocht wesende) weygeren de voirscreven kerckgeboden te doene, op synen behoirlycken salaris, opte pene als overhoorich ende als der stadt rechten inffringerende gecorrigeert te worden.

11. Item, de amptman mach (van weghen synder officien) alderhande onruerende vuytgewonnen goeden (ende die by justicien ende met rechte, als voere, vercocht syn ter vridaechs merct) voer scepenen van Antwerpen ende met scepenen brieven valide goeden, vestighen ende erven, sonder dat van noode sy eenighe goedinghe ten lantrechte meer te derven doene, nyet tegenstaende waer ende te wat plaetsen die goeden inden merckgreefscape oft quartiere van Antwerpen geleghen moeghen wesen.

12. Item, nyemant en mach inder hoogher vierscharen tAntwerpen vuyt-winnen, oft oick byden amptman der stadt van Antwerpen doen vercoopen eenighe leengoeden, hoedanich die syn, al waert oick soe dat die waeren gelegen binnen der stadt oft vriheyt van Antwerpen; maer de meuble ende gereede goeden (opte leengoeden wesende) machmen executeren gelyck als oft thuys oft grondt (daer op oft in die ruerende goeden syn) egheen leenen en waeren.

13. Item, wanneer een oudecleercoopere by proclamatien oft subhastatien openbaerlick ter meret (in eenighe sterfhuysen, oft elders binnen der stadt ende vriheyt) vuytroepen ende vercoopen wille eenighe goeden, die moet daer aff yerst de wete doen den amptman, ende trecht (den amptman daer aff competerende) betaelen; ende de vercochte goeden, ter presentien van eenen gezworene clerck vanden ouden cleercooperen (vuytgeroepen synde), byden selven clerck doen scriven ende te boecke stellen.

p192

14. Item, de oudecleercooperen (der goeder lieder goeden alsoe by con-sente vanden amptman vercocht hebbende), moeten voer de penningen vanden vercochten goeden innestaen ende selve betaelen, ende dat binnen sesse weken nae dat die vuytgeroepen ende vercocht zyn, oft anders mach-men de oudecleercoopers (die goeden vuytgeroepen ende vercocht hebbene [hebbendel) alleene opden coopboeck daer aff gehouden (sonder eenighe andere daghinghe oft procedure daeromme [te] derven doene), byden ampt-man daer voere realick ende de facto naede sesse weken geexpireert synde doen executeren; behoudelick dat sy by eene corte roede xxiiij uren lanck (voer de executie) gesommeert syn moeten wettelick om te betalene.

15. Item, soe wye (ter vuytroepinghen van eenen oudecleercoopere) eenighe meuble goeden ter merct, inde sterfhuysen oft elders, binnen der stadt ende vriheyt coopt, die moet den oudencleercoopere daer aff voldoen ende betalen binnen xiiij daghen naeden vercoopdach, oft anders mach de oudecleercoopere (die xiiij daghen om zynde) den coopere (mids voirgaende sommatie van xxiiij uren), alleene opten voirscreven coopboeck, doen executeren byden amptman voer tvoldoen synder schult, sonder eenighe procedure oft andere daghement daer omme meer te derven doene.

16. Item, alle oudecleercoopers (die ter vuytroepingen eenighe goeden vercocht hebben) moeten den coopboeck, als voere, voldoen (al waert dat de cooperen oft eenich van dien insolvent oft fugityff geworden waren), ende moeten ter stont de penningen namptiseren eer sy eenich gehoor in rechte hebben moeghen; maer (voldaen hebbende) moegen (in dient hen goetdunckt) excipieren ende repeteren tghene dat hen dunckt qualick byden gesworene clerck, oft te vele gescreven, oft anderssins yet tonrechte inden coopboeck gestelt te syne; daer op men alsdan eenen yegelycken ter manissen des amptmans recht doet, nae gelegentheyt der saken.

17. Item, soe wanneer eenighe partie ten principalen succumbeert ende inden eysch oft conclusie van partie adverse wordt gecondemneert, de selve succumbent wordt oick tacite inde costen gecondemneert, nyet tegenstaende dat de sententie dat nyet expresselick inne en houdt oft en begrypt; maer wanneer de succumbent nyet expresselick metten principalen vonnisse en is geduempt inde interessen, soe moet de triumphant (willende syn interessen hebben) die eysschen by nyeuw instantie.

18. Item, acten van taxatien van costen slaen [staen] tot parater execu-

p194

tien gelyck andere vonnissen, nyet tegenstaende dat de acten vanden taxatien egheene expresse condemnatie inhoudende en syn.

19. Item, der stadt recht is geintroduceert by costumen, ende costumen soe langhe onderhouden datter, gheene memorie en is ter contrarien, maken reeht ende moeten onderhouden worden voer der stadt recht.

20. Item, een verlydere vander obligatien inhoudende brengher sbriefs moet de obligatie kennen oft ontkennen, behoudelyck altyt partien heuren rechte ten principalen.

TITEL VI.

SCEPENEN BRIEVEN, CONTRACTEN, ETC.

1. Primo, die eenighe brieven (het sy van coopen van huysen, erfgevin-ghen, erfrenten, lyftochtrenten, certificatien, mangelinghen, transpoorten oft eenigherhande andere contracten) passeren wille, die moet dat doen voer scepenen ende nergens el.

2. Item, soe wanneer eenighe vrouwen persoonen (ongehuwet ende meerder van jaeren wesende, soe wel weduwen als andere) eenich contract voer scepenen willen passeren, soe en moeghen zy dat nyet doen sy en moeten verst ende al voeren daer toe versien syn van eenen mombore; ende vuyt dien maent de schoutet, onderschoutet, amptman (oft eenich van ben) den scepenen tvonisse, ende scepenen wysen dat de officier die vrouwe persoonen behoort te versiene van eenen mombore, om met hen over tvoirscreven contract te stane ende passerene, sonder syn schade; ende navolgende dien vonnisse gheeft de officier dien vrouwen eenen momboir, ende metten selven momboir (alsoe metten rechte gestelt ende gegeven) moeghen de voirscreven vrouwen valide alderhande contracten aengaen ende passeren gelyck oft mans persoonen waren; maer die momboren hen gegeven en syn nyet costumelick eenighen eedt te doene.

3. Item, gehuwede vrouwen en moeghen egheen contracten oft vorwaerden valide passeren dan ten bysyne ende consente van heuren mans; behoudelick dat sy, in absentien van heuren mans, testamenten, cocidillen

p196

[codicillen] ende diergelycke vuyterste willen wel moeghen maken ende passeren ende van heuren goeden disponeren.

4. Item, eene gehuwede vrouwe en can oft mach heur nyet valide verbinden oft yet geloven, noch borghe bliven voer heuren manne, ten sy dat sy yerst (by consente vanden selven heuren man) versien sy (ter manissen des officiers ende vonnisse van scepenen) van eenen vreemden mombore, die heur int passeren vanden selven contracte moet assisteren ende met heur dat contract bekennen inder manieren voirscreven; ende dat doende (ende gedaen hebbende) is ende wordt alsdan de vrouwe daer voere executabel gelyck een manspersoon, nyet tegenstaende dat de selve vrouwe nyet en is te voren gecertioreert geweest vanden senatusconsulte velleriani [Velleiani], ende oick nyet tegenstaende dat de penninghen (daer aff de selve schult toecompt) nyet gecomen en syn inden orboer vander vrouwen ende dat sy [heur] der coopmanscap van heuren mans gheenssins en heeft onderwonden oft van synen state ende debiten geweten en heeft.

5. Item, een man ende vrouwe gehuwet zynde, moeghen gesamentlick alderhande contracten passeren heurer beyder (oft des eens goeden van hen beyden) aengaende, die hen met vollen rechte toebehooren, ende alle hen huysen, erven, renten, erffelycke ende lyftochten (ende alderhande onruerende goeden) voer scepenen vercoopen, alieneren, transporteren, terve gheven oft impignoreren; de selve oick becommeren, belasten ende daer aff disponeren nae heurder belieften, ende daer aff scepenen brieven passeren ende verliden; welcke contracten ende verlidinghen (alsoe gepas-seert synde), die en can oft en mach de vrouwe ten gheenen daghen weder-roepen oft te nyete gedoen; ende de vrouwe mach valide met eenen vremden mombore heuren man constitueren om heur goeden in al oft in deele te vercoopene.

6. Item, soe wanneer eenighe mans syn fugityff oft insolvent bedeghen, oft cessie hebben gedaen, furieux, simpel oft cranck van sinnen geworden syn (ende anderssins hen verstant nyet wel gebruyckende), in dien sulcke huysvrouwen eenighe contracten oft vorwaerden valide willen passeren, zoe moeten die vrouwen den heeren burgermeesteren ende scepenen te kennen gheven de redenen waeromme (ende wat contracten) zy passeren willen; ende vinden den [de] heeren tselve voer de vrouwe orbelick oft nootsakelick te wesene, alsdan interponeren sy daer inne, ende toe [doen] hen decret

p198

ende consent; ende alsdan worden de selve vrouwen (navolgende dien decrete) versien van eenen vremden mombore, daer mede sy die contracten alsdan wettelick passeren moeghen, ende nyet cer.

7. Item, een man en mach syns wyfs onruerende goeden oft renten, hoe-danich die syn (oft die van heuren weghen gecomen syn) gheensins vercoopen, alieneren, impignoreren oft belasten, in al oft in deele, dan ten bysyne ende wille vanden wive, die de brieven daer aff (met assistentie van heuren man) selve moet bekennen ende willichlick (onbedwonghen) passeren voer scepenen.

8. Item, men en can oft en mach gheenderhande huysen, onruerende goe-den oft renten, erffelycke oft lyftocht, vercoopen, constitueren, alieneren transporteren oft overgheven dan alleen met scepenen brieven van Antwer-pen by eenen secretaris gepasseert, soe verre die gelegen syn binnen der stadt oft vriheyt van Antwerpen; ende hoedanich dat de contracten daer aff moeghen gedaen wesen (oft anderssins dan voer scepenen van Antwerpen gepasseert), het dominie ende proprieteyt vanden onruerenden goeden ende renten blyft altyt byden vercoopere soe langhe tot dat dopdracht daer aff voere scepenen wettelick gedaen is geweest; ende die onruerende goeden en syn gheensins verbonden (oft voer eenighe rente oft schult geypotheceert noch gealieneert) voer der tyt toe dat de brieven daer aff voer scepenen, by eenen secretaris, wettelick gepasseert syn; ende alsdan wordt yerst het dominium ende proprieteyt getransfereert ende die panden belast, maer nyet eer; ende soe geringe als dat contract voer scepenen gepasseert ende bekent is, soe wordt ende is de coopere oft vercrigere heere vanden selven goeden oft renten, soe wel voere de possessie als voere de proprieteyt, ten waere dat den scepenen brieff (daer aff verleden) contrarie daer aff inhielde ende expresselycken yet den vercoopere reserveerde.

9. Item, alle permutacien, contracten oft vorwaerden van huysen oft onruerende goeden ende renten, erffelycke ende lyftocht, gelegen binnen der stadt ende vriheyt van Antwerpen, die anderssins dan voer scepen gepasseert syn, zyn nul ende van onweerden, ende worden alleenlick gehouden voer private scriftueren, zoe dat de realiteyt daer voere gheenssins en is verobligeert oft geaffecteert, noch de proprieteyt gealieneert.

10. Item, inde belastingen van onruerende goeden oft panden hebben de ouste [oudste] scepenen brieven van date altyt preferentie voer de jongere

p200

van date, ende wordt elcken scepenen brieff (nae syn ouderdom) den ande-ren jongheren geprefereert, al waert sake dat sy deen den anderen nyet vuyte en staken.

11. Item, speciale hypotheke jongher van date wordt geprefereert der generaelder hypotheken ouder van date.

12. Item, een yegelyck mach syne goeden ende erven (soe wel leengoeden als anderen) gelegen binnen oft buyten der stadt ende vriheyt, inden quar-tiere van Antwerpen, valide met scepenen brieven van Antwerpen vercoo-pen, alieneren, transporteren, renten, erffelycke ende lyftochten, daer oppe vercoopen ende constitueren, nae synen goetduncken; ende en is van egheenen noode daer om eenighe andere goedenisse ten lantrechte (oft voer de bancke daer onder die goeden geleghen syn) te doene; behoudelick dien, dat soe wanneer eenighe leengoeden vercocht, verandert oft belast worden, alsdan en moeghen de secretarisen egheene brieven daer aff vuyt gheven oft den partien laten volghen, ten sy dat hen yerst ende al voren blycke dat de leenheere van synen heerlycken rechte voldaen is; ende worden de secretarisen gehouden dat consent vanden leenheere opte margie vanden contracten te teeckenen inde prothocollen.

13. Item, scepenen brieven van Antwerpen (gepasseert voer scepenen ende by eenen secretaris geteeckent) van goeden, erven ende renten buyten inden quartiere van Antwerpen gelegen, syn van sulcker macht ende aucto-riteyt als oft sy gepasseert waeren voer de weth oft bancke daer onder die goeden gelegen syn; ende moeten scepenen brieven van Antwerpen (van oft aengaende renten oft goeden buyten gelegen) worden geprefereert allen anderen scepenen, laeten oft mannen brieven jongher van date synde dan de scepenen brieven van Antwerpen ten lantrechte oft elders verleden wesende.

14. Item, wanneer yemant eenighen pandt belast oft bezwaert voer sce-penen met verscheyden erffelycken oft lyftocht renten, oft voer eenighe andere schatschulden (aen diversche persoonen) soe verre de brieven tee-nenmale by eenen secretaris (opten staenden voet voer de selve scepenen) gelesen, gepasseert ende bekent worden, die en derven deen den anderen nyet vuytsteken, maer syn algader van eender ouderdom ende date, nyet tegenstaende dat deen voer dandere gelesen wordt; maer is den lesten gele-senen scepenen brieff soe oudt ende sterck als den yersten, in sulcker

p202

vueghen dat den eenen voer den anderen egheene preferentie en mach pretenderen, maer worden die brieven byden selven persoon oft verlydere gepasseert op eenen dach voer de selve oft andere scepenen (maer nyet gelyckelyck ende unico contextu gelesen ende in eenen adem verleden), soe souden de leste gepasseerde brieven de outste moeten vuytsteken, ende de yerste gepasseerde souden hebben de preferentie, als oftse ouder van jaeren ende daghe waeren.

15. Item, scepenen brieven van Antwerpen staen tot gehoude, in sulcker vueghen (soe wye eenige renten oft pachten van gelde oft grane, etc., ende diergelycke (vuyt crachte van scepenen brieven) hebbende oft heffende is, mach, in sterckenissen zyns scepenen briefs, synen eedt doen; ende zoe wes hy derre affirmeren by eede (vuyt crachte des selfs scepene briefs) tachter te syne, dat moet de proprietaris oft gebruyckere vanden pande betalen ende namptiseren, ten waere dat hy allegeerde ende met quitantien oft anderen wettighen thoone betalinge conste doceren binnen acht daghen daer nae.

16. Item, een rentier (hebbende scepenen brieven van Antwerpen) van synder renten, daer voere hem eenighe huysen oft gronden van erven (oft een deel daer aft) syn verbonden, soe verre de gehypotheceerde huysen oft panden geleghen syn binnen der stadt oft vriheyt, die den rentier in al oft in deele verbonden syn, mach, voer tgebreck van synder renten ende ach-terstelle, leveringhe nemen aen synen (ende den geheelen) ongedeylden pandt; ende dat doende, thoont de rentier den constitucie brieff den ampt-man ende scepenen, begheerende recht,. ende damptman metten scepenen gaen alsdan aent huys oft pandt, ende aldaer maent damptman den scepenen om recht, scepenen wysen dat damptman den rentier (voer tgebreck van synder achterstelliger renten) schuldich is levering te doene ende den gehypothiceerden pandt oft panden den rentiere in synen handen te leveren, om den selven voer syn gebreck te hebbene, te evincerene ende te chierene nae recht; ende alsdan staet [slaet] de rentier syn handt-aen synen pandt, ende damptman vercleert, seggende: dat hy hem leveringe doet van synen pande, navolgende den voirgewysden vonnisse, ende stelt den rentier effectuelick inde possessie vanden pande; ende damptman doet daer aff ter stont de wete den gebruyckere vanden pande oft huyse, oft den ghenen die int huys syn, oft, en isser nyemant thuys, den gebueren, ende beveelt dat de inwoondere (binnen den xiiij daghen) den rentiere betaele oft den pandt ruyme; ende

p204

de rentier moet (die xiiij daghen) stille staen, sonder yet meer te moeghen doene oft voordere executie versueeken binnen dien tyde.

17. Item, zoe verre de huerlinck oft gebruyckere vanden huyse oft pande (binnen dien xiiij daghen naede leveringhe) den rentier van zynen achter-stelle nyet en voldoet, soe mach de rentier (die xiiij daghen overstreken synde) sonder eenighe andere sommacie oft wete meer te derven doene (anders dan de insinuatie die de amptman, als voere, int nemen vander leveringhe gedaen heeft), gaen ter stont byden amptman ende begheeren executie voer de betalinghe syns achterstels, daer hy leveringhe voer genomen oft doen nemen heeft; ende tselve doende, moet damptman ter stont cnuvers seynden ende leggen int huys oft pandt daer leveringhe aen genomen ende executie op versocht is; ende alle de meuble goeden diemen opten pandt oft binnen dien huyse bevindt, moeten de cnuvers bewaren, ende daer inne bliven liggene totten naesten werckenden vridaghe toe, ende nyet langhere; ende alsdan (ten selven vridaghe) moet damptman die goeden vanden bewoonderen oft gebruyckeren ter vridaechs meret doen vercoopen totter betalingen toe des rentiers van synen achterstelle metten oncosten daer oppe geloopen; ende hoe wel thuys oft den pandt maer eensdeels voer de rente verbonden en staet, nochtans de ghene die thuys wille gebruycken oft beschudden, die moet den geheelen achterstel ver-schieten ende betaelen; dies moet de ghene (wyens part oft gedeelte voer de rente alleene verbonden staet) den anderen zynen mede portionarisen die penningen ter stont restitueren, ende tot dien opleggen ende betallen alle de schade ende interest die sy doer syne quade betalinghe geleden hebben.

18. Item, in dien daer inden voirscreven huyse egheen meuble goeden genoch bevonden en worden om te vercoopene voer den achterstelle des rentiers, oft dat de huerlinck oft gebruyckere (egheen proprietaris synde vanden pande) binnen den voirscreven xiiij daghen vertrocken ende met synen goeden vanden pande verhuyst es (dwelck hy wel doen mochte), alsdan moet dat huys gesloten bliven, staende onverhuert ende ongebruyckt, ende den rentier moet (ten naesten jaergedinghe ende voechtgedinghe) metter clocken totten selven huyse alsdan doen daghen ter hooger vierscharen ons genadichs heeren; ende wordt de daechcedulle daer aff aldaer inder vierscharen drie male openbaerlick gelesen, ten aenhoorene van alder

p206

werelt; ende daer nae moet de rentier noeh verbeyden een geheel jaer lanck naede clocke, eer hy dat huys oft pandt ter vridaechs merct byden amptsman mach doen vuytroepen; ende voer tselve huys (dat alsoe gesloten es ende daer toe by leveringen ter vierscharen gedaecht wordt) moet van des amptmans weghen gestelt worden een bleek (metter wapenen vander stadt ende met grooten letteren daer onder gescreven, den dach ende jaer vanden verreyeke desselfs, op dat elck rentier (oft actie daer toe hebbende) tselve siende, hem mach provideren, ende doen des nae recht behoort om syn renten oft schult te salveren.

19. Item, de proprietaris mach noch comen totter chieringe toe. Ende voldoen den rentier vanden achterstelle metten oncosten daeromme gedaen, ende lossen synen pandt, in dient-hem belieft.

20: Item, als de rentier (teynden jaers) volcomen is in svn daghinge metter clocken ter vierscharen, dan doet damptman dat huys oft erve ter vridaechs merct, ende nae dat tselve huys drie oft viere vridaghen lanck (ten hoochsten) vuytgeroepen heeft geweest, moet alsdan (met voirgaende kerck geboden inden prochien kercken, vuytbellinghen ende proclamatien gedaen) tselve huys oft erve ter merct openbaerlick vercocht worden ten hoochsten verdierene, eenen yegelycken even nae, gelyck andere goeden ende huysen oft erven voer schat schulden ter vierscharen vuytgewonnen wesende.

21. Item, (die huysen oft panden alsoe vercocht wesende) wordt de coopere van dien inde selve gegoedt ende geerft byden amptman der stadt van Antwerpen, van weghen synder officien.

22. Item, weder dat de outste oft jonxte rentier leveringhe aenden pandt oft huys genomen oft de daghinge ter vierscharen gedaen heeft, oft andere wye hy sy, altyt blyft de outste rente staende in heur preferentie; alsoe dat alle rentieren (hypotheke opten selven pandt hebbende) ende elck blyft staende op synen geheel ende goet recht naeden ouderdom zyns scepenen briefs; ende in dien den pandt nyet goet genoch en is (om alle rentieren te voldoene), dan moeten de jonxte rentieren(al hebben sy leveringhe genomen ende de daghinge ter vierscharen gedaen) sneven ende verliesen aenden pandt; behoudelick hen heur verhael vanden'verliese op heure medepanden (in dien sy eenighe hebben), oft elders daer sy hen gebreck met rechte meynen te gecrigene.

P208

23. Item, alle rentieren moeten leveringhe nemen ende hen recht, als voere, volghen, ten lanxten soe schiere als sy twee jaeren tachter syn, ende voer de naeste clocke daer nae, oft anders, indien sy tselve nyet gedaen en hebben. soe en moeghen sy maer twee jaren achterstels aenden pandt halen (totten loopende jaere daer inne sy leveringhe genomen hebben), .soe verre eenich jonghe rentier oft crediteur hypothecaire yet daer ane verliesen oft te cort comen soude.

24. Maer soe wanneer den pandt goet genoch is (voer alle de rentieren rente daer op heffende), alsoe dat de jonxste rentier met twee jaeren achterstels (sonder dloopende jaer) voldaen can worden, alsdan moeghen de rentieren (meer dan twee jaeren tachter synde) heuretachterheyt aenden selven pandt verhalen, ende hebben (heuren achterstel aengaende) preferentie aenden pandt voer alle andere schat schulden oick vuytwinninghe gedaen hebbende.

25. Item, alle.de ghene die eenighe huysen (oft onruerende goeden oft renten) ter vridaechsmeret ten hoochsten verdierene vanden officier gecocht hebben (ende byden amptman daer inne gegoedt syn), die moeten anderwerff (totten selven heuren gecochten huysen oft panden) doen daghen ter vierscharen metter clocken om tselve huys oft panden te purgerene van allen commere ende calaengien, behalven den ghenen die vuytgesteken is; ende in dien nyemant en compt (binnen jaers naede clocke) die daer restoir ende calaengie op doet, soe syn alle de ghene (wye die syn, gheestelick ende weerlick, oudt ende jonck, binnen lants oft buyten lants, over see ende sant wesende) ten eewighen daghen versteken van allen heuren renten, actien ende rechte dat sy opten voirseyden pandt oft huys souden moeghen pretenderen te hebbene; dies blyft hen (heurer omissien ende negligentien] van calaengie te doene nyet tegenstaende) heur actie gereserveert opten proprietaris oft heure medepanden, ende anderssins daer sy meynen te winnen, om die te prosequerene. soe sytheuren raide vinden nae rechtbehoorende; maer een yegelyck moet synen principalen pandt yerst excusseren ende proeven eer hy opte medepanden oft borghen mach procederen; ende die vercoopere (hebbende verbonden se et sua) blyft verobligeert (nyet tegenstaende dat hy de huysen oft panden voirts vercocht heeft eenen anderen) ende de rente oick heeft vuytgesteken.

26. Item, een yegelyck die eenighe huysen oft erven heeft (binnen der stadt

p210

oft vriheyt van Antwerpen gelegen), soe verre hy die wille purgeren van allen toecomenden commeren, rechten, actien ende querelen die hy beducht dat daer op souden moeghen comen, oft die yemant, als proprietarise oft anderssins daer toe oft ane (namaels) soude moeghen oft willen pretenderen te hebbene, ende de selve van alle calaengien (hoedanich syn mochten) suueren ende vryden, die mach totten selven synen huysen oft panden (opte jaergedinghen ende voechtgedinghen) metter clocken, als voere, doen daghen, ende steken daer inne vuyte alle commeren, chynsen, renten ende belastingen, die hem vuyt gesteken syn geweest ; ende in gevalle nyemant en compt (binnen jaers nae dat de clocke geluydt es ende de daecheedullen ter vierscharen gelesen syn), ende doe [doen] daer op calaengie, soe bliven de selve huysen ende panden van allen anderen voorderen commeren, actien ende lasten ten eeuwighen daghen vry ende ongelast, alsoe dat daer nyemant meer (actione reali) op en mach procederen, behoudelick hen heur actie persoonele opten verzwigeren vander renten oft hypotheken, soe nae recht behoort; welverstaende dat nyemant (tot eenighen huysen, erven oftpanden ter vierscharen doen daghen en mach mette clocken) voer dat hy rechteliek daer inne is gegoedt voer scepenen oft dat hem by den amptman wettelick leveringen daer aff gedaen is.

27. Item, servituyten van privaten oft privaetruyminghen, waterloopen, borneputten, lichtsceppinghen ende dier gelycke en worden metter clocken ter vierscharen nyet afgedaecht, maer blyft (dien aengaende) een yegelick in syn gerechticheyt, hoe wel inden daechcedullen daer aff egheene mentie genmaect oft calaengie opt verreycksel gedaen en is geweest.

28. Item, als yemant eenighe huysinge oft erve heeft gecocht ende daer toe doet daghen ter vierseharen, al eest dat hy daer nae die huysinghen oft erven splyt, oft eensdeels voirts vercoopt anderen persoonen, die oick totten deelen by hen gecreghen doen daghen, soe eest genoch dat die rentier calaengie doet (binnen behoorlycken tyde) op de daginghe vanden yersten geheelen coope vander geheelder huysingen oft erven; ende die calaengie (alsoe wettelick gedaen hebbende) en is den pandt daer aff nyet gepurgeert, maer doer de calaengie (eens op al gedaen) blyft de rentier staende op syn volle recht, nyet tegenstaende dat hy op de daginge vanden naecooperen (deelen daer aff gecregen hebbende) egheene calaengie meer gedaen en heeft.

29. Item, weeskinderen mindere van jaeren wesende, gheestelicke per-

p212

soonen, ende dier gelycke geamortizeerde chynsen oft renten, die en mach men nyet afdaghen metter clocken, maer die bliven staende op heur geheel, nyet tegenstaende dat de proprietaris vanden huyse oft panden volcomen is in syn daghinghe, sonder dat (in respecte van heuren renten oft chynsen) den pandt wordt gepurgeert oft gelibereert; ten waere dat de heere oft officier dien pandt (vander officien weghen) vercocht hadde; in welcken gevalle bliven alle de voirscreven persoonen versteken gelyck andere, als hyer voere int xxve articule van desen capittule verclaert is.

30. Item, alle andere persoonen, vrouwen ende mans, ambachten, gulden, schutterien ende diergelycke bruederscapen, als beghinen oft andere verga-deringen, soe verre die geseten syn binnen der stadt oft vriheyt ende quar- tiere van Antwerpen, inden landen van Brabant, Vlaenderen, Hollant, Zeelant, Vrieslant, Gelderlant, Henegouwe, Artois, Picardien, Boloingnen, Namen, Camerys, Ardennen, Famenne, Loon, Ludick, Limborch, Lucxen- borch, Valckenborch, Champaigie, Gulick, Cleve, dlant van Berghe, Meurs, Empden, landen ende sticht van Coelen ende Utrecht ende over Mase, oft inden landen oft steden daer omtrent geleghen (oft oick daer binnen geseten), die worden algader, byder voirscreven daghinghe metter clocken ter vierscharen, versteken gewesen van allen realen actien ende ypotheken die sy oft yemant van hen lieden opte voirscreven verreyckte huysen oft panden namaels soude willen oft moeghen pretenderen; maer in dien sy buyten den voirscreven limiten geseten syn, soe en soudemen hen (van heuren actien ende rentien oft chynsen) nyet cunnen afgedaghen; oick en worden nyet versteken persoonen (binnen den limiten voirscreven geseten synde) die meerder van jaeren syn soe verre sy, duerende den geheelen tyde oft jaere vander voirscreven daginghe voer ende nae de daghinge continuelick altyt buyten lands geweest hebben, oft over zee ende over sant, ende indien sy (binnen dien tyde vander clocken noeyt binnen den voirscreven limiten, oft in eenich vanden voirgespecificeerden landen geweest en hebben; dies worden sy gehouden ende syn schuldich calaengie daer op te doene binnen jaers nae dat sy wederom (binnen eenich vanden voirscreven landen) gecomen syn oft geweest hebben, opte pene van heurder reaelder actien te verliesene ende vanden pande versteken te zyne ende te blivene,.als oft sy present ende in oft binnen eenich vanden voirscreven landen geresideert hadden ten tyde vander voirscreven daghinghe.

P214

31. Item, weeskinderen ende mindere van jaeren (alsoe metter clocken afgedaecht synde) moeten oick (binnen jaers nae dat sy meerder van jaeren geworden syn) calaengie doen, oft anders syn ende bliven sy van heuren realen actien opten pandt insgelycx versteken, als boven; ten waere dat (naeden verreycxsele) de proprietaris vanden pande hen hadde betalinghe gedaen oft doen doen; in welcken gevalle sy egheen calaengie doen en der-ven; maer de proprietaris moet alle de afgedaechde renten bliven betalende soe verre hy die (vuyten verreycten pande) alnoch betaelt heeft gehadt, nae datse metter elocken afgedaecht ende vanden pande versteken syn gewesen geweest.

32. Item, soe wye op yemants daghinge metter clocken restoir oft calaen-gie doen (ende syne verzweghen chynsen, renten oft hypotheke goet hou- den) wille, die is schuldich (binnen jaers naede clocke) calaengie opte voirscreven daghinge te doene wettelick voer scepenen, ende doen synen calaengie rechtelick teeckenen by eenen secretaris opte voirscreven daechcedulle oft int daechboeck ; ende de ghene die alsoe calaengie daer op doet ende gedaen heeft, die en derff den ghenen (die totten huyse oft pande doet daghen metter clocken) anders egheen wete doen doen van synder calaengien dan dat hy die wettelick doe teeckenen by eenen secretaris, als voere, daer by den daghere blyckt (teynden vanden jaere van synder daghingen ende verreycxsele) wye de ghene syn die opte voirscreven syne daechcedulle calaengie gedaen hebben, om syn regres daer aff op zynen vercoopere ende verzwygere (oft elders) te moeghen prosequeren, soe hem goetdunckt; ende de ghene die calaengie doet en is nyet schuldich (int doen vander calaengien) te vercleerene waerom oft voer hoe vele hy calaengie doende is, ten sy dathet hem believe; maer, wille de daghere (totten pande) weten waer voere de calaengie gedaen is, mach dat rechtelick versuecken; ende dat doende, soe moet de ghene (calaengie gedaen hebbende) dat vercleeren, ende syn bescheet alsdan thoonen, maer nyet eer, ten sy dat hem believe.

33. Item, de ghene die alsoe voer scepenen calaengie opte voirscreven daechcedulle gedaen, ende by eenen secretaris rechtelick heeft laten teeckenen, die blyft staende op syn geheel recht ende actie, als oft totten voirscreven verreycten pande oft huyse metter clocken nyet gedaecht en waere, al en heeft hy anders egheen wete gedaen oft doen doen, noch oick vercleert waer om oft voere hoe vele hy calaengie heeft gedaen gehadt.

P216

34. Item, de amptman oft officier en is nyet schuldich de huysen oft panden (by hem van synder officien weghen vercocht ter vridaechs merct) noch de calaengien die daer op rechtelick gedaen worden langere te verantwoirdene oft goet te doene dan vander naester clocken naede goedenisse by hem voer scepenen gedaen in eenen jaere daer nae; maer is de coopere negligent (van tot synen gecochten huysen ende panden byden officier vercocht ter naester clocken te doen daghene), mach hem selven dat imputeren.

35. Item, in cas van leveringhen ende verreycxsele ter vierscharen met dacchcedullen (voer tgebreck van achterstellinghe renten) en derfmen nye-mande particulierlick daghen, noch de rentier en is nyet schuldich eenighe andere solemniteyten daer toe te observerene dan tghene dat voirscreven is; en is oick nyet gehouden eenighen rentiere oft chyns heffere (geseten binnen den voirscreven landen) eenighe andere wete te doene (al weetmen die wel te vindene) dan alleene metter clocken, als boven.

36. Item, niemant en can oft en mach leveringhe nemen (noch by leve-ringhe noch anderssins ter vierscharen metter clocken valide doen daghen, oft verreycksele obtineren) dan alleene tot goeden, huysen oft panden die gelegen syn binnen der stadt oft vriheyt der selver, ende tot egheene andere daer buyten liggende.

37. Item, men en mach egheene vuytgewonnen noch oick andere goeden (ruerende noch onruerende) by den officier noch by private persoonen (openbaerlick ter merct) vuytroepen noch vercoopen dan alleene des vridaechs, als een yegelyck aldaer weet te comen.

38. Item, een rentier die scepenen brieven van Antwerpen heeft van synder renten (staende geypotheceert op goeden oft panden buyten der stadt ende vriheyt, maer inden quartiere van Antwerpen gelegen) die en mach egheen leveringhe daer ane doen nemen, als voirs. is, maer (hebbende gebreck van betalinghen) moet de brieven vander constitutien synder renten presenteren voer amptman ende scepenen ende laten die bevonnissen; dwelck doende, maent damptman, ende scepenen (die brieven gesien ende gevisiteert hebbende) wysen, midts dat blyckende is vander renten met scepenen brieven van constitutien der stadt van Antwerpen, dat damptman (des versocht wordende) die proprietarsen, gebruyckers oft hantplichters vanden panden, schuldich is met amptmans brieven inne te scrivene teenen competenten

p218

dingdaghe, ende partie te bedwingene tot betalinghen, ten sy dat hy hem can defenderen met rechte daer aff ongehouden te syne.

39. Item, navolgende dien vonnisse moet damptman, ten versueeke vanden rentier (op zynen behoirlycken salaris) syne amptmans brieven seynden, ende scriven aenden officier vander plaetsen daer onder die geypotheceerde goeden gelegen syn, als dat hy den proprietaris, gebruyckere oft hantplichtere van dien goeden inne doe comen ten daghe dienende, om den rentier te comen betalene, oft hem dair teghen te verantwoirdene.

40. Item, de rentier mach oick (in dient hem belieft) doen bescriven den ghenen die de panden bewoont, gehantplicht oft gedefruceveert [gedefruc-tueert] heeft binnen den tyde ende jaerscharen dat den onbetaelden ach-terstel van des rentiers rente versehenen ende gevallen is; ende in gevalle de rentier heeft meer panden dan eenen (daer diverse persoonen hantplich-ters oft gebruyckers aff syn), soe mach hy doen bescriven elcken van dien gebruyckers een voer al; ende die bescrevene moet den rentier synen achterstel geheel betaelen, behoudelick hem syn verhael op syn consorten.

41. Item, de proprietarisen, gebruyckeren oft hantplichteren (alsoe bescre-ven synde) moeten compareren, ende comparerende, in gevalle sy egheene, betalinghe en allegeren ende bewys van betalinghe en presenteren te doene: den rechte genoch synde, ten lanxten binnen acht daghen daer nae, moeten alsdan den geeysten achterstel betaelen, oft emmers ten minsten namptiseren op sufficiente cautie, in dient de rentier versueekt ende hy gehout op zynen scepenen brieff presenteert te doene; ende genamptiseert hebbende, alsdan staet partie op syn geheel om de sake ten principalen te moeghen defenderen; dwelek hy schuldich is te doene binnen jaers (nae de voirscreven namptisatie), op versteken.

42. Item, in gevalle de bescrevene nyet en compareert metten yersten becryf [bescryf] brieve, soe wordt hy gecontumaceert ende gecondemneert te moeten namptiserene.

43. Item, als yemant van buyten (int quartier van Antwerpen geseten) eenen poertere doet geloefte van betalinghen in presentie van poorters van Antwerpen, ende der selver synder geloeften nyet en voldoet, alsdan mach de crediteur die voirscreven poorteren brenghen byden amptman, ende soe verre sy (als poorters) vercleeren dat hen die schult ende geloefte kenlick is, alsdan (op die poorters kennisse) moet damptman seynden syns amptmans

p220

brieven, ende moet daer op mommierlick [sommierlick] geprocedeert worden, gelyck op scepenen brieven, als voere.

44. Item, als partie (vonnisse geobtineert hebbende) versueckt executie hem gedaen te wordene, in gevalle damptman nyet gereede ende meuble goeden genoch en vindt opten pandt, om partien schult ende achterstel (metten oncosten) te cunnen voldoene, alsdan mach damptman executeren ende vercoopen den gehypotheceerden pandt ende erve, mids doende dien (by drie voergaende sondaechs kerckgeboden) inden prochien ende ter plaetsen daer die goeden onder gelegen syn, cundigen, ende mids dien doende drie vridaghen lanck ter vridaechs merct vuytroepen, ende oick by proclamatie ten prochiekercken tAntwerpen gebieden te coope, ende oick mids doende dien vuytbellen; ende alsdan moet de amptman daer en teynden den cooper daer inne goeden ende vestighen, gelyck voere vanden vuytgewonnen goeden verhaelt staet.

45. Item, een rentier (hebbende scepenen brieven van Antwerpen van synder renten) heeft optie ende keuse, oft hy voer tgebreck van synder renten actione personali wille procederen teghen den proprietaris vanden goeden oft teghen den hantplichtere vanden selven, oft actione reali by evictien opten grondt; maer als een rentier by evictien prima facie (sonder amptmans brieven te zeyndene) wilt procederen opten grondt, in dien de goeden buyten der stadt ende vriheyt gelegen syn, moet dat alsdan doen ten lantrechte, ende nyet voer de weth van Antwerpen.

46. Item, als eenich rentier procederen wille by evictien voer achterstel linghe renten op eenighe panden oft goeden buyten gelegen (toebehoorende eenen poortere van Antwerpen), die goeden mach een poortere vuytscriven, ende alsdan is (den officieren buyten) verboden inder selver saken voordere te manene oft te wysene; maer (vuytgescreven synde) moet de rentier den poortere tAntwerpen alsdan (actione personali) dien achterstel eysschen; welck poorter (soe verre de rentier dat begheert) moet sufficiente cautie stellen te rechte te stane ende.tgewysde te voldoene, oft anders wordt den rentier georloeft (met rechte) ten lantrechte op des poorters goeden te moeghen continuelen syne begonste procedure.

57. Item, een rentier met scepenen brieven van Antwerpen lyftochtrenten heffende op panden binnen der stadt oft vriheyt gelegen, en derff met synen scepenen brieve egheen leveringhe nemen noch totten pande ter hoogher

p222

vierscharen metter clocken ende verreycsele doen daghen, gelyckmen voer erfrenten doende is, maer mach (voer tgebreck van synder achterstellingen lyfrenten) den pandt besetten, ende den selven ter vierscharen met drie genechtdaghen vuytwinnen, ende dien ter stont daer nae byden amptman doen vercoopen; ende en is nyet gehouden (jaer ende dach naede clocke) den pandt ter vierscharen temoeten verreyckene, noch soe langhe te verbeydene.

48. Item, damptman en mach gheen leveringhe doen oft laten nemen binnen der vriheyt vanden twee jaer mercten, noch eenighe huysen binnen dien tyde sluyten, om den vremden man (die winckels, cameren, kelders, pachuysen oft dier gelycke dinghen inden mereten gebruykende is) nyet te turberene, noch binnen xiiij daghen naede leveringhe met synen goeden vuyten huyse te doen vertreckene, als voere; maer als de rentier leveringhe genomen heeft (voere de publicatie vander jaermerct), alsdan mach hy inde mercten syn executie wel versuecken ende continueren, ende al dat hy op synen pandt vindt (den gebruyckere toebehoorende oft geleent synde), nade xiiij daghen dat hy leveringhe genomen heeft, dat mach hy doen executeren byden amptman voer tvoldoen synder verloopen renten.

49. Item, alle erfrenten (hoedanich die syn) die met penningen gecocht, ende voer scepenen van Antwerpen bebrieft zyn (nyet tegenstaende dat de brieven egheene quitinghe en bouden), soe verre de panden geleghen syn binnen der stadt oft vriheyt, syn quytbaer den penninck xvi; ende in dien de panden buyten der vriheyt (int quartier van Antwerpen) gelegen syn, syn quytbaer den penninck achtiene; ende dat alsulex gelts (oft de weerde van dien) als ten daghe vander constitutien byden herthoge ende staten vanden lande was geevalueert.

50. Item, by erfgevinghen machmen constitueren soe vele ontquytbare renten ende grontchynsen als den erfgevere ende erfnemere belieft; ende die renten ende grontschynsen en machmen nyet aff quyten dan by wille ende consente des erfgevers oft actie daer toe hebbende; ende alle renten by erfgevinghe geconstitueert syn onquytbaer, ten waere dat de scepenen brieven expresse quytinghe daer aff inhielden.

51. Item, by erfgevinghen machmen bespreken datmen de renten (vuyter selver erfgevinghen geboren wesende) mach quiten den penninck xviij, xx, xxiiij oft meer ende min, soe den contrahenten inder erfgevinghen dat belieft te besprekene.

p224

52. Item, alle grontchynsen oft onquytbare renten, die sint der maent van augusto anno xiiijc ende vive gecomen syn in doode handen, zyn quytbaer als voere, nyet tegenstaende dat de constitutie brieven egheene quitinghe en houden, ende dat die renten by erfgevingen geconstitueert moeghen syn.

53. Item, nyemant en mach syn erfgoeden (daer eenighe onquytbare renten oft chynsen met scepenen brieven van Antwerpen op staen gehypotheceert) opdraghen in handen vanden heere, ende leengoeden daer aff maken in prejuditie vanden rentieren, oft om die renten alsdan aff te moegen quytene ende des rentiers condicie te verargeren.

54. Item, wanneer eenighe rente is geconstitueert op diverse panden, daer aff eenighe leen syn ende dandere nyet, soe verre de rentier de leengoeden ontslaet, ende hem te vreden houdt metten anderen panden oft erfgoeden hem in synen scepenen brief verbonden, soe en can de rentgevere hem daer teghen metten leenrechte nyet behelpen noch daer op gedeclineren; maer mach de rentier opte andere panden (egheen leen synde) voer tgebreck syns achterstels met rechte procederen, gelyck voirscreven is, als oft de voirscreven leengoeden inden voirscreven scepenen brieve nyet mede en waeren begrepen.

55. Item, men en mach eenen vercoopere van renten nemmermeer bedwingen (noch oick inden scepenen brieven stellen oft bevorwaerden) dat de vercoopere die vercochte rente in al oft in deele soude moeten quiten; maer moet de lossinghe staen altyt ter belieften des vercoopers vander renten oft proprietarisen vanden pande daer die rente op vercocht is; maer in erfgevinghen, oft vercoopen van gronden oft erven, machmen tselve wel onderspreken.

56. Item, wanneer in eenighen scepenen brieff van Antwerpen staet bevorwaert datmen eenighe renten (hoe oft in wat manieren dat die geboren oft geconstitueert moeghen syn) binnen sekeren besprokenen jaeren oft tyde soude moeghen quiten, maer daer nae nyet, dien nyet tegenstaende is die rente altyt quytbaer, soe wel naeden besprokenen tydt als te voeren; ende dat eens (teenighen tyden) ter quitinghen gestaen heeft, is ende blyft altoos quytbaer naeder stadt recht van Antwerpen.

57. Item, alle renten ende chynsen die by testamenten, legaten oft donatien, gelegateert oft gegeven syn tot eenighen beneficien, distributien,

p226

goidshuysen, jaergetyden, 'kerckelycke diensten ende diergelycke, syn quytbaer inder manieren voirscreven, nyet tegenstaende dat de instru- menten oft bescheet daer aff gemaect contrarie moeghen inhouden.

58. Item, soe wye gewoonlick is eenighen chyns oft rente vuyt synder erven oft huysen te betaelene, die moet die bliven geldene, oft de selve afquiten (inder manieren voirscreven) metten verloope, hoe wel daer egheen brieven af te vindene en syn.

59. Item, insgelycx, die costumelick is renten oft chynsen te ghevene ende jaerlycx te betalene, als boven (daer brieven ende bescheet aff is), die moet de selve renten bliven ghevene, al waert oick soe, dat hy die panden, huysinghen oft erven (daer die rente op geypotheceert staet) nyet en hadde oft en besate; maer can de voirscreven rentghevere soe vele gedoen (tsynder cost) dat de ghene die de geypotheceerde panden besitten die rente vuyten selven heuren goeden (van dan voordane) te vreden syn jaerlicx te bliven geldene, oft aff te quitene in dien die quytbaer is, zoe blyft de yerste betaeldere (mids opleggende den verschenen achterstel) van dien renten voirdane ongelast.

60. Item, chynsen ende renten diemen in xxx jaeren nyet betaelt en heeft en derfmen nyet gheven noch betaelen, ten waere dat binnen middelen tyde questie oft proces daer om geweest hadde, oft dat die rente wettelick binnen den selven tyde hadde geeyscht geweest.

61. Item, als een rente geconstitueert is op sekere erve, landt, sant ende huysingen, ende de selve panden naemaels worden by successien gedeylt, oft by coope, mangelingen oft anderssins gespleten, dien nyet tegenstaende blyft die rente ongespleten ende gehypotheceert op alle de panden, gelyck te voeren, alsoe dat de rentier (voer tgebreck van synen achterstelle) altyt mach leveringhe nemen, oft amptmans brieven seynden op alle de panden gelyckelick, oft eenighe van dien, nae synder belieften, ende als nu op den eenen, ende als nu op den anderen, soet hem goet dunckt, niet tegenstaende dat hy te meer stonden syne betalinghe alleene, oft meer aenden eenen gehaelt mach hebben dan aenden anderen partionarisen synder gehypotheceerder panden.

62. Item, een proprietaris mach syn proprieteyt vanden huysen ende erven wel vercoopen, alieneren ende belasten sonder consent oft weten vanden tochteneere, oick teghen den danck ende wille vanden selven tochteneere.

p228

63. Item, een tochteneere en mach de proprieteyt vanden betochten goeden becommeren noch belasten, noch oick het betocht goet oft huys (in al noch in deele) verhueren langher dan hy en leeft; maer een yegelyck mach syn tocht wel cederen, vercoopen ende transporteren, in dient hem belieft. eenen anderen.

64. Item, de kennisse van scepenen oft stadt brieven van Antwerpen nopende der duecht ende onduecht van den selven scepenen brieve, oft van afquitingen van renten met scepenen brieven van Antwerpen geconstitueert, met des daer ane cleeft oft daer vuyte spruytende is, en competeert (voer dierste instancie) nyemande danden scepenen van Antwerpen.

65. Item, wanneer eenige rentieren [rentier](buyten der stadt ende vriheyt, quytbaer rente heffende met scepenen brieven van Antwerpen) weygeringe doet die capitale penningen te ontfanghene, soe verre de proprietaris oft rentgevere die quyten ende hem daer aff ontlasten wilt, alsdan moet de selve proprietaris (willende ontlast syn ende bliven van eenighe-rente meer te ghevene) den rentiere oft actie totter renten hebbende (emmer ten minsten ten huyse daer die rentier woont) met insinuatie brieven vander stadt wettelick doen inthimeren, dat hy come oft seynde synen gemech-tichden met procuratie speciale ende sufficiente, tot sekeren gelegenen daghe (inden voirscreven stadt brieve begrepen) opten raedthuyse tAntwer-pen, om synen hoodtpenningen metten achterstelle vander renten te ont- fangene, de constitutie brieven ende bescheedt over te leverene ende behoirlycke quitantie te verlydene; ende in dien de rentier (alsoe wettighe wete gehadt hebbende in persoone oft tot synen woonhuyse) ten daghe hem geprefigeert binnen der stadt van Antwerpen nyet cn compt, oft en seynt om de penningen te ontfangene, mach de voirscreven rentghevere die penningen alsdan presenteren voer recht, ende tselve doende, is ende blyft de voirscreven renthier daer nae ongehouden ende ongelast van (nae dien dach) eenich verloop oft achterstel meer daer aff te derven gevene); sonder dat nochtans de selve proprietaris oft rentghevere gehouden is eenighe penningen onder recht te moeten latene oft aldaer te namptiserene, emmers nyet eer voer datmen hem de originale constitutie brieven vander selver renten overgelevert heeft; maer mids leverende den proprietaris de constitutie brieven ende dbescheet vander renten (oft de selve originale brieven leggende onder recht), alsdan moet de proprietaris vanden pande oft rent-

p230

ghevere oick ter stont de capitale penningen metten verloope opleggen ende namptiseren onder recht, oft, by gebreeke van dien, soe blyft de rente heuren cours behoudende ende loopende gelyck te voeren; welcke pennin-gen de selve proprietaris onder recht mach doen blyven soe langhe tot datmen hem heeft gepasseert ende verleden (tot synder cost) behoorlycke ende wettighe scepenen quitancie; maer wordt de rente bevonden met rechte nyet quytbaer te syne, in dien gevalle is de voirscreven inthimatie ende presentacie oft namptisatie van penningen (byden rentghevere gedaen) nul ende als oft die nyet gedaen en waeren geweest.

66. Item, soe wye eenighe rente afquiten wille, die moet (boven de capi-tale penningen ende achterstel) oick betaelen den constitutie brieff; maer vanden transpoertbrieven der selver renten blyft hy ongehouden yet te derven betalene, hoe dickwil dat die rente oick verandert oft getransporteert mach wesen, nyet tegenstaende wat condicien daer af inden selven transport brieven moeghen syn begrepen.

67. Item, men en mach egheene erffelycke renten met gelde noch ander-sins coopen op huysen oft panden binnen der stadt oft vriheyt van Ant-werpen gelegen, hooger noch leeger dan ter quitinghen den penninck sesthiene.

68. Item, chynsen oft renten inde scepenen brieven vuyt gesteken voer grontchynsen oft quytbaer, tselve vuytsteecksel en gheeft oft en nempt nyet in respecte vanden rentier oft chynsheffere, maer, dien vuytsteecksel nyet tegenstaende, blyft den selven chyns oft rente in heure yerste originale nature, onverandert als oft tvoirscreven vuytsteecksel nyet gedaen en ware geweest.

69. Item, alle bancken comende tAntwerpen te hoofde oft by appellatien moeten hen reguleren naden rechten ende costumen der stadt van Antwer-pen, soe verre sy egheene costumen oft statuyten en hebben contrarierende der selver stadt rechten.

70. Item, de stadt van Berghen opten Soom is ende leegt int quartier ende onder dammannye van Antwerpen.

p232

TITEL VII.

VAN CALENGIERINGE ENDE NAEDERSCAP.

1. Primo, al eest dat eenich huys, hoff, lant oft sant (gelegen binnen der stadt van Antwerpen oft vriheyt der selver) vercocht wordt, mids dathet al haeffdeylighe goeden syn, soe en can oft en mach die nyemant van bloets wegen gecalengieren oft vernaerderen (hoe nae dat hy oyck den vercoopere is bestaende); maer aengaende den leengoeden, die bliven in heur nature gelyck naeden leenrechte behoort.

2. Item, inder stadt oft vriheyt van Antwerpen en mach nyemant eenighe huysen oft hoven, lant oft sant calengieren, dan alleene van beschaetheyt diemen ter saken van gemeynen grontchynsen soude moegen lyden.

3. Item, die eenighe vercochte huysen oft erven calengieren wilt, die moet cleerlycken doen blycken: ierst, datter is gemaect geweest sekeren affirmativen coop ende besprokenen prys, voer den welcken dat tselve huys, hoff, lant, sant oft grondt vercocht is; ten anderen, dat des calengierders huys, pandt oft gront metten vercochten huyse oft pande (dat hy calengieren wilt) tsamen verbonden staen voer eenighen chyns oft rente; ten derden, dat den chyns oft rente, daer voere die twee huysen oft panden verbonden staen, is eenen grontchyns oft ontquytbare rente, diemen nyet lossen noch quyten en mach (gedragende tsjaers xx scellingen Brabants oft daer over int geheele); ende ten vierden, dat des calengierders huys oft erve (ten tyde vander calengieringhen (saltem imaginarie) beschadicht soude moeghen worden vanden vercochten huyse oft erven dat hy calengieren wilt; want, cesserende eenich van dien viere punten soe zneeft [sneeft] de calengierdere van synder calengieringhen.

4. Item, wanneer yemant met eenen anderen pure mangelinghe doet van huys om huys, lant om sant [lant?], oft eenighe onruerende goeden deen teghen dandere, sonder eenich voerlieff oft prys ende bate toe te gevene, soe en valter egheen calengieringhe.

5. Item, soe wye calengieren wilt die moet zynen calengieringhe rechte-lick doen voer amptman ende scepenen, namptiserende in handen des ampmans gout ende silver om den coop te voldoene.

p234

6. Item, die eenighe calengieringhe doen wilt, die moet die doen binnen jaers nae dat de goedenisse vanden vercochten oft vermangelden huysen oft erven gedaen ende voer scepenen wettelick es gepasseert, hoe langhe dat den coop oft mangelinge te voeren mach geschiet syn, het sy opte vridaechs merct, vuyter hant oft anderssins; maer nae dat de brieven meer dan een jaer lanck syn gepasseert geweest voer scepenen, daer nae en can nyemant meer gecalengieren, ende es ende blyft elckerlick alsdan daer aff verstoken, nyet tegenstaende dat de coopere daer toe nyet en heeft doen daghen metter clocken, noch kerckgeboden buyten doden doen .

7. Item, als yemant heeft calengieringe gedaen, soe verre hy opdracht van naderscapen hebben wille, die moet den coopere de wete doen doen metter cortter roeden, dat hy den coop heeft gecalengiert, op dat de coopere egheenen voorderen cost oft reparatie aent gecocht huys en doe.

8. Item, alle hueringhen ende pachten van huysen oft erven gemaect in frauden vanden calengierdere, ende om den calengierdere te frustrerene van synen rechte oft om hem te prejudicieren, syn nul ende van onweerden, al eest soe dat de coopere selve de huerlinck nyet en is, oft de huere van eenen anderen nyet overgecregen en heeft ; ende ingevalle de huere nyet en is gedaen in fraude vanden calengierdere, soe blyft de huerlinck syn huere gebruyckende, al eest soe dat hy selve is geweest de coopere vanden huyse oft erven die naederhant by eenen anderen gecalengiert wordt.

9. Item, een calengierdere is schuldich (soeverre de coopere dat versueckt) te affirmeren by eede dat hy de calengieringe doende is voer hem selven ende tot syns selfs proffyte ende voer nyemanden anders.

10. Item, een calengierdere moet den goidspenninck ende halff den lyfcoop restitueren die int sluyten vanden coope gegeven ende verteert heeft geweest.

11. Item, als een coopere selve oick heeft recht van calengieringhen, dien coop en can oft en mach nyemant vernaerderen, want als des coopers erve mede chynsgemeyn is, ende hy, als voere, selve oick schade lyden mochte, alsdan cesseert de calengieringhe.

12. Item, die yerste ende outste calengierdere wordt den anderen gepre-fereert.

13. Item, wanneer eenighen pandt oft erve met grontchynsen belast is, ende den selven pandt is naemaels gespleten ende in vele deelen gedeylt,

p236

ende int splyten oft deylen gesloten ende geaccordeert dat eenich huys oft deel van dier erven den geheelen chyns alleene gelden ende betalen moet, sonder der andere portionarisen oft deelhebbers cost, soe moeghen nochtans alle de ghene die paert ende deel van dien pande oft gronde possesseren deen des anders huys wel calengieren, hoe wel dat egheen van henlieden den grontehyns, in al noch in deele, jaerlycx en derff vuytreycken noch betaelen, ende dat vuyt dien dat sy mediale souden beschaedicht moeghen worden; want doer het splyten vanden huysen oft erven en worden dandere deelhebbers nyet ontslagen vanden commere oft chynsen in respecte vanden rentiere oft chynsheffere, de welcke blyft staende op synen geheelen pandt, als oft dien nyet gespleten en waere geweest.

14. Item, wanneer den grontchyns afgedaen ende geextingueert is voer date vander calengieringen, in sulcker vueghen dat den selven is geheel doot ende te nyete, alsoe dat egheen van allen den huysen oft erven (die te voeren daer voere verbonden staende waren) ten gheenen daghen meer dair aff en cunnen worden gemolesteert oft beschadicht, in dien gevalle cesseert de calengieringhe.

15. Item, als yemant eenighe calengieringhe doet, die en derff int calengieren nyet seggen oft vercleeren vuyt crachte van wat chynse oft renten dat hy syne calengieringe doende oft funderende is, maer is genoch dat hy namaels dat vercleere alst de coopere versueckt.
16. Item, gemeyne mueren, privaten, waterloopen, overspronghen, oesydruppen, gemeyn doergangen, gemeyn borneputten, vouten onder deerde, ende diergelycke servituyten, en gheven egheen recht van calengieringen, ten waere dat den gront van dien ganghen, vouten , privaten oft borneputten daer aff gespleten ende genomen waeren geweest, ende alsoe voer den gront chyns mede verbonden stonden.

17. Item, beschaedtheyt van quytbaren chynsen oft renten en gheeft egheen recht van calengieringhen

18. Item, die pretenderen wilt recht van calengieringen te hebbene, die moet dat expresselyck doen blycken met scepenen brieven van Antwerpen, oft met oude autentycke chynsrollen oft chynsboecken, ende anders en mach hem egheen document helpen om syn recht van calengieringen te funderene.

19. Item, Nyemant en mach (nae de calengieringhe) syn recht van calen-

p238

gieringhen den coopere wederom over geven oft transporteren dan wettelick voer scepenen van Antwerpen.

20. Item, een calengierde [-re] moet voldoen den coop, ende alle tgene dat de coopere schuldich was van doene, gelyck inden iersten coop was bevorwaert ende ondersproken, maer nyet voordere.

21. Item, een coopere mach metter gecochter erven oft huyse syn prouffyt doen, tselve bewoonen oft verhueren totter calengieringhen toe, ende alle de proffyten ende hueringhen daer aff comende volghen den coopere soe langhe tot dat de calengieringhe gedaen is geweest; dus moet de coopere oick soe langhe den chyns ende commer daer vuyt gaende betaelen sonder des calengierders cost.

22. Item, al eest dat een coopere (int coopen ende erfnemen van eenighen huyse oft erven), voer tvoldoen vanden coope oft erfrenten daer hy den pandt voer terve genomen heeft (oft oick voer tvoldoen vanden voirgaenden commeren ende chynsen daer vuyte gaende), aenden coopere [vercoopere] ende tot desselfs vercoopers versekerheyt (dien aengaende) verbonden ende verobligeert heeft (totten gecochten huyse ende pande) sekere mede panden, oft hem selven ende syne andere goeden, daer dore en wordt den calengierdere nyet aff genomen syn recht van calengieringhen. al waert soe dat de calengierdere (in verre nae) nyet soe sufficient oft machtich en waere als dierste coopere; maer de calengieringhe gedaen (ende voer scepenen van naderscapen opgedraghen synde byden coopere), soe is ende blyft de yerste coopere ende syn goeden daer aff ongelast, al waert oick soe dat de vercoopere den yersten coopere oft syn panden ende goeden nyet en wilde ontlasten ; maer in dien gevalle mach de coopere hem aen ende vanden calengierde [-re] doen bewaren ende versekeren ter arbitragien van scepenen.

23. Item, als een coopere (voer tvoldoen syns coops ende vorwaerden, totten gecochten huyse oft pande) verbonden heeft hem selven ende alle syn goeden, ende dien coop hem synde ontcalengiert, soe wordt ende blyft de calengierdere (int overnemen van naderscapen desselfs coops) in persoone ende alle syne andere goeden aenden vercoopere verbonden, gelyck dierste coopere hem te voeren verbonden hadde, nyet tegenstaende dat de calengierdere inden brieve van transporte ende overnemen van naderschapen tselve alsoe nyet gedaen, noch hem oft syn goeden daer voere (expresse) verbonden en heeft gehadt.

p240

24. Item, wanneer yemant eenich huyse oft erve (by hem gecocht synde) verhuert, ende daer nae een andere dien coop calengiert, die huere is nul ende van onweerden, ten sy dat den calengierdere believe die van weerden te houdene.

25. Item, een die selve den gemeynen grontchyns gheeft ende den last vanden geheelen commere alleene dragen moet, die en heeft (vuyt crachte van dien chynse) gheen recht van calengieringhen aende andere panden mede voerden grontchyns verbonden staende, midts dat hy van nyemande (dan doer hem selven) en mach worden voerden gemeynen chyns beschadicht.

26. Item, de calengierdere en heeft (doer syne calengieringe) nyet meer rechts dan de coopere en hadde, oft gehadt en soude hebben in dien den coop hem nyet ontcalengiert en hadde geweest.

27. Item, als eenighe grontchynsen oft ontquytbare renten vercocht ende getransporteert worden eenen derden, alsdan mach de proprietaris vanden pande (daer de rente op staet) de naeste syn vander voirscreven rente ende coope, in dient hem belieft, ende dat binnen jaers nae dat den transport-brieff daer aff voer scepenen van Antwerpen is gepasseert, maer daer nae nyet.

28. Item, wanneer yemant eenighe erffelycke renten vercoopt op eenighe panden geleghen binnen der stadt oft vriheyt, soe moeghen de vrienden oft maeghen vanden vercoopere de naeste van dier renten syn, in dient hen oft eenich heurer belieft, mids opleggende den coopere de capitale penningen metten verloope daer aff nae advenant vanden tyde; ende dat doende moetmen die rente hen van nairderscapen transporteren.

29. Item, als yemant teenenmale oft met eenen goidspenninck diversche huysen, erven oft panden coopt (by malcanderen oft separaet gelegen), al tsamen voer eenen sekeren genoemden prys ende somme, sonder eenighe distinctie oft onderscheyt gemaect te hebbene hoe vele dat hy deen oft dandere gecocht heeft (soe verre eenighen van dien huysen oft panden met grontchynsen belast syn, als voere), dien coop machmen wel calengieren; maer in dien yemant dien coop wille vernaerderen, die moet den geheelen coop aenveerden, ende nyet alleene tgene dair hy mede verbonden staet, soe verre alst den coopere belieft; ende en mach alsdan (deen alleene sonder dandere) nyet vernaerderen sonder des coopers consente.

p242

30. Item, hoe luttel huys oft erven dat een calengierdere heeft dat met eenighen vercochten huysinghen mede pant is [over eenighen grontchyns], die mach den geheelen coop calengieren, hoe groot dathet oick is daer [dat] voer dien grontchyns mede verbonden staet ende vercocht is.

31. Item, die portionaris oft deel hebbere is in eenich huys oft goet dat vercocht wordt, soe verre hy wille, mach de naeste syn van den vercochten deelen ende goeden, ende mach de andere deelen (hem nyet competerende) vernaerderen ende calengieren, al waert soe datter egheene grontchyns vuyte en ghinghe, ende al hadde hy oick geconsenteert datmen tgeheel huys oft erve soude moegen vuyt roepen ende vercoopen; insgelycx mach een proprietaris calengieren den coop vander tocht van synen goede daer de proprieteyt hem af toebehoirt; ende de portionaris wordt allen anderen calengierders geprefereert vuyt crachte van chynsgemeynscape, ten waere dat hy (naeden palmslach daer aff gegeven) den vercoop hadde gelaudeert.

32. Item, coopere ende vercoopere moeten compareren voer recht (in dient den calengierdere belieft ende hy dat rechtelick versueckt), ende moeten alle beyde affirmeren by eede den rechtverdighen prys vanden coope, metten punten, vorwaerden ende condicien daer-op den selven cooo (sonder fraude oft simulatie) toegegaen is geweest, ende dat ter presentien des calengierders.

33. Item, de calengierdere (gecalengiert ende daer aff wettighe wete hebbende doen doen den coopere) moet de calengieringhe behouden ende den coop voldoen, sonder daer nae syne calengieringhe aff te moeghen gave [gane] oft renunchierene, ende moet den coopere alle syn verleede ende gedebourseerde penningen (die gereet te betalene stonden), metten goidspenningen ende den lyfcoop halff opleggen ende restitueren binnen xxiiij uren nae dien de coopere hem de calengieringhe bekent ende voer scepenen wettelick getransporteert heeft, opte pene van syn calengieringe metten costen te verliesen, in dient den coopere belieft; maer wanneer de coopere syn penningen tot des calengierders huyse nyet halen en wille oft doen halen, alsdan soe gestaedt [gestaet] de calengierdere mids leverende ende overtellende den coopere syn verlede oft betaelde penningen opter stadt huys.

34. Item, een yegelyck die recht van calengierene heeft mach syn calen-gieringhe rechtelick doen, in dient hem goetdunckt, alsoe saen als den coop gesloten ende den palmslach gegeven is, nyet tegenstaende datter

p244

noch egheen goedenisse voer scepenen aff en is gedaen; maer, believet den calengierdere, hy mach met synder calengieringen wel verbeyden tot opten lesten dach vanden jaere dat de goedenisse gedaen ende den brief voer scepenen gepasseert is, al waere den coop ter vridechs merct oft anderssins langhe jaeren te voeren gebeurt geweest, als voere.

35. Item, alderhande goeden, huysen ende erven (binnen der stadt oft vriheyt gelegen synde) die byden heere amptman, oft officiere, openbaer-lick by voirgaende kerckgeboden, publicatien ende vuytbellinghen, als voere, ter vridaechs merct vercocht worden(by executien, leveringhen oft anderssins, vander officien weghen), daer aff en staet de calengieringe vuyt crachte van beschaedtheyt van gemeynen chynsen nyet langher open dan binnen den derden daghe; ende de calengieringe vanden goeden (waer datse int quartier van Antwerpen gelegen syn) moet geschieden voer amptman ende scepenen van Antwerpen, ende nergens el, die byden amptman ter vridaechs merct van synder officien weghen vercocht syn.

36. Item, wanneer eenighe goeden oft erven (inder stadt oft inden quar-tiere van Antwerpen gelegen) by andere persoonen dan byden officier vercocht worden, ende met scepenen brieven van Antwerpen gegoedt syn, daer aff staedt de calengieringe een geheel jaer lanck open nae date vander goedenissen, maer nyet langhere, al en worden daer aff egheen kerck geboden buyten, oft daghinge ter vierscharen binnen gedaen; ende de ghene die hem eer versekeren wille teghen de calengieringhen (van goeden buyten der stadt ende vriheyt geleghen), die mach (voer oft nae de erffenisse voer scepenen tAntwerpen geschiet) den vercochten goeden heure drie kerckgeboden doen gheven inder prochiekercken daer onder die goeden gelegen syn; ende soe wye synen calengieringe van dien goeden nyet en doet voer amptman ende scepenen van Antwerpen, oft voer scepenen vander plaetsen daer onder die goeden gelegen syn (dwelck hy doen mach waer hy wille), ende daer en boven oick den coopere nyet en doet doen wettighe wete van synder calengieringhen, ten lancxten voer tderde ende tleste kerckgebot (soe verre de kerckgeboden nae gedaen worden), die calengierdere (al tselve nyet wettelick gedaen hebbende) blyft versteken van synen rechte van calengieringhen; maer de calengieringe -van leengoéden staet altyt open naeden leenrechte.

37. Item, wanneer vrienden oft maeghen, oft andere die aen malcanderen

p246

gehylickt syn, oft oick die doer dienst (oft andere beneficien) in malcanderen gehouden syn, onderlinghe doen eenighen coop van huysen oft erven, soe verre de contrahenten (besundere de vercoepere) derre verificeren by eede dat hy tselve huys oft erve voer dien prys (ot op sulcke conditien) nyet vercocht en soude hebben oft willen overlaten eenen vremden maer dat hy tselve vercocht ende overgelaten heeft (nyet alleene voer den besprokenen prys oft somme, maer oick mede in respecte vanden maesscap, affiniteyt, dienst, beneficien oft vrientscap die hem de coopere te voeren gedaen mach hebben, in dien gevalle cesseert de calengieringe, ende een vremde (hebbende recht van calengieringhen) en mach dien coop alsdan nyet vernaerderen, ten sy dat den coopere belieft.

38. Item, een calengierdere, obtinerende in syne calengieringhe, is sculdich den coopere te compenserene ende rembourserene nyet alleene van tgene dat hy voer den principalen coop gegeven heeft, maer oick van alle nootelycke ende profytelycke reparatien die de coopere aent gecocht goet gedaen heeft; maer de profytelycke reparatien alleene, die en is de calengierdere nyet schudich te betalen dan ter taxatien van goede mannen hen des verstaende.

TITEL VIII.

VAN ERVEN, PALEN, ERFSCHEYDINGHE, EDIFICIEN, METSELRIEN, TYMMERAIGEN, ETC.

1. Item, gebueren (hebbende heure erve by malcanderen liggende) moeten malcanderen helpen heure erven bevryen met thuynen, gelinten oft mueren, soe sy dat tsamen overdraghen, halff ende halff, soe verre hen erven strecken; maer nyemant en can met rechte bedwonghen worden eenighe scheydemueren te moeten helpen, makene, ten waere dat hem beliefde, maer gestaet midts bevridende synen gebueren (voer soe vele als hem competeert inden thuyn oft heymsel te onderhoudene) met eenen tamelycken thuyne oft schutsele.

2. Item, gebueren moeten malcanderen bevryen van achter tot voere, soe verre hen erven aen malcanderen strecken; ende soe wyens huys oft edificie langher streckt ende voordere bevrydt dan des anders, dat cort hem

p248

aff van synder helfft vanden thuyne oft heymsele dat hy van synder syden voorts te houdene heeft.

3. Item, nyemant en mach tusschen verscheyden partien erven eenighe palen steken oft setten dan met rechte ende byde gesworen erffscheyders deser stadt, ten waere in tegenwoordicheyt ende ten by syne, consente, wille, wete ende begheerten vanden proprietarisen vanden erven ten beyde syden, opt pene van arbitralick daer aff gecorrigeert te syne.

4. Item, een yegelyck mach op syn erve maken, metsen ende tymmeren al dat hem belieft, ende oick soe hooghe alst hem goetdunckt, jae dick teghen synder gebueren licht ende vensteren, ten waere datse scepenen brieven oft bescheet hadden dat hy dat nyet en mochte doen.

5. Item, die dmeeste deel van eenen huyse heeft mach dat wel tamelick repareren, als hy thuys oft edificie nyet en verandert vanden gebruycke daer toe dat dat te voren is geordineert ende geuseert geweest; ende de andere deelhebberen vanden selven huyse moeten (nae advenant heurs gedeelten) de reparatie mede betaelen, al waernse oick ten tyde vander selver reparatien buyten lants ende absent; ende dminste deel vanden huyse moet (int repareren ende onderhouden) altyt den meesten deele volghen.

6. Item, een portionaris oft deelhebbere van eenighen huyse oft pande, reparatie doende, oft renten afquitende daer den gemeynen pandt mede belast was, die moet daer aff van synen mede portionaris vernuecht worden met gelde, oft de afquitere blyft (metten affgequetenen rentbrieven) soe vele renten op syns mede portionaris deel heffende als desselfs portionaris part inde selve rente jaerlycx gedroech ende hy schuldich was daer inne te geldene, nyet tegenstaende dat byden rentiere scepene quitancie gegeven oft verleden mach syn.

7. Item, nyemant en derff langhere in gemeynscap van huysinghen oft erven bliven met eenen anderen dan hem en belieft, hoe luttel deels hy inden selven huyse oft erven heeft; maer mach begheeren scheydinghe ende deylinghe altyt alst hem goetdunckt, in dien den pandt gevuechelick deylbaer is, sonder verbaelmonden oft merckelycker schaden vanden portionarisen.

8. Item, wanneer eenighe huysen oft panden (diversen persoonen toebe-hoorende) nyet gevuechelyck deylbaer en syn, soe moetmen [moeten] de

p250

proprietarisen de selve huysingen oft erven gelyckelyck (met gemeynen consente) stellen op eenen prys, ende moeten daeromme loten wye dat de selve voer dien prys behouden sal; ende die den pandt behoudt moet den anderen proprietarisen elcken syn paert ende gedeelte daer aff opleggen ende voldoen, naevolgende den geaccordeerden ende gestelden pryse.

9. Item, oft yemant vanden portionarisen (metten anderen mede deelders) int apprecieren vanden huysinghen oft prise, noch oiek int loten, als voere, egheen consent draghen en wilde, maer syn deel daer aff begheerde te behoudene, die moet alsdan de geheele huysinge oft panden stellen te ghe-vene oft te nemene tot sekeren pryse, ende gheven den anderen synen mededeelhebberen alsdan den keuse de selve geheele huysinghen oft panden daer voere ende tot dien pryse te nemene, oft hem die daer voere te latene; ende dandere portionarisen (willende hen deel daer aff quite syn ende vercoopen) moeten alsdan deen oft dandere van dien accepteren, oft de settere vanden selven huyse oft panden mach (in cas van eygeringhen van deen oft dandere te doene) selve die geheele huysen oft erven alsdan voer den gesetten prys behouden.

10. Item, als yemant (die een deel vanden huysinghen oft panden heeft) syn gedeelte begheert te behoudene, ende die geheele huysinghen oft pan-den nyet setten en wille te gevene oft te nemene, die moet alsdan consen- teren datmen die geheele huysinghen ter merct doe, ende ten hoochsten verdierene vercoope, eenen yegelycken even nae; ende aldaer moeghen de portionarisen soe wel hooghen, verdieren ende coopen gelyck een andere.

11. Item, haghen, thuynen, schutsels, noch oick mueren die onder der eerden staen, en onterven nyemanden, hoe langhe datse gestaen hebben, noch en prejudicieren den palen nyet daer mede derven gescheyden hebben geweest.

12. Item, die eenighe palen versette oft vuytdede, by hem selven oft yemande anders, heymelick oft openbaer, om yemande in syn erve oft gerechtigheyt te verminderen oft frauderen, wordt gecorrigeert als een dieff, ende alle die ghene met hem die daer behulpich toe geweest syn.

13. Item, alle huysen ende volmaecte wercken die ten aensiene ende wel wetene van eenen anderen (nochtans op syns selfs gront) sonder tegen-seggen volmaect syn, al waeren die ombehoirlyck gemaect oft gestelt, moeten bliven staende soe langhe tot datse vergaen; dies en machmense

p252

nyet repareren om te houden staene; maer in dien dat bleke datse gemaect waeren alleene by gedoochsaemheyt, ende'sonder prejudicie van-yemants rechte, in dien gevalle soudemen die moeten aff breken, als der partie beliefde die dat by gedoochsaemheyt hadde geconsenteert.

14. Item, een yegelyck mach tymmeren ende metsen opt duyterste van synder erven, ende soe nae eens anders erve alst hem belieft, maer moet alsdan op syn vuyterste erve bliven, syn anckerhoodt binnen synen muere houden ende intrecken, ende alle syn water bedwingen ende leyden op ende over syn selfs erve.

15. Item, als in eenen muer staen freyten oft musiergaters, noten oft hoofden vanden selven muere (van yerstmaels daer inne gemaect synde) over beyde syden, oft dat ten beyden syden balcken liggen inden selven muer, daer inne oft dore geanckert synde ende geyesticht, dien muer is ende blyft gemeyne.

16. Item, als in eenen muer staen alleene musiergaten oft freyten, gemetst aen deen syde, oft datter maer vander eender syden, oft op, oft inne getimmert ende geanckert en is, dien muer behoort geheel den proprietaris toe vander erven oft huyse daer de musiergaten oft freyten waerts staende syn, oft die alleene daer op ende inne getymmert ende gevesticht is; ende dandere gebuere daer naest en heeft daer gheen recht inne, ten waere dat hy scepenen brieven oft wettich bescheet hadde dat hy daer inne gericht waere.

17. Item, oesydruppen vallende van schaelgien oft tichelen daken, gheven ende bewysen dat de proprietaris van dien huysen oft erven heeft eenen halven voet erven buyten synen muere; ende van strooden daken eenen voet.

18. Item, een yegelyck mach in ende op eenen gemeynen muer, soe wel staende tusschen gemeyn hoven, plaetsen, erven, als huysingen, varen, metsen, anckeren ende tymmeren, ende dien soe hooghe oprysen als hem goetdunckt, ten waere datter bescheet aff waere ter contrarien.

19. Item, nyemant en mach in eenen gemeynen muer gaten oft vensteren maken, noch oick licht daer doere scheppen tot eens anders erve waerts, ten waere by consente ende gedoochsaemheyt van synen gebuere, proprie-taris mede synde vanden selven muere.

20. Item, nyet tegenstaende dat yemant eenich licht doer syns selfs muer (hem alleene toebehoorende) over hondert jaeren ende meer gehadt ende

p254

gescapen heeft tot eens anders mans erve waert, die possessie en perscri-beert nyet, noch en can de gebruyckere van dien lichte hem daer doere in cas van prescriptien nyet behelpen.

21. Item, vuyt possessie van lichtscheppene (doer eenen gemeynen oft synen eyghenen muer) en can hem nyemant valide doen mainteneren int selve lichtsceppen, hoe langhe dat de lichtscheppinge oick geduert heeft, sonder ander wettich bescheet daer af te hebbene.

22. Item, die eenen anderen syn werck verbieden wille, die moet dat doen doen rechtelick met eender cortter roeden, by voirgaende consente vanden burgermeester, maer anders nyet.

23. Item, die boven oft nae het wettich verbot (alsoe wettelyck gedaen synde) yet maecte, voirts tymmerde oft metste, die moet dat wederom afbreken.

24. Item, derfscheyders oft paelders tAntwerpen en moegen egheen vonnissen oft appoincten gheven gronden oft erven aengaende noch andere, ten waere by consente van partien ende als arbitrateurs; maer alle kennissen van erfscheydinghe behoort voer amptman, burgermeesteren ende scepenen, die (alst van noode is) by hen tot heurer assistencien nemen derfscheyders vander stadt.

25.item, van vonnissen by scepenen gegeven ter manissen vanden amptman opte plaetse contencieuse, mach partie provoceren aen burgermeesteren ende schepenen int collegie.

26. Item, als eenighe ovenen, schouwen, forneysen, esten, stoven, smelt-huysen (ende andere plaetsen daermen vier stockt oft besiet) periculoes syn, oft sorghelick staen, oft oick ombehoirlyck gestelt syn, oft dat daer eenighe balcken oft andere houtwerck inne oft nae liggen oft gemaect syn anders dant behoort, dat moeghen de gebueren te kennen geven den burgermeestere, de welcke schuldich is die terstont te doen visiteren byden scepenen brantmeesters synde; ende in dien alsdan gebreck daer inne bevonden werdt, moeten dat ter stont doen provideren tot versekerheyt vander stadt ende gebueren, al ten coste vanden ghenen die dat onbehoir-lyck gemaect oft doen stellen heeft.

27. Item, de brantmeesters, erfscheyders, wyckmeesters ende putmeesters, ende elck van hen syn schuldich den heeren burgermeesteren ende scepenen ter stont te adverterene als sy eenich gebreck weten aen sehou-

p256

wen, ovenen, forneysen, esten, ende diergelycke plaetsen daermen vieren stoeckt ende besighen moet, sonder te verbeyden de clachte van' partie oft gebueren.

28. Item, alle scheydemueren, haghen, thuynen, heymselen ende schutsels tusschen twee gebueren erven, moeten op de gerechte palen gestelt, gemaeckt ende oick onderhouden worden ;behoudelyck dat yegelyck mach gestaen mids makende ende onderhoudende, voer syn deel heyminghen, eenen thuyn oft schutsel, custbaerlick ende tamelick, naeder stadt recht, als voere inden yersten ende tweedden articulen van desen capittele geruert is.

29. Item, boomen die staende syn int midden van eenighen grachten, palen, heyminghen oft gemeyne erven, syn ende blyven gemeyne, nyet tegenstaende dat deen oft dandere die geplant mach hebben.

30. Item, een yegelyck die eenen gemeynen ouden muer staende heeft tusschen hem ende synen gebuere, mach den selven muer wel geheel afbreken ende wederom nyeuw op maken; behoudelick dien, in gevalle hy den selven muer dicker maken wilde dan by te voeren was, dat moet hy doen op syns selfs erve, ten waere dat syn gebuere consenteerde datmen het dicken vanden muere stellen soude moegen op gemeyn erve.

31. Item, die syn huys hoogher maect dan syns gebuerens huys (daer af dwater boven in een gemeyne gote geloopen ende gevallen heeft), soe verre hy tselve huys ryst hoogher dan viere voeten, alsdan en mach hy syn water oft eusidrup nyet meer laten vallen inde selve gemeyne gote, maer hy moet boven opten muer (tsynder cost alleene) eene goede custbaren looden gote leggen ende onderhouden, ende syn water opt syne leyden, sonder syns gebueren cost; behoudelick dien, in gevalle syn gebuere syn huys (daer naest gestaen) oiek namaels rysen ende opvueren wilde, soe hooghe (oft min dan viere voeten nae soe hooghe) als het gehoocht oft geresen huys gemaect is, soe moeten sy alle beyde (alst versocht wordt) ten gelycke coste eene gemeyne gote leggen ende onderhouden, ende hen water alsdan gelyckelyek leyden zoe dat behoirt ende te voeren geloopen heeft; ten waere dat hen beliefde ten beyde syden dwater anderssins te leydene, oft elck syn gote alleene te behoudene ende opt syne te laten liggene.

32. Item, zoe wye op eenen gemeynen muer tymmeren oft metsen wille daer egheen huysen op gestaen en hebben, die en mach syn water oft oesi-drup op syns gebueren erve nyet laten vallen, maer moet boven opten muer

p258

een gote leggen ende dwater leyden op syns selfs erve oft ter straten vuyte, ende die onderhouden tsynder cost alleene, sonder synder gebueren schade oft achterdeel, ende sonder hen eenichsins ongerief daer doere te doene. 33. Item, eenen blooten scheydemuer staende tusscben twee gebueren erven (daermen gheene huysen, logien oft edificien op en maect), dien machmen decken met vorsten, steenen oft tichelen, ende dwater daer aff machmen aldan laten vallen aen beyde zyden.

34. Item, zoe wye dat tot zynder oft [tot synen cost][3] eenen scheyde-muer stelt op syns selfs erve, dien behoirt den voirscreven scheydemuer alleene toe; maer wilt hy alsdan daer op tymmeren, ende syn water buyten zynen muer laten vallen, zoe moet hy zoe verre (metten voirscreven synen muere) van syns gebueren erve bliven dat hy synen oesedrup behouden mach, te wetene, eenen halven voet buyten synen muere, eest schaelgien oft tichelen dack; ende eest strooden oft rietdack, eenen voet.

35. Item, eenen yegelycken behoirt de erve alleene toe, buyten synen muere, zoe verre als de noten oft steenen (van outs daer inne gemetst gestaen hebbende) vuytsteken ende bewysen.

36. Item, nyemant en mach buyten synen muere (tot eens anders erve waert) eenighen eusidrup, noten, oversprongen, hoofden noch dier gelycke aflaten maken oft stellen, noch oick yet vuyt hangen oft vuytsteken voordere dan synen eusidrup oft erve (buyten den muer) hem toe en behoirt, ten sy by consente ende believen van synen gebueren.

37. Item, een yegelyck mach, in stede van eene haghe, thuyne, gelynte, schutsele oft dier gelycke heyminghen, op zynen cost wel eenen scheyde-muer doen maken, ende setten den selven op gemeyn erve; ende zoe verre hy dien muer stelt op gemeyn erve, soe blyft den muer altyt gemeyne ende moet daer nae ten gemeynen coste onderhouden worden; maer in dien de andere gebuere dien scheydemuer namaels in eeniger manieren wille gebruycken, looven, haken, oft yet daer ane hanghen, slaen oft vestighen, oft oick eenighe edificie daer op stellen, oft den selven anders (dan tot eene bloote heyminghe) gebruycken, alsdan moet hy den selven scheydemuer halff betaelen, eer hy den selven besighen oft gebruycken mach in eeniger manieren.

p260

38. Item, nyemant en mach eenen gemeynen muer (onder noch boven) verargeren, berooven, minderen, oft clisooren daer inne houwen oft maken tot synder erven waerts, sonder expres consent van synen gebuere, opte pene van tselve tot synder cost in synen yersten state te moeten doen reparerene, ende daer en boven (als onheusselyck gewandelt hebbende) gecorrigeert te wordene ter arbitragien vanden heeren.

39. Item, nyemant en mach vast aen syns gebueren erve teghen den gemeynen muer eenighe regebacken, privaten, backovenen oft dier gelycke dinghen (daer perikel, vuylicheyt oft stanck af comen soude moeghen) maken noch stellen, noch oick asch hoopen, messien, moeyer, slyck oft dier gelycke vuylicheyden daer teghen leggen, ten sy dat hy tusschen beyde make eenen goeden dicken muer anderhalven steen dicke, ende den selven muer alsoe onderhoudene [onderhoude] ende beware (tot synder cost) datter egheen schade aff en come, oft dat syne gebueren egheen ongerief oft inconvenient daer by en lyden; ende boven dien moet hy syn privaet alsoe met terras doen metsen oft besetten dat tot syns gebuere erve waerts egheene natticheyt oft vochticheyt daer doere oft vuyte en come oft en trane.

40. Item, soe wye eenighen gemeynen muer, gote oft edifitie afbrect, opnempt ende vermaken wilt (dwelck eenen yegelycken wel georloft is) die moet dat weder loffelick repareren, tot synder cost, maer als dat [moet als dan] wederom voordane onderhouden worden ten gelycken coste.

41. Item, soe wye eenen gemeynen muer op rysen wille (daer een gemeyne gote op leegt), die mach tselve wel doen, maer dien rysende hooghere dan syns gebueren huys is, soe moet hy op desselfs syns gebueren dack oft erve (tot syns selfs cost) doen maken ende leggen eene goede custbaere looden gote, ende moet het weysel, brugghen, bodem ende den oncost daer toe behoevende selve betaelen, al sonder cost oft last van synen gebuere; maer daer nae moet de gebuere die gote (eens custbaerlyck alzoe op syn dack geleegt synde) sonder synen cost voordane onderhouden tot zynen coste; des moet dwater bliven loopene gelyck te voeren, ten waere dat de gebueren anderssins met malcanderen overquamen.

42. Item, alsmen tusschen huysinghen, erven oft op gemeyne mueren eenighe goten maeckt oft leegt (daer te voeren egheene gelegen en hebben), ende van welcken goten dwater ter straten waerts nyet vuyte en loopt,

p262

alsdan moeten de proprietarisen ende gebueren (dien den muer toebehoort) dat water van dier goten leyden gelyckelyck over heur erven.

43. Item, wanneer partien oft twee gebueren hebben tsamen een gemeyn privaet ende voute liggende onder deerde, die voute moeghen sy gelyckelyck gebruycken; maer soe wanneer mense ruymen oft reynighen moet, dat is schuldich te geschiedene ten gelycken coste, ende oick by behoorten [beurten], deen reyse over oft doer des eens, ende dandere reyse over des anders erven oft huysingen, ten waere dat eenige voirwaerden oft contracten gemaect waeren ter contrarien.

44. Item, zoe wye met synen gebuere een gemeyn privaet ende voute heeft, soe wanneer die ten gemeynen coste is gereynicht, die mach alsdan de pype oft sitstede vanden selven private aen syn syde (in dient hem belieft) afbreken ende toe doen metsen, sonder van synder syden meer daer op te gane oft laten gane; ende in dien gevalle en derff hy daer nae egheenen cost van ruymen oft schoonmaken meer helpen betaelen, noch tselve privaet over oft doer syn huys oft erve laten ruymen, ten waere datter brieven aff waeren ter contrarien.

45. Item, als een gemeyn privaet oft voute onder deerde geruympt ende schoongemaect is, dan mach de ghene diet belieft tselve privaet (onder vouten) halff toe doen metsen ende onderschutten met eenen dichten muere, ende separeren ende splyten die voute van malcanderen, alzoe dat elckerlick syn privaet behouden mach op hem selven alleene; ende tselve gedaen wesende, moet een yegelyck van hen beyden (van dan voordane), tsynder cost alleene, syn privaet onderhouden, ruymen ende reyninghen alst behoeffelick is, doer ende over syns selfs huys ende erve, sonder cost oft last van synen gebuere, ten waere datter bescheet aff waere ter contrarien.

46. Item, wanneer partien oft gebueren (tusschen heurder beyder huysin-ghen ende mueren beneden) liggende hebben eene gote oft waterloop, daer inne heurder beyder eusidruppen oft water vallende is ende geleydt wordt, die moeten die gote met goeden cleeren goetsteenen leggen, maken ende onderhouden, ende, alst behoeft, doen ruymen, soe dat dwater gevueche-lycken vuytloopen ende synen scheut hebben mach; al ten gelycken coste; behoudelyck dat, soe wanneer deen van hen beyden (aen syn syde alleene) heeft getymmert, gedect, gemetst oft eenighe reparatie gedaen, daer by hy eenighe vuylicheyt daer inne geworpen oft laten vallen heeft, waer doere

p264

dat die gemeyn gote vervuylt oft verstopt soude moeghen syn, alsdan moet de ghene (doer wyen de vuylicheyt verstoptheyt gecomen is) de selve gote tot synder cost alleene, voer die reyse, weder doen reyninghen ende schoonmaken.

47. Item, doer een gemeyn gote (liggende tusschen gemeyne huysen oft erven) en mach nyemant leyden oft laten loopen dan schoon put oft hemel-water alleene ten waere dat, over meer dan xvij jaeren lanck, andere schotelwater, zeepsop oft dier gelycke onreyne wateren oick daer doere geloopen hadden; in welcken gevalle soudense daer dore alnoch moeghen bliven loopene.

48. Item, soe wanneer eenich gebuere eenen anderen vercoopt synen halven muer, alsdan heeft ende behoudt de coopere van dien halven muer oiek derve vanden eusidrap, ancker hoofden noten ende andere gerech-ticheyt die de vercoopere buyten synen muere (voer den voirscreven vercoop) hadde ; alsoe dat de coopere dien muer mach gebruycken als oft hy te voeren gemeyn geweest hadde, nyet tegenstaende dat inden coop daer aff egheen vermaen gedaen en is; ten sy dat andersins tusschen de contra-henten sy ondersproken.

49. Item, soe wye syns selfs muer heeft staende op eenen halven voet nae eens anders mans erve, die en mach (doer den selven synen muer) tot syns gebueren erven waerts egheen gaten oft vensteren maken oft houden staende beneden reyckx, maer wel boven reyckx, dwelck ten minsten seven voeten hooghe is onder den onderste dorpel vanden selven gaten, oft vensteren; ende a staen die gaten oft vensteren alsoe boven reyckx, noch-tans soe moetmen die sluyten ende toemaken met yseren gheerden, vast staende, soe nae malcanderen dat men thoodt van eenen volwassen per- soon, pispot noch dier gelycke dinghen daer nyet doere en soude cunnen gesteeken.

50. Item, die synen waterloop heeft over oft doer eens anders syns gebueren huys ende erve, die moet int gat van synen muere (daer dwater doere loopt) setten ende vast houden staende een yseren traelgie, daer af de gheerden ten minsten moeten staen op twee duymen naer malcanderen.

51. Item, nyemant en mach aen syns gebueren muer yet hanghen, naghelen, noch oick daer ane comen, oft den selven rueren oft gebruycken in egheender manieren, sonder consent van synen gebuere die [dien] den selven

p266

muer alleene toebehoort; ende oft hy tselve gedaen hadde (sonder consent van synen gebuere), die moet dat altyt aff ende ewech doen alst den selven synen gebuere belieft.

52. Item, die metsen, tymmeren, repareren oft decken wilt op tsyne (by oft neffens syns gebueren erve), die mach syn stellinghe maken ende stellen op ende over syns gebueren erve, soe verre hy tselve nyet gevuechelick van syns selfs erve gedoen en can; ende dat ten meesten gerieve ende minster schaden oft beletten van synen gebuere.

53. Item, een yegelyck moet syn schouwen soe hooghe maken dat syn gebueren vanden roocke, ghensteren noch anderssins egheen perikel oft gebreck daer by en lyden; ende al en hadde daer nyemant gebreek by, soe moet hy syne schouwen maken ende metsen ten minsten vier voeten hooghe boven den daeke.

54. Item, wanneer eenighen muer, gelynte oft heymsel vuyten loode staet ende hanghende is over eens anders erve, oft dathet dack van synen huyse soe lanck is dathet water valt op eens anders muer oft erve, dien muer oft gelynte moet ter stont gerecht ende in syn loot gestelt worden, ende het dack alsoe gecort dathet water valle op syns selfs erve; al ten coste vanden genen die dien muer, heymsel oft dack toebehoirt; maer waere den muer gemeyne, soe soude dat gedaen worden ten gelycken coste.

55. Item, een yegelyck moet alle syn water (hoedanich dat sy) selve leyden op ende over syn erve, daer egheen bescheet ter contrarien af en is, alsoe dat daer nyemant letsel oft gebreck by en hebbe ; ende die syn water van boven opter straten wille laten vallen, moet syn gote maken vuytstekende (buyten den huysinghen) ten minsten vier voeten verre ter straten waerts inne.

56. Item, nyemant en mach maeken eenighe loove boven voer syn huys, noch beneden een bancke oft leene stellen langher dan syn erve en streekt, oft voorder vuyte dan viere voeten vanden huyse; ende bancken oft leenen moeten alomme open ende doerluchtich syn, dat der gebueren gesichte daer doere nyet en worde benomen, oft yemant ongerieff daer by en lyde.

57. Item, nyemant en mach eenighe huysen maken voere aende strate daer te voeren egheen huysen en hebben gestaen noch vuytganck geweest en heeft, dan by consente vanden heeren oft rentmeesters vander stadt.

p268

58. Item, die eenen nyeuwen heymelick op [of] privaet put maken ende eenen privaet voute op syn erve setten wilde, die moet die setten eenen voet verre van syns gebueren muer oft erve, ende soe dichte dat syn gebuere daer egheenen stanck oft gebreck by en hebbe; ende hadde syn gebuere (op syns selfs erve te voeren) eenen borneput staende, die doer tvoirscreven privaet soude moeghen worden bedorven, soe moet de ghene die dat privaet doet maken tselve alsoe versien dat syn gebuere in synen borneput ende wateren daer aff egheen hinder oft gebreck en crighe, oft anders moet hy syn privaet ende voute weder te nyete doen.

59. Item, wye in syn privaet oft privaethuys eenich lochtgat doer syns selfs muer maken wilt (comende tot eens anders mans erve waerts), die moet dat lochtgat stellen ten minsten vyfthien voeten hooghe boven der eerden.

60. Item, soe wye aende straete huysen maken, tymmeren oft metsen wille, die en mach den ondersten dorpel van synder voerdoren, poerten oft vuytgange nyet hoogher leggen oft maken dan de cruyne opte strate vander caussien(daervoere liggende) en is,ten sy by consente vanden heere [heeren?].

61. Item, nyemant en mach syn huys oft erve (boven den ouden grondt) hooghen dat syn gebuere daer eenich gebreck af hebben oft schade by lyden soude moeghen; ende soe wye synen grondt hoocht (die eens anders water daer doere oft over leyden moet), die moet tselve ter stont wederom nederen ende op synen yérsten ende ouden grondt brenghen, alsoe dat dwater gevuechelyck vuytloopen ende synen scheut behouden mach gelyck te voeren.

62. Item, nyemant en mach eenighe bancken, kisten, voerberders oft dier gelycke dinghen voer syn huys stellen, maken oft setten, noch oick yet vuythanghen (dienende tot synder neringhe) daer syn gebuere oft yemants anders by soude moeghen syn verdruckt oft geinteresseert.

63. Item, gemeyne particuliere borneputten moeten byde proprietarisen (oft de ghene die deel oft acces daer toe hebben om water te halene ende te puttene) gelyckelyck huys voer huys onderhouden, ende alle oncosten van ketenen, coerden, eemers, rollen, schoon maken ende dier gelycke [moeten] betaelt worden elck huys even vele, nyet tegenstaende dat deen huys de helft ende dandere maer een vierendeel (oft oick nyet dan synen toeganck ende gebruyck) daer toe en heeft, al waert oick dat den selven borneput stonde op yemants erve alleene.

p270

64. Item, twee oft drie gebueren, hebbende tsamen eenen borneput, daer af moet elck syn water leyden ende bedwingen te loopene opt syne ende over syn erve, ten waere datter bescheet oft prescriptie aff waere ter contrarien.

65. Item, in gemeyne ganghen (oft daer yemant syne servituyt aen heeft om vuyt ende inne te gane) daer en mach nyemant yet inne leggen, setten oft stellen dat den passanten, huerlingen oft den bequamen doerganck eenichsins soude moeghen beletten.

66. Item, een ygelyck die doer eenighen ghanck heeft synen vuyt ende inneganck, mach daer vuyte ende innegaen ende ryden, nacht ende dach, vroech ende spade, met huysvrouwe, boden familie[4] ende peerden, ossen ende andere beesten daer doere vuyt ende inne stouwen ende leyden, oick alderhande goeden, waeren, coopmanscapen, berninghe ende dierge-lycke vuyt ende inne doen, ende insgelycx daer doere privaten moeghen doen ruymen, ten waere datter bescheet waere ter contrarien van datmen tselve nyet doen en mochte.

67. Item, alle wyckputten, moeten staen opelick [openlick] opter straten. tot behoeff ende gerieve van allen den ghenen die daer van outs onder geseten ende toebehoorenden syn.

68. Item, men en mach nyemande (die onder eenen wyckput woonachtich ende geseten is) weygheren oft verbieden water aen synen wyckput te halene, snachts ende daechs, soe vele ende soe dicwil als hem belieft.

69. Item, backers ende moutmakers moeten by heure ovenen ende esten houden staende een tonne met watere, ende boven de esten moeten de huysen oft daken beset syn met steene oft leeme.

70. Item, de backers en moeghen hen berninghe nyet leggen naerder den ovenen dan op vj voeten.

71. Item, die eenighe beemden, weyden, lant oft bosschen heeft (liggende vander straeten), moet weghen ende eenen wech hébben over derve vanden ghenen die voere ligghen, om daer over te gane, te stouwene ende syn vruchten te halene; maer dien wech moet genomen syn ter minster scha-den, ten naesten cante ende ter naester straeten, ten waere dat hy costinue-lick [costumelick] waere geweest elders te wegene ; in welcken gevalle hy synen ouden wech schuldich is te houdene.

p272

72. Item, die synen wech heeft doer ende over eens anders erve, ende beesten daer doere stouwen wilt, die moet die beesten alzoe stouwen ende hueden datse gaen ten naesten velde ende ten minster schaden; ende oft sy, hy negligentie des hoeders oft stouweren, eenighe merckelycke schade deden (anders dan gelyck passerende beesten gemeynlick doende syn), die schade soude de meester vanden beesten moeten betaelen.

73. Item, die op syn erve wilt doen graven een drincke, vischput, oft diergelycke (sonder den selven put te metsene vuyter eerden), die moet dien put vier voeten verre (metten naesten cante) setten van syns gebueren erve.

74. Item, die hem selven met gegravene grachten wilt beheymen oft bevryen, die moet tusschen den vuytersten cant van synder gracht ende syns gebueren erve laten ten alderminsten eenen voet erven teghen din-schieten; maer als twee gebueren met openen grachten hen gelyckelyck bevryen, dan wordt de gracht gegraven op ende vuyt elck erve halff ende halff, ende dien gracht blyft gemeyne.

75. Item, die syn fruyt oft oestboomen [oeftboomen] hanghende [heeft] meest metten tacken over syns gebueren erve, die moet die overhangende tacken afhouwen, oft hy moet synen gebuere laten volghen die helft van allen den vruchten die alsoe overhangende syn, welck den voirscreven synen gebuere van tween best belieft.

76. Item, nyemant en mach dwater van synen verkenscote oft messien laten loopen opter straten oft inde goten oft grachten aende strate comende, maer moet die leyden ende bedwinghen te blivene op syns selfs erve.

77. Item, als yemant (willens ende wetens) tymmert, metst, plant oft poet, op oft in eens anders grondt oft erve, alle de edificien, potinghen ende plantinghen volgen den gront heere, sonder dat hy gehouden is yet daer aff te derven betaelene.

78. Item, nyemant en mach eenich huys oft edificie afbreken oft ruymen, in prejudicien oft achterdeele vanden rentmeesteren oft chynseneers renten daer op heffende.

79. Item, als yemant vast aen eens anders muer metst ende tymmert, oft alleene haken ende diergelycke nagelen daer inne oft ane slaet, oft yet daer ane hangt, daer [dat] en gheeft hem gheen recht inden selven muer, maer

p274

hy moet die haken, nagelen oft becommeringhen altyt aff, vuyte ende ewech doen alst den proprietaris vanden muere belieft.

TITEL IX.

VANDEN POORTERS VAN ANTWERPEN ENDE VANDEN OUDEN POORTERS ENDE INGESETENEN RECHTEN.

1. Primo, alle de ghene die geboren syn binnen der stadt oft vriheyt van Antwerpen syn poorters van Antwerpen, weder die ouders poorters geweest zyn oft nyet.

2. Item, een geboren porter van Antwerpen gaende buyten studeren, negocieren oft frequenteren (hoe langhe jaeren dathet sy) blyft poorter van Antwerpen soe lange hy buyten nyet en huwelickt, oft ergens el poorterie en aenveerdt, noeh hem subiect en maect eenighe vremde natien, landen oft steden.

3. Item, een yegelyck wye hy sy mach poorter tAntwerpen worden, mids doende inder vierscharen (oft Borcht) van Antwerpen, ten stavene des schoutetten ende bywesene vanden scepenen den solemnelen eedt, te wetene, den hertoghe van Brabant, als merckgreve, goet ende getrouw te syne, etc., ende mids betalende de rechten daer toe. staende; ten waeren notorie infame ende inhabile persoonen, de welcke egheen poorters en souden moeghen worden dan by expressen eonsente vanden burgermeesters ende scepenen.

4. Item, soe wye (man oft wyf) binnen poorter oft poortersse der stadt van Antwerpen wordt, ende wettighe kinderen (buyten geboren synde) heeft, alle hen kinderen, als dan seven jaeren ende daer onder oudt synde, worden met hen alle gelyck poorters, als oft sy inder stadt van Antwerpen geboren waeren; maer die over heur seven jaeren oudt zyn bliven onvry gelyck vremde, ende als oft hen vader oft moeder gheen poortere oft poortersse en waeren geweest; ende zoe verre de ouders heurer poorterien weder renunchieren, oft buyten gaen woonen, zoe verliesen die kinderen oick wederom hen poorterie, ten waere dat sy (voer tvertrecken van heuren ouders) binnen der stadt oft vriheyt getrout waeren, oft aldaer selve fixe

p276

domicille alleene hadden ende hielden, ende daer nae stede vast aldaer bleven woonende.

5. Item, soe wye tAntwerpen binnen poortere wordt, die en mach daer nae nergens elders meer poortere syn oft bliven, noch eenighe previlegien van anderen poerteryen genyeten, opte verbeurte van zynder poorteryen van Antwerpen; noch oick eenighe vremde poorterye, liberteyt oft vriheyt van anderen vremden steden, landen oft nacien gebruycken, die incompatibel syn metter poorterye van Antwerpen.

6. Item, zoe wye binnen poortere van Antwerpen wordt oft bliven wilt, die moet syne principale woonstede met synder familien hebben ende. Fixe domicille houden binnen der stadt oft vriheyt van Antwerpen; ende inge-valle yemant (binnen poorter geworden synde) met syne familie nyet en compt ende blyft stede vast woonende binnen der stadt oft vriheyt (ten lancxten binnen ses weken daer nae), die verliest ende verbeurt syn poorterye.

7. Item, een geboren poorter, 'oft gecocht hebbende de poorterye, die metter woon ende met wyve ende kinderen oft familie buyten der stadt ende vriheyt gaet woonen, ende ses weken elders fixe domicille houdt dan binnen der stadt oft vriheyt, die verbeurt syn poorterye ende ambacht, in gevalle dat hy in eenighe is; ten waere dat hy binnen der stadt oft vriheyt oick insgelycx huys ende hoff bleve houdene, ende met synder familien den meesten deel vanden jaeren binnen der stadt van Antwerpen waere, ende syn hoochtyden aldaer hielde; in welcken gevalle soude hy syne poorterye moeghen behouden.

8. Item, een binnen poortere willende vuyter stadt metter woone vertrecken ende buyten gaen woonen, mach hem (by consente vander weth) byden secretarisen vander stadt over doen setten van binnen poortere op buyten poortere te syne, ende alsdan behoudt hy syn poorterye, behoudelyck dat hy jaerlycx betaele onsen genadighen heere, tusschen Kersmisse ende Paesschen, trecht vander buyten poorterye, te wetene, alle jaere eenen karolus guldene oft de weerde daer voere.

9. Item, zoe wye dat buyten poortere van Antwerpen worden wilt, moet oick doen inde vierschare oft Borcht (ter presentien van schoutet ende scepenen) den behoirlycken eedt als boven, ende betaelen de rechten daer toe staende, mids oick gevende jaerlycx eenen karolus gulden, als voere;

p278

maer de kinderen vanden voirscreven buyten poorteren en worden gheen van hen allen mede poerters, hoe jonck datse oick syn.

10. Item, wanneer eenich poorter van Antwerpen (ergens buyten der stadt inden quartiere van Antwerpen) in persoone, familie oft goeden, gecommert, beset, gearresteert oft eenichsins te rechte betrocken wordt, oft dat op hem oft syne goeden wordt geprocedeert, soe mach hy hem selven, syne familie, goeden ende crediten, ende oick syne borghen met brieven der stadt van Antwerpen vuytscriven, hoe verre dat oick teghen hem oft syne goeden oft borghen mach syn geprocedeert; ende moeten de officieren ende scepenen buyten (nae de brieven gesonden) cesseren ende aff ende te nyete doen alle procedueren diemen op ende teghen eenen poorter van Antwerpen oft op syn goeden oft borghen heeft gedaen oft doen doen, costeloos ende schadeloos; maer willen sy oft partie op oft teghen den voirscreven poortere oft syn goeden procederen, dat;moeghen sy doen voer de weth van Antwerpen, daer elck poortere te rechte behoort, ende nergens el.

11. Item, soe wanneer eenich poorter van Antwerpen buyten der stadt int quartier van Antwerpen gevangen is van criminelle oft andere saken, dien poortere moet de buyten officier (den voirscreven poortere gevangen hebbende) ten scrivene vander stadt leveren den schoutet ende officieren vander stadt, ende dat binnen der stadt oft vriheyt; ende ingevalle de heere oft partye teghen hem procederen willen, criminelick oft civilick, moeghen dat doen voer scepenen van Antwerpen ende nergens el, ende dit altyt ten coste vanden ongelycken.

12. Item, een poorter van Antwerpen en mach hem in personele oft mixte actien nyet verloven oft verbinden by eede, by borchtochten noch anderssins in egheender manieren, om binnen den quartiere van Antwerpen (buyten der stadt ende vriheyt) elders te rechte te stane oft rechts te plegen dan alleene voer scepenen van Antwerpen; dwelck oft hy dede oft gedaen hadde (hoe verre dat oick inde sake waere geprocedeert, ter diffinitiven toe excluys), mach tallen tyden ende stonden (synder geloeften, eede, borchtochten oft verbintenissen nyet tegenstaende) hem selven, syne borghen ende syne goeden, in alle actien personele ende mixte vuytscriven, ende alle de procedueren teghen hem ende syne goeden oft borghen gedaen doen casseren, als voere.

p280

13. Item, soe wanneer eenich poortere syne onruerende goeden (tsy leengoeden oft andere buyten. geleghen) doet vuytscryven, ende partye adversse sustineren wilt de actie te syne merereel[5], oft den leen oft lantrechte (ende nyet der stadt rechte) concernerende, dien nyet tegen-staende moet de officier, stadthoudere, scepenen oft mannen van leene (daer de procedure buyten voere gedaen wordt) ter stont (den bescryf- brief ontfanghen hebbende) casseren [cesseren] sonder voordere[6] oft meer teghen den voirscreven poortere oft op syne goeden te manene, te wysene oft te laten procederen; maer heere oft partye adverse (willende voirts procederen ten lantrechte) moet compareren voer burgermeesteren ende schepenen, ende bewysen (ten bescrevenen daghe) ende allegeren daer het leen oft lant recht, oft realiteyt vander saken, ende mach daer vuyte contenderen totten renvoye; ende in dien de scepenen van Antwerpen de sake sulcx bevinden dat die is geheel reel, oft den leenrechte toebehoorende, soe wordt die sake met vonnisse gerenvoyeert ten lantrechte, oft voere dleenhoff, voer den competenten rechteren; maer (naede vuytscryfbrieve daer aff gesonden) en moeghen egheen officieren voordere opten poortere, syne goeden noch borghen procederen soe langhe tot dat de sake sy rechtelick gerenvoyeert by vonnisse van scepenen van Antwerpen.

14. Item, soe wanneer eenich poortere (met bescryfbrieven, als voere) syn goeden, etc., doet vuytscriven, ende de officiers hem oft syn goeden oft borghen van stonden ane metten yersten brieve nyet costeloos ende schadeloos en ontlaen [ontslaen] oft yet voordere op hem oft syne goeden attenteren te doene, te manene oft te wysene, al tselve (dat nae dexhibitie vanden vuytscryfbrieven by hem gedaen wordt) es nul ende van onweerden, ende moet by hem ende theuren coste worden aff ende te nyete gedaen ende gerepareert; ende soe verre de buyten officiers (metten yersten brieve bescreven synde) nyet en obedieren, noch oick ten geprefigeerden daghe voer recht alhier en compareren, worden alsdan den selven buyten officieren (ten versuecke vanden poortere oft synen gemechticht) gesonden de tweede brieven in behoorlycker formen.

15. Item, ingevalle de buyten officiers int quartiervan Antwerpen geseten

p282

van stonden ane metten tweeden brieve nyet af ende te nyete en doen alle procedueren, arresten ende apprehensien vander poorters persoonen, borghen ende goeden, oft de selve, als voere, en leveren, soe moeghen schoutet, burgermeesteren ende scepenen der stadt van Antwerpen allen die officieren ende wethouderen van buyten (nyemant vuytgenomen) als inobediente ende infracteurs vander stadt rechten ende previlegien ter stont proclameren, ende daer nae openbaerlick ter puyen aff vander stadthuys bannen vuyter stadt ende quartiere van Antwerpen, als de ghene die gewout doen ende heuren oversten syn overhoorich; de welcke alle gader (binnen sonneschyne naeden bannissemente) moeten vertrecken vuyter stadt ende vryheyt, ende binnen den derden daghe vuyten quartiere van Antwerpen, ende daer vuyt bliven soe langhe tot dat sy voldaen, oft weder gecregen hebben des heeren ende der stadt gemoede, opte correctien inden bannissemente begrepen.

16. Item, een buyten poortere genyet alle de liberteyten ende vriheyden gelyck de binnen poorteren, vuytgenomen de vriheyt vanden tolle ende waghen in Brabant.

17. Item, de schoutet oft andere officiers en moeghen in eens poorters huys nyet gaen oft comen, oft eenighe huyssueckinghe doen voordere, verdere oft anders dan den poortere en belieft, ten waere by expressen voirgaenden consente vanden burgermeesteren ende scepenen.

18. Item, poorters van Antwerpen (diens goeden buyten lants gepandt, gerooft, gearresteert, genomen oft veronrecht worden) moegen wederomme arresteren, commeren ende houden de goeden vanden heere, wethouderen ende ondersaten vanden steden oft plaetsen daer sy gecommert, gearresteert oft beschadicht syn, ende hen schade oft verlies daer ane verhalen; ende ingevalle sy egheen sufficiente goeden ende persoonen (vander plaetsen daer sy beschadicht syn) alhier en cunnen gevinden oft gecrygen om hen schade daer ane te verhalene, soe moeghen sy commeren alle andere goeden ende persoonen vanden lande daer hen die schade gedaen is ende oft sy nyemant van dien lande en consten gecrigen, moegen arresteren de naeste gesetene van dien lande, tot dat sy van heure schade ende verliese syn voldaen; welcke alsoe gearresteerde den poorteren hen schade ende verlies vergelden moeten, behoudelick hen verhael opte ghene die de schade gedaen hebben.

19. Item, teghen eenen poorter van Antwerpen oft syne goeden en mach nyemant procederen by arreste oft apprehensien; maer wye dat teghen

p284

eenen poortere wilt procederen oft op syn goet, die moet den selven yerst rechtelick doen daghen voer scepenen van Antwerpen, ende procederen aldaer soe nae recht behoirt, ten waere dat de poortere waere genoch in actu fuge, ende syne goeden ende persoon arbeydde te latiterene ende verberghen; in welcken gevalle men den selven poortere ende syn goeden, by consente van burgermeesteren ende scepenen soude moeghen arresteren, soe langhe tot dat hy in rechte gecompareert ende gehoirt waere, oft anderssins borghe gestelt hadde van te rechte te stane ende tgewysde te voldoene.

20. Item, men en mach gheenen poorter vueren oft bedwinghen te gane buyten der stadt oft vriheyt van Antwerpen om gheenderhande saken wille, noch oick om ergens buyten te gaen deponeren.

21. Item, de poorters van Antwerpen en derven van heuren leenen oft als leenmannen nyet dienen, ten waere dat de stadt van Antwerpen vuytrocke ter gemeynder orloghen; in welcken gevalle sy metter stadt trecken moeten, maer anders nyet.

22. Item, wye eenen poorter van Antwerpen misdaen heeft en mach tAntwerpen egheen poorter worden hy en hebbe den selven poortere ierst daer aff genoch gedaen ende te vreden gestelt metter minnen oft metten rechte.

23. Item, buyten poorters woonende in andere steden oft landen, syn ende bliven alsoe vrye inde poorterie als oft sy woonden int quartiere van Antwerpen, mids jaerlycx betaelende trecht daer toe staende, als voere.

24. Item, een poorter van Antwerpen (al waer hy oick geseten int lant vander Devysen) en mach syn poorterye nyet renunchieren oft afgaen dan voer scepenen vander stadt van Antwerpen, ende laeten die renunciatie teeckenen te boecke by een vanden secretarisen der selver stadt.

25. Item, een poortere die een huysvrouwe trout ende beslaept buyten der stadt ende vriheyt van Antwerpen verbeurt syn poorterie, ten waere dat hy daer toe hadde consent van burgemeesteren ende scepenen, ende dat hy tselve consent inden poorters boecke hadde laten teeckenen.

26. Item, alle officieren van justitien der stadt van Antwerpen moeten syn inwoonende poorters der selver stadt, ende wettighe innegeborene slants van Brabant, oft anders en moeghen sy egheen officie van justicien bedienen binnen Antwerpen.

p286

27. Item poorters van Antwerpen syn vry van alle rechten vander Devysen ende allen anderen buyten rechten, nyet tegenstaende eenighe geloeften by hen buyten gedaen van gebuerlicken rechten oft diergelycke.

28. Item, als een poorter trouwt een vremde huysvrouwe, soe wordt de selve vrouwe poortersse, ende blyft poortersse, weduwe synde, heuren leefdaghe lanck, sonder yet te derven gevene, ten waere dat sy buyten der stadt ende vriheyt ghinge woonen sonder haer over te doen setten als buyten poortersse, oft dat sy naeder handt eenen anderen man troude die egheen poortere en waere; in welcken gevallen soude sy heur poorterie verliesen.

29. Item, nyemant wye hy sy, en mach eenen poortere van Antwerpen (van wat delicte hy [het] sy) vanghen int quartiere van Antwerpen, ende dien vueren vuyten selven quartiere, maer moet den selven brenghen ende leveren den officier tAntwerpen; ende moeten de wethouderen van Antwerpen alsdan over den selven poortere, eenen yegelycken (soe wel int criem, als int civile), nae der stadt ende bancken recht van Antwerpen recht van justicie administreren, ende dat ten coste vanden ongelycken, soe nae recht behoirt.

30. Item, een geboeren poortersse van Antwerpen, trouwende buyten der stadt ende vriheyt eenen man, en verliest heur poorterie nyet soe verre sy binnen jaers (naede doot van heuren manne) wederomme binnen der stadt oft vriheyt der selver compt woonen; maer heur kinderen buyten geboren synde en syn nyet vry noch genyeten de poorterie nyet, ten waere datse de poorterie creghen oft cochten, oft datse ten tyde als hen moeder, weduwe synde, wederom binnen der stadt oft vryheyt quame woonen waeren onder seven jaeren oudt; maer de kinderen die over hen seven jaeren oudt syn bliven onvry als vremde, gelyck voirscreven is.

31. Item, de schoutet oft officiers en moeghen egheenen poortere oft ingesetenen vander stadt (voer heur civile misdaet oft bruecken) vanghen, oft panden, ten sy dat tselve by scepenen alsoe sy geordineert.

32. Item, een poortere van Antwerpen mach synen sone emanciperen ende vuyt synder plicht doen altyt alst hem belieft, maer, tselve willende doen, moet hy compareren inder hoogher vierscharen ons genadichs heeren voer schoutet, burgermeesteren ende scepenen. ende versuecken aldaer synen sone te emanciperene ende vuyt synen broode te doene, ende moet

p288

daer aff byden schoutet laten manen om recht; ende gemaent synde, wysen burgermeester ende scepenen dat die poortere synen sone wel mach eman-ciperen ende vuyt synder plicht doen, mids hem bewysende op sekere goeden panden twee oude grooten erflick; ende de vader die twee oude grooten erflick synen sone alsoe (naevolgende dien gewysden) bewesen hebbende, is ende blyft de selve sone daer nae ende van dan voordane geemancipeert ende vuyt syns vaders plicht, nyet tegenstaende dat de sone daer nae alnoch by synen vadere blyft woonende.

33. Item, deen poortere en mach den andere buyten der stadt ende vriheyt nyet aenspreken, commeren of te rechte betrecken in personele ende mixte saken, opte penen daer toe staende, ende van daer en boven gecorrigeert te syne ter arbitragien van scepenen van Antwerpen, ten waere dat de voirscreven poortere voervluchtich ende fugityff waere.

34. Item, poorters van Antwerpen (als sy syn by yemande bedraghen) soe verre sy staen ten goeden name ende fame, en machmen nyet apprehen-deren ten sy mids redenen, ende dat by consente van burgermeesteren ende scepenen der selver stadt.

35. Item, buyten poorters, die hen jaergelt ten gesetten tyde nyet en betaelen, syn gepriveert van heur poorterye, ende vervallen inde pene van drye gouden realen, ende moeten daer en boven het verschenen poortersgelt betaelen.

36. Item, poorters van Antwerpen buyten inden quartiere van Antwerpen gevangen synde mach de stadt vuyt scryven onversocht, ende teghen der gevangenen wille ende dancke.

37. Item, de schoutet, amptman noch andere officier en moeghen eenen poortere van Antwerpen (synde ende blivende binnen synen huyse, het sy syn eyghen oft gehuert huys, noch oick in eens anders poorters huys) nyet vanghen noch vuyten huyse halen om eenighe civile saken oft bruecken, maer syn goeden moeghen wel geexecuteert ende vuyt synen huyse gehaelt ende ter merct voer syn schult vercocht worden.

38. Item, alle manspersoonen, poorteren ende,ingesetenen van Antwerpen, oudt synde xviij jaeren (die gheene ouders levende en hebben) moeghen valide (sonder momboir oft decret) indifferentelick alle contracten passeren ende aengaen, ten waere datse stonden in momborien; ende die contracten worden gehouden goet ende van weerden, ende schepenen staen dagelycx

p290

over sulcker persoonen contracten, daer af int viije articule vanden weeskinderen hyer nae oick mentie gemaect is.

39. Item, wye binnen der stadt oft vriheyt van Antwerpen jaer vuyt jaer inne syn eyghen oft gehuert huys oft camere besittende, bewoonende ende gebruyckende is,- ende den meesten deel vanden jaere hem inder stadt houdende is, ende soe wel buyten als binnen den jaermercten inder stadt oft vriheyt blyft residerende, die persoon wordt gehouden voer eenen inge-setenen der selver stadt, ende genyet (binnen der selver stadt) alle de liberteyten gelyck een poortere; vuytgenomen de vriheyt vanden tolle, vander wagen, ende van buyten vuyt te doene scrivene synen persoon oft goeden, daer inne en is hy nyet vry, noch en mach (dien aengaende) trecht vander poorteryen nyet genyeten.

40. Item, poorters van Antwerpen en syn nyet schuldich eenighe bede, settinge noch schattinghe te gevene van heuren goeden die sy buyten de vriheyt vander stadt in Brabant liggende hebben, anders dan metter stadt van Antwerpen; ende der poorteren laten syn vry (gelyck de poorters) van heurder haven die sy opter poorteren goeden hebben, maer nyet voordere. 41. Item, buyten poorters en syn nyet vry in des hertoghen bede.

42. Item, wye contrarie doet oft pyndt te doene den previlegien, usantien, costume ende statuyten vander stadt, dat moetmen richten ende verhalen aenden persoon oft persoonen vanden infracteurs ende aen hen goet, ter ordinancien vanden schoutet, burgermeesteren ende scepenen der stadt van Antwerpen ende metten meesten gevolghe.

43. Item, soe wat poortere [oft?] ingesetenen bedden, cleederen oft eeni-gerhande huysraet eenen anderen leendt oft verhuert, moet hem daer aff doen versekeren vanden ghenen dien hy dat leendt oft verhuert, dat hy dat nyet en versette oft en vercoope; want wordet verset oft vercocht (byden ghenen diet heeft geleent oft gehuert, die ghene diet gecocht oft beleent [geleent] heeft en eest nyet schuldich weder te gevene, ten sy dat hem belieft.

44. Item, nyemant en mach eenen bruydegom oft bruyt panden oft exe-cuteren opten dach alsse getrout syn, noch als sy yerstmaels des avonts tsamen slapen selen gaen, noch oick daer eenighe vrouwe inne gelegen is, emmer soe langhe als sy inne leegt van kinde.

45. Item, soe wye dat eenighe sheeren brieven impetreert tegens de

p292

costume oft proffyten vander stadt ende gemeynen ingesetenen, verbeurt aenden heere ijc realen ende x roeden muers aende stadt.

46. Item, costumen tAntwerpen soe langhe onderhouden dat egheen memorie en is ter contrarien, worden gehouden voer poorters rechten.

47. Item, costumen der stadt van Antwerpen sorteren effect over alle de bancken vanden quartiere van Antwerpen, ende alle andere onder de stadt ten hoofde comende oft onder hen hoodtvonnissen sorterende, ten waere dat de selve bancken eenighe particuliere rechten oft costumen hadden ter contrarien.

48. Item, de beghynen tAntwerpen staen onder de stadt ende weth gelyck andere weerlycke persoonen, ende worden weerlycke persoonen voer de wetll gedaecht ende te rechte betrocken, ende de meesterssen moeghen metten momboren vanden hove valide alle contracten van coopen ende vercoopen passeren.

49. Item, alle bedesetters geseten int quartier van Antwerpen, moeten rekeninghe doen, alst versocht wordt, in presentie vanden officier vander plaetsen ende voer scepenen van Antwerpen.

50. Item, een poortere mach alle misdadighe aentasten ende vanghen gelyck een officier, behoudelick dat hy die moet overleveren den heere.

51. Item, tAntwerpen en moeghen egheen mandamenten oft publicatien met placcaet brieven ter puyen afgedaen worden dan in duytsche tale gescreven ende metten segel van Brabant gesegelt, ende by eenen secretaris in Brabant geteeckent.

52. Item, de heere noch egheen officier en mach tAntwerpen eenighe publicatien ter puyen af doen oft doen doen dan by consente van burger-meesteren ende scepenen vander stadt, ende de brieven oft placcaten diemen publiceren wille, en syn yerst gevisiteert geweest int volle collegie van scepenen, ende daer nae gepermitteert datmen die sal moegen publi-ceren.

53. Item, andere hoodtsteden van Brabant en moeghen hen poorteren oft ingesetenen (gevangen oft gearresteert synde binnen der stadt oft vriheyt van Antwerpen) nyet vuytscriven, oft teghen der stadt van Antwerpen rechten bevryen met eenighen previlegien oft exemptien.

54. Item, vremde ingesetene, cooplieden der stadt van Antwerpen (als voere huyshoudende ende residerende), syn vry ende moeghen bliven

p294

woonende inder stadt, nyet tegenstaende eenighe orloghe die teghen den hertoghe ende syn landen oft ondersaten opstaen soude moegen; maer, alst den hertoghe belieft, dan mach hy hen die stadt doen verbieden, ende nae tverbot (hen byden hertoghe gedaen) hebben sy noch drie maenden tyts lanck, om binnen dien tyde vry ende veylichlyck met heuren goeden ende familien te vertreckene, sonder binnen die drye maenden in persoone oft goeden gecommert te moeghen wordene, ten waere voer hen selfs eyghen schulden oft misdaet.

55. Item, eenen poortere (byden officier van live oft lede oft anderssins aengesproken synde) soe verre bevonden wordt dat hy tonrechte is aenge-sproken ende beticht geweest, dien moet de officier syne costen ende schaden gelden ende betaelen.

56. Item, een poorter oft ingeseten van Antwerpen wyens goeden by tempeeste, onwere oft andersins te watere versincken oft te lande gedistra-heert worden, die mach die poortere altyt weder aenveerden, alsoe verre als hy die syn can gemaken.

57. Item, een poortere van Antwerpen, selve hebbende ende gebruyckende syne goeden in Vlaenderen, Hollant, Zeelant, Henegouwe ende andere lan-den, dien moeten de vruchten ende proffyten (vanden selven goeden comende) volghen, nyet tegenstaende eenighe geboden oft verboden ter contrarien.

58. Item. poorters van Antwerpen syn vry opte Honte van tolle ende van geleyde.

59. Item, de hertoghe en mach egheenen poortere van Antwerpen bedwin-ghen yet te moeten leenene.

60. Item, de officiers geseten int quartier van Antwerpen, soe wanneer sy weygheren eenighe stadt oft amptmans brieven aen hen gesonden te ontfanghene ende exploicterene, behooren opte cake gestelt te wordene ende vuyten quartiere van Antwerpen gebannen te syne.

TITEL X.

WEESKINDEREN.

1. Item, tAntwerpen syn vier weesmeesters by burgermeesteren ende scepenen gestelt ende geeedt, daer aff de twee syn oude scepenen, de derde

p296

een vander porteryen ende de vierde een vanden ambachten; de welcke hebben eenen gezworenen clerck.

2. Item, den weeskinderen, oft anderen persoonen, simpele, stomme, doove oft heur sinnen nyet machtich synde en moetmen egeene momboren geven oft stellen dan alst de naeste vrienden ende maghen wettelick versuecken, ende alsdan geeftmen hen viere momboren, twee van svaders ende twee van smoeders weghen.

3. Item, weeskinderen ende simpele persoonen, die testamentlycke mom-boiren hebben by hen vrienden, als by vader, moeder, grootvader oft groot-moeder ende andere gestelt, en staen onder de weesmeesters nyet, maer staen immediate onder burgermeesteren ende scepenen vander stadt, als oppervoechden.

4. Item, weeskinderen, simpele oft andere diergelycke onmondighe per-soonen, hebbende vader oft moeder oft eenighe vrienden ende maghen levende, sufficient genoch synde ende machtich de kinderen te regerene ende hen heure goeden goedt te houdene ende te supplerene alsse tot heuren onmondighe [mondighe] jaeren gecomen syn, oft (in dien sy eer sterven) heuren erfgenamen, soe verre die vader oft moeders oft eenich vanden vrienden (sufficient genoch synde) wettelick borghe blyft ende respondeert den weeskinderen oft heuren erfgenamen te doene goede wet-tighe rekeninghe, bewys ende reliqua van al tgene dat hen eenichsins mach competeren oft gecompeteert hebben, tot heuren contentemente, dien weeskinderen en derfmen (dat gedaen synde) alsdan egheen andere momboiren stellen oft gheven, maer de vrienden, ende de ghene die de goeden alsoe verborcht hebben, moeghen die regeren ende administreren als oftse testamentelycke momboiren waeren.

5. Item, testamentelycke momboiren moeghen alderhande contracten aengaen ende passeren vander weeskinderen weghen, sonder decret oft authorisatie vander weth oft vanden weesmeesteren.

6. Item, scheydinge ende deylinghe (gedaen by vrienden ende maghen) van weeskinderen goeden, ende by decrete vanden burgermeesteren ende scepenen, oft by commissarisen daer toe geordineert byder weth, syn van weerden, al en hebben de weeskinderen egheen mombors, als hyer nae inden Ien articule van tcapittel van successien, scheydinghen ende deylinghen begrepen staet.

p298

7. Item, de ordinancie die de weesmeesters hebben en wordt universalick in deser stadt nyet geuseert noch onderhouden, ende men en reguleert hem nyet int gemeyne navolgende dien, noch en moeten minder van jaeren nootsakelycken egheene momboiren hebben.

8. Item, manspersoonen xx jaeren oudt synde (in egheene momborie staende) worden gehouden voor meerder van jaeren, soe dat sy indifferen-telick alle contracten moeghen passeren, sonder authoriteyt oft decret van momboren oft oppermomboir daer toe te moeten hebbene, als voere inden xxxviije articule vanden ouden poorters rechten geseegt is.

9. Item, alle gehuwede persoonen, man ende wyff (soe geringe sy gehuwet syn) moeghen alle contracten valide passeren, ende syn vuyt alle mombo-rien, anders dan dat de man blyft momboir van synder huysvrouwe en, [huysvrouwen] ende dat de vrouwe nyet passeren oft contraheren en mach sonder bysyn oft consent van heuren manne.

10. Item, de ordinancie oft statuyten vanden weesmeesters en verbinden nyemande dan de ghene die onder hen gecomen ende by hen gestelt ende aldaer geeedt syn.

11 . Item, den momboiren en is egheenen tyt gestelt om der weeskinderen penningen aen te moeten leggene, maer alsmen goede panden viddt, dan moetmen de penningen aenleggen aen renten oft onruerende goeden.

12. Item, de momboirs en syn nyet gehouden inne te stane voer de renten oft goeden die sy voer de weeskinderen gecocht hebben, soe verre sy derven verificeren dat sy die goeden oft renten hebben gecocht nae hen beste, sonder fraude oft simulatie, ende dat sy daer inne hen beste ende deligentie hebben gedaen gehadt oft voer hen eyghen proffyt geweest hadde; ten waere dat bleke van eenighe late oft evidente culpe oft simulatie die de momboiren daer inne gedragen souden moeghen hebben om hen singulier proffyt, ten achterdeele vanden weeskinderen; in welcken gevalle sy die gecochte renten oft goeden souden moeten verantwoirden ende goet houden.

13. Item, momboiren byde weth oft weesmeesters gestelt, moeghen aen huysen ende erven wel nutte reparatie doen, sonder decret oft consent vanden weesmeesteren oft vanden heeren van der weth.

14. Item, momboiren (byde weesmeesteren gestelt) en moeghen der wees-kinderen onruerende goeden oft renten nyet alieneren, vercoopen oft

p300

belasten sonder decret; maer worden eenighe renten afgequeten, daer aff moeghen sy de penningen wel ontfanghen, ende oick quitancie gheven ende verliden, sonder consent oft decret vanden weesmeesteren.

15. Item, momboiren die byden weesmeesteren (van heure officie weghen) gestelt worden, die moeten cautie stellen te doene rekeninge, bewys ende reliqua, oft anders moeten de weesmeesters selve daer voere inne staen.

16. Item, rechtelycke momboiren moeghen (by decrete vanden heeren, oft vanden weesmeesteren) der weeskinderen goeden wel valide vercoopen.

17. Item, rechtelycke momboiren moeghen der weeskinderen erffgoeden ende andere wel vuyter hant vercoopen, sonder ter vridaechs merct te derven brenghene oft aldaer vuyt te moeten doen roepene; ende en is van gheenen noode datmen die ter vridaechs merct moet vercoopen.

18. Item, coopen teghen momboiren gedaen syn ende bliven van weerden.

19. Item, de weesmeesteren en hebben egheen kennisse oft judicatuere dan over weeskinderen daer af de ouders ende sterfhuysen syn gelegen ende geseten binnen der stadt ende vriheyt, ende dat alleene om momboren te stellene, te eedene, rekeningen te aenhoirene ende die te passerene oft reprocherene, ende anders nyet.

20. Item, soe wanneer yemant eenen anderen voer de weesmeesters rech-telick doen daghen wilt, die moet tselve doen doen by eene cortte roede, oft anders eest dagement nul.

21. Item, de momboiren (soe wel by testamente als byden rechtere geor-dineert) syn schuldich te makene inventaris ende staet vanden sterfhuysen enden goeden die sy aenveerden ter kinderen behoeff, ten lanxten binnen sesse weken naede doot der ouders oft overouders, behoudelick soe wanneer de kinderen hebben vader of moeder levende (int sterfhuys sittende), de lancxtlevende moet alsdan staet ende inventaris maken ende overgeven, ende den selven ghewarighen met synen eede, in dient versocht wordt.

22. Item, de momboiren moeghen der kinderen goeden regeren by hen selven, oft doen regeren by eenen rentmeester, soe hen belieft, die dan daer aff heeft synen salaris; maer in dien eenich gebreck aenden rentmeester is (die de momboiren gestelt hebben), dat moeten de momboren alsdan betae- len ende goet doen.

p302

23. Item, elck momboir moet alleene (ende elck van hen een voer al) responderen ende goet doen voer alle tghene dat binnen den tyde vander momboiren [momboirien] (dat hy momboir geweest heeft) geschiet is, soe verre hy daer consent ende believen heeft toe gedraghen; maer van acten die eenighe momboiren alleene doende syn oft gedaen hebben (sonder wille, wete oft consent vanden anderen), daer inne en is nyemant vanden momboren gehouden dan de ghene die die acten alleene gedaen hebben, oft die consent daer mede inne hebben gedraghen.

24. Item, een testamentelick momboir, in gevalle hy alleene, oft elck in solidum geordineert is testamentlick momboir te zyne, mach valide alle acten ende contracten alleene aengaen ende passeren.

25. Item, de weesmeesteren off hen clerck en moeghen egheene adminis-tratie oft handelinghen hebben van gelde oft goede dat persoonen toebehoirt onder hen jurisdictie staende.

26. Item, momboiren (hoedanich die syn) en moegen teghen oft met persoonen (onder heure tutele staende) gheensins contracteren, yet coopen, vercoopen noch mangelen, oft eenighe vorwaerden met hen maken; dwelck oft sy daden, syn alle die contracten ende vorwaerden nul ende van onweerden; ten waere dathet geschiede by decrete vanden wethouderen. ende dat de vorwaerden daer aff voere scepenen rechtelick gepasseert werden.

27. Item, weeskinderen oft persoonen in momborien oft tutelen staende (soe langhe sy daer in staen ende ongehuwet bliven), en cunnen egheene contracten oft vorwaerden aengaen oft maken daer sy eenighe prejudicie by lyden moeghen, dan ten bysyne ende consente van heuren momboiren, oft anders syn die al nul ende van onweerden.

28. Item, weeskinderen ende andere in tutele oft curatele staende, syn schuldich heure momboirs ende curateurs obediencie gelyck heuren ouders; ende oft sy den selven yet misseyden oft misdeden in worden oft in wereken, worden daer aff gecorrigeert oft sy dat heuren ouders deden oft gedaen hadden.

29. Item, rechtelycke momboiren (byde weesmeesteren gestelt) moeten den staet vanden goeden den weesmeesteren onder heuren eedt overbrenghen te boecke binnen vj weken; maer andere momboiren nyet.

30. Item, vermomboerde persoonen en moeghen in rechte nyet agereren

p304

[ageren] noch defenderen dan ten bysyne oft by expresse authorisatie van heuren momboiren, oft anders syn alle de acten by hen gedaen nul ende als nyet geschiet.

31. Item, weeskinderen en bliven nyet langher in momboiren [momboi-rien] dan tot sy xxij jaeren oudt syn, ten waere datse waeren van quaden regimente, ende dan souden sy tot xxv jaeren in tutelen bliven; ende en beteren sy hen regiment alsdan noch nyet, soe soudemense declareren prodigue te syne ende der stadt kinderen maken.

32. Item, die eenighe weeskinderen verleydt, oft tot huwelycken state raedt oft treckt dan by consente van heuren momboirs, oft van twee oft meer van heuren naesten vrienden, wordt arbitralyck gecorrigeert, ter ordinantie van burgermeesteren ende scepenen.

TITEL XI.

AENGAENDE GEHUWEDE PERSOONEN ENDE HUWELYCKE VOORWAERDEN

1. Primo, man ende wyff (willende tsamen vergaderen in huwelycken state) moeghen, voer tsolemniseren van heuren huwelycke ende voer hen trouwen, maken heure huwelycke vorwaerden ende contract, sulck alst hen goetdunckt ende sy met malcanderen des cunnen overdraghen, al waert oick in absentie van heuren vrienden.

2. Item, wanneer man ende wyff (voer heur huwelycke) gemaect ende gepasseert hebben eenich contract van huwelicker voorwaerden, daer op tselve hen huwelycke toegegaen ende geconsummeert es, alsdan moeten sy ten beyde syden hen daer nae vueghen ende reguleren, sonder naemaels dat contract af te moeghen gane ende inder stadtrecht te willen stane, ten waere dat sy gesamentlyck anderssins wettelick daer af disponeerden.

3. Item, man ende wyff en moeghen gesamentlick heure houwelycke vorwaerde alzoe nyet casseren, revoceren oft te nyete doen, by testamen-ten, codicillen oft donatien, noch by eenighe andere contracten, de lanxt levende en heeft altyt keuse (nae dat bedde gescheyden is) oft hy hem houden wille aen syn huwelycke vorwaerde oft aent testament, codicil, donatie oft andere contract dat namaels by hen beyden gepasseert mach syn

p306

4. Item, wanneer dat tusschen man ende wyff eenighe huwelicke vor-waerden gepasseert ende gemaect is, soe en mach de lanxtlevende van hen beyden egheen vordeel inde gemeyne meuble goeden hebben oft eysschen, naeder stadt recht, ten waere dat tselve inder huwelycker vorwaerden expresselick alsoe waere ondersproken dat hy tvordeel hebben soude, oft emmer ten minsten dat tselve tacite daer inne stonde oft waere begrepen, te wetene, datmen de goeden (daer af inder huwelycker vorwaerden gheene expresse mentie gemaect en is) deylen soude naeder stadt recht,

5. Item, wanneer vader oft moeder, oft overouders, heuren kinderen oft kints kinderen eenich huwelick goet gheven, al tselve huwelyck goet moeten de kinderen (naede doot van heuren ouders) ter gemeynder deylinghen vanden anderen kinderen inne brenghen, oft soe langhe stille staen tot dat dandere kinderen daer teghen verleken syn, al waert oick soe dat daer aff inder huwelycker vorwaerden nyet en waere eenich vermaen gedaen geweest.

6. Item, wanneer vader ende moeder gelyckelick eenich huwelick goet heuren kinderen gheven, soe wanneer deen vanden ouders sterft, alsdan en derff dat gehuwet kint dat huwelick goet maer halff ter collatien brenghen, ende gestaet mids dander helft yerst innebrenghende naede doot vanden lancxlevenden van vader oft moeder, ten waere dat anderssins waere bevor-waert oft gedisponeert.

7. Item, de kinderen en derven (in respecte van vader oft moeder) inden sterfhuyse des yersten aflivighen nyet confereren oft innebrenghen ter saken van tghene dat hen te huwelycke gegeven heeft geweest.

8. Item, kinderen (huwelick goet gehadt hebbende van heuren ouders oft overouders) moeghen met heuren huwelicken goede bliven vuyten sterf-huyse van heuren ouders oft overouders, in dient hen belieft; ende dat doende en derven nyet confereren, oft en syn inde legaten, exequien noch schulden van heuren ouders nyet gehouden.

9. Item, oft ouders eenighen van heuren kinderen soe veele te houwelycke gaven, dat de andere heure kinderen luttel oft nyet en souden van heuren ouders behouden oft succederen, alsdan moeghen de andere kinderen de gehuwede kinderen bedwinghen met rechte (nyet tegenstaende dat sy met heuren huwelicken goede vuytbliven ende de sterfhuysen van heuren ouders repudieren willen) dat sy (in respecte vanden anderen kinderen) moeten

p308

inne brenghen hen huwelick goet by tgene dat de ouders achtergelaten hebben (al en hadden oick de ouders gheen goet achtergelaten boven hen schulden ende lasten overschietende); ende vuyt dien huwelycken ende achter gelatene goeden vanden ouders gesamentlick, moegen de ongestelde kinderen nemen ende behouden heur legittime (al en waerder oick nyet anders overgeschoten dant huwelyck goet); maer de vremde crediteuren en hebben teghen de gehuwede kinderen (heurder ouders sterfhuys repudierende) egheen actie, ten waere dat bleke dat de ouders, in frauden van heure crediteuren, hen tselve huwelick goet gegeven hadden.

10. Item, wanneer ouders heuren kinderen eenich goet te huwelycke gheven op zekere condicien inder huwelicker vorwaerden ondersproken, alsdan en moeghen de kinderen (vanden selven huwelycken goede hen by heure ouders op condicien gegeven) anderssins nyet disponeren in prejudicie vander voirscreven huwelycker vorwaerden oft achterdeel van heuren ouders.

11. Item, wanneer in eenighe huwelycke vorwaerde gestipuleert ende vuyten selven contracte recht vercreghen is eenen derden, dat contract van houwelycker vorwaerden en moeghen de voirscreven gehuwede nyet breken, casseren oft veranderen in prejudicien vanden ghenen den welcken recht byder huwelycker vorwaerden was geacquireert.

12. Item, thuwelyck goet dat de ouders oft overouders heuren kinderen gheven (oft de weerde vanden selven) dat moet wederom comen opte ouders diet gegeven hebben (al waeren de kinderen oick bastaerden), soe verre de kinderen voere de ouders sterven sonder wettich kint oft kinderen levende achter te latene, oft dat die kints kinderen, by hen alsoe achtergelaten, oick voer den grootvader oft grootmoeder geraecten te stervene, al en waere dat inder huwelycker vorwaerden alsoe nyet gecaveert geweest, gelyck hyer nae int lxxje articule int capittel van successien gescreven staet.

13. Item, soe geringhe als man ende wyff gehuwet syn, soe is de man de meester vanden gereeden ende meublen goeden hen beyden toebehoorende, nyet tegenstaende van waer datse gecomen syn oft te huwelyck gebrocht, ten waere dat inder huwelycker vorwaerden expresselick anders waere gesloten.

14. Item, een man (trouwende een vrouwe die met schulden belast es), die moet syns wyffs schulden (al synse voer date vanden huwelycke gemaect)

p310

betaelen; maer een vrouwe, oft heure goeden, en syn nyet gehouden des mans schulden te betaelene die hy voer thuwelyck schuldich was.

15. Item, een man die schuldich is ten tyde als hy een huysvrouwe troudt (soe verre tselve cleerlick blyckt), in dien hy, staende den huwelycke, die oude schulden betaelt met nyeuwen crediten (oft met sehulden die hy maect, staende den huwelycke), al syn die nyeuwe schulden staende den huwelycke gemaect, daer en is de vrouwe, oft heur goet, nyet inne gehouden te betaelene, voer soe veele als de oude schulden (voer thuwelycke gemaect wesende) droeghen; ten waere dat de vrouwe (nae heurs mans doot) int sterfhuys bleven waere, oft heur selven oft heure goeden (wettelick) voer die nyeuwe schulden hadde verbonden ende de selve mede geloeft te betaelene.

16. Item, een vrouwe mach met heuren man heure dotale ende parafernale goeden (ende alle andere hoedanich die syn) wel vercoopen ende aliene-ren voer scepenen, ten waere datter eenighe contracten, vorwaerden oft dispositien aff waeren gemaect ter contrarien.

17. Item, een man en mach syns wyffs onruerende goeden oft renten, erffelycke oft lyftochten, van heurder syden gecomen (al warent oick haeffdeylighe goeden) nyet vercoopen, alieneren oft belasten, in al noch in deele, dan ten bysyne, wille, wete ende consente van synen wive; dwelck oft hy dade, soude syn nul ende van onweerden.

18. Item, een man mach alle syns selfs goeden, haeffelycke ende erffelycke, hoedanich die syn (die van synder syden inne gebrocht oft gecomen syn) wel vercoopen, sonder aensien van synen wive, ende oick teghen heuren danck ende wille.

19. Item, een wyff, die eenen man heeft van quaden regimente ende die syn goeden qualick ende onnuttelick verdoet oft verquist, die mach heuren man bedwingen met rechte dat hy heur moet versekeren van heuren goeden die sy aen hem te huwelycke gebrocht heeft, ende oick staende den huwe-lycke van heurder syden verstorven oft aengecomen syn, al en waerent oick nyet dan penningen oft gereet gelt geweest.

20. Item, een wyff die eenen man heeft die in overspel leeft ende met andere vrouwen converseert, mach (aengaende der cohabitacien) van heuren man scheyden, in dient heur belieft, ende de man moet heur alle heur innegebrochte goeden (ende die van heurder syden gecomen syn, oft de weerde van dien, ende alle tghene dat tot heuren live ende rugghe behoort) laten

p312

volghen, oick halff de conquesten ende haeffelycke goeden, ende tot dien tvordeel (gelyck hyer nae int xlve articule geruert staet) inden huysraet, ten waere dat inder huwelycker vorwaerden anders waere ondersproken.

21. Item, een wyff die heur misdraecht ende met ander mans converseert ende in overspele leeft, die verbeurt heur innegebrocht ende aengestorven goet soe langhe sy leeft, tot heurs mans behoeff, ende de man machse repudieren, heur latende alleene heure daghelycxe cleederen; des moet hy syn wyff alsdan selve voirts tamelick onderhouden ende doen alimenteren tot eenigher eerlyker plaetsen, daert hem (oft der weth) goetdunckt; ende en wille sy daer nyet bliven, soe en is de man heur egheen cleedinghe oft alimentacie meer schuldich; maer soe verre de man selve oick oneerlick geleeft ende overspel gedaen heeft, oft namaels dade, soe moet hy der vrouwen heur goeden laten volgen; ende moeten alsdan (aengaende den gemeynen goeden) deylen als oft thuwelyck waere gescheyden, oft dat sy gedivorceert waeren.

22. Item, man ende wyff in huwelicken state sittende, hebben gelycke possessie in alle de goeden die hen beyden oft den eenen van hen toebe-hooren.

23. Item, alle vercreghen ende gecochte goeden die man ende wyff staende heuren huwelycke winnen, conquesteren oft vercrighen, syn gemeyne halff ende halff, nyet tegenstaende dat deene van hen beyden alleene daer inne gegoedt is ende inde brieven genommeert staet.

24. Item, wanneer man ende wyff (staende heuren huwelycke) eenighe renten oft onruerende goeden vercrigen daer de man alleene inne gegoedt ende geerft is, ende nyemant dan hy inde vercrych brieven genoempt en staet, alsdan mach de man (staende den huwelycke) die goeden wederom alleene vercoopen, alieneren ende belasten, in dient hem belieft, sonder aensien van synen wyve, jae teghen heuren wille ende dancke; maer de vrouwe en mach dat nyet doen sonder heuren man, al waere sy daer inne alleene gegoedt ende geerft geweest; maer als de huysvrouwe mede inde brieven genoempt staet, alsdan en mach de man die goeden, in al noch in deele, nyet belasten oft vercoopen sonder consent van synen wyve.

25. Item, nae tscheyden vanden bedde en mach de lanxlevende van man ende wyff de vercregene goeden (nyet tegenstaende wye dat inde vercrych brieven mach genommeert staen) nyet voordere vercoopen, belasten, becom-

p314

meren noch alleneren [alieneren] dan voer deen helft, ter tyt toe dat hy vanden erfgen[amen] des aflivighen gelleelick ende al gescheyden sy, als hier nae int . . . articule van successien, scheydinghen ende deylinghen begrepen staet.

26. Item, de goeden daer inder huwelycker vorwaerden egheen expres vermaen af gedaen oft eenige dispositie aff gestelt en is, bliven in heure natuere ende deylbaer, te wetene: de onruerende goeden naeder plaetsen recht daerse onder gelegen syn, ende alle de ruerende goeden, meublen, actien, crediten, inschulden, waeren ende coopmanscapen, worden gedeylt naeder plaetsen rechl daert sterfhuys gelegen ende therte gebroken is, nyet tegenstaende dat de goeden, penningen, coopmanscapen, actien ende crediten buyten der stadt oft vriheyt (ten scheydene vanden bedde) moegen geweest hebben, oft dat de debiteuren buytens lants geseten syn geweest.

27. Item, een vrouwe mach het testament by heur ende heuren manne tsamen gemaect (voer soe veele als heurder positien aengaet) wel alleene (in absentien van heuren man) revoceren, nyet tegenstaende dat sy, int maken vanden testamente, geloeft heeft tselve te onderhoudene ende nyet te brekene sonder consent van heuren man.

28. Item, man ende wyff moeghen, nae hen doot, heure goeden laten ende maken malcanderen, oft anderen diet hen belieft, soe verre sy gheene wettighe kinderen en hebben.

29. Item, man ende wyff moeghen maken ende passeren hen testamenten ende vuyterste willen sonder malcanders bysyn oft consente, ende dat elck alleene nae synder belieften.

30. Item, als man ende wyff gesamentlyck hebben gemaect hen testament,ende deen van hen beyden alleene tselve namaels wederroepen oft gecasseert heeft van synen weghen, die revocant en can oft en mach hem metten selven gemeynen testamente daer nae nyet behelpen, noch ghenyeten van tgene dat hem vuyt crachte vanden selven gemeynen testamente soude hebben gecompeteert; daer aff hyer nae inden xvije articule vanden capittule vanden testamenten geruert wordt.

31. Item, huwelycke vorwaerden moeten stadt grypen, nyet tegenstaende datse gemaect syn teghen der stadt recht; ende by huwelycke vorwaerden machmen der stadt rccht wel derogeren.

p316

32. Item, een vrouwe sittende inden winckel oft aent bert van heuren manne, daghelycx vercoopende ende vuyt metende, die en wordt daer doere nyet geacht oft gehouden voer een coopwyff, noch en is in haers mans schulden daer doere nyet gehouden, ten waere dat sy heur der coopmanscapen anderssins (soe wel als heur man) hadde onderwonden, ende selve die (wettelick) mede geloeft te betaelene.

33. Item, een vrouwe die, ten aensiene, wel wetene oft consente van heu-ren manne, coopmanscapen doet, inne coopt ende vuytcoopt, ende selve heure obligatien daer aff gheeft, die wordt geacht ende gehouden voer een coopwyff, ende mach valide alderhande contracten aengaen oft maken, ende borchtochten doen ende geloven, gelyck hyer nae inden liiije articule begrepen staet.

34. Item, als een wyff by heurs mans consente abstracten ende separaten handel oft coopmanscapen doende is, ende obligatien oft schulden maect, die is sy selve schuldich te betaelen; maer daer doere en is de vrouwe nyet gehouden in des mans schulden ter saken vanden abstracten coopmanscapen by hem alleene gemaect; nochtans, dat abstract goet oft coopmanscap, metten crediten ende den waesdom daer affende oppe gecomen, is ten scheydene vanden bedde deylbaer halff ende halff, als vercregen goet, nyet tegenstaende dat sy abstracte coopmanscape ende neeringen gedaen hebben.

35. Item, een vrouwe en mach voer heuren man egheen borghe bliven oft yet geloeven te betaelene, ten waere dat sy tselve dede wettelick met eenen vremden momboire voer recht.

36. Item, een vrouwe is schuldich te betalene huyshuere, bier, broot, spyse ende dranck, ende alle andere schulden daer aff sy genyet ende proffyt gehadt heeft, ende die mede in heuren oirbore syn geconverteert; insgelycx de alimentacie ende thouden van heuren kinderen, al eest soe datsy daer voere nyet gesproken noch heure obligatie gegeven en heeft.

37. Item, wanneer vader ende moeder gelyckelyck heuren kinderen eenich huwelyck goet geloven, oft om dbetaelen van dien hen obligatien gheven, oft schulden daer omme maken, die moet die vrouwe soe wel als de man helpen betaelen.

38. Item, een vrouwe geteekent hebbende eene obligatie met heuren man, mach tselve revoceren, ende dat onderteekene en is heur nyet

p318

prejudiciabel, soe verre sy daer aff nyet en heeft geprofiteert gehadt; ten waere dat die obligatie wettelick met eenen vremden momboere gepasseert waere.

39. Item, alle gereede ende haefdeylighe goeden, ende oick alle persoo-nele actien ende crediten van man ende wyf, syn gemeyne halff ende halff, ten waere anders inder huwelycker vorwaerden ondersproken.

40. Item, alle hueren, pachten, achterstellen ende incominghen van renten, huysen, landen ende erfgoeden, syn tusschen man ende wyff gemeyne ten scheydene toe vanden huwelycke.

41. Item, ongehouwde coopvrouwen moeghen valide alderhande coop-manschapen doen, borghe bliven, obligatien gheven ende contraheren, sonder momboiren, ende al doen dat een man doen mach, vuytgenomen datse egheen (wettighe) contracten voer recht en moeghen passeren dan met eenen momboire.

42. Item, vrouwen dat egheen coopvrouwen en syn, moeghen alderhande contracten (die sy sonder rechtelick momboir gedaen hebben) renuncieren ende afgaen.

43. Item, gehuwede vrouwen moeghen wel procuratien passeren (sonder heurer mans by syn oft consente), om active oft passive te procederen teghen de selve heure mans oft op hen goeden, maer anders egheene, ten waere by authorisatie vanden wethouderen.

44. Item, man ende wyff teghen malcanderen in eenen vrede liggende moeghen tsamen wel woonen, eten, drincken ende by een slapen, sonder prejudicie vanden vrede.

45. Item, man ende wyff gesepareert ende metten gheestelycken hove gedivortieerd synde, parten ende deylen alsdan als oft bedde gescheyden waere.

46. Item, alle mans persoonen, gehuwet synde, moeghen valide alle con-tracten passeren, hoe jonck datse syn, ten waere datse der stadt kinderen gemaect waeren ende als prodigue gepubliceert ter puyen aff.

47. Item, alle vrouwe persoonen, gehuwet synde, hoe jonck datse syn, syn vuyter momboirien, ende en syn onder nyemants tutele meer dan onder de momboirie van heuren mans alleene; ten waere dat de mans waeren der stadt kinderen, ende gepubliceert prodigue te wesene, als voere, ende alsoe

p320

gestelt byder weth onder curateuren; in welcken gevalle de vrouwe oick met heuren manne inde selve curatele staende is.

48. Item, de man is momboir van syn wyff, ende hy mach alle heure per-sonele actien, schulden ende incominghen, in heuren name ende van heuren tweghen, vervolghen, eyschen ende defenderen, sonder procuratie oft authorisatie van synen wyve.

49. Item, een gehuwede vrouwe (al is sy een coopwyff) en mach heure onruerende goeden oft renten nyet vercoopen, belasten noch transporteren dan ten bysyne ende consente van heuren man.

50. Item, man ende wyff, brenghende aen malcanderen te huwelycke eenighe erfrenten, erfgoeden oft lyftocht renten (soe verre sy die binnen heuren huwelycke vercoopen, verthieren, oft dat die renten afgequeten worden, hoe wel dat die penningen wederom bekeert worden aen andere gelycke goeden oft renten, nochtans syn die renten oft goeden (met dien penningen gecreghen) deylbaer, ende bliven gemeyne halff ende halff, ten waere dathet expresselick anders tusschen hen inder huwelycker vorwaerden waere bevorwaert; want dat eens penningen geweest syn (staende den houwelycke) ende deylbaer, dat is ende blyft daer nae altyt deylbaer, nyet tegenstaende wat erfgoeden oft erfrenten daer mede gecocht moeghen wesen; daer af int ixe articule van scheydinge ende deylinge mentie gemaect wordt.

51. Item, als een man ende wyff staende heuren huwelycke eenighe van heuren erfgoeden alieneren by erfgevinghen, alsoe dat sy voer dat erfgoet renten bliven heffende, die renten volghen den ghenen (ende ter syden alleene dien dat erfgoet toebehoirt heeft), soe verre de erff rente (by erfge-vinghen gecreghen) ten scheydene vanden bedde alnoch is onverandert ende ongequeten.

52. Item, de onruerende goeden oft renten vander vrouwen en moeghen nyet worden geexecuteert voer des mans schulden, ten waere dat de vrouwe yerst vonnislick waere gecondemneert die schulden selve te moeten betaelene.

53. Item, een vrouwe (die egheen coopwyff en is) en mach egheen schul-den maken oft contraheren daer heur man eenighe prejudicie by can gehebben, ten waere van huysraede oft andere saken die binnen den huyse gecomen waeren, oft daer heur man af hadde geprofiteert, oft die in heurder beyder orboir waeren bekeert.

54. Item, een man die syn wyff gedoocht coopmanscap te doene oft heur

p322

daer toe authoriseert, die moet alle die schulden (die syn wyff alsoe by gedooghe ende authorisatie van hem gemaect heeft) betaelen; ende die schulden mach men hem eysschen als oft hy die selve schuldich waere, ende daer voere geconvenieert ende oick geexecuteert worden; daer aff hyer voer int xxxiiije articule mentie gemaect is.

55. Item, een man die insolvent is ende te huwelycke treckt, die en mach (in faveur van synen wyve) egheene huwelycke vorwaerde maken, noch synen wyve duwarie gheven van synen goeden, daer mede syne crediteurs souden moeghen syn geprejudicieert.

56. Item, een man oft wyff, die by des anders consente (staende heuren huwelicke) op des eens oft anders erfgoeden oft onruerende goeden oft erven (die nae tscheyden vanden bedde heur oft heuren erfgename, vuyt-crachte vander huwelicker vorwaerden oft anderssins, wederom alleene volghen moeten) eenighe nyeuwe oft profytelycke edificien maken, oft merkelycke melioratien doende syn, die edifitien ende melioratien volghen altyt den gronde; des moet de ghene die vanden gronde scheydt, oft syne erfgenamen, daer af worden gecompenseert vander eender, helft; maer maken sy eenighe edificien sonder malcanders consent, oft andere voluptueuse edificien, nae hen genuechte, daer aff en valt egheene compensatie.

57. Item, man ende wyff die staende den huwelycke des eens oft des anders onruerende goeden oft erve belasten met renten oft commeren, ende de brieven daer aff gelyckelyck voer scepenen oft weth passeren, die belastinghe moet gemeyn gedragen worden; in sulcker vueghen dat de ghene (van man oft wyff dien de onruerende goeden oft erven toebehoiren, oft hen erfgenamen, gestaen mids dragende deen helft vanden voirscreven vercochten renten, ende dandere moeten in deen helft vanden voirscreven belastinghen afdoen, oft daer teghen compenseren tot synen contente-mente.

58. Item, als man ende wyff eenighe onruerende goeden oft erven aen malcanderen te huwelycke brenghen, oft binnen den huwelycke aensterven (die met commeren belast syn), soe verre die commeren, renten oft chynsen (staende den huwelycke) worden afgequeten oft gelost, ende den pandt daer af ontlast, in dien gevalle worden die afgequeten commeren gedeylt als conquest ende vercreghen goedt; alsoe dat de ghene (die ten scheydene vanden bedde syne onruerende goeden oft erven wederomme nae hem

p324

nempt) den anderen oft synen erfgename deen helft daer aff moetgoetdoen ende betaelen, oft de helft vanden selven oft gelycken chynsen daer op assigneren ende laten heffen ende jaerlycx ontfanghen, ter quitinghen toe vanden selven; daer aff hyer nae inden lxxxvjen articule van scheydingen ende deylinghen oick geruert staet.

59. Item, de lanxtlevende van man oft wyff en is nyet gehouden in eenighe vercochte renten die de overledene voer thuwelyck op syn goeden hadde vercocht, voordere dan inden achterstel voer de doot des yerst aflivighen gevallen.

TITEL XII.

VAN TESTAMENTEN.

1. Item, een yegelyck mach van synen eyghenen propren goeden hem met vollen rechte toebehoorende disponeren, ende de selve gheven, laten ende maken by testamente, den ghenen oft ghene diet hem belieft, soe verre de legataris abyl is om tgoet te moeghen ontfangen; behoudelick dat douders (die wettighe kinderen hebben) die moeten de kinderen heure legitime vry laten, ten waere datse redenen genoch hadden om die tonterven, als voere inden xxviijen articule vanden capittel aengaende gehuwede persoonen oick geruert staet.

2. Item, man ende wyff moeghen (elck sonder des anders consente) hen testament wel maken, maer en moegen malcanderen, noch deen den anderen, by heure testamenten oft dispositien gheenssins verachteren oft prejudicieren in heuren rechte, gelyck voere int XXVije ende xxixe articulen vanden gehuweden persoonen oick geruert staet.

3. Item, man ende wyff voerkinderen hebbende, en moeghen by huwe-lycke vorwaerde, testamenten, donatien noch eenighe andere dispositien, malcanderen, oft deen den anderen yet meer gheven, laten noch maken, directelyck noch indirectelick, dan soe vele als elcx kints gedeelte in hen achtergelaten goeden bevonden sullen worden gedragende; ende wat dona-tien, duwarien, ghiften oft legaten die man oft wyff malcanderen meer gheven oft maken (excederende een van hens kints gedeelte) is nul ende van onweerde; ende alsdan gestaen de kinderen laetende heuren lanxtle-

p326

venden stiefvader oft stiefmoeder met hen.deylen inde achtergelaten goeden, als oft hy oft sy mede een kint waeren; en voordere en syn de kinderen nyet gehouden yet te derre betaelene.

4. Item, een manspersoon oudt synde xiiij jaeren, ende een meysken oudt xii jaeren ende daer over, moeghen valide disponeren by testamente van allen heuren eyghenen goeden, tot behoeff vanden ghenen diet hen belieft, abyl synde om het legaet te ontfanghene.

5. Item, nyemant en mach disponeren van leengoeden sonder octroy vanden hertoghe van Brabant, oft consente vanden leenheere daer af dat dleen gehouden wordt.

6. Item, al eest dat yemant disponeert van eenighen erfgoeden, erfrenten oft eenighe onruerende goeden, oft renten wech maect, erflyck oft lyftocht, dien nyet tegenstaende blyft het dominium ende proprieteyt daer aff den erfgenamen vanden testateur, soe langhe tot dat dexecuteurs het opdracht oft transpoort van dien goeden oft renten gedaen hebben voer scepenen, ende den legatarisen (de wechgelegateerde onruerende goeden oft renten) met scepenen brieven bewesen hebben.

7. Item, een yegelyck mach syn testament soe dickwil ende menichwerven veranderen alst hem belieft.

8. Item, bastaerden en moeghen nyet testeren sonder octroy vanden heere, ten waere datse hadden ende levende achterlieten wettige kinderen.

9. Item, een geproclameerde prodigue ende stadtkinderen en moeghen egheen testament maken dan by consente vander weth, oft by consente vanden momboiren oft curateuren hen gedeputeert ende geordineert; maer hen huysvrouwen moeghen wel valide testeren van heuren goeden, sonder eenige authorisatie oft decret, nyet tegenstaende den proclamatien ende prodigaliteyt van heuren mans.

10. Item, nyemant en mach eenighe huysen oft gronden van erven, grontchynsen noch onruerende goeden (binnen der stadt ende vriheyt gele-gen) by testamentelycke disposicien bezwaren, oft eenighe fundacien daer op stellen, sy en moeten staen ter quytinghen; ende ingevalle de dispositien egheene quitinghe en houdt [houden] soe moeghen (dien nyettegenstaende) derfgenamen oft proprietarise die altyt quitene alst hen belieft, den penninck xvi dmudde teghen x scellingen Brabants gerekent, ende tpont was op drie stuvers.

p328

11. Item, alleexecuteurs van testamenten moeten de kerckrechten, legaten ende scat schulden betaelen, en de moeghen daer voere binnen jaers naede doot vanden aflivighen geconverteert [geconvenieert] worden, maer daer nae nyet.

12. Item, een persoon die executeur ende oick mede testamentelick mom- boir vanden kinderen gemaect ende geordineert wordt, die mach den last vanden executien wel aenveerden sonder de testamentelycke momboirie mede te moeten aenveerdene; naer wanneer hy expresse de tutele testa-mentaire eens heeft aenveerdt, soe moet hy die voordane bliven exercerene, sonder die te moeghen renuncierene.

13. Item, erfgenamen, indient hen belieft, moeghen den executeuren heure legaten betaelen, ende selve den last vander executien aenveerden; ende stellende cautie, dat de executeurs ter causen van legaten, schulden oft testamentelycke dispositien nemmermeer en sullen wordden gemolesteert, soe moeten dexecuteurs bliven vuyten sterfhuyse ende den erfgenamen tgoet moeten laten aenveerden.

14. Item, executeurs ende testamentelycke momboiren syn schuldich (alst versocht wordt) van allen weerlycken persoonen sterfhuysen (daer eenighe weeskinderen inne gerecht syn) te doene wettelycke rekeninge voer scepe-nen vander stadt, ten waere anders byden testamente geordineert ende expresselick verboden.

15. Item, de kennisse vander validiteyt vanden testamenten competeert den geestelycken hove; maer legatarisen ende andere, willende ageren vuyten testamente, oft anderssins tot betalingen van heuren legaten, moeten dat doen voer de weth van Antwerpen.

16. Item, als yemant gecocht heeft (tot anderen liven dan tot synen live) eenighe lyftochtrenten, die en mach-van dien lyftochtrenten nyet dispone-ren, maer moeten volghen, nae des coopers doot, den liven daerse op gecocht is [zyn], nyet tegenstaende dat de coopere daer ane gehadt heeft syn voerheffen; ten waere dat de coopere expresselick inde vercrychbrieven hem selven hadde gereserveert het vercoopen ende de dispositie vander selver lyftochtrenten nae synder belieften.

17. Item, als man ende wyff gesamentlick met malcanderen hebben gemaecten testament, dat mach elck van hen wel wederroepen, voere soe vele alst hem aengaet, soe wel voer als nae tscheyden vanden bedde, al

p330

hadden sy malcanderen geloeft dat nyet te doene; maer wye van hen beyden binnen den huwelycke het gemeyn testament wederroept (sonder consent oft wete vanden anderen), die en mach nyet genyeten oft profiteren van tgene dat hem dandere by dien testamente heeft gelegateert gehadt; behoudelick dat de lanxlevende (naede doot vanden yersten aflyvigen) wel anderssins mach disponeren van synen eygenen goeden, ende oick syn legaten behouden hem byden aflivigen gelaten ende gemaect, gelyck inden xxxe articule vanden capittule aengaende gehuwede persoonen oick geruert staet.

18. Item, wanneer man ende wyff malcanderen gheven, laten oft maken eenich huys, hoff, lant, sant, erfrente oft onruerende goeden (hen beyden gemeyne toebehoorende), om byden lanxtlevenden van hen beyden (syne leefdaghe lanck alleene) geheel ende al gebruyckt te wordene, op condicie dat nae de doot des lanxtlevende dat geheel huys, hoff, lant oft rente soude moeten toecomen ende bliven heuren kinderen oft erfgenamen, enz., soe verre de lanxtlevende dat huys, rente oft erve alsoe naede doot des yersten aflivigen (op die condicie) aenveert ende geheel blyft besittende, die en mach alsdan (van synder helft) daer aff nyet anders disponeren, noch tselve huys, erve oft rente in al noch in deele vercoopen, alieneren, belasten noch becommeren, maer moet dat (indien gevalle) geheel laten volghen den ghenen ghelyck dat byden gemeynen dispositien oft testamente geordineert heeft geweest, vuyt crachte vanden welcken hy dat geheel is bliven besittende cnde gebruyckende.

19. Item, man ende wyff moeghen van heuren huwelycken goede wel disponeren, soe wanneer hen huwelycke vorwaerde oft andere voirgaende contract nyet en is gemaect ter contrarien tot behoeff van eenen derden.

20. Item, de ouders en moeghen de onverwonnen [overwonnen] bas-taerden, geordende, religieuse noch priesters kinderen egheene erfgenamen institueren, noch eenige legaten maken anders dan heur bloote alimentacie; daer aff hyer nae int lxxiiije articule vanden capittel van successien mentie gemaect wordt.

21. Item, egheen testament oft dispositie en is soe crachtich, de credi-teuren en moeten voer al betaelt worden, ende voer alle legaten ende exequien voldaen syn.

22. Item, man ende wyff en moeghen (staende heuren huwelycke) soe stercken testament, codicil, ghifte oft donatie nyet maken noch passeren,

p332

voer wat gerichte oft publique persoonen, oft by wat solemniteyte dathet mach geschiet syn, de lanxtlevende van man ende wyff en heeft ende behoudt altyt (naede doot des yerst aflivigen) syn liberteyt, optie ende keuse, weder hy hem houden wille aende selve dispositie testamentaire, codicil, etc., oft aen syn huwelycke vorwaerde; ende hy mach altyt bliven by tgene dat hem goetdunckt, als voere inden iije articule aengaende gehuwede persoonen oick geruert staet.

23. Item, man ende wyff moeghen malcanderen ende elck den anderen (boven tgene dat sy malcanderen by heurder huwelycker vorwaerden gegundt hebben) noch versien van legaten, nae heuren goetduncken; ende dat doende, soe moet de lanxtlevende hebben ende genyeten de huwelycke vorwaerde ende het testament beyde, ten ware dathet testament de huwe-lycke vorwaerde casseerde ende te nyete dade; in welcken gevalle de lanxt-levende nyet meer en soude moegen hebben dan deen van tween, te wetene, de huwelycke vorwaerde, oft het testament, ende soude metten eenen vanden tween te vreden moeten bliven, ten keuse ende belieften desselfs lanxtlevendes.

24. Item, vader oft moeder moeghen heuren kinderen (in heuren aet ende plicht noch synde) wel peculium oft capital gelt gheven om hen neeringhen tot heurs selfs profite daer mede te doene, sonder die te moeten emanciperene; ende den waesdom daer aff blyft den kinderen ende nyet den ouders.

25. Item, appellatione oft onder dat wordt [woordt] « onruerende goeden " worden begrepen ende verstaen alle de huysen ende renten, erffelycke ende lyftochten, ende al dat egheen meuble goeden en syn.

26. Item, man ende wyff die in heure huwelycke vorwaerde egheen mentie gemaect en hebben vander stadtrecht, maer verswygen tselve, sonder nochtans eenighe renunciatie daer aff oick gedaen te hebbene, ten scheydene vanden bedde heeft, dien nyet tegenstaende, de lanxtlevende syn vordeel naeder stadtrecht, ende voorts tgene dat inder selver heurder huwelycker vorwaerden begrepen staet.

p334

TITEL XIII.

VAN SUCCESSIEN, SCHEYDINGEN ENDE DEYLINGHEN.

1. Primo, alle onruerende goeden, soe wel ingebrochte als verstorvene, ende oick vercregene, als huysinghen, hoven, lant, beemden ende gronden van erven, gelegen binnen der stadt oft vriheyt van Antwerpen, egheene vuytgenomen, oft waer dat de vercregene goeden gelegen syn, syn deylbaer halff ende halff, als oft al gereede ende meuble goeden waeren; ten waere dat inder huwelycker vorwaerden tusschen man ende wyff expresselyck anders waere ondersproken.

2. Item, alle gereede goeden, huysraet, gelt, silver, gemunt oft ongemunt, crediten, achterstellen, pachten ende alle andere personele actien, syn deylbaer gelyck meuble ende gemeyne goeden, nyet tegenstaende waer ende te wat plaetsen dat de debiteurs woonachtich syn.

3. Item, wanneer man ende wyff gemaect hebben voer hen houwelyck eenich contract oft huwelycke vorwaerde, alsdan moetmen scheyden ende deylen naer teneur vander huwelycker vorwaerden, ende nyet naeder stadt recht; daer af hyer voere inden iije articule vanden gehuweden persoonen, ende inden xxije articule vanden testamenten geruert staet.

4. Item, man ende wyff en moeghen hen huwelycke vorwaerde nyet renuncieren, de lanxtlevende en heeft altyt keuse, weder hy scheyden wille naeder huwelycker vorwaerden, oft nae het testament oft dispositie die sy namaels tsamen gepasseert souden moeghen hebben, als voere inden iijen articule vanden gehuweden persoonen gescreven staet.

5. Item, al eest dat man ende wyff gesamentlick hen testament gemaeet hebben, soe mach nochtans de lanxlevende altyt resilieren vander selver dispositien ende testamente, indient hem belieft; daer af hyer voere inden xvijen articule vanden testamenten geruert staet.

6. Item, alle erfrenten, erfgoeden ende lyftochtrenten, die man ende wyff aen malcanderen te huwelycke gebrocht hebben, oft binnen huwelycke verstorven syn, soe verre die staende den huwelycke nyet en syn verandert, gealieneert oft vercocht, soe volghen die wederom (naede doot vanden yersten aflivighen) der partie ende syde waerts daer aff die gecomen ende

p336

gebrocht oft gesuccideert syn, ten waere inder huwelycker vorwaerden anderssins ondersproken oft anderssins gedisponeert.

7. Item, alle leengoeden die worden ten scheyden vanden bedde gepaert ende gedeylt nae des hoefs recht daer af datse gehouden worden, ten waere dat by octroy vanden leenheere daer af anders waere gedisponeert.

8. Item, alle erfgoeden, erfrenten en onruerende goeden worden gedeylt naeder plaetsen recht daer onder datse gelegen syn.

9. Item, alle goeden ende renten die binnen den huwelycke verandert oft afgequeten syn (soe wel haeffelycke als erffelycke, ruerende ende onrue-rende) worden gedeylt halff ende halff; daer af inden Ien articule aengaende gehuwede personen geruert staet; ten waere by huwelycke vorwaerden anders expresselyck bevorwaert.

10. Item, cesserende huwelycke vorwaerden oft contracten, soe moet de lanxtlevende van man oft wyff voere vuyte hebben (voer alle deylinghe) het vordeel inde haeffelycke goeden, dwelck is: heure beste cleederen, riemen, ringen ende juweelen, gelyck sy ter feesten oft op eenen Paeschdach ter kercken souden willen gaen; tot dien het beste bedde, saergie, een paer slapelaken, een oircussen, een tafele, ende generalick van allen den huys-raet (diemen gewoonlick is te besighen) het beste stuck, al en waerder oick maer een, ende tot dien een slapelaken, in recompense vanden slapelakene daer de doode in begraven is; ende vuyten silverwerck heeft de lanxtle-vende voer vuyte een drinckstuck ende eenen lepel; behoudelick soe verre tselve drinckstuck swaerder weeght dan een marck, oft den lepel meer dan een once, dat supplus moet comen ter gemeynder deylinghen; ende leeft de man langher dant wyff, soe heeft hy voer vuyt syn harnasch tot synen live behoorende, metter wapenen, busse, boghe, stocke oft hellebaerde daer hy hem mede pleghe te verweerene ; ende is de weduwe de lanxtlevende, soe heeft sy voer vuyte eenen waeckstock om eenen man in heur stede te doen wakene; ende alle de andere goeden dat egheen erfgoeden en syn, worden gedeylt halff ende halff, egheene vuyt genomen, waer datse oick gelegen syn, soe verre het sterfhuys es gesitueert binnen der stadt oft vriheyt van Antwerpen, al waert oick soe dat de man oft wyff ergens buyten gestorven mochten wesen.

I . Item, soe geringhe vader ende moeder, oft ander vriendt oft maghe doot syn, soe moetmen [moeten] alle de goeden des aflivighen (ter stont

p338

naede doot) volghen den kinderen oft erfgenamen vanden aflivighen, soe verre die van bloets wegen hen syn bestaende, ende de lanxtlevende moet ter stont scheyden ende deylen, indient versocht wordt.

12. Item, in successien heeft ende grypt representacie stadt ende plaetse, in sulcker vueghen dat derfgenamen ende descendenten, soe wel in collato- rale successien als in den rechten tronck, altyt staen moeten inde plaetse van heuren ouders oft predecesseurs, hoe verre datse oick syn gedescendeert, al waert totten hondersten graden toe oft meer; ende de neven, pronepoten ende andere descendenten moeten heur legitime vry behouden, als oft hen ouders ende overouders noch leefden.

13. Item, soe geringe vader, moeder, suster, brueder, oom, moeye, nichte oft neve aflivich geworden syn, soe worden derfgenamen ab intestato gehouden ende gesaiseert in alle de goeden des afflivighen, die den selven aflivigen ten daghe van synder aflivichet met volle rechte alnoch waeren toebehoorende, ende die hy binnen synen levene nyet te voeren en hadde vercocht, oppe gedraghen oft gealieneert; ende dat soe wel in alle des aflivighen goeden, haeffelycke ende erffelycke, ruerende ende onruerende, hoedanich die syn, gelegen binnen der stadt oft vriheyt van Antwerpen, ende [als] oick in alle de crediten ende personelen actien, waer dat die gelegensyn, in sulcker vueghen dat derfgenamen ab intestato (soe wel inde collatorale successien als inde rechte linie), elck nae raete dat hy ab intestato daer inne gerecht mach syn, bliven inde possessie die de selve aflivighe binnen synen levene gehadt heeft, sonder eenighe interruptie, als oft sy rechtelick daer inne waeren gemainteneert, ende sonder dat van noode sy dat derfgenamen ab intestato eenige andere actuele possessie daer af derven nemen, nyet tegenstaende dat by testamenten, codicillen, donatien oft diergelycke ordinancien andersins waere gedisponeert, ende dat dexecuteurs, de geinstitueerde erfgenamen oft legatarise (wye dathet waere) vier, vyff, ses oft meer maenden daer aff contrarie possessie genomen, ende de achtergelaten goeden oft renten gepossesseert hadden; maer ingevalle de contrarie waere gedisponeert by huwelycke vorwaerde (voer scepenen gepasseert), soe soude die saisine cesseren.

14. Item, de lanxtlevende van man oft wyff, die int sterfhuys blyft sittende ende de goeden vanden sterfhuyse hantplichtende, moet alle de gemeyne schulden vanden sterfhuyse betaelen, behoudelick hem syne actie ende verhael (vander eender helft) op derfgenamen vanden aflivighen.

p340

15. Item, de gemeyne schulden moeten vuyten gemeynen ruerenden goeden ende crediten betaelt worden, soe verre die strecken, ende die moeten yerst daer voere geexecuteert worden.

16. Item, en syn de gemeyne ruerende goeden nyet genoch om de schul-den te betaelene, alsdan moeten de gemeyne haeffdeylighe[7] goeden (de reste datter gebreect) suppleren ende goetdoen.

17. Item, en syn de gemeyne haeffdeylighe goeden nyet genoch om de schulden te betalene, alsdan moet dat voldaen worden vuyten gemeynen quytbaeren erfrenten; ende en syn de quytbare erfrenten nyet genoch, soe moet dat gebreck voldaen worden vuyten erfgoeden ende grontchynsen.

18. Item, en syn de gemeyne erfrenten, grontchynsen oft erfgoeden alnoch nyet genoch om de schulden te betaelene, soe moet de reste voldaen worden vuyten gemeynen vercreghenen leengoeden.

19. Item, indien dat alle de vercregene goeden nyet genoch en syn om de gemeyne schulden te betaelene, soe moet voldaen worden vuyt des mans erfgoeden by hem achtergelaten.

20. Item, oft des mans erfgoeden alnoch nyet sufficient genoch en waeren om alle de schulden te betaelene, soe moet dat voldaen worden vuyt der vrouwen goeden, soe verre sy inden sterfhuyse gebleven is sittende als weduwe, ende tsterfhuys van heuren man aenveerdt ende blyft behoudende.

21. Item, de crediteurs moeghen convenieren voer heure crediten den lanxtlevenden alleene, oft eenich vanden erfgenamen alleene, wye dat hen belieft, ende altyt elcken een voer al; dies heeft de geconvenieerde syne regres ende verhael op synen medeerfgename ende consoirten vanden sterfhuysen.

22. Item, een weduwe mach int sterfhuys van heuren man blyven sittende, ombegrepen, den tyt van sesse weken lanck, om binnen dien tyde heur te beradene, oft sy tsterfhuys van heuren man mede wille aenveerden, ende schade ende bate genyeten, oft dat sy tselve wil renuncieren ende repudieren; dies en mach sy nyet eenen houten lepel oft yet versteken oft verborghen, by heur selven oft anderen; maer blyft sy naede sesse weken

p342

int sterfhuys, sonder beneficie van inventaris oft consent vanden rechtere, daer nae en mach sy het sterfhuys van heuren man nyet repudieren.

23. Item, een vrouwe repudierende het sterfhuys van heuren man, blyft ongelast van heurs mans schulden, ende heur moeten volghen alle heure penningen, goeden ende renten (oft de weerde vanden selven) die sy aen heuren man te huwelycke gebrocht heeft, ende de ghene die heur staende den huwelycke aengecomen syn; ende de vrouwe heeft dien aengaende preferentie voer alle andere crediten personele, hoedanich die syn moeghen.

24. Item, als een vrouwe sterft voer heuren man, alsdan hebben heur kinderen oft erfgenamen (willende metter moeder oft vrouwen goeden vuytblyven) tselve recht ende actie dat de vrouwe gehadt soude hebben in dien sy de lanxtlevende gebleven waere, ten waere dat de kinderen inden sterfhuyse gebleven waeren ende tegen heuren vader oft stiefvader de goeden gedeylt hadden.

25. Item, als des mans oft wyfs onruerende goeden voer thuwelick met renten oft chynsen belast syn, daer inne en is de lanxtlevende nyet gehou-den voorder dan inden achterstel die staende den huwelycke is verschenen, behoudelyck, soe verre die belaste goeden haefdeylich syn, ende de lanxtlevende deen helft daer aff wille deylen ende behouden, soe moet hy oick deen helft van allen den commere (daer op staende) metten verloope draghen ende betaelen.

26. Item, de schulden worden geprefereert der duwarien, ten waere dat de huwelycke vorwaerde waere gepasseert voere scepenen, ende dat vander duwarien bleke by scepenen brieven; in welcken gevalle de duwarie soude hebben preferentie voer dandere crediteurs egheene ouder scepenen brieven hebbende.

27. Item, de lanxtlevende (van man oft wyff) moet staet ende inventaris overgeven van allen den goeden, ende dien gewarighen metter eedt, soe verre derfgenamen dat versuecken; ende, indient den erfgenamen goet-dunckt, soe moeghen sy den selven staet ende inventaris (voer den eedt) reprocheren ende contradiceren ende recht daer op verwachten; maer inge-valle derfgenamen nyet en cunnen bewysen den selven staet minder oft meer te syne dan soe de lanxtlevende dien overgegeven heeft, alsdan moet de lanxtlevende sweeren by eede (alst wordt versocht), dat hy egheene goe-den, penningen, renten oft actien meer en weet oft en heeft (den sterfhuyse

p344

aengaende, oft daert sterfhuys eenichsins inne gericht soude moeghen syn) dan die hy byden selven state ende inventaris vercleert ende overgegeven heeft, ende dat hy egheene goeden, penningen oft crediten (oft yet den sterfhuyse aenclevende) versteken, verborghen, wechgegeven, verdonckert oft versweghen en heeft,hy hem selven oft anderen, in fraude vanden erfge-men, ende soe verre hy namaels yet bevonde, oft tot synder kennissen quame, daert sterfhuys inne gerecht waere, oft dat den selven in al oft in deele toebehoorde, dat hy dat ter stont altyt den erfgenamen te kennen gheven ende dat te goede brenghen, ende tot heuren (gelyck tot synen proffyte) laten comen sal ter deylinghen; ende met dien eede moet de lanxtlevende alsdan geloove hebben, al waere hy oick een infaem persoon.

28. Item, kinderen oft erfgenamen willende in eenich sterfhuys comen deylen, soe verre de lanxtlevende, oft andere mede erfgenamen dat ver-sueeken, moeten sufficiente cautie stellen (eer sy int sterfhuys comen oft yet deylen ende aenveerden moeghen) van te halene datter voer heur deel vallen sal te deylene, ende oick om te betaelene hen paert van allen den schulden ende lasten dier vallen selen moeghen betaelt te moeten wordene.

29. Item, een weduwer oft weduwe (ende insgelyckx kinderen oft erfge-namen) blivende in een sterfhuys ende aenveerdende de goeden vanden aflivighen, oft hem simpelick dragende als erfgename vanden dooden (sonder beneficie van inventaris oft decret vanden rechtere), die moeten alle de schulden ende lasten vanden sterfhuyse betaelen, al waert soe dat de schulden ende lasten vanden selven sterfhuyse verre excedeerden de weerde vanden goeden desselfs sterfhuys.

30. Item, derfgenamen vanden dooden, weder sy de haeffelycke gereede goeden mede deylen oft nyet, oft al eest dat de gemeyne schulden inde lasten des sterfhuys excederen de weerde vanden gereeden goeden, soe verre sy hen erfgenamen vanden dooden draghen willen ende de onrue-rende goeden mede deylen willen, die moeten altyt (theuren laste ende coste alleene) betaelen de kerckrechten, offerhanden, missen, exequien, legaten, sepulture ende waslicht vanden dooden; insgelycx de costen vander vuytvaert, vije, xxxe ende jaergetyden, met oick dien sarcke vanden grave ende des daer toe behoirt, sonder des lanxlevendes cost oft last; maer de maeltyden vanden lyckhuyse, spyse, wyn, dranck ende des binnen den huyse verteert wordt, dat moet de lanxtlevende deen helft ende derfg-

p346

namen dander helft gelyckelyck betaelen; maer een yegelyck die rouw cleeren draghen wille, die moet die vuyt synder borssen ende tot syns selfs coste betaelen; wel verstaende soe verre de lanxtlevende (van man oft wyff) nae hen doot oick begheeren onder den selven sarck begraven te wordene, oft dat derfgenamen dien lanxtlevenden onder den selven sarck doen begraven, in dien gevalle moeten derfgenamen vanden lanxtlevenden deen helft vanden selven sarcke betaelen ende restitueren.

31. Item, lyftochten die de ouders coopen op de liven van heuren kinderen, syn deylbaer gelyck de andere achtergelaten goeden; dies mach de ghene (tot wyens live de lyftochtrente staet) de selve lyftochtrente allene behouden, in dient hem belieft, mids verlikende syne andere brueders ende susters daer teghen van alsoe vele als den prys vander gecochter lyftocht gedraecht.

32. Item, wanneer ooms, moeyen oft andere vrienden oft maeghen eenighe lyftochtrenten coopen ten liven van heuren nichten oft neven, oft oick van eenighen vremden (die egheene necessarie erfgenamen in hen achtergelaten goeden en syn), die lyftochtrenten volgen den liven alleene daer die op gecocht syn, ten waere dat de coopere daer af int coopen hadde gereserveert syne dispositie, ende dien navolgende anderssins daer aff hadde gedisponeert; ende al hadde de coopere (int vercrighen vanden lyftochten) syn dispositie daer aff gereserveert, in dien hy daer aff nyet expresselyck anders en disponeert, alsdan moeten de lyftochtrenten volghen ende bliven den liven alleene daerse op staen, ende nyemant anders.

33. Item, als eenighe lyftochtrenten gecocht worden met gemeynen penningen van weeskinderen (nyet tegenstaende datse meer op des eens lyff gecocht staen dan op des anders) soe moeten nochtans die lyftochten gedeylt worden gelyckelyck als dandere gemeyne goeden.

34. Item, wanneer tusschen kinderen oft erfgenamen de gemeyne lyf-tochtrenten gedeylt syn, ende de selve bevallen te deele anderen kinderen oft erfgenamen dan den ghenen tot wyens live die staende syn, alsdan en heeft de ghene (tot wyens live dat de renten staen) daer egheen recht meer ane, maer volghen den ghenen dien datse aengedeylt syn; ende sterft hy voere den pensionaris, soe volcht de rente synen kinderen oft erfgenamen soe langhe als de pensionaris leeft, ende nyet den selven pensionaris, al eest dat de rente staende blyft op syn lyff alleene.

35. Item, als de lanxtlevende van man oft wyff over de ses weken int

p348

sterfhuys blyft sittende, [ende] die gemeyne goeden blyft administrerende sonder vanden kinderen oft erfgenamen des aflivigen te scheydene ende te deylene, die is schuldich ende behoort namaels (alst den kinderen oft erfgenamen belieft) inventaris ende staet van allen den goeden des voirscreven sterfhuys over te ghevene, rekeninghe, bewys ende reliqua van synder administratien te doene, ende voer der kinderen ende erfgenamen helft inne te stane ende hen daer af te voldoene.

36. Item, de lanxtlevende moet scheyden vanden kinderen oft erfgenamen des aflivighen ter stont naede doot, oft emmer ten lanxten binnen vj weken daer nae, soe verre derfgenamen dat versuecken.

37. Item, de kinderen oft erfgenamen moeghen ter stont naede doot int sterfhuys comen, ende daer inne bliven etende, drinckende, slapende, ende tsterfhuys occuperene gelyck de lanxtlevende, soe langhe tot datse gescheyden syn, oft tot dat anders met rechte sy geordineert.

38. Item, een lanxtlevende, blivende sitten int gemeyn goet, sonder ter presentien vanden momboiren oft erfgenamen, emmer de selve wettelick daer toe geroepen wesende, autentycken staet ende inventaris te makene, al waere hy een tochteneere vanden goeden, ende hy binnen middelen tyde (eer hy den staet ende inventaris alsoe gemaect hadde) eenich goet cochte, vercreghe, veroverde oft verspaerde, dat vercreghen goet moet volghen voer deen helft den erfgenamen, soe langhe tot dat den wettighen staet ende inventaris vanden sterfhuyse gemaect is.

39. Item, derfgenamen hebben keuse, oft sy tsterfhuys ende goeden wil-len aenveerden gelyck dat was ten daghe vander aflivicheyt des dooden, oft gelyck als die goeden syn ten tyde vander scheydinghen ende deylinghen; ende wat dat de lanxtlevende vercrycht (sittende int gemeyn goet sonder staet ende inventaris gemaect te hebbene), dat moet gelyckelyck halff ende halff gedeylt worden, als voere.

40. Item, die deylen wille van man oft wyff, die moeten allen heuren huysraet, meuble goeden, personele actien ende crediten, midsgaders alle heure haefdeylighe goeden (waer datse geleghen syn) inne brenghen ter gemeynder deylinghen.

41. Item, al eest dat de lanxtlevende voer vuyte heeft syn vordeel, noch-tans moet hem daer toe noch volghen deen helft van allen den resterenden huysrade, meublen ende haeffdeylighen goeden.

p350

42. Item, een weduwe die de goeden van heurs mans sterfhuys aenveerdt onder beneficie van inventaris, en [is] nyet schuldich des mans schulden te betalene, ten waere dat sy daer af hadde geprofiteert, oft dat die geconver-teert waeren in heuren oirbore ende proffyte, oft dat sy die (wettelick) hadde geloeft te betalene.

43. Item, een weduwe, erfgenamen oft kinderen, moeghen des aflivighen goeden aenveerden onder beneficie van inventaris, ende doen den inven-taris wettelick daer aff maken, ende, borghe daer voere stellende, ende doende daer af binnen jaers rekeninge, bewys ende reliqua in presentien van commissarisen vuyter weth ende vanden crediteuren, ende alsdan wettelick het sterfhuys repudierende, bliven ongelast vanden schulden, ende en derven nyet betaelen voordere dan de weerde van tgene dat sy alsoe onder beneficie aenveerdt hebben; maer in dien sy tsterfhuys nyet en repudieren wettelick binnen jaers, ende nae oft over djaer daer inne bliven, moeten alle de schulden betaelen, al excedeerden die verre de weerde vanden selven sterfhuyse.

44. Item, een weduwe oft erfgenamen die eenighe goeden vanden sterf-huyse oft fugitiven versteken oft verborghen hebben (hoe luttel dathet sy), al en waert oick maer eenen houten lepel, in frauden vanden crediteuren, moeten alle de schaden betaelen.

45. Item, een weduwe aenveerdende heurs mans sterfhuys ende achter-gelaten goeden onder beneficie van inventaris, ende [en] verliest daer doere heur recht van duwarien nyet, maer blyft (dien nyet tegenstaende) creditrice voer heur duwarie, soe verre sy sterfhuys binnen behoorlyeken tyde repudieert soe nae recht behoort.

46. Item, een vrouwe die heur smans goeden oft sterfhuys heeft gerenun-cieert (al en is heure duwarie met egheenen scepenen brieven wettelick bekent oft gepasseert), dien nyet tegenstaende blyft sy staende op heur actie, ende mach metten anderen crediteuren volghen voer heur duwarie; ende dat doende heeft sy concurrentie metten anderen crediteuren, behou-delick den geprevilegieerden schulden altyt heurder preferentien.

47. Item, nyemant vanden kinderen en mach syn erfgename ende lega-taris beyde, ten sy dat int testament vercleert staet de redenen (sufficient genoch wesende) om sulcken prelegaten te moeghen hebbene.

48. Item, als yemant vander pesten gestorven is, alsdan moet thuys

p352

gesloten staen sesse weken, ende derfgenamen en moeghen daer inne nyet comen sonder oick mede de witte roede te draghene; ende nae dat thuys verweert is, ende nae dat sesse weken open gedaen is geweest, alsdan mach de lanxtlevende daer nae noch ses weken int gemeyn sterfhuys bliven sitten, als oft de aflivighe ten daghe vander openinghen dies sterfhuys (ende als den stroowisch afgaet) yerst gestorven waere, om binnen dien lesten sesse weken staet ende inventaris te makene; ende eest een vrouwe, soe mach sy dat sterfhuys binnen dien sesse weken (nae dat den stroowisch afgedaen is) noch repudieren, sonder heur schade ende sonder heur selven inden last vanden schulden te stekene.

49. Item, de crediteuren moeten, voer alle legaten, costen van vuytvaerden ende exequien, te vollen betaelt worden, behoudelyck datmen den dooden (ten laste vanden goeden des sterfhuys) alleenlyck mach tamelick doen begraven, sonder meer ten coste oft in prejudicien vanden crediteuren yet te betaelene oft.te doen doene.

50. Item, scheydinghen ende deylinghen by partien min dan xxv jaeren oudt synde, gesciet by vrienden ende maghen, oft ter presentien van commissarisen byder weth daer toe gedeputeert, syn ende bliven goet ende van weerden; insgelycx, wanneer die geschiet syn by authorisatien van burgemeesteren ende scepenen, al en waeren daer egheen commissarisen by geweest, die scheydinghen ende deylinghen bliven oick van weerden, als voere inden vjen articule vanden weeskinderen geruert staet.

51. Item, de lanxtlevende van man oft wyff en behoudt egheen tocht met allen aen goeden inder stadt oft vriheyt gelegen, ten waere dat byder huwelycker vorwaerden oft andere wettelycke dispositie den lanxtlevende de tocht gemaect ende gelaten waere.

52. Item, soe wanneer yemant eenich helft, paert oft deel heeft in een huys, hoff, erve oft andere onruerende goeden, diemen nyet gevuechelycke tot proffyte en can gescheyden oft gedeylen, ende. hy syn helft oft deel begheert te vercoopene, soe verre dandere portionaris oft portionarissen nyet mede en willen vercoopen, maer heure deelen daer aff willen behouden, alsdan moeten de ghene die hen deelen daer aff nyet vercoopen en willen (hoe vele gedeelten sy daer inne moeghen hebben) den portionaris oft portionarisen (die hen deelen willen vercoopen) hen paert ende portien daer aff afcoopen, tot alsulcken pryse als sy des met malcanderen cunnen

p354

overcomen, oft en cunnen sy des nyet eens geworden, soe moeten de ghene die hen deelen nyet vercoopen en willen, tgeheel goet, huys oft hoff den anderen, die hen deelen vercoopen willen, setten te ghevene oft te neme ne voer eenen sekeren prys, ende alsdan heeft de ghene die vercoopen wille, keuse oft hy syn deel daer af (nae advenant van dien gesetten pryse) den setteren laten, oft dat hy hen deelen daer voere aenveerden ende betaelen wille; ende in dien sy tselve alsoe nyet setten en willen te ghevene oft te nemene, alsdan moeten de ghene die hen deelen nyet en willen laten vercoopen, consenteren datment geheel huys, goet oft erve doe ter vridaechs merct, ende datment aldaer vercoope ten hoochsten verdierene (ten lanxten met viere vridaghen ende met voirgaende vuytroepinghen, kerckgeboden, ende vuytbellende eenen yegelycken even nae), ende aldaer moeghen de portionarisen soe wel hooghen, verdieren ende coopen gelyck een vremde, indient hem belieft; ende soe verre de ghene (die hen deelen daer aff begheert hebben te houdene) de hoochste ende leste verdierders nyet geweest en syn, noch den palmslach daer af ontfangen noch doen ontfanghen en hebben, soe moeghen sy als portionarise de naeste daer aff syn, in dient hen goetdunckt, ten waere dat sy (nae tvercoopen) dien coop hadden geapprobeert, oft dat sy den lyfcoop daer aff hadden helpen drincken sonder hen gelach ende verteerde costen betaelt oft doen betaelen te hebbene.

53. Item, nyemant en derff langhere met synen mede erfgenamen oft complicen bliven sittende in gemeynen onverdeylden goeden dan hem en belieft.

54. Item, kinderen en syn nyet gehouden inde schulden van heuren ouders, als sy hen egheen erfgenamen daer aff en draghen, noch hen goeden in al noch in deele en aenveerden, heymelick noch openbaer.

55. Item, de lanxtlevende van man oft wyff mach sesse weken (nae de doot vanden aflivigen) int sterfhuys bliven sittende op gemeyn huyshuere, ten waere dat hy eer vanden kinderen oft erfgenamen gescheyden waere; ende ingevalle aent gehuert huys, hoff, lant oft winckel eenich proffyt te doene is oft comen can, dat proffyt is oiek deylbaer, nyet tegenstaende wye van man oft wyff de huere alleene gedaen ende op hem alleene doen stellen mach hebben.

56. Item, man ende wyff en suceederen malcanderen nyet ab intestato, noch in tocht noch in erffelycheyt, binnen de vriheyt vander stadt.

p356

57. Item, de schade ende verlies die naede sesse weken (vander doot des aflivighen gerekent) gebeurt is, die moet de lanxtlevende alleene draghen ende betaelen, soe verre hy naede vj weken int sterfhuys alleene is bliven sittende in onverdeylden goeden, ten waere dat hy den erfgenamen binnen ses weken openinghe vanden sterfhuyse gedaen, staet ende inventaris wettelick gemaect, ende met hen begheert hadde te scheydene ende te deylene.

58. Item, de lanxtlevende, sittende int sterfhuys, daer gereedepenningen oft goeden syn, en is nyet gehouden eenich interest oft verloop van dien penningen oft goeden te ghevene binnen den yersten ses weken, noch oick daer nae, ten waere dat hy naede vj weken weygeringhe dade van te schey-dene ende te deylene, oft dat derfgenamen daer aff (naede ses weken) teghen hem hadden wettelyck geprotesteert.

59. Item, vader ende moeder succederen heuren kinderen van heurders syden, ten waere dat de kinderen (vander selver syden) hadden brueders, susters, oft brueders oft susters kinderen, oft andere descendenten van dier syden gecomen synde; behoudelick dat derfgoeden ende erfrenten (in wesene synde onverandert) volghen altyt der syden alleene daerse af gecomen syn.

60. Item, ouders en syn egheen necessarij heredes van heuren kinderen sonder oir gestorven synde, soe verre hen kint andere persoonen heeft geinstitueert, ten waere dat sy des behoefden; in welcken gevalle souden sy hebben vanden achtergelaten goeden heurs kints hen legitime, gelyck tkint in synder ouders goeden soude moeghen gehadt hebben.

61. Item, een tochteneere oft tochtersse, die eenighe huysen oft onrue-rende goeden besit, is schuldich die goeden te onderhoudene in goedencustbaeren gereke, dichte ende drooghe van wande, dake, vensteren, doeren, borneputten ende allen anderen nootelycken reparatien ; ende in dien hy daer inne gebreckelyck valt, moeghen hem die proprietarisen dat metten rechte doen custbaerlyck repareren, soe dat behoort; ende indien (by faute van reparatien ende onderhoudinghen) eenighe schade gebeurde, dat moet de tochteneere syn achtergelaten goeden oft erfgenamen goetdoen, ende de betochte goeden den proprietarisen leveren ende laten volghen in goeden tamelycken gereke.

62. Item, een tochteneere en mach de betochte goeden nyet langher ver-hueren dan soe langhe hy heeft.

63. Item, in dien eenich betocht huys oft edificie verbrande oft ruyneerde

p358

(sulcx dat daer geheel nyeuw werck ende edificie toe behoefde), daer aff moet de proprietaris de stoffe, steen, calck, houdt(al verhouwen ende bereydt synde) leveren opten grondt, sonder des tochteneers cost; ende ingevalle de proprietaris (daer toe versocht synde) dat weygerde te doene, soe mach de tochteneere, by consente vander weth, den betochten grondt daer voere belasten soe vele als de voirscreven materie ende stoffe costen soude; maer de tochteneere moet den wercklieden, ende voirts alle de dachhueren betaelen om dwerck te volmakene, sonder des proprietaris cost; ende oft de tochteneere tselve nyet doen en wilde, soe mach de proprietaris dat werck selve doen maken, ende de voirscreven huysingen ende erven aenveerden, mids ghevende den tochteneere de helft vander hueren oft profyten daer aff voordane jaerlycx comende; oft wilde de proprietaris den betochten pandt alsdan selve gebruycken, soe moet hy den tochteneere jaerlycx betaelen (syne leefdaghe lanck) de helft van dat die goeden oft huysinghen voer den brant oft dirutie ter heuren [hueren] gegouden hebben oft souden hebben moeghen gelden; daer aff alsdan den keuse competeert den proprietaris; wel verstaende, dat de oude cummeren ende chynsen, die (voer de tocht) vuyten voirscreven goeden gaende waren, altyt yerst aende weerde vanden voirscreven betochte goeden afgetrocken moeten worden.

64. Item, oft eenich betocht (water oft dyckende) lant invudeerde [inun-deerde] ende grontgaeten vielen, daer af moet de proprietaris deen helft ende de tochteneere dandere helft betaelen vanden dycke op te makene tot verschens toe, ende tot dat hy is in syne behoorlycke hoochde; ende in dien de tochteneere tselve nyet doen en wilde, moet de proprietaris dat alsdan selve alleene betaelen, ende alsdan blyft de tochteneere versteken van voordere tocht aent selve lant te houdene; maer in dien aenden dyck nyet te repareren en syn dan buyten breexemen, overvallen, sluysen, hoofden oft sluys vlieten te graven, metten brugghen, etc., al waert datter een nyeuwe sluys behoefde, dat moet de tochteneere (willende syn tocht behouden) selve betaelen.

65. Item, een tochteneere moet alle de commeren ende chynsen (die vuy-ten betochten goeden gaende waeren voer date vander tocht) jaerlycx betaelen, sonder cost oft last vanden proprietaris, ten waere dat de tocht hem op andere condicien waere gelaten ende gemaect; ende oft de tochteneere tselve nyet en dede, maer de renten oft chynsen liet op loopen sonder te betalene, sulcx dat de rentieren daer op procedeerde[n] by leveringhe oft andere

p360

recht voorderinghen oft evictien voer tgebreck heurs achterstels, alsdan mach de proprietaris de betochte goeden beschudden ende [de] selve aen-veerden ende syn proffyt daer mede doen.

66. Item, een tochteneere die (sonder expres consent vanden proprieta-risen) eenighe nyeuwe edificie opten grondt oft erve (die hy in al oft in deele in tochten besittende is) maect, oft oude huysen afworpt ende nyeuwe daer op maeckt (ten aensiene ende wel wetene vanden proprietaris), al die edificien ende melioratien volghen (nae syn doot) den proprietarisen, sonder dat de selve proprietarisen gehouden syn yet daer af te derven betaelene, ten waere dat de proprietaris tselve expresselyck geloeft hadden [hadde] mede te betaelene.

67. Item, een tochteneere en mach egheene oeftboomen noch andere opgaende houten oft boomen vuytdoen, afhouwen noch vercoopen, noch oick bosschen, stronckboomen, noch diergelycke vornen[8] houwen, dan op heuren gerechten tydt, ende sy en syn ten minsten ses jaeren oudt, noch oick de selve opgaende boomen voordere rueren, noch daer ane comen, noch stuenen [sleunen] dan den fasseelmesse toebehoort.

68. Item, als een tochteneere selve het betochtgoet bedryft ende gebruyckt, allen de vruchten ende berninghe, die afgehouwen, gemaeyt, gepickt oft in huys gedaen syn voer syn doot, behooren synen erfgenamen alleene toe; maer de vruchten ende bosschen die noch staen in deerde, die behooren den proprietarisen toe; ende wanneer die gepickt, gemaeyt oft afgehouwen syn, ende noch liggende syn opten grondt (sonder in huys gedaen oft in myten gestelt te syne), die volghen oick den proprietarisen; dies moeten sy alsdan den erfgenamen vanden tochteneere betaelen de costen, die vanden saeyen, arbeyde, picken, maeyen oft houwen vanden vruchten oft houte (noch opt hout [lant] liggende, oft in myten staende) betaelt syn.

69. Item, als een tochteneere het betocht huys, lant, hoff oft erve verhuert heeft, ende tselve by pachteren oft huerlingen gebruyckt wordt, alsdan volghen den erfgenamen vanden tochteneere alle de verschenen pachten, hueringen ende achterstellen die voer den sterfdach des tochteneers gevallen syn; maer de pachten oft achterstellen die vallen opten dach als de tochteneere sterft (soe verre hy aflivich is voer dondergaen vander sonnen, oft

p362

die nae syn doot yerst verschynen sullen), die volghen geheelick ende al den proprietarisen, sonder dat derfgenamen des tochteneers (nae rate vanden tyde) daer inne mede moeghen paerten oft deylen.

70. Item, alle lyftochtrenten moeten betaelt worden van halven jaere te halven jaere, al en maecten de constitutie brieven daer aff egheen mentie; maer thalff jaer (daer inne de pensionaris sterft) daer af en ismen nyet. schuldich yet te betaelene, al waert dat de pensionaris yerst storve opten selven dach als thalff jaer vander lyftochtrenten vallende is, ten waere dat de pensionaris noch leefde naeder sonnen onderganck van dien daghe; in welcken gevalle soudemen synen erfgenamen dat halff jaer oick moeten betaelen.

71. Item, der bastaert kinderen goeden volghen den heere, behoudelick het huwelyck goet (oft de weerde van dien), dat de ouders, vrienden oft maghen den bastaerden te huwelycke gegeven hebben, dat volcht ende blyft wederom den ouders oft erfgenamen vanden ghenen diet hebben gegeven; daer af inden xijen articule van tcapittel aengaende gehuwede persoonen geruert staet.

72. Item, simpele bastaerden, ende hen wettige decendenten succederen in heurder moeder goeden, ende oick inden rechten opgaenden struyck oft linie vander moederlycker syden, maer nyet in collaterale successien.

73. Item, de goeden van getrouden ende wettighen kinderen (gecomen synde van bastaerden) ende stervende sonder wettich oir, volghen den erfgenamen ende nyet den heere.

74. Item, overwonnen bastaerden in huwelycken state vercregen, reli-gieuse oft geordende persoonen kinderen, en succederen inder moeder goeden nyet, noch oick opwaerts inde rechte linie vander moederlycker syden; daer aff voere inden xxen articule vanden capittel van testamenten geruert staet.

75. Item, een vrouwe synde ongehuwet, mach heur kint gheven sulcken vader alst heur belieft, ende is hy [by] heuren eedt gelooft te zwerene wye de vader vanden kinde is; soe verre nochtans de man (die sy tkint aen-sweeren wilt) bekent, oft dat de vrouwe can doen blycken, dat hy met heur te doene gehadt heeft; dwelck oft de vrouwe nyet en can bethoonen, mach de man hem alsdan daer aff purgeren by eede, dat hy de moeder noeyt bekent en heeft, ende alsoe vanden kinde ontslagen syn.

p364

76. Item, een gehuwede vrouwe, die eenich kint heuren getrouden man (als vader) eens gegeven heeft, ende tselve kint byden man als vader opge- vuedt is geweest, soe dat sy lieden gesamentlick dat kint seven jaeren lanck geacht, gehouden ende gereputeert hebben voer hen beyder wettich kint, die vrouwe en mach dat kint daer nae nyet vervaderen noch bastaert maken.

77. Item, een man die aen een meysen [meysken] oft vrouwe een kint gemaect heeft, moet heur gheven, vanden tyde aff dat sy levende kint heeft gedraghen, elcx daechs eenen stuyver, ende voer heur kinderbedde gelt een pont groot Brabants.

78. Item, een vrouwe behoirt haer bastaert kint, dat sy by eenen onge-houden man gecregen heeft, selve metter borsten op te vueden een vieren-deel jaers lanck; des moet de vader heur dat vierendeel lanck oick geven elex daechs eenen stuver, ende de winsels, doecken ende cleerkens vanden kinde betaelen; maer daer nae moeten sy dat kint houden halff ende halff, ten gelycken coste, tot dat eenich van hen beyden houwet; in welcken gevalle moet de ierste gehoude dat kint alleene onderhouden; maer wanneer sy beyde gehylickt syn, dan moeten sy dat kint wederom ten gelycken coste onderhouden, halff ende halff, al oft se gheen van hen beyden gehuwet en waeren.

79. Item, een moeder mach altyt de naeste syn van heurs selfs bastaert kint te houdene voer en [een] vremde, soe verre.sy dat kint houden wille op heurs selfs cost, oft om alsulcken loon als een vremde daer aff hebben soude; ten waere dat de vader vanden kinde sufficiente redenen hadde (ende die thoonde) waerom de moeder dat kint nyet en behoorde te houdene.

80. Item, als kinderen, baestaerden oft getrouwede, by legate oft anderssins selve eenighe goeden hebben oft vercrighen om op te levene, dan en syn de ouders nyet schuldich (op heuren cost) die kinderen langher te alimenterene oft onderhoudene, maer moeten de kinderen alsdan voor-dane op heurs selfs goeden leven, voer soe vele als de bladinghe ende proffyten der selver goeden jaerlycx vuytbrenghen ende gedraghen, maer nyet voordere.

81. Item, de ouders moeten hen kinderen alimenteren ende onderhouden tot datse hen broot, cost oft cleederen cunnen ende weten te winnene, ende soe langhe tot dat sy sterck genoch syn dat te doene, maer nyet langhere.

82. Item, de kinderen moeten insgelycx heure gebreckelycke ende verarmde ouders alimenteren ende sustenteren, eerlyck ende tamelick, nae

p366

hen macht ende nae heuren staet. ende dat ter ordinantien vander weth, in dien douders dat versuecken.

83. Item, als persoonen (die heylichgeest proven hebben) sterven, dan volghen hen achtergelatene goeden halff den heyligen gheest ende halff den erfgenamen.

84. Item, als persoonen (die heyligheest proeven hebben) daer toe voirts byde almoeseniers onderhouden worden, sterven, alsdan volghen hen achtergelaten goeden halff den heyligengheest ende halff den aelmoseniers, ter aerme behoeff.

85. Item, persoonen die alleene byde aelmoseniers onderhouden worden, alsse sterven, tgene datse achterlaten blyft den aermen.

86. Item, als man ende wyff comende te huwelycke aen malcander tsamen brenghen eenighe erfgoeden oft onruerende goeden, oft dat den eenen oft den anderen, staende den huwelycke eenighe erfgoeden oft onruerende goeden toecomen, bliven oft verstorven van synder syden, alsoe dat, nae recht oft nae de huwelycke voerwaerde, die goeden moeten wederom keeren, ten sceydene vanden bedde, ter syden waerts van daer die comen syn, soe verre die goeden ten tyde van innebringene oft versterven belast syn geweest met eenighe chysen, commeren oft lasten, ende die staende den houwelycke afgequeten oft. gelost worden, die afgequeten ofte geloste commeren ende renten moeten gerekent worden als conquest, ende die ghene die van dyen onruerende goeden oft erfgoeden sceyt, die moet van der eender helft vande afgequeten chynsen oft renten worden gerenbour-seert ende verleken, gelyck voer inden lvij ende lviij articule vanden cap-pittele van gehoude persoonen geruert staet.

87. Item, erfrenten staende opt corpus vander stadt syn erve ende smaken de natuere als erfgoeden.

88. Item, alle erfrenten en [ende] erfgoeden (in wesen synde onverandert) moeten geheelyck volgen ter syden waerts van daer die gecomen syn; maer alle vercregene oft veranderde goeden oft renten, have ende erve, moeten volgen deen helft den erfgenaemen vande[r] vaderlycker syden, ende dander helft den erfgenamen vander moederlycker syden, hoe wel datter syn broeders, susters oft andere descendenten ende erfgenamen van geheelen oft halven bedde bestaende; ende elck van dien deylt naer advenant dat hy van bloets wegen bestaende is, het sy van heelen oft halven bedde.

p368

TITEL XIV.

PRESCRIPTIE.

1. Item, naecte possessie van licht sceppinghe, waterloopen, ende dier gelycke servituyten, die en prescriberen nyet oft en gheven gheen recht sonder anderen wettighen tytel.

2. Item, een die besidt eenige onruerende goeden oft renten, die vercrycht recht by prescriptie oft verloop van tyde, soo verre hy daeraf heeft gehadt vreedelycke possessie van seventhien jaeren, seventhien weken, seventhien daeghen ende seventhien uren, en [ende] by dien verloope van tyde heeft hy geprescribeerde possessie vanden selven goeden; behoudelycken altyt dat tottet [totter] voorscreven possessien hy hebbe wettigen title totten selven goeden.

TITEL XV.

CESSIE.

1. Item, naeder stadt recht en pleghe [plach] nyemant cessie te moeghen doene hy en moeste yerst vj weken lanck opden Steen voer syn schult gevangen geseten hebben ende daer nae moeste hy alle de crediteuren doen daghen om hem cessie te comen syen doene, ende syne goeden te aenveerdene.

2. Item, de crediteuren allegader gedaecht synde, ende comparerende oft nyet, soe verre de crediteuren oft eenighe van hen nyet en costen bewysen dat de debiteur fraudulentelick hadde gewandelt ende gehandelt int maken van syne schulden, alsdan werde gewesen voer een vonnisse: soe verre de debiteur derste [dorste] leggen handt op heylighen ende zweeren dat hy egheen gelt, goet oft substantie en hadde oft en wiste hem toebehoirende, om syn crediteuren te betalene, ende dat hy alle syne goeden, actien ende crediten te voerschyne gebracht ende overgegeven hadde tot behoeff synder crediteuren, sonder dat hy yet daer aff hadde versteken, verdonckert, verborghen oft achterwaert gehouden (in frauden van synen crediteuren), by hem selven oft anderen, in eenigher manieren, dat hy oick nyemande ter werelt en wiste te vindene die voer hem borghe bliven wilde, oft geloefte

p370

doen om syn crediteuren te contenterenc, ende dat hy voordane synen vuy-tersten beste doen soude om syn broot te winnene, ende ingevalle hy yet conste veroeveren boven synen nootsakelycken montcost ende onderhou-dinghe, oft dat hem by successien oft anderssins yet toequame oft gegeven werde, oft dat hy by eenighen middele tot betere fortunen quame, dat hy dat al te samen altyt synen crediteuren soude laten hebben ende volghen totter volder betalinghen toe van heuren crediten, etc., dat alsdan (dien eedt gedaen synde) de debiteur soude van dan voortane ontslaghen syn vander hachten daer inne hy geseten hadde; dies soe souden de crediteuren hem moeghen selve aenveerden ende gevanghen ouden, nae heurder belieften, settende den selven boven der eerden onder tdack, dichte ende drooghe, ghevende hem waters ende broots genoch, ende oick stroos genoch om op te liggene, doende hem ane (tusschen knyen ende knoesselen) soe vele ysers als hem goedt dochte, sonder seer oft wee te doene; in sulcker vueghen nochtans dat syne vrienden, maghen eende andere hem altyt binnen sonneschyne mochten begaen ende bestaen; ende soe verre de crediteuren hem alsoe nyet aenveerden oft houden en wilden, dat hy alsdan (doende den voirseyden eedt) soude syn ende bliven ontslaghen vander hachten.

3. Item, een die cessie gedaen heeft verliest syn poorterie; maer is hy in een ambacht, dat mach hy noch bliven doende, om syn broot te winnene, sonder anderssins hem metten poorters rechte te moeghen behelpene.

4. Item, een die cessie gedaen heeft blyft altyt infaem, en mach nem-mermeer getuygenisse draghen, noch staet noch officie van sheeren oft vander stadt weghen vueren.

5. Item, ingevalle dat bevonden wordt dat yemant die cessie gedaen heeft, ende synen eedt gedaen als voere, yet heeft versteken oft verborghen, by hem selven oft anderen in frauden vanden crediteuren, [die] wordt gecorri-geert als een dieff.

6. Item, wanneer yemant (cessie gedaen hebbende) draecht eenen gevoe-derden tabbaert oft cleet, het sy met pelterien, met vullen [wullen] oft syden lakene oft andere dublure (hoedanich die sy), die voederinghe moeghen de crediteuren (in dient hen belieft) hem altyt afnemen ende vercoopen tot voldoeninge toe heurs credits; insgelycx, in gevalle dat hy meer gelts heeft dan ij scellinghen Brabants, dat moeghen de crediteuren altyt aenveerden in betalingen, als voere.

p372

7. Item, de crediteuren van eenen die cessie gedaen heeft moeghen oick aenveerden syne successien, legaten, donatien ende al dat hem toecomen mach, by wat tytle dathet sy, soe langhe tot dat sy te vollen betaelt syn, vuytgesteken syn alimentatie ende synen verdienden arbeyts loon.

TITEL XVI.

CALENGIERINGE BUYTEN INT QUARTIER VAN ANTWERPEN.

1. Soe wanneer yemant eenighe leengoeden oft andere erfgoeden van bloetsweghen calengiert, die calengierdere behoort te gestane betalende ende namptiserende (binnen sonneschyne nae dat den coop duechdelyck by coopere ende vercoopere vercleert is, ende dat de calengieringe hem wettelick bekent heeft geweest) de principale hoodtpenningen, goidspenningen ende lyfcoop, sonder eenichsins gehouden te syne (op versteken van synen rechte van calengieringen) binnen dien tyde te moeten namptiseren oft betaelen de andere oncosten die [door] de [den] coopere oft vercoopere, nae date vander calengieringen, oft duerende der litis pendencien vander materien in cas van calengieringen, ter saken van den processe, 'ontfanghe oft erffenisse, aenden heere ende wetten (daer onder tselve resorteert) mach oft moeghen gedaen syn; maer die naecosten mach de yerste coopere naederhandt eyschen ende begheeren, ende de calengierdere gestaet mids namaels daer af betalende tgene dat bevonden wordt dat hy daer aff schuldich is te restituerene.

2. Die hem int goeden oft opdraghen van eenighen huysen, erven oft lande ende onruerende goeden te waerborghe stelt, die is schuldich den coopere oft coopers vanden selven goeden de voirscreven opgedragene huys, lant oft rente te waren ende te clarene van allen voorchynsen, lasten, calen-gien, commeren ende aenspraken inde opdracht nyet gespecificeert ende vuytgesteken staende, ende dat ten eeuwighen daghen, ten waere dat inden contracte anders ware ondersproken.

3. Alle goede nde gronden van erven gelegen onder Outsterweele, soe wel leengoeden als andere, syn inde successien al deylbaer ende haeffdeylich, ende men mach die vercoopen als coeyen ende peerden vuyter handt.

p374

Dit syn de costuymen der stadt van Antwerpen soo die inden rade van Brabant syn overgesonden.

Anno 1545.

Geteekend: H. DE Moy.

---

[1] D'après un manuscrit reposant aux Archives de la ville d'Anvers.

[2] Il y a mede dans les coutumes dites in Antiquis, titre Vanden fugitiven etc., art. 4.

[3] Il y a erreur du copiste dans les mots en italiques; nous l'avons rectifiée d'après les coutumes dites Impressae; les Compilatae ont aussi tsynen coste.

[4] Dans les coutumes dites Compilatoe, le mot familie est remplacé par huysgesin.

[5] Dans les Coutumes dites in Antiquis, titre XVII, Uytscryfbrieven, art. 5, il y a geheel reel, comme ici plus bas même.

[6] Ibidem, cesseren voorder oft meerder, etc.

[7] Haeffdeylich (haefdeylbaer). HOEUFFT, Proeve van Bredaasch taaleigen " Haafdalige goederen...die tusschen de echtgenooten in gemeenschap kwamen... " ... diegene welke, hoezeer vaste goederen zijnde, op dezelfde wijze dalig [deilig ? deilbaar] zijn, alsof ze haaffelijke, d. i., roerende goederen waren. "

[8] Au tit. II, art. 26, il y a vorlen, qui est l'expression vraie.