COUTUMES DE LA VILLE D'ANVERS.

TEXTE[1].

DIT SIJN DE COREN VAN DER STAT VAN ANTWERPEN.

p2

1. In den eersten. Dat nieman in Antwerpen draghen en sal enegherande mortwapene, op die boete van xx s. [scellingen][2], vutghenomen allen lieden die van binnen der stat vutwaert oft inwaert gaen, of die vute scepen comen, ofte * te*[3] scepenwert gaen, die en selen van horenwapen te draghen, noch oec van nacht gane niet verboeren. Ende de wert oft werdinne die sinen gast dit verbot niet en seide, alse hijs vraeghde, die soude den core selue ghelden, worde hi verboert.

2. Item, so wie mortwapen weygherde den rechtere oft horen gheswoernen knapen, die daertoe gheordeneert sijn, als hise heyschede, verboerde
xx s.

3. Item, so wie mortwapen trect enen andren mede teuelen, verboert
v lib.

4. Item, die mortwapene weder trect omme hem mede te verwerne, dat verboren van den treekere sal hem stade doen, [ende] ter correctien staen van scepenen, na de ghetuyghnesse, die sie daer af verhoeren.

5. Item, so wie dat yement quetst met mortwapen, verboert lx lib., oft deen hant.

6. Dit sijn mortwapen: pyken, hantaexen, gysermen, bylen die ghemaect sijn mede te vechten, wappers, * loeden hamers, yseren oft mettalen ende dierghelike, * miserien, dagghen, ingelsche dolle, ende alle messe die ghemaect sijn mede te vechtene, ende die so scarp ende smal sijn, dat si dor dyser gaen vorder dan die mate ghedraght, die daer toe gheordeneert es. Altoes vutghenomen alle redelike broodmesse, dat die volghen selen den swerde, ghelijc anderen gheslepenen wapenen.

p4

7. Item, wie swert oft ghesclepen wapen, sonder mortwapen trect, om yemen mede te euelne, verboert van den treke xl s.

8. Item, so wie dat yement quetst sonder menke met enen swerde, met enen ghepinden stave, ocht met eeneghen andren gheslepenen wapenen, sonder met mortwapenen die vore ghenoemt sijn, verboert v lib. Ende die met alselken wapenen yemen steect, verboert vij 1/2 lib.* Ende soe wie sloeghe metten vors. wapenen sonder quetsen oft quetsuere, verboerde iij lib.*

9. Item, met wat wapenen yement enen andren quetst, ende die ghequetste daer af storve, de ghene dien quetste verboert sijn lijf ende sijn goet.

10. Item, so wie enen andren vermenct, sonder met mortwapen, ofte die huysstotinghe doet, verboert x lib.

11. Item, wie yement slaet met eenre kodden sonder yser ende sonder menke, verboert iij lib.

12. Item, die enen andren slaet met enen stocke, welkerhande dat hi es, sonder kodde daer gheen yser ane en es, ende sonder menke, verboert xx s. Ende so wie yement sloeghe met eenre gheloeder kolue, die ghemaect es bal mede te slane, verboerde xl s.

13. Item, so en sal niemen pensiere draghen moghen, en sij dat hi sulke saken toenne vor scouthet ende scepenen, dat mens hem dan gheorlove; vutghenomen ridderen, ende die den heere ende der wet toe horen.

14. Item, die enen andren slaet metter vuyst, in felheyden, op enen werc-dach, alse men vleesch eten mach, verboert iij s. Ende die hem stappans weirt ende weder sclaet metter vuyst, verboert niet. Waert dat de ghene viele, die daer eerst ghesclaghen wert van dien sclaghe, of dat hi daer af bloedde, diet slouch, die waers op x s.

15. Item, die enen anderen sloeghe * metter vuyst * op enen sondach, op enen heyleghen dach, oft op andre daghe dat men gheen vleesch eten en mach, of binnen marctvreden, verboerde xxvij s., weder hi ter erden viele, oft oec bloedde, of en dade. Ende op de sondaghe ende heyleghe daghe [ende] binnen merctvreden, tweewarf xxvij s.

16. Item, die enen andren sclaet met platen oft andren wapenhanscoen, met enen potte, met enen steene, met eenre platine die vore gheysert, ocht onder beslagen es, sonder mencke, verboerde xl s.

p6

17. Item, die na enen andren worpt met enen potte, of met enen steene, in felheiden, sonder gheraken, verbuerde xx s. Waert dat hine oec gheraecte metten worpe, verboerde iij lib.

18. Item, wie, van buten, enen portere slaet metter vuyst, op wat daghe dat si, in dien dat hijs bedreghen wordt alst recht es, verboert iii lib. Ende sloeghe hi oec of quetste den portre met enegher wapenen, dat ware op dobbel boete, na dat de wapen ware; vutghenomen met mortwapenen, dat sal eenvoudeghe core bliven.

19. Item, wiue die scelden onhofschelike, dats te wetene: ghemeene wijfs, ende kemstren, oft wive die ter straten sitten, oft die quade eede sweren, oft daghelijcs te werke gaen omme horen dach loen, die selen den steen draghen omtrent de Borch, of ghelden den kore iij lib. Ene aldustaneghe wijf, die enen man qualec toe sprake oft oploep dade met quaden worden, verbuerde iij lib.

20. Item, wat werde die in Antwerpen yemen ondfinghe in sijn huys ende hilde, die ghewapent waren, ende hem heimelijc daer houden wouden, ende dat niet en liete te wetene den scouthete of den amman, in ieghen-worden van scepenen, verboerde x lib. Ende waert dat die ghewapende yet mesdaden, daer af soude die wert ghehouden sijn ghelijc hen die tfeyt daden, op dat hij [sij] boven twe daghe in sijn huys also laghe [laghen]. Item, ambacht dat bi hem selven eeneghe kore maect ochte ordenanche, oft taxsacie op die ghesellen, sonder weten ende orlof des schoutheten ende der scepenen, verboert xl s. Ende datter ghemaeet es sal ontdaen sijn.

21. Item, vrede ghegheven als recht sal duren vj weken. Ende wie vrede wederseyde te gevene, alsen die scouthete ochte die amman, ochte enich van den scepenen, ocht enich van tsheren gheswornen knapen hem heyschede orkondeleke, verboerde iij lib. also dicke als hijt dade. Ende elc portere mach vrede nemen, van tsheren weghen, daer hi vechtinge ziet, sonder verboren. Ende word hi den portere ghegheven, hi blijft ghestade.

22. Item, wanneer dat vrede vut sal gaen, die ghene die mesdadich es, ende die vrede heift ghegheven, sal comen op die marct, op dat hi sheren ghemoede ocht gheleyde heift van dier mesdaet, vor den rechtere ende vore twee scepenen, binnen iij daghen eer die vrede vut sal gaen, vor der

p8

noenen, ende heyschen vrede. Ende de ghene dien mesdaen es, sal daer oec comen bynnen den selven iij dagen, vor der noenen, ende bieden vrede. So wie die dat niet en dade, verboerde v lib. Ende dit sal sijn binnen der vriheit van der stad. Ende al so meneghen dach als enich van hem over liet gaen vrede te heyschen, ocht te vreden, so soude de ghene de dat dade verboren, elcs daghs, tot dat hi vore den here ende vor de scepenen quame, xx s. Al waert oec dat, van sheren weghen, aen ander persoene van haerre maachscap [sic] vrede daer af ghenomen ende ghestaed ware. Ende die ghequetst wort, also dat hi daer af te bedde leght, hi noch sijn maghe en dorven den sculdeghen gheenen vrede geven, si en willent doen, even lang dat die ghequetste met openen wonden te bedde leght. Ende als vrede een half jaer ghestaen heift, van dat hi eerst ghenomen was, van wat saken dat es, sonder van dootslaghe, so sal de ghene die mesdadich es comen moeten in de Borch tAntwerpen, ende daer bliven toter tijt dat hi ghebetert heeft metter minnen, of bi segghene van scoutheten ende scepenen. op den kore van xxv lib. Nochtan salne de here bedwinghen dat hi betere, alse vorseit es.

23. Item, die putiers, ribaude ochte ghemeene wijf ontfaet, alse bordeel te houdene, verboert xx s. Ende en mach hise niet geven, so salmen sijn huys af breken.

24. Item, so wie dat bi nachte gaet, na die dief clocke, sonder lanterne ocht sonder licht, verboert xx s. Ende men sal hem in den Steen legghen toten daghe, op dat hi gheenen borghe ghesetten en can; ende draght hi eeneghe mortwapene, die mach hem de scouthet, ochte die daer toe gheset sijn, nemen, ende sijn verboert; vutghenomen den lieden die rechts vut horen scepe, ocht van vutwaert comen, ende die tot haerre herberghen gaen; ochte die vutwaert rechts gaen willen, die en selen niet verboren.

25. Item, die ontscaken yemens kindere, dat salmen corrigeren na dat die privilegien houden van den lant chartere. 26. Item, wive ocht man, die men beproeven mach dat kauwetstren sijn, salmen bannen vij jaer, op horen nose verloren.

27. Item, so wie ten brande droeghe pyke, hantaex, ocht eeneghe mort wapene, ocht' eenich swert, verboert xxx s. Ende die wapene verboert; vutghenomen die ghesworen sijn in sheren ocht inder stat dienste.

p10

28. Item, so wie vor den rechtere in ghedinghe quame, ende sijn worde al soe droeghe, ocht dade draghen, dat hi ghecalengyert wordde dat hi ieghen eenich vonnesse seide, ende men dat ter waerheit vinden mochte, die soude verboren ieghen elken scepene van der stat x s. Ende jeghen den here al soe vele alse jeghen alle de scepene. Maer waren die worde also gheleghen, dat men ter waerheit vinden ende merkenmochte, dat sij vute overmoedeende met oploepe ghesciede, hetware in der jeghenwordicheiden der scepenen ochte achter hem, dat souden die scouthet ende scepenen corrigeren na djnhouden der privilegien, die de stat daer af heeft.

29. Item, die enen andren oploep dade met worden, ende qualec toe sprake omme eeneghe saken die hi vore den here sochte ochte begherde in rechte, soude verboren iij lib. op dat ment betoenen mochte. Ende ghevielt oec inder jeghenwordicheit des rechters of der scepenen, dat ware op v lib. Dade oec yemen anderen omme dustaneghe saken vordere mesprijs, als van slane oft stekene, dat ware op dobbele boete, na dat men vonde dat die mesdaet gheleghen ware.

30. Item, van ontdeckene man ende wijf, die in huwelike sitten, daer af sal die in huwelike sit verboren sijn overste decsel, ofte xx s.

DIT ES DEN CORE VAN DE WINE.

31. In den eersten, dat ne gheene zamecopers van wine vercopen en selen, noch doen vercopen wine te tappen in ne gheenre manieren, noch oec in groten. Noch hem ghesellen met den ghenen die wine vercopen te tappe, al so langhe als sij willen.hantieren zamecoperscap. Dat es te verstane van alselken wine daer hi zamecopere af es. Daden sijt, so verborden sij een voeder wijns, ende elc van horen ghesellen. Ende het en mach niemen zamecopere sijn van wine, hi en sij portere. Ende deser en mach nummeer sijn dan zesse.

p12

32. Vacat[4].

33. Item, vortane zamecopers en moghen ontfaen gheene ghaste, die copen ocht vercopen wine, bi der selver peynne.

34. Item, voerd ane so en moghen zamecopers niet sijn ghesellen der comanscap daer sij zamecopers af sijn, ende oec bi der selver peyne. Maer wanneer dat sij vertyen zamecoperscap voert gherechte van Antwerpen, so salmen se ontfaen tallen stucken die andre porteren doen moghen.

35. Item, voert ane der zamecopers van wine en selen maer ij sijn over eenen coep, ghelijc dat sij daer toe gheordineirt sijn. Ende alser ij ghedronken hebben een scip, so selen die andre andre scepe drinken, tote dien male dat sij al omme ghedronken hebben. Ende maer j oft ij ten meesten en moghen comen over eene kavelinge, die de comanne bidden daer toe te comene, op de vorseide peynne. Ende die zamecoperen en moghen op gheen scip comen noch gaen omme wine over te drinkene ocht te drinkene, en ware met den copere. Ende dies ghelike in kelre ochte op de marct, die wine en waren vercocht, ende dat op de peyne vorgheseid.

36. Item, vortane so zelen zamencopers zweren den copere al so ghe-trouwe tsine alse den vercopere. Ende dat sij van den copere noch van den vercopere ghelof noch miede heyschen en selen, anders dan haren rechten zamecoep. Ende zamecopere, noch oec die vergyeren, en selen ne gheene stoope, flesschen noch andre vate senden op de scepe, noch elwaer aen den coman ocht aen sijn boden omme wijn, het en ware bi beheete des comans; op die core van j ame wijns, alsoe dikwile als hijt dade. Ende die vergierere en sal oec nummeer heysschen dan sijn ghesette recht, op den selven core. Ende men es den zamecoperen ne gheenen wijn sculdich te ghevene; maer den ij die over den coop wesen selen, moghen die comanne wijn gheven, willen sijt doen.

37. Item, ne gheen zamecopere noch vergierre en moghen houden te gast den copere noch den vercopere van wine, op die selve peyne.

38. Item, vortane so wat werde die gaste onthaelt ochte onthalen wille,

p14

die comanne sijn van wine, die en sal hi niet hebben binnen sinen huys den copere ende den vercopere * tsamen * te ghaste; die hier ieghen dade, verboerde een voeder wijns[5].

39. Item, voert ane die vergieren sal, hi en sal hem ne gheens wijns onderwinnen te copene ocht te vercopene, op de peyne van enen voeder wijns.

40. Item, vortane so wie dat wine doet bringhen binnen * vriheiden van * Antwerpen op kerren ocht op waghene, die en sal se niet geven te drinckene omme cop. Noch die en sal niement drincken om coop dan op de marctt Antwerpen, ochte in de Borch, ochte Onser Vrouwen kerchof. Ende daer sal men den stapel daer afhouden; die hier jeghen dade, waert copere ochte vercopere, verboerde j voeder wijns, al soe dicwile als hiit dade. * Maer vremde liede, die van desen core niet en weten, ende die dat op horen eed willen nemen ende sweren, die en selen van den cuere niet ghelden * Maer al [als] sij ij daghe op den stapel ghestaen hebben, so moghen sijse vor hare herberghe voeren. Maer willen sij haere wine af doen legghen in Antwerpen, in huyse ocht in kelre, dat moghen sij doen sonder mesboren, ende daer geven drincken alse sij willen; behoudelike dien, dat elc portere, die voren wine bidt te drinckene, voren drincken sal vor vrem [vremde] liede, ende met vremden lieden drincken, ghelijc dat der stad recht es. * Also verre als hy de selve voirwaerde ende gheloften doen wille, die de vremde man doet, oft dat hy zijn hant vander comerscapen doe. * Ende elc werd es sculdich te segghene sinen gast, als hi sine wine bringht, dat hine soude voeren op den stapel eer hi vutspande, op den kore van xx s. Ende woude dan een vremd man den wijn ten staple niet bringhen eer hi vut spiene, alst den man aldus gheseit ware, verborde hi den selven kore.

41. Item, vortane nyemen en mach bidden wine in de scepe te drinckene, die scepe en sijn binnen Antwerpen aen dlant ghemeert. Ende die coman van den wine en sij tot Antwerpen opt land comen. Ende so wie die eerst werf bidt te drinckene, die sal eerst drincken, ende de ghene die hi wille met hem, ende el niement. Ende nyement en sal bidden wine te drinckene in die scepe die tot Antwerpen comen, en sij tusschen twee zonneschijn. So wie die enich van desen pointen brake, ochte daer ieghen dade, verboerde xx s. alsoe

p16

dicke als hijt dade. Ende nyement en mach meer dan een scip bidden te drinckene, noch sijn geselscap, sij en hebben dat scip vercocht, ocht sij en sijnre afghesceyden; op den selven kore.

42. Item, dat nyemen en doe roepen een vat wijns meer dan op enen dach, en sij dat hi wille mindren tghelt daer ment eerst omme vercochte. So wie hier ieghen dade, verboerde xx s.

43. Item, dat elc wijn roepere comen sal des morghens, voer der bruytcloc tijt, op den hoec van der Braderye straten, ende verhueren hem den ghenen die hem eerst ane sprect ende sijns begheirt. Ende elc van hen sal hebben, die daer verhueirt wordden, iiij groten vlems op hors selfs cost, ocht ij gr. vlems ende horen cost, sonder in die marcten. Ende dit sal staen inder taverniere wille. Ende si en selen des [tes] taverniers tafle noch ter werdinnen niet sitten moghen. Ende so wie hier ieghen dade, waert wert, werdinne, tavernier ocht roepere, soude verboren, also dicke alst ghesciede, daer ment ter waerheit betoende, xx. s.

44. Item, vortane de ghene die wine hebben, sij selen legghen rijnsche wine ende brabantsche wine in kelnaren daer gheen andre manieren van winen in en ligghen. Ende sij en moghen niet doen ten rijnschen winen dan rijnschen, ende el ne gheenen wijn. Die hier ieghen dade, verboerde III lib. Dese selve kore es van den wine van Poytau : dat men elken sonderlinghe bi hen [hem] in kelnaren legghen sal, ende dien met andren winen niet menghen. Ende dat men elke wine die vorghenoemt sijn, bi haren namen sal roepen. Ende dat op die selve peyne van iij lib.

45. Item, vortane die wine meten ten tappe, ocht eenegherande dranc, ende dien qualike meten, ende sij daer of wordden bedreghen, ochte ver-wonnen met enen bode, ocht met enen manne, ocht met enen wive, die verboeren xx. s.

46. Item, vortane so wie dat wine ontslaet omme te vercopene ten tappe, hi moetene vercopen opens kelders ter straten wert, ende laten ten tappe gaen omme wijn, den ghenen die daer gaen willen om wijn: die hier ieghen dade, verboerde xx s.

47. Item, flesschen die gheteekent sijn metter stad teekene, die sal men vullen slyc vol ten tappe. So wie des niet dade, ocht wederseyde, verborde, also dicke als hijt dade, xl s.

p18

48. Item, wie wijn tappen wille in Antwerpen, diere en moghen niet dan twee ghesellen sijn te samen in enen kelre, op den kore van enen voeder wijns, op dat die koremeesters, na der stat rechte, op haren eet nemen willen; ocht si moghen der tappers eet oec hebben also dicke als sij willen[6].

49. Item, so wie dat een stuc wijns begint te tappene, dat hi binnen dien daghe ocht avonde gheen ander stuc wijns in dien kelre tappen noch ont-slaen en sal, dat eerste stuc wijns en waer eer vute, op den kore van enen voeder wijns. Ende die ander wijn gave te provene dan hi tapte, dat ware op den selven kore.

50. Item,[7] elc vremd man, die wine wilt tappen binnen Antwerpen, sal tappen moghen op sine assise.

51. Item, vortane, die vercopen wijn, bier ocht mede, selen hebben eenen trechtere opt vat dat loept ten tappe, ende leenene den ghenen dies beghert. Ende selen meten ghelten met der mate van der ghelten, halve ghelten met der mate van halven ghelten, waelpoite met der mate van wael-poiten, juperkene met der maten van juperkene. Ende dit op peyne van v s. Ende die moeten koperen ochte hulten[8] sijn binnen eenen termine.

52. Item, vortane, die maten die staen vor tvat selen sijn gheteekent met den teekene van den seyere, ende dat op die peyne van v s. * Ende alle taverne potte, siint ghelten, halve ghelten, waelpoyte, daer de taverniere wijn, bier ende mede mede meten ende vut vercoepen, diemen thaerre taverne haelt oft drinct, dat die wesen sullen eenen goeden dwersen duyme meerdere ende hoghere dan de gherechte mate es oft ghedraeght, op de vors. peyne, ende de potte ontwee ghesleghen van den coremeesters *.

53 [9]. Item, so wie sijn mate valscht in den bodem, verboert xx s.

53. * Item, dat gheene cuypers met wine omme gaen en selen, tappen noch vercoepen, noch gheselle daerane siin, op de peyne van eenen voeder wijns,

p20

een derdendeel daer af den here, dandere der stat ende tderde diet bevonden ende voert brachten. *

53. * Item, dat des ghelike gheen coermeesters wijn, bier noch anderen dranc tappen en selen noch doen tappen, noch gheselle daerane siin, op de selve peyne. * * Gheordeneert biden here ende bider stat, anno m ccc xcvj, xxvj d. februar :*

53. * Dat van nu voerdane, van alle taverne scult, te wetene, van allen drancke, wijn, bier, mede ende dies ghelike, en sullen de taverniere nietlan-ghere borghen dan zij willen. Ende alsij betaelt willen sijn, soe sullen zij comen voer trecht, eysschende hare scult, ende dan salmen hen ghenouch moeten doen met ghereeden ghelde oft met panden; ende die pande sullen zij houden moeten veertinnacht ende niet langer, op dat zij willen; maer nae de vertennacht sullen zijse bieden orcondelec den ghenen dies zij sijn; ende en willen zijse dan niet quiten, soe sullen zij die pande vercoepen moghen ghelijc oft zijse metten rechte ende inder vierscharen tAntwerpen verwonnen hadden. Ende worden hen pande ghegheven metter minnen, daer af sal des ghelijes siin. Ende soe wie den tavernieren oploep dade met werken oft met woerden, omme haerre scult wille, die sullen staen ter correctien van den heere ende van der stat, na de groetheyt van der misdaet*.

53. * Gheordeneert opten selven tijt, alse van den marcscepe, dat Janne Van den Houte gheconsenteert es te voerne : dat van nu voerdane niement laden en sal, noch in huys doen omme te ladene, marctgoed sdonredaeghs, svrydaeghs ende tsaterdaeghs toter tijt dat tvors. marctscip gheladen sal sijn; maer alse tvors. marcscip gheladen es, soe sal elc moghen laden dat hi wille; ende mids deser vriheyt, dat tvors. marcscip heeft, soe saelt tselve scip den heere ende der stat, alst van node sal wesen, dienen moeten op sijns selfs cost, een ghetide, maer niet langer. Ende wilt de heere ende de stat langer hebben, dat soude moeten sijn op sheren ende der stat cost. Ende wie hier ieghen de contrarie dade, soude verboren, also dicke alst gheviele, twee oude scilde, den eenen den here ende den anderen der stat. Ende dit sal staen te wedersegghene van den here ende der stat. *

54. Item, vortane, elc tavernier mach recht nemen van haerre taverne, al over al sonder ghenachte.

p22

VAN DEN BROODE ENDE VAN DEN MOLNAERS.

Item, alrehande brood salmen maken na de swaerheit van den ghewichte dat daer toe gheset es van den ghenen die ment beveild. Die niet en bact na dat ghewichte dat daer toe gheset es, die verboert v s. Ende men sal dat brood ontwee sniden, ende gheven dor Gode. Ende men sal verzien, dat elc brood op sijn ghewichte ghestelt wordde ende ghehouden daer op.

55. Item, vortane die brood vercopen wille, ende en heift hi gheen ghelt ghereed, men sal sine pande houden xiiij nacht, ende daer na machmense vercopen, ende dat bi der peyne van iij s.

56. Item, vortane en mach gheen backere noch nyemen anders meer ver-kene houden dan xij. Ende die salmen vut driven * smorghens * vor die sonne, ende weder in driven vor die zonne. Ende oec vutdriven * tsavons * na die zonne, ende alte hand weder inne; ende dat met eenen herde; op die peyne van xx s.

57. Item, vortane, wat moelnaren die comt op de marct tsaterdaghs, om coren te copene, ocht die ter selver stat coren laedt, verboert xx s. Ende dat gheen here van molnen en mach hueren noch molnere, noch drivere vor meye. Ende so wiese huerde, ochte wie hem verhuerde, verboerde xx s. Ende noch here, noch molenere, noch drivere en moghen leenen zacke, op die selve peyne van xxs.

58. Item, vortane, so wie dat mout droeghet, ochte bi nachte bact, als ment verbiedt metten hoorne, verboert xl s.

59. Item, daste daermen mout op droeght, die en sal niet moghen staen op enen solre. Ende dien salmen decken boven met enen solre van leeme, so dat hi breeder sij aen elc zide dan die ast enen voet, op die peyne van xx s. Ende wanneer dat vier in daste, ochte in den oven es, salmen setten ene cupe ocht een ander vat met watre daer bi, op die peyne van x. s. Ende elc backere ende elc smed sal sinen scoersteen wel ende loflec maken ende houden, op die peyne van xl. s.

60. Item, dat men alle borneputten, die ter straten staen, wel ende loflec te ghereke houden sal met den ghebueren, die daer omtrent wonen; of waer

p24

sijs niet en daden, dat de stat soude doen doen op der ghebuere cost; ware oec yemmen rebel, ende met sinen ghebueren niet ghelden en woude, die soude verboren xl s.; nochtan soude hi ghelijc sinen ghebueren gheven moeten, na goetdunken der scepenen. Ende die selve borneputten hebben, die men beseghen mach, selen te halven ghelde staen van coste.

61. Item, so wanneer dat bi nachte brant es, so sal elc huys ene lanterne vut hanghen vor sijn dore, ochte aen sinen solre ter straten waert, op die peyne van ij s.

62. Item, dat elc pijnre weten sal waer hi teens backers ochte teens brou-wers huyse die tijne halen sal, op de peyne van vij s.

63. Item, dat elc beckere ende elc brouwere hebben sal een thine, enen thijnboem ende enen eemer, water mede te sceppene. Ende elc van hen sal dese dinghen setten vor sijn dore, al bereet, wanneer dat die storm klocke slaet, op die peyne van xx s. Ende wat peyndre men vonde gaende achter straten na dat de stormclocke ten brande ghesclaghen hadde, sonder thine ocht thijnboem ochte eemer, die si aldus ter backers ende ter brouwers huyse halen moghen, ocht die si oec ten huyse niet weder en brochten daer si se haelden, verborde xv s. [10]. Daertoe soude hi leueren moeten dat hi ghehaelt hadde, thine, tijnboem ocht eemer.

64. Item, vortane, molnaers ocht knapen die ten moelnen driven, ne moghen gheen brood backen te cope die portren sijn ocht binnen Antwerpen wonen; die daer ieghen dade verborde xx s. Ende nyemen die molnen houdt, ocht te molenen drijft in Antwerpen, en mach gheenen knape houden, sonder tsaterdaghs, die hem helpen laden. Ende dien sal hi loenen van sijns selfs, ende niet van der lieder goede, op die selve peine, het en dade openbare nootsake.

65. Item, datmen alle coren dat met scepen comt in zacken, op sal doen draghen ende settent op die marct tsaterdaghs, ende dat niet copen noch vercopen het en sij eer gheclopt. Ende wie des niet en dade, ocht oec in scepe ochte in huyse cochte ochte vercochte, verboerde v s. van elcken zacke, half die copere ende half die vercopere, al soe dicke alst ghesciede.

p26

66. Item, so sal en yeghelijc die koren bringht, ochte heeft te cope op die marct, als hi beghonnen heift te metene ochte te vercopene, dat vort meten ende yegheliken, dies beghert, ende portere ochte portersse es, op den selven coep dat begonnen waert te vercopene. Ende wie des eneghen portere ocht portersse weygherde, die ghereet ghelt bode, verboerde v s. also dicke alst geschiede. Ende waert dat yemen coren cochte [vercochte?] dat in zacke stonde op de marct, ende die zacke toe daden slaen, dat coren sal en yeghelijc portere ende portersse nemen moghen, ende hem doen meten op den selven coep. Ende wie des oec weygherde als men ghereet ghelt bode, waert copere ocht vercopere, verboerde den selven kore, also dicke alst gesciede.

67. Item, vortane, wie dat coren vercochte dat so goet nieten ware onder als boven, waert in scepen, in hopen ende in sacken, verboerde xx s., eest dat die copere hem beclaeght.

VAN DEN VLEESHOUWERS.

68. Item, vleeschouwers ten meesten en selen der maer twee ghesellen sijn, ende dat quic in twee partijen deelen. Wie hier ieghen dade, verboerde
xx s.

69. Item, vortane, en gheen vleeschouwere en mach vercopen op sijn banc meer vleeschs dan van enen runde, en ware ghezouten, ocht en ware quic dat'x lib. coste ochte meer, dats te verstane viij s. iiij d. ouder grote; op de peyne van xx s.

70. Item, vortane, en gheen vleeschouwere en sal ne gheenrehande quic noch beesten slaen, hi en saelt teersten ghetoent hebben levende den kor-meester van den vleeschuyse. Die hier ieghen dade, verboerde xx s., ende der stad eene roede muers te maken op die veste.

71. Item, so wie * vercochte * verzaeyt vleesch, ocht gheyten vleesch, en ware wel ghezouten, iij daghe eer ment in tvleeschuys brochte, vercochte, verboerde
xx s.

72. Item, so wie zoghen vleesch vercoept, verboert xx s. Ende en sal int vleeschuys niet staen binnen enen jare ende binnen enen daghe.

73. Item, vortane, dat nyemen die int vleeschuys pleghet te stane, en mach lammere, kalvere, noch geen ander vleesch, dat men buten Antwerpen haelt,

p28

eneghen vleeschouwere binnen Antwerpen vercopen, maer selve tsijnre banc vercopen, op de peyne van xx s. Ende cocht een ander vleeschouwere, als hijt tsijnre banc brocht heeft, dat vleesch, omme vort te vercopene,verboerde xx s.
Ende en gheen kalf vleesch machmen vercopen beneden den xiiij nachten oud, op die selve peyne.

74. Item, vortane, dat vleesch dat men slaet tusschen meye ende sinte Bamisse, vor den etene, dat en machmen des anders daghs int vleeschuys niet dragen, en sij wel ghesouten. Die hier ieghen dade, verboerde xx s. Ende dat vleesch dat men slaet na den etene, dat en machmen des derde daghs int vleeschuys niet brenghen, en sij wel ghezouten, op die selve peyne. In anderen tiden van den iare gheslaghen vleesch, en sij wel ghezouten binnen den derden daghe, dat en machmen na den derden dach niet bringhen int vleeschuys, ende dat op die selve peyne.

78. Item. vortane, so wie dat vleesch slaet inden weghe ochte in die strate, verboert v s.

76. Item, men sal gheene worsten maken anders dan van verkenen vleesche. So wie dat se anders makede, verborde xx s. Ende die bodelinghe ende die pensen, die over bliven donderdaghs te vercopene, die en machmen niet vortane vercopen, op die selve peyne.

77. Item, vortane, een verken dat niet gheringht en es, verboert binnen Antwerpen xii d. Ende buten Antwerpen, binnen vriheiden, xii d.

78. Item, vortane, svridaghs, saterdaghs ende tsondaghs, mach wie dat wille vleesch vercopen op de marct, op waghene, op dissche, op scraghen, opt zant, ochte in scepe. Die oec wille op ander daghe vleesch vercopen, hij brenght in der vleeschouwers huyse, ende vercoept daer bi gheheele stucke, ocht bi vierendeele. Ende wille hijt oec sniden ende ghesneden vercopen, so vercoept in tvleeschuys. Portere nochtan, die heeft XL, ocht xx, ochte x scap, machse vercopen in sijn eyghen huys, alse baken gheheel. Maer voer sijn huys, ochte vore sijn veinstre en mach hise niet legghen als te cope. Die hier iegen dade verborde xx s.

79. Vacat.

80. Item, vortane, wie dat voghele, ochte zuvel, dats te wetene: capoene,

p30

ganze, hoenre, duven, aentvoghelen ende alrehande wiltbraet; botre, eyere ende case, ende des ghelike sochte te cope, ochte vore bezaghe, ochte voren cochte binnen der vriheit van Antwerpen, omme vort te vercopene, verborde xx s. Ende des ghelike van duufhuysen ende van duven die daer in sijn. Ende en gheen voercopere en mach copen, op en gheenen dach binnen al der weken, vor der noenen, capoene, ganze, hoenre, botre, case, ochte dies ghelike, op die peyne van xx s. Ende verboert dat si ghecocht hebben.

* Maer die cabret houden, ende zieden ende braden, omme den goeden lieden van binnen ende vremden voert te vercoepene, selen moghen coepen alse bruytclocke verlaten es, sonder verboren, van dies sij behouven, maer dat en sullen si niet mogen rauw voirt vercopen, op de selve peyne. *

81. Item, en gheen zuvelmanghere ocht voercopere en mach en gheenen man ochte vrouwen copen ochte doen copen wiltbraet, noch en gheen vor-ghenoemt goet, en si dat die man ochte vrouwe, ochte haere boden bi zijn, op de vorseide peyne, ende verloren [verboren] dat daer ghecocht es.

82. Item, vortane, wie dat wiltbraet, ochte eenegherande vorghenoemt goet brochte in Antwerpen in der zuvelmanghers huyse, ochte vorcopers huyse, bi daghe ochte bi nachte, daer te vercoepene, ende hijt niet en brachte op die ghemeine marct, ende daer vercochte openbaerlijc, verboerde den vorseiden kore. Ende des moghen de koremeesters der vorcopers eet hebben.

83. Item, vortane, so wie dat svridaghs, alse men vast, zwijnen smout, ochte roet smelt, verboert x s.

84. Item, vortane, wat poertere dat staet bi enen vleeschouwere, daer hi coept een verken, maeght nemen omme een half grote vlems te wasdomme. Ende ene coe, ochte enen osse, omme j grote vlems te wasdomme; bi der peyne van x s. daer hijs weygherde; nochtan moeste hi den coep overgheven.

85. Item, soe wie dat cabret houd, ochte voerveynstre[11], die sal copen

p32

sijn vleesch, dat hi ziedt oft braedt omme vort te vercopene, jeghen de vleeschouwers. Wie hier ieghen dade, soude verboren, al soe menichwerf alst ghesciede, XL s.

86. Item, so wie die makelare ware, ochte eeneghe comanscap holpe maken van vleesche dat sijns selues ware, ochte daer hi zelue deel in hadde, soude verboren x s., op dat die comanscap j lib. grote droeghe ochte min; ende van elken ponde groten dat si meer ghecreghen, oec x s. * Item, wat vleeschouwere die beesten ofte quic cochte buiten * oft bynnen * Antwerpen, dat hi borghde, ende de ghene diese vercochte tAntwerpen quame, ende dien vleeschouwere syn ghelt maende, ende hem de vleeschouwere sijns ghelds loeghende, mochten dan die selve man betuighen met gueden lieden, al en warense ghene poerteren, soe moeste hi dat ghelt * terstont * ghelden, ende verboerde sijn ambacht een iaer *

DIT ES VANDEN VISSCHERS.

87. Item, visscheren zelen sijn ten meesten ii ghesellen. Die hier ieghen dade, verboerde xx s.

88. Item, vort ane, wie dat hout botte in aelscepe, van meye tote sente Bamesse, verboert xx s. Ende verliest een jaer ende enen dach sijn ambacht ende die botte.

89. Item, vort ane, wie dat menghede vissche die ghevaen sijn op enen dach, met visschen die ghevaen zijn op enen anderen dach, ochte die quade vissche vercochte, verboerde xx s. Ende alst hem verboden ware, diese daer boven ter merct brochte, verliest die vissche, ende sijn ambacht een jaer ende enen dach; ende die des ghelts niet en heift, verboert de stad een jaer.

90. Item, vortane, wie dat vissche neemt op den ganc, die en sal hi niet in kameren legghen, noch in huyse, van enen deele, maer hi zalse op sine bancke al legghen te zamene also langhe alze men tstalle steet, dats te wetene : swoensdaghs, svridaghs, saterdaghs, ende op alle ander vasten-daghe. Die hier ieghen dade, verboerde xx s.

91. Item, vortane, gheen visschere en mach kavelen ter vischmarct, hi en sta daer daghelex op, op die peynne van iij lib. Ende die met hem kavelt verboert die selve peyne.

p34

92. Item, vortane, wie dat van nuwes staen sal ter vischmarct, hi moet geven xij lib. swerte : iiij lib. den hertoghe, iiij lib. den scepenen, ende iiij lib. den ambachte.

93. Item, vortane, wie dat brenght vissche ter vischmerct die ghevaen es, alse snoeke, als paeldingh ende andre groene vissche, binnen dijcs, het si op ghene zide der Scelt ochte op des zide, die en sal hi gheenen visscheren van Antwerpen vercopen in groten; noch en gheen vischere * tAntwerpen * en coepse in groten, noch en ga daer ieghen omme te copene * oft te doen coepene * onder weghen, op de peinevan xx s. Ende en gheen viscopere ne mach dustaneghe vische oec copen voer datmen deerste mael daer ter vischmarct mede ghestaen heeft; op die selve peyne. Maer een yeghelijc die alsulke vische ter marct brenght, mach die selve vische vercopen buten der gryppen van der vischmarct ten Steene waert ende ter Scelt waert ane; altoes vutghenomen ankers ende riekers [hankers ende rickers], * ende volghers die poerters syn; * daer so moghen die vischcopers ieghen copen in groten. Ende oec moghen zijt selue vercopen buten gryppen, op dat si willen. Ende vischers die visch nemen te payene int weder comen van Mechlen, ne zelense nyemene deelen, zi en willent doen, ende int weder comen salse ghelden die ghene diese neemt, ende anders niemen. * Anno xiiijc lxiij, prima junij, wart byden schoutet, borgermeesteren, scepenen ende R[ade] dit artikel verklaert vanden ankers, riekers ende volghers die poerteren sijn, gelijc voirs. is : als dat sij selve die visschen sullen moegen vercoopen, oft doen vercoepen ende penningweerden, bij horen wiven oft horen kijnderen, oft den ghenen die in horen ate ende drancke sijn. Ende desgelijcx der viscoepers wive sullen van geliken moegen doen, opdat zij willen; ende al buyten grippen, opte peyne van xx s. Behoudelic dat dese ende alle andere persoenen van geliken visschen sullen moegen cruyden ende achter straten dragen omme eenen yegeliken te vercoepen siin gerief. *

94. Item, vortane, wie dat vischsmout smelt binnen Antwerpen, verboert xx s.

95. Item, vortane ne moghen vischtelres en gheenen visch tellen te hoers zelues behoef, maer het moet hem een ander tellen, op den core van xx s.

p36

96. Item, vortane, die meer vischs ochte harings telde, ochte min dan hij sculdich ware te telne, al so dat die copere ende vercopere thaerre niet en hadden, verboert sijn vischambacht een iaer. Ende hine mach nummermeer visch tellen. Ende een telre en mach nemmeer dan iiij vische hebben vute enen scepe, ende sijn ghesette ghelt.

97. Item, elc portere mach visch nemen op den ganc, die zeker daer af ghezetten can.

98. Item, so wie visch tAntwerpen brenght ende opwaert wille, van rechte es hij zijn scip sculdich te meerne an den werf, ende elken portere visch laten nemen dien verborghen can, al soe vele als hijs hebben wille, op den ganc, ende sijn ruym ende sinen last vore ende achter openen. Ende wie des weygherde, ende men dat ter waerheit betoenen mochte, verboerde xx s. alsoe dicke als hijt dade.

99. Item, dat in alsulke vischscepe nyemen gaen en sal, noch pinen te gane, omme visch te nemene op den ganc, dan viere ghesworen telres, die den visch tellen zelen, ende viere gheloevers, met den wert daer die sciplieden te herberghen zijn, ende die der stat roede draght, ende des weerds clerke; op die peyne van xx s. Ende waert dat die weert op sinen eet hielde datter daer meer in ghinghe, dat ware op die selue peyne. Ende die weert ende gheloeuers zelen elcken portere van Antwerpen alsoe vele doen tellen ende geuen vischs vute elken scepe als hijs begheert, op dat hijt versekeren can, ghelijc dat bouen staet; op den seluen core. Ende waert dat de weert den vorgh. [enoemden] coere verborghe, ocht niet vortbringhen en woude als hijs versocht ware van den coermeesters, soe soude de weert selue dien coere ghelden. Ende waer oec dat sake dat yemant den vorghenoemden weert op liepe met quaden worden, omme des coeren wille, ocht mesgrijp ane hem dade, soude dat beteren beide den here ende den wert, bi goet dunkene ende ordinancien des scoutheten ende der scepene, na der grootheit van der mesdaet.

100. Item, de ghezworen telders sijn sculdich harinc ende vissche zelue te telne metter hant, ende en moghen nyemene in haer stede setten, het en waren ghezworen telders, op die peyne van xx s. also dicke al [als] ment begonde[12] Ende wie hem tellens onderwonde, ende niet gezworen telre

p38

en ware, verboerde die selue peinne. Ende dese telders zelen omme gaen met behoerten.

101. Item, dat gheen weert noch viscopere varen en sal tieghen eeneghen vischere omme den stierman te gast te hebben, ochte oec eneghen visch te copene, tusschen Cruutbeke ende Caloe; op die peine van iiij lib., j gr. vor ij s.

102. Item, men sal geuen den ghezworen telders, van corfharinghe die si tellen, van elker last iiij gr. vlems, die sijn nu ter tijt wel wert iiij oude enghelsche, ende xl haringhe. Item, van brekene van elker last iij gr. vlems ende xx haringhe. Item, van hakene, xx haringhe van elker last. Ende eest meer oft min dan bider last, eest ghetelt, ghebroken of ghehaect, dan sal men geuen na davenant dat in die last ghedraght; * ende dat sal zijn van den haringhe die hier blijft * Men sal geuen van corfharinghe die opvaert wille, van elker duyst die men op den ganc neemt, iiij haringhe den telre. Ende iiij haringhe den brekere, ende diene haken ij haringhe. Men sal geuen van varschen haringhe ende van hangharinghe: den telre, van elker last iij gr. vlems, ende van brekene, van elker last ij grote vlems.

103. Item, men sal geuen van cabbeliauwe, van telne, van den honderden j cabbeliau; ende dien sal men nemen int ghelike, noch van den arghsten noch van den besten. Ende des ghelike van den scelvische. Ende van den honderde van den bolke, ij bolke.

104. Item, wie binnen Antwerpen boxhoren droeghede ochte maecte van corfharinghe, verboerde x lib.

105. Item, so en sal desen vorgh. [enoemden] haringh ocht visch niemen tellen moghen die winre ochte verlieser daer ane es; op den vorseiden core, also dicke alst ghesciede.

106. Item, wie vorschen [sic] haringh ocht hangharingh vor der noenen coept, die sal des anders daghs daer na, vorder noenen, betalen moeten. Ende die na der noenen coept sal des anders daghs binnen zonneschijne betalen moeten, op die peine van xx s., op dats hem die vercopere ocht die weert beclaghede.

p40

107. Item, alle die ghene die visch copen tAntwerpen, die selen den weert binnen den derden daghe ghenoech moeten doen daer na, op die peine van xx s.

108. Item, alle die ghene die harinc ochte zeevisch copen int water, die die den vorsclach daer af heeft en sal nyement daer af voert deelen, hi en wilt doen. Ende al deelde hijt vort, hi sal zelue den coman ghenoech moeten doen; ende van den vorsclaghe en sal hi niet hebben van vorlieue. Maer zeevisch ende ander visch, die binnen den vier staken opt lant comt, zelen si deelen ghelijc dat sij tote noch ghedaen hebben. * Soe wanneer alse hier cabbeliau ende anderen zeevisch, hier na verclaert, ane dlant comt, dat dan twee ghesellen vischcoepers, die te gader staen, oft welc harer dat te scepe gaet toet eenre copmanscap, jeghen den stierman coepen sullen, yerst : viij cabbeliauwe, vanden besten, ende niet min; item, xij cabbeliauwe vanden middelsten, ende niet min; item, xxxij gollen, ende niet min; item, iiij vloten, ende niet min; item, een vijftich rochen, ende niet min; item, viij manden scollen, ende niet min; item, xij manden botken ende ycken [jecken], ende niet min; item, een half hondert scelvischs, ende niet min; item, x elfte, ende niet min; in manieren op dat de stierman van elxcs also vele in sien scip heeft. * * Want maer twee ghesellen siin en moghen, ende dit op de peyne ghelijc als tcoerboec verclaert; maer eest dat de ghesellen haren visch vors., die zij coepen, voert deelen willen haren ghesellen, dat moghen zij doen ombegrepen. * * Ende soe wie den visch yerst coept sal den copman ghenouch moeten doen, also als tcoerboec begrepen heeft. * * Item, datmen stoere ende zalm, ende des daer ane cleeft, vercoepen sal vuter mant. *

109. Item, die mes, asschen, ghemul, slijc, steene, smedecolen, ochte eenegherande vulnesse gote ocht worpe in die roye, ochte in die veste, ocht in die borchgracht * in de Schelt *, ocht in eeneghen vliet oft waterlaet, die ghewoenlijc vliet ochte waterlaet es te sine, es hi cleine ocht groot, ochte diet op den cant leyden ochte gaderden, die soude verboeren vj lib. Ende dat derdendeel zoude hebben die ghene diet vort brochte, op dat ment ter waerheit betoenen conste met ij witteghen persoenen, al waren si oec vortbringhers. Ende des ghelike soude hij oec verboeren die eenegherande

p42

vulnesse op die maret leide, ochte op Onser-Vrouwen kerchof, ochte op die vischmarct, ochte vor yement anders anthoeft op der straten. Ende vor wyes anthoeft dat ment vonde, die soude den sculdeghen daer af wisen moeten, ocht zelue den core ghelden moeten. Ende des ghelijc zoude een yeghelijc here ende vrouwe, vor wyes huyse men asschen ochte eenegherande vulnisse ghegoten ochte gheworpen vonde in eeneghe vliete ocht stede vorseit, den core geuen moeten, ocht den sculdeghen vort brenghen ende wisen, ochte hi sal hem ontsculdeghen met sinen eede.

110. * Item, dat een yeghelijc van xiiij nachten te xiiij nachten de strate vor sine dore scone maken sal, ende tslijc, dat voer sine dore valt, onder sine weech legghen moeten, ende binnen drien daghen wech doen, op den core van vj gr. vlems. *

111. * Item, dat de ghene die kerren driuen, sonder molenkerren, als si ydel varen, ende versocht worden slijc oft vulnisse van vore der liede huys te werne [vuerne], tot drien kerren toe selen sie voeren moeten den ghenen dies ane hem begheren, ten naesten daer sijs quite wordden moghen, in steden daer gheen ongheriefsamheit af en comt. Ende elke kerre omme enen vlemschen inghelschen. Ende waer si des weygherden, dat ware op den kore van vj gr. vlems. *

112. Item, wie dat erghens steene van der stad muere, ochte hout, bordre, sclote, ochte eenegherande werke, datter stad toe behoerde, af brake ochte name, ochte die erghens vier maecte ochte stoicte omme pec te heytene, ochte eenegherande ander zaken op eenen steegher, ochte op onderhaluen voet na eeneghen grauwen mueren van der stad, zoude verboren, daer ment ter waerheit betoenen mochte, x gulden hellinghe. Ende en conste die ghene, die men daer mede bevonde, desen core niet gheghelden, so soude hi daer vore verliesen moeten een let van sijnre hant. Ende wie hier vore bade, zoude verboren alzo vele als die core gedroeghe daer hi vore bade.

113. Item, wat beesten vonden wordde ane de butenste veste, buiten muere ochte ordyse, dat ware op die peyne van xx s. elke beeste. Ende die binnen daer op vonden wordde, dat ware op v s.

114. Item, wie van der vesten nederghinghe te watre werd, ofte die daer ane den worp bleycte, ochte eeneghe dinghen wyessche, verborde v s.

115. Item, so wat munten besproken wort in vorwaerden, die vercopere

p44

ochte de ghene die de munte ontfaen, selen nemen van den copere ochteghelouere payment also goet ende also vele, als die besproken munte na den ghemeinen loep des lands ghedraeght; die vercopere ochte ondfanghere, die hier ieghen dade ocht seide, verboerde xx s. Ende nochtan soude hi onderdaen wesen desen kore.

VAN GHEWICHTE.

116. Item, ghewichte daer men mede weghet, dat sal sijn ghelijke den Coolschen ghewichte, op die peine van x s.

117. Item, waghe ende scalen, daer men mede weght garen ende wolle, ende andre, sal [men] al so modereren dat de waghe zi in midden de tonghe daer men de waghe mede houd; op die peine van v s.

118. Item, dat niement binnen Antwerpen weghen en sal met balken ochte met scalen, buten der heeren waghe, eenich goet daer coep afghemaect es, ende daer der waghen recht ane verscenen mach zijn; op die boete van xx s., op datment ter waerheit betoenen conde; behoudelec dien, dat elc sal moghen weghen alzo swaer als hi ane sinen dume houden mach. Maer alle vremde liede houden die heeren scouthete, scepenen ende ergfhenamen[13] te hem waert.

VAN DER MATEN VAN CORNE.

119. Item, alrehande coren salmen meten bider strycmate, op die peine van iij s. Ende wie dat mate met onrechter maten, verboerde x s., en men sal die mate ontwee sclaen. Wie oec gherechte mate niet uol en gaue, verboerde x s.

120. Item, niement en sal meten hert coren, dat men vte den scepe opt land draght, ochte van den lande in scepe, ochte van den lande op solders, ochte van den solre weder opt land, dan metter maten van iij muddekene, die van der stat weghen daer toe gheordeneirt es, op die peyne van v s. Ende wat zacdraghere oec meer droeghe dan diere maten ij, die tsamen houden

p46

vi muddekene.... [?]. Ende die meters selen hebben van elken hondert corens te metene, v oude enghelsche, ochte de werde daer af.

121. Item, ne gheen metere en mach coman zijn van corne, noch oec meten zijn gasts coren, of dat hi te verwaerne heeft, op die peine van v. lib. alzo dicke alse hijt dade. Ende elc metre sal segghen, als mens hem vraght, wat hi sculdich es te hebbene; op die peine van v s.

122. Item, sal elc copere moghen nemen enen metre dien hi wille, ende des ghelike die vercopere enen dien hi wille; ende die zelen te samen meten ende ghelijc striken. Ende een metre die weygherde aldus [met] enen andren te metene, verborde xx s. alzo dicwile alse hijt dade.

123. Item, gheene zamecopers van corne en moe coren copen, en si dat die copere tjeghenwordich zi, en [ende] dat op die peine van enen voeder wijns. Ende zi en moghen gheen coren tappen, noch ghesellen zijn aen coren dat men vercopen sal ten tappe, op die selue peine. Ende zi zelen nemen van enen hondert corens, van zamecope, ghelijc dat haer brief houd, dats te wetene ..... Ende dat zelen si enen yegheliken berechten dies hem vraght, op die peine van xx s.

124. Item, zamecopere van corne en mach niet houden te gaste den copere noch den vercopere van corne, op die peine van enen voeder wijns.

125. Item, wie dat borghe wordt, die saelt ghelden met ghereeden pen-ninghen ocht met panden. Ende teert hi daer op, so verboert hi x lib. ; ende die weert in wies huys dat hi teert, verboert x lib.

126. Item, so en sal nyement binnen Antwerpen eneghe vorveynstre[14] breeder moghen maken noch houden ter straten waert, dan ij en [ende] een half voet. Ende die vorloue breeder dan iij voet, van den poybome recht vutwaert, op de peine van xx s. Ende men sal buten den voirveinstren gheen dinc setten noch legghen moghen ter straten waert op tonnen, op scraghen noch op geen ander stellinghe, op die selue peine.

127. Item, wie dat niet en holpe eenen poertere ieghen die van buten, ende die niet en loept toter roepinghen des porters in node, verbort xx s. Doet hi oec yet inder hulpen des porters dan [dat] min dan goed ware, daer af sal hi quite sijn.

p48

128. Item, dat niement blasen noch teekenen en sal met hornen na der zonnen, op die peine van xx s.

129. Item, dat niement bal en sclae op der straten erghens binnen der vterster vesten, noch op eenich kerchof binnen der vriheit van der stat, op die peine van x s.

130. Item, elc tauernier sal sine tauerne sluten, al zo saen als die dief-clocke volluud es; dies niet en dade, verborde xx s.

131. Item, wie dat yemene beclaeght omme scoud, ende de ghene die beclaght word en gheenen zeker zetten mach, blijft hi gherasteert ochte gehouden vor die claghe, ende die ghene, die den anderen beclaght heeft, achter blijft, sal den ghenen geuen redeleken cost, alzo den scepenen moghelec sal dunken, ende sijn yserghelt quiten.

132. Item, wie oec yeman beclaght, ende dat ghedinghe so lange gheuorst worde dat die ghene die beclaght wordden daer af cost hebben, ende die ghene diene beclaght heeft, achter blijft, die ghene diene beclaght heeft sal den andren ghelden redenleken cost, ten goed dunkene van scepenen.

133. Item, die speelt, mach verliesen alleene sijn gheld, sine cledere ende andre pande, die hi over hem heeft. Ende ware oec dat zake, dat de ghene die ieghen hem speelde, wonne, met terlingen ochte met andren spele, bedden, cleederen ocht andre pande, die hi vute sinen huyse brenghen dade, die soude hi hem weder geuen. Ende en wille hijs niet doen te vergheues, so salne tgherechte daer toe dwingen; op die peine van xx s. Ende so wie, wetende, in sijn huys ochte in sinen kelnare spelen laet, verbort die seluen core. Ende so wat yement eenen andren leende of borghde om de redene van dobbelspele, te wat steden dat ware, ende in wat onlijchsene het si, des en sal men niet ghelden; op die selue peine. So wie met dobbelne of speelne meer wonne op enen andren dan hi daer ouer hem hadde, of meer leende omme te uerspeelne, dat de ghene die meer wonne oft leende. verboren soude den vorseiden core. Ende nochtan en soudemen hem niet ghelden dat hi meer wonne oft leende, ghelijc vore bescreuen es.

134. Item, so wie dat dobbelde omtrent oft op de trappen van den putte op die marct, ochte die eneghe dinc in den putte worpe, verboert v s. swerte. Ende heeft hise niet te gheuene, so salmen setten int pellorijn.

p50

VAN DEN SCIPLIEDEN.

135. Item, so wie die scepe voeren[15], en selen niet mieden vremde knapen, also langhe alsi vrome knapen vinden binnen Antwerpen te huerne omme redenleken loen. Die hier ieghen dade verborde v s. van elkenvremden knape.

136. Item, dat in sente Jans vliet, van der brugghen ter Scelt weert, deen scip tenden dander sal moghen ligghen ghestrect neffens den muer ten zande wert, ende dat daer naest, langhs den vliete, ene opene vaert sal moeten bliuen van xx voeten wijt, elken dore te vaerne die wille. Ende wie desen vorseiden scepen naerre laghe van der andere ziden, oft oec enich belet dade dor dese vaert te lidene, soude verboren, also dicke als hijt dade, vj gr. vlems. Ende des gelike sal ene opene vaert moeten sijn ende bliuen van der brugghen in wert toter Cammer porten toe; op den seluen core. Item, so wanneer dat de scepe, mids den storme ende winde oft vorste, de vors. hauene ende vliet verzueken, so selen alle platte scepe dor sente Jans brugghe ter Cammer porten wert scieten moeten, op den vors. core. Ende wie des weygherde, ende niet en dade alst hem yement beuale oft hiete, die daer toe gheordeneert es, die soude verboren xij gr. vlems. Ende men soude sijn meer zeel ontwee slaen oft houwen moghen, ende vort scieten oft doen scieten, sonder verboren. Item, alle anker scepe selen hore stede hebben te ligghene onder sente Jans brugghe, neffens een, streckende ane de butenste zidevore den steegher oft steghe tote Frans Stiers huyse, al soe datter altoes ene opene vaert bliue, ghelijc vors. es, op den vors. core van vj gr. vlems. Ende op die stede en sal oec niement anders legghen moghen, noch den anker scepen belet doen, als si daer sijn.

137. Item, waert dat eneghe scepe zenke laghen in eneghen vliet tAntwerpen, daer men met scepe daghelijes varen mach, oft oec enech hout

daer in vonde ende ligghende bleue bouen den derden dach, dat selen de

p52

ghene die hier toe gheordoneert sijn, ane verden, wech doen, ende behou-den moghen, dene helft sheren behoef, ende dander helft ter stat behoef.

138. Item, alle dese coren van den vlieten vors. selen alle deghene moghen calengieren die sijn ghesworen in sheren dienste oft in der stat dienste. Ende wie van hen dien beuindt ende calengiert, bi eneghen anderen persoen, dien hi daer bi nemt oft ouer roept, die sal den core moghen nemen, oft pande daer vore. Ende wie hen met woerden, handen oft met andren werken mesprijs daer omme dade, dat soude men beteren na dordenanche des heren ende der stat.

139. Item, wie eneghen van desen vorseiden persoenen weygherde eneghe schepe, die in de roye laghen, achterwaert oft vorwaert te legghene, omme andre scepe inwaert oft vte te latene liden, soude verboren vj gr. vlems, half den here ende der stat.

140. Item, so wie dat hem gheselt met clerken die wijf[16] hebben, en si dat hi zeker es dat si draghen willen der stat bordene, ende scepenen von-nesse, verboerd xx s.

141. Item, so wie berespt[17] setters van taelgen, ochte cormeesters, verboerd iij lib.

142. Item, so wie dat in de Sceld vaert ane ghene zide Outserweele, omme yet te copene daer inne, verboerd x s.

143. Item, so wat waghenare die rijdt op paerd binnen Antwerpen, verboerd xij d.

144. Item, baerdmakere, die menschen bloed niet en grauet, verboerde v s. Ende vint men bloed ierghen op der erden, alle die baerdmakeren selent sculdech sijn, ochte den sculdeghen leueren.

145. Item, so wie bedden verhuert, ocht enegherande huys alaem, sonder bruketel[18], si seker van hem dien hijt verhuert, dat hijt niet en vercope

p54

noch te weds en sette; want wordet vercocht ochte te weds gheset van den ghenen diet heeft ghehuert, die ghene diet te weds heuet ochte ghecocht, en eist niet sculdech weder te gheuene, hi en wilt doen. *

146.[19] Item, soe wat poertere van Antwerpen scout sculdich es, ende omme dat hi niet ghelden en wille, noch en mach, ruymt vuter stat, oft op kerchene trect, ende binnen drien weken daer na den goeden lieden niet en betaelt noch en voldoet, die sal daer na vij jare lanc vuter stat gheseeght sijn ende bliven moeten, ende nemmermeer daer na poertere tAntwerpen moghen sijn noch worden; ende waer datmen ghecreghe, soe soude hi nochtan vander vors. [chreven] scout ghenouch moeten doen, ende verboren de peyne ghelijc dat de privilegien vander stat inhouden, dats te wetene: hondert royale sheeren behouf; ende nochtan voldoen, alsoe vors. es. *

146. Item, so wie dat eneghen portere van Antwerpen scoud sculdech es, ende daer omme dat hi niet ghelden wille ochte niet ghelden en mach, Andwerpen ruymt, men sal sijn wijf houden van derre scoud ghelijc hem seluen. Maer men machse niet in den Steen noch in die Vroente legghen. Ende en comt hi niet weder in binnen xl daghen, so en mach hi nemmermeer portre werden; ende men sal hem volghen als enen roeuere.

147. Item, pijnders selen hem pinen na hore macht te blesschene brand met watere te draghene; anders verliesen si hare ambacht een iaer ende enen dach.

148. Item, so wie verwonnen word van meneede, hi en mach ghene orkonde daer na op yemene doen.

149. Item, vortane, de cramen die op die marct staen, sijn si merse lieden, ocht ander lieden, die * selen si * setten ende doen staen daer hen die rechtere met den scepenen sal bewisen. Die hier ieghen dade, verborde xx s. Ende men sal niemene beuelen die coren te houdene, hi en si portere.

150 . Item, so wat manne die vremde es, ende enen portere mesdoet, en mach gheen portre werden eer hi ghenoech heeft ghedaen den portre dien hi misdede.

151. Item, so wie dat yemene daghede ocht trake te gheesteleken rechte, van stucken daer tsheren rechtere af rechtere es, ende rechten sal, ver-

p56

boerd x lib. Ende den ghenen sine scade ghelden dien hi doet daghen.

152. Item, so wie dat hem gheselt, ocht zamecoperscap met yemene nemet wetende[20], hi en si seker dat hi staen wille ter scepenen vonnesse, ende draghen der stad bordene, verboerd xij....

153. Item, wie enen portre van Antwerpen moyede ocht daghede in gheesteleken ghedinghe tonrechte, etc., dit sal staen na die priuilegien van der stad.

154. Item, so en mach niemen timmeren een nuwe huys binnen Antwer-pen ter straten waert, hine toeghet den scepenen. Die hier ieghen dade, verboerde vj oude grote. Ende datter ghemaect es, sal men breken.

155. Item, so wie die maken wille een nuwe huys binnen Antwerpen, binnen der eerster vesten, ochte eneghe nuwe ghespanne setten van nuwes, dat sal men decken met tieghelen. Die hier ieghen dade, verborde vj oude gr. Ende dat decsel soude men breken. Maecte men oec een vutlaet, ochte yet wat dat si van nuwes, dat sal men decken met tieghelen, op die vorgheseide peine. * Item, dat niement binnen der binnenster vesten van Antwerpen en mach decken, stoppen noch vorsten, vordane, met stroe noch met riede noch gheensijns anders dan met leyen, steenen oft tichelen. Wie hier jeghen dade, verboerde x s. ouder groten tornoyse; nochtan soudement afbreken weder. * * Item, soe wie, binnen tween jaren nu lest voreleden, binnen der binnenster vesten vander stat heeft doen maken niewe huyse, niewe vutlade oft buere, ende met stroe oft riede doen decken, die sal hi weder ontdecken tuss[chen] nu ende Sente-Mertens dach yerst comende; op de peyne van x s. ouder groten tsheeren behouf; nochtan saelt de heere daer toe doen ontdecken. Ende men en saelt niet weder moghen decken anders dan met leyen, steenen oft tichelen, ghelijc boven staet. Maer wie dat wille, mach sine oude huyse, die van vore twee jaer met stroe ghedect sijn, altemale met leeme over trecken, op dat hi wille. * * Dese poynte worden gheordineert int jaer lxxxix, viue daghe in oeghste.*

156. Item, so en salmen gheen huys tusschen slaen meer dan ter helft;

p58

ende wie daer min in hadde dan die helft, dat soude hi verhueren ochte vercopen, bi rade van scepenen, ochte bi ghemeenen vrienden, ende dit soude hi hebben die daer meest in heeft, wille hi.

157. Item, in wat steden eenich mensche worde ghewond, ochte ghedoodt, ochte vochte daeghs ochte nachts, die ten stride niet en waren hebben vrede toter noenen des naest daghs.

158. Item, een portre van Antwerpen en es niet sculdech te gheldene zoene penninghe den ghenen die hem ne gheene en ghelt, noch si en sijnt niet sculdech te gheldene bi gheenen core.

159. Item, so wie dat wille wordden portre in Antwerpen, dat sal sijn des vridaeghs, als men met den horne ghebiedt ghemeene ghedinghe, ochte in ghouwe ghedinghe. Ende so wie dat * binnen * portre wordt, moet wonen binnen Antwerpen. Maer te drien tiden binnen den jare mach hi buten sijn, dat es te wetene, in den lenten, in den oeghst ende in den herfst, ende telken xl daghe. In andren tiden mach hi oec sijn buten Antwerpen omme sine bederue, ende anders niet. Die dit niet en dade, men soudene hier na niet houden ouer * binnen * portre. * Ende der porteren wive moeten tAntwerpen de hertstede houden, op datsi tsamen sitten. * * Item, dat zij poerterscap betoenen selen met tween van boven ende met tween van beneden, dat zy haer poerter recht ghehouden hebben.*

160. Item, so wie dat eyghen ochte erue ghebieden wille te cope, dat moet hi doen op enen vridach, ochte in den jaerghedinghe.

161. Item, en mach nieman verboren ban noch boete, si en wordde ghewijst met scepenen vonnesse.

162.Item, so en mach nieman panden noch daghen binnen Antwerpen dan de schouthete, ochte die amman met scepenen, ochte ten minsten met enen scepene ende met enen portre.

163. Item, wolle ocht garen te coste vonden, sal men weder geuen sonder cost. Ende een ro laken onghetouwet en mach men niet hogher setten te pande dan ouer ij s.; ende vondement te pande staende, so salment ledeghen omme ij s. Noch en gheen sceppere, noch sceerre, en mach en gheen laken noch cleedere ghescepen hogher te panden noch te wets setten dan die huere ghedraeght, die si daer af hebben souden. Ende daer ouer mach men se

p60

ledeghen waer dat si stonden. Ende des ghelike van ziluere ende van allen goede dat men ambachtslieden te werkene gheeft.

164. Item, een sacdraghere, die sijn ghetal niet vol en brenght van toruen ende van andren stucken, verboerde ij oude gr.

165. Item, niemen en sal en gheen scip dat wijn brenght, ochte hout, datter in es, copen ochte dinghen, de wijn die daer in es en si eer vercocht ende op gheslaghen. Die hier ieghen dade, verboerde xij oude gr. Vute ghenomen scafteriemen ende bome, die moghen si copen.

166. Item, dat niement die cuypers ambacht hantieren wille, ocht die met aysine omme gaen wille, en sal moghen vercopen enegherande wine, noch oec gheselle daer ane sijn; op den core van enen voeder wijns; vut-ghenomen zacwijn, dat hi dien vercopen moghe.

167. Item, so wat menschen, eist man, wijf oft kint, die binnen der vriheit van Antwerpen gheseten es, eens surgijns te doene heeft ende sijnre mees-terien behouft, in wat manieren dadt es, die mensche sal den surgijn loenen sinen arbeit bi goedunkene van scepenen. Ende worde enich meester surgijn versocht van enen sieken, oft van sinen weghe, tenen zieken te comene, ende die meester hem weygherde daer te comene, ende men dat ter waerheit betoenen conste, so soude die meester verboren x lib. swerte, half tsheren behouf ende half ter stat behouf. Oec so es gheordineirt, soe wanneer yement ghequetst oft ghewondt wordt, dat dan de scouthete oft damman, sijn si in de stat, binnen derden daghe daer na, met ij scepenen, oft met meer, gaen sullen toten ghequetsten, ende besien de wonden, ende na sine quetsure sal men den meester sinen loen sceyden.

168. Item, dat men alle messien die ter straten ligghen af rumen sal....; ende niement, vortane, messie houden dan op sijns selfs, binnen vesten; mer niement en sal, noch binnen vesten noch buten, sine messade, ocht dwater datter af comt, moghen leiden ouer eeneghe strate noch in de vesten, [noch] royen, noch in eneghe drenken, op den core van xx s. swerten. Ende men sal ghene dode perde, noch andre priden, die men vilt, dan buten staken te watre wert [legghen], ende daer grauen tusschen der Sartroyse ende den calcouene, ende daer grauen; noch oec ghene horne noch vuylnesse naerre den porten van der stat, noch oec eldere dan in de quade sclaghe van der zide Rattenborch, beziden de Elst, ten Beghinen houe wert, ende oec van

p62

der zide tcruce, te Harincrode wert, op den seluen core, het en ware datse elc leyde op sijns selfs, sonder verboren, ende oec in de steden die binnen vesten daer toe gheordineirt sijn.

169. Item, so wie dat scraghen sed vor sijn huys, omme yet te vercopene daer op, ocht die nachts scraghen op die marct liete staen, verborde ... [21].

VAN HUWELEKE ENDE VAN DEN DOODEN.

170. Item, die brudegoem es, mach nemen twee spelemanne ende nummeer, die niet en ghelden van den etene die hi wille. Die hier ieghen dade, verborde xij gr. oude. Maer die wachtere van der stat, die mach telker bruloft ene maeltijt eten, sonder wedersegghen, oft ij oude enghelsche vor sijn hantscoen, ende vor al daer hi niet en dient. Ende wat brudegome eten ghinghe des auonds met der bruyd, alse hise des naest daghs trouwen sal, verboerd ij oude gr., ende elc die met hem quame. Vortane, wie binnen dien tide dat men die bruud onder trouwe doet, tote dien dat men se trouwet, des auonds te voren als men drinckt, meer gaue dan case ende broed, verboerd vj gr. oude. Ende en mach nieman in Antwerpen zetten eneghe bruud van buten in bruudstoele, noch oec jofvrouwe die van binnen Antwerpen es, hen si in witteghen huwelek, op die peine van ij s. gr. oude.

171. Item, so wat portere eenwijf nemtvan buten, ende als hi se beslapen heeft, so es si portersse, ende si mach sitten omme haer gheld, wille si, binnen der stat, sonder verboerte : vutghesteken weduwen.

172. Item, vortane, gheene wedewe, noch beghine, noch die ghene die in ordenen gheet, en sal niet sitten omme gheld, op die peine van xij gr. oude.

173. Item, so en sal nieman panden ne gheenen brudeghome des auonds als hi eerst warf med zijnre bruud gaet slapen; op die peine van xij oude grote.

p64

174. Item, vortane, wat portere ocht portersse, die enen kinde dat men kersten dade, vore ocht naer, meer gaue dat xij oude gr., oft de werde, oft die werde van iij ouden gr., verboerd ij s. ouder groten[22].

175. Item, so wie dat teneghen like meer kerssen makede dan iiij, ende meer was tote elker kersse dade dan xij pond was, verboerd ij ouder gr. Maer elc die wille mach daer toe tortysen maken, sonder verboren.

176. Item, als een lijc gheerdt es, en sal nieman ten lijchuyse gaen eten, en waren die erfghenamen, die tgoed deelen zelen; op die peine van ij ouden groten.

177. Item, negheen jaerghetide en sal men na den doden doen, na den eersten jaerghetide. Maer die daer [daer na] eenich jaerghetide doen woude, die maght doen bidden sinen bode van den huys, ende nieman el. Ende wat bidstre diet bade, die te liken ende te bruden pleght te biddene, verboerde xij grote oude, ochte die stad iaer ende dach; ende diet hare bidden dade, verboerde xij oude grote.

178. Item, al onrecht dat man.ende wijf houdende sijn, welc hore dat ghemaect heeft, waest vore dat huwelec ghemaect ocht na, dat selen si te zamen verstoren. Ende aldus salmen doen van dien dat qualeke es ghe-wonnen.

179. Item, so wie dat sone ochte dochter te huweleke brenghet, ende goed daer mede gheeft, eist dat vader ocht moeder steerft, ende dat kind deelinghe wille hebben, binnen den iare saelt deelinghe heyschen; ende elc erfghe-name, waer hi binnen lands es, ende anders niet; het en waren die kindere, die met vader oft moeder bleuen wonende, oft die onueriaert waren.

180. Item, alrehande goet dat ghegheuen es sone oft dochter te huweleke van vadre ochte van moedre, eist dat si steruen sonder recht oyr, dat van haren propren liue comen es, dat goed datter ghegeuen es, ocht also vele, sal weder comen op vader ende op moeder, op dat daer es. Sterft die een van vader ende van moeder, die ene helft van den goede sal bliuen op den ghenen diere leuet, ende die andre helft daerse sculdech es te gane.

181. Item, wie dat sijn wijf verbalemond, ocht ander amie openbaerleke

p66

helde, so dat hi met hare huysraed houdt, ende des ghelike van den vrouwen, selen haer goed half ende half deelen; ende als sijt ghedeelt hebben met dusghedanen zaken, so en mach deen tote des anders goede nemmer meer spreken noch heyschende zijn, en ware dat zijs beide namaels ouer een droeghen.

182. Item, so wie dat eens anders mans wijf met hem openbaerleke houdt, ocht ghehuwet man die openbaerleke amie houd bouen sinen wiue, men sal hem beiden de port verbieden.

183. Item, so wat vronwen die meer vrouwen dade bidden met haren kinde te gane daer ment kersten sal doen, dan xv, met haren familien, oft in haer huys dade sitten, verboerd iij oude gr. van elker vrouwen diere meer es; ende also sal doen elke vrouwe die vute gaet van kinde. * Item, dat niemant die binnen der stat van Antwerpen woenachtich es, es hi poertere oft gheen poortere, buyten der vriheyt van der stat, dats te wetene : ouer Scelde, te Hoboken, te Doerne, te Potvliete, oft nerghens el, versch gheslaghen vleesch met penneweerden, noch bier, noch broot halen en sal of doen halen, bringhen oft doen bringhen binnen der stat van Antwerpen. Wie hierjeghen dade, verboerde drie guldene peters, alsoe dicwille alse hijt dade. Eenen daer af den heere, den anderen der stat, ende den derden den ghenen dijt beuonde ende voert brochte; ende daer toe tvleesch, dbier ende dbroet verboert. *

184. Item, so wie ouer jaer aelmoesene neemt van den heyleghen Gheest, eist dat si sterven, half tgoed datter blijft dat sal hebben de heyleghe Gheest. * Item, dat nyement openbare tauerne houden en mach binnen der vriheit van der stat, buyten de vuterste poerten, op de peyne van x royalen. *

185. Item, dat niemen die binnen der stat wonachtich es, * es hi portere oft vremde *, gheenrehande dranc halen en sal moghen noch doen halen, noch buten noch binnen, te gheenre steden, daer de stat gheene assise af en heeft; oft so wie dat dade, dat si verboren soude, telken alst ghesciede, x s.

p68

ouder groten. Een derdendeel den here, dandere der stat, ende tderde tes gheens behouf diet beuonde. Ende dit sal de heere ende de stat moghen doen besouken op de ghene daer mens op bevaent[23] dat sijt doen, ende horen eed doen nemen also dicke alsij willen; oft en willen sijs dan niet hem ontscul-deghen met horen eede, dat sij dan tvorseide ghelt selen moeten gheuen. * Item, soe selen viere vleeschouwers te gadere een runt moghen slaen ende daer ane deelen, mer harer niet meer. Vutghenomen tusschen Chinxen dach ende den lesten dach van oeghst maende. Dat, dien termijn doere ende niet langhere, achte vleeschouwers te samen, ende niet meer, ane eenen osse selen moghen deelen, die cost viere ponde vlaemschen grote, oft daer bouen, mer anders niet, op de boete van iij peters, alsoe dicke alser yement vanden vleeschouwers jeghen dade. Een derden deel den heere, een der stat, ende tderde den ghenen dijt voertbrinct. *

TVORDEEL TUSSCHEN MAN ENDE WIJF.

186. Een tafle gherecht met den besten ammelakene dat men pleght te beseghene. Ende met den besten potte, tennen oft houten, die men pleght te beseghene. Ende met den besten zilueren nappe tote ere marc; es hi beter, dat salmen deelen. Die beste scotele die men plegt te beseghene. Ende den besten lepel, tote v s. toe, die men pleght te beseghene. Ende die beste scrine ochte kiste. Item, enen stoel ende een cussen daer op, van den besten dat men pleght te beseghene. Een handvat ende een becken, met eenre handwale, van den besten dat men pleght te beseghene. Item, een bedde gherecht met alle dien datter toe behoert, dat men gheorbord heeft. Den besten metalinen pot. Den besten ketel, zonder bruketel ende badeketel[24]. Die beste panne, roester, treeft, crauwel, brandyser, hanghele, ende * elcs * alaems een, dat men pleght te beseghene, al en eys maer een. Item, die vrouwe sal hebben hare beste cleeder, ende haer gordel * tot eenre marc toe, op dadt daer es; eist beter, dat salmen deilen, * also als [alsi] Paesch

p70

daghs, Sinxen daghs ende Kerstdaghs ter kerken mede gheet. Item, die man sal hebben sine cleedere die hi teenen male andraght, sinen riem oft gordel. * tot eenre merc toe, alsoe vors. es, * ende sine wapene, daer hi hem teenen male mede wapent, ende sijn beste perd dat hi pleght te ridene. * Ende soe wat manne die sterft, so sal siin oudste sone behouden sijn ridepert, op dadt daer es, ende wapene tenen man, op datser es, vore vut, vutghenomen labore perde ende huere perde. *

187. Item, so wie onueriaerde kindere vermontboren wille, die sal vore de stat seker setten van dier kinder goede. Ende ten ende van den iare altoes vore de stat daer af rekeninghe doen.

188[25]. Item, van eyghene ocht[26] erue dat verandert wordt, daer af sal men gheuen, van voerlieue ocht verdierne, een iaer rente.

189[27]. * Item, waert dat sake dat man ende wijf wouden maken manlec anderen hoer huys daer sij in woenden, met dien dat daer toe behoorde, tot elcs liue, dat moghen sij doen, op dat sij willen, alse zij gaen ende staen, ende ter kerken moghen gaen. Ende dat en moghen hare erfghenamen niet wedersegghen en soude ghestade bliuen. Ende wien dat huys blijft, die en saelt niet moghen vercoepen noch onderslaen. Ende waert dat zake dat hijt dade, soe souden de erfghenamen haer ghedeel anevaen ende haren wille mede doen. *

190. * Item, dat een yeghelije ghebuer den anderen moet helpen beureden met enen tuyne binnen den vtersten vesten, daermens beghert. Ende waert dadt deen ghebuer, op tsine, huyse, ghetoenten ofte muere maecte, vordere ende langhere dan sijn ghebuer die neffens hem laghe, dat hem dat altoes stade doen soude ende af corten van sier helft van den tuyne te houdene. *

191. * Item, dat men alle ghenachten die ter vierscharen ingheset worden ende ghenomen, ter vierscaren bedinghen ende einden sal. Ende alle ghe-

p72

nachten die ter straten oft ter scepenhuis ingheset oft ghenomen worden, bedinghen ende einden sal ter scepenhuis oft ter straten; wtghenomen erue ende eyghen, ende dat naerscap heeft, dat sal ter vierscare comen. *

192. * Item, dat gheen portere, of die binnen Antwerpen buycuast sitten, rocke, wimbeyse, scoupen, hoyken noch caproene gheuen en mach noch nemen, dan den ghenen die in sinen ate oft dranke sijn, of die hem soe nae sijn van maegscepen, dat hise beureden mach; vutghenomen alle ambachts liede met horen ambachte. Wie hier ieghen dade, soude verboren xx lib. swerte sheeren behouf, ende ij roeden muers der stat te makene; altoes vutghenomen goede, eersame porteren ende wel gheloefde, ten verclaerne ende goetdunckene van scouthet ende van scepenen. *

193. * Item, soe wanneer twist gheualt, in waerden of in werken, ende dat soe verre comt dadt in vreden gheset wordt, dies en sal hem niemen onderwinden alse partie te wesene aen dene side oft aen dander side, hi en ware soe na maegh, dat hi den baersculdeghen beureden mochte. Wie hier ieghen dade, waer hi groet oft cleene, soude verboren, alsoe menichwerf alst ghesciede, xx lib. swerte toet ons heeren behouf, ende ij roeden muers der stat te makene, daerse de rentmeesteren bewisen souden. Ende wie hier af ghecalangiert wordt, sal sine maeghscap betoenen moeten vore den scoutet ende voer scepenen; altoes vutghenomen die met yemen in sinen huyse buycuast wonen, ende in sinen ate ende dranke sijn, ende dadinghe oft parlement omme hoers meesters wille hebben. *

194. * Item, so wie binnen Antwerpen gheseten es ende van yemene ghe-quetst wordt, die sal selue sine ersaterie af doen, ende sinen meester selue loenen van dies hi aen hem verdient heeft. Ende waert dat de misdadeghe, die de quetsuere den anderen ghedaen hadde, den meester loende of dade loenen, die soude verboren sheeren behouf x pont swerte. *

195. * Item, waer eenich vermet oft twist gheuiele, buten der stat, ende yement vuter stat daeromme trocke, dat hi dat doen soude op sijns selfs auontuere; ende wes hem daer af gheuiele, dat en soude de stat ane haer niet trecken. Ende waert dat de ghene die alsoe vut trocken, in dien vermete ofte twiste yet te handen trocken daer der stat mide oft scade af comen mochte, dat men dat houden soude ane haer lijf ende ane haer goed.

p74

Ende dat ghene dekene van ambachten omme gheens vermeets ofte gade-ringhen wille, die buten valt, met gheselscape van haren ambachten vuter stat trecken en selen, oft hem dies onderwinden. Wiet dade, dat die daer af staen souden ter correctien vanden heere ende vander stat. *

DIT ES DAT RECHT VANDEN STEENE.

196. Item, soe wie tAntwerpen in den Steen wordt gheleidt, ende binnen der poerten coemt ende vloeghs weder vuyt gheleidt wordt, die sal gheuen van Steenghelde derdaluen penninc. Wordt hi voert gheleydt toten huyse daer de Steenwachtere woent, soe sal hi gheuen vijftaluen penninc. Coemt hi dan voert in den ghemeenen Steen, soe sal hi gheuen neghen penninghe. Ende hoe langhe hi in den Steen blijft, alse hi daer inne vernacht es, soe sal hi gheuen achtien penninghe; ende alle de gheuanghene te samene, esser luttel oft vele, die in den Steen siin, die sijn sculdich sdaeghs een maeltijt van viiftaluen penninghen. Ende dit sijn alle louensche.

DESE ORDINANCHIE WAS GHEMAECT INT JAER M.CCC.LXXXIII, X DAGHE IN APRILLE, BI DEN SCOUTETE ENDE SCEPENEN.

Dat soe wanneer eenighen coeplieden eenich goed comt ane den werf ofte eldere te watere, dat sij op ghedaen willen hebben, dat sij dat selen moghen doen werken wien dat sij willen. Ende dat niemene in hare scepe gaen en sal, omme dat goed op te slane, ofte sijn hant ane tgoet doen omme dat te werkene, sonder oorlof ende beheet van den coeplieden, oft van haren weerden (ende hieromme en sal niemant dobbelen oft loten). Wie hier ieghen dade, ende ment beuonde metter waerheyt, dat de ghene diet dade verboren soude twintich scellinghe grote vlems, deene helft sheeren behouf ende dander helft ter stat behouf, alsoe menich werf alst gesciede.

DIT WAS GHEORDENEERT BI DEN SCOUTETE HER JANNE VAN YMMERZELE ENDE BIDE SCEPENEN GHEMEENLEC, OMME TE VERHUEDENE DE SCADE VANDEN BRANDE, INT JAER M.CCC.XCI. IIII DAGHE IN OEGHSTE.

197. Item, alle de ghene die huyse staende hebben binnen den binnensten

p76

vesten van Antwerpen, die met stroe ghedect sijn, dat die binnen drien jaeren nu yerst comende, sonder langer vertrec, tstroe daer af altemale af selen moeten doen. Ende die huyse weder moeten doen decken met tichelen oft met leyen, oft soe langhe laten staen onghedect, tot dat zy met tichelen oft met leyen ghedect sijn. Dies niet en daden, soe soude de heere ende de stat dat huys selue doen decken met tichelen oft met leyen. Ende de ghene dies thuys ware soude den cost daer af dubbel moeten betalen, half den heere ende half der stat. Item, dat niement die stroen huyse heeft binnen den binnensten vesten van Antwerpen, hier en binnen niet en selen moghen die huyse doen stoppen, het en ware half thuys te male[28], oft ten minsten een vierendeel met tichelen oft met leyen; die de contrarie dade, soude verboren x royale, half tsheeren behouf, ende dandere helft ter stat behouf. Item, dat elc sijn huys binnen desen termine sal moghen doen decken met tichelen teenen male, of half te male, oft een vierendeel te male, ende niet min, sonder begrijp, in manieren dadt emmer voldect moet sijn binnen desen drien jaeren, met tichelen oft met leyen. Item, waert dat eenich brant quame binnen den binnensten vesten, dat God verhueden moete! binnen desen termine, dat dan een yeghelyc diere stroenen huyse binnen hadde, eenen weerachtighen man op sijn huys soude moeten hebben met eenen slaeplakene, ende een leedere ane thuys, vij voete lanc oft meer, ten minsten, bouen tnederste dac. Dies niet en dade, soude verboren x royale, ghelijc oft den brant vut sinen huyse comen ware, half sheeren behouf ende half ter stat behoef.

198. Item, dat gheen backere, die binnen den binnensten vesten woent, gheenen mutsaert hebben en sal moghen binnen den binnensten vesten ligghende teenegher stede, meer dan een vijftich mutsaerds te male. Daermen de contrarie vonde, die backere soude verboren twee royale, half sheeren behouf ende half ter stat behouf, alsoe dicke alst ghesciede. Item, debackers die binnen den butensten vestenwoonen, dat die gheenen mutsaerdt naerdere haren ouene en selen moghen legghen, dan hondert voete verre vanden ouene; opten vors. coere.

p78

Item, dat de backers ende bruwers alle gadere sullen moeten houden ende doen de coren die haren ambachte anerueren, die tcoerboec begrepen heeft, alse van tinen van watere ende van haren esten, opten coere diere op staet. Item, soe selen all dese backers, die mutsaert meer, oft naerdere haren huyse hebben dan voerscreuen es, dat die haren mutsaert selen moeten doen ruymen ende verlegghen also bouen bescreuen staet, tusschen nu ende datmen yerst marct vrede blasen sal; opten vors. coere. Item, viele eenich brant binnen den butensten vesten, dat dan een yeghelic die stroen huyse hadde, eenen man op dat huys hebben soude, met eenen naten slaeplakene ende met eenre leederen. Ende dat sal de ghene verwaren dies thuys es; ende ele sal hem pinen sijn huys nernstelec te bescuddene vanden vlieghenden viere. Ofte waert datter eenighe scade af quame, dat soudemen soe corrigeren biden heere ende bider stad, ane den ghenen dies niet verwaert en hadde, dats andere exempel nemen souden hem te houdene, ende des en soude men niemene verdraghen. Item, gheuiele eenich brant, dat dan elc backere sijn vier vuten ouene blusschen ende vut doen sal; ende elc bruwere sijn vier vuter esten; opten coere diere op staet, oft op de correxie die de heere ende de stat hem daer af setten selen.

199. Item, want int jaer voerleden gheordeneert es biden heere ende bider stat, dat men alle de huyse binnen den binnensten vesten staende, die met stroe ghedect sijn, binnen tween jaeren naest comende met tichelen moet doen verdecken, of met leyen, daer men noch sonder eenich verdrach bi meynt te bliuene, ghelijc dat dordenanche doen ghemaect begrepen heeft; ende want de goede liede die stroene huyse hebben binnen den binnensten vesten, alle qualic ghereedscap hier en binnen daer toe ghecrighen mochten van werclieden, het en soude hem ter groter cost meer moeten comen: soe es, omme ghemeen profijt vanden goeden lieden, ghemeenlec vander stat gheordeneert int jaer xcij, viij daghe in julio, dat alle goede cnapen, timmerliede, metsers, ticheldeckers ende leemplackers van buten, binnen desen ij jaeren naest comende binnen Antwerpen sullen moghen werken, op haer kersghelt, sonder verboren; ende zij en doruen gheene poerters worden, zij en willent doen.

p80

DIT WAS GHEORDENEERT BI HER JANNE VAN YMMERSELE, RIDDERE, SCHOUTETE, BIDE SCEPENEN GHEMEYNLEC VANDER STAT VAN ANTWERPEN. INT JAER ONS HEEREN M.CCC.XCIIII, XIIII DAGHE IN MEYE, ENDE OPENBAERLEC VUT GHELESEN.

Dat alle de ghene die stroen huyse staende hebben binnen der stat, binnen den binnensten vesten, tstroe van haren huysen af doen selen ende ontdec-ken, tusschen dit ende den vierden dach van oeghste yerst toe comende, ghelijc alse tghebot, dat in tiden vorleden, van sheeren ende vander stat weghen, daer op ghedaen es, in houdt, ende op de peyne die daer op staet; soe dat een yeghelijc sine scade daer af verhoede; want mens niemende verdraghen en sal. Item, dat alle metsers, tymmerliede ende alle warcliede die ane huyse warken willen binnen Antwerpen, warken selen moghen huyswarc, een jaer lanc na den vierden dach van oeghste vors., op hare kersghelt, ende ghelijc alse zij dese drie jare vorleden ghedaen hebben onghecalengiert. Item, dat men gheene smoutmolene oft slachmoelne, daermen smout in slaet, setten en sal moghen noch maken, noch smout slaen binnen den binnensten vesten van Antwerpen, op de peyne van hondert royalen, sheeren behouf, ende thuys oft moelne af breken moeten. Item, waert dat yement enighe brieve oft lettren ghecreghe ane enighen heere, van enighen ghiften, die vormaels niet ghecostumeert en hebben gheweest, ende die onse heeren van Antwerpen vormaels niet ghegheven en hebben, ende die ieghen sheeren heerlicheyt ende ieghen ghemeyne profijt vander stat ende vanden goeden lieden ghemeynlec vander poerten gaen mochten, dat die verboren soude twee hondert royale sheeren behouf, ende tiene roeden gariten ter stat behouf van Antwerpen, die te makene daermense hem vander stat weghen van Antwerpen bewisen soude. Item, dat gheene voorcoepers svridaeghs noch tzaterdaeghs gheenrehande plancken coepen en selen noch doen coepen, die van buyten tAntwerpen comen omme voert te vercoepene, het en zij te haers selfs bezeghene; op de pene van tiene royalen sheeren behouf. Ende daer af sal de heere eed hebben moghen alsoe dicke alse hi wille, beide vanden coepere ende vanden vercoepere.

p82

DIT SIJN DE OUDE RECHTEN, COSTUMEN ENDE HERBRINGENE VANDER STAD.

1. In den eersten, soe heeft de stad van Antwerpen vuter keyserliker macht, daer in dat zij gefundeert staet, altyt herbracht, gheuseert ende ghepossesseert: Soe wanneer de selue stad in heeruaerden wt trac, dat haer dan altoes volgheden ende sculdich waren te volghene alle de steden, vryheyden ende dorpe binnen den chinghel van den marcgraefscape ghelegen.

2. Item, voort, dat de poerteren van Antwerpen vry sijn van tolle ende van onghelde, al Brabant dore, te watere ende te lande.

3. Item, soe wie tAntwerpen ghecorrigeert wart biden scoutete ende bider wet, dat hi die correxie doen sal moeten ende volcomen, op die peyne ghelijc dat de correxie daer af in heeft, * alsoe verre alse die persoen of persone binnen den marcgraefscape geseten sijn of verkeeren. *

4. Item, dat alle die ghene die binnen Antwerpen gheloften of voerwaerden doen vore scepenen of vore poerteren van Antwerpen, sculdich sijn van rechtswegen tAntwerpen in te comene tharer gheloften, also verre alse die gheloveren of haer goede binnen den marcgraefscape gheseten of gheleghen sijn. In deser manieren: soe welken tijt dat yement ghebrec heeft van den vors. gheloften, dat hi comen sal vore den amman ende vore scepenen, ende bethoenen sijn vorwairde, ende begheren recht; ende dan sal damman manen ende de scepenen selen wisen alsoe trecht in heeft. Ende dan sal damman scriven ane den rechtere, daer die gheloueren gheseten sijn, datmen die persone tharer gheloften tAntwerpen insendde; ende en quamen si niet ten scriuen vanden amman, ende de partien weder uolghen of claghen, soe sal des ammans clerc opsitten ende riden daer die ghelouere geseten sijn, ende zekerense ende bringhense tAntwerpen in, ende beslaen haer goede, toter tijt toe dat vanden vors. gheloften voldaen es.

5. Item, waert dat eenich poertere broken dade, of schatscult sculdigh ware, dat hi daer af te vonnis ende te rechte staen sal vore tgherechte van Antwerpen, ende nergerinx el binnen den mercgraefscape.

6. Item, waert datmen eenigen portere of portersse binnen den merc-graefscape rasteerde of lette van broken of van scatsculde, ende men die niet

p84

en teliuereerde alsoe schiere alst [alse] de stad daer ouer gescreuen hadde, dat soudemen richten ende corrigeeren alsoet behoerde, na ons genedichs heeren heerlicheit, ende na der stad recht van Antwerpen, gelijc dadt behoerde, ane deghene die gewout doen ende die ouerhorich sijn haren ouersten.

7. Item, dat men biden seyntscepenen jaerlix ouer pleeght te geuen, ende sculdich is ouer te geuen den landeken, xxvij paer uolx, of daer onder, ende niet daer boven. Ende hier mede soe en mach de bisschop noch de landeken ne gheenen portere of portersse meer belasten noch voertroepen van den zeynte, na doude recht ende hercomen van der stad.

8. Item, so wie cracht, fortse of gewout doet, daer scepenen van Antwerpen dunct, bi haren eede, dat cracht, fortse of ghewout ane gesciet es, dat men de ghene die dat doen of ghedaen selen hebben, voert heysschen sal te rechte, ende hen dach doen maken ter vierscaren tAntwerpen te comene, om hem te verantworden; ende men sal hen geleyde gheuen te rechte te comen; ende waer si te rechte comen ende hen verantworden connen, doe hen stade; ende en connen si niet, soe salmen op hen voertvaeren metter vierscaren rechte ende die ueroordeelen ende wetteloes legghen, alsoe der hogher vierscaren recht van Antwerpen inheeft.

9. Item, soe welken tijt datmen den mercturede gheblasen heeft tAntwerpen, dat dan alle goede coeplude ende haer goet ter vorscr. Jaermarct comende, daer bliuende ende wederkeerende, geueylicht ende gheurijd sijn, ende schuldich sijn te wesen alle de palen van Brabant dore, te watere ende te lande, den termijn van der jaermerct gedurende, van allen saken, het en ware van saken daer openbaerlic den heere sijn broken ane ligghen. Ende waert dat eenigen coepman binnen den palen van Brabant tsinen [tsine] genomen worde, of dat si in horen persoen gevangen worden, soe is de stad van Antwerpen sculdich dat te ueruolgen ane onsen heere den hertoge van Brabant, ende dan is mijn heere de hertoge van rechts wegen gehouden ende verbonden dat te doen verrichten, of die scade selue te betalen, ende voert ane de mesdadege dat te verhalen. Waert oec datmen eenighe ude of

p86

goet bevonde binnen Antwerpen, die ondersaten waren des heeren, daer die misdadige onder geseten waren, dat men die lude ende goede wederhouden ende rasteren soude toter tijt toe dat dat ontdaen ware.

10. Item, dat gheen man van leene, die portere tAntwerpen es ende leen houdt oft draeght van eenighen heere, sculdich sal sijn te dienen, oft daertoe bedwongen sal sijn van sinen heere, daer hi dleen af houdt, dienst te doene; het en ware dat de stad van Antwerpen vut trocke in gemeynen orloge; dat hi dan mede trocke als een portere. Oft hi en woude dienen van beden van sinen heere ende van gratien, alsoe die porteren dicwile gedaen hebben.

11. Item, waert dat sake, dat eenige partien, buyten, quamen in gedinge in eenige bancken, die haer hoot sculdich sijn te hebbene voer de scepenen van Antwerpen, ende deen partye de banck beriepe, dat die scepenen vander banc, daer dat ghedinge in geset ende gehandelt ware, souden moeten comen, binnen den genechte, tot haren beroepe voer de scepenen van Antwerpen, als voer haer hootbancke, ende daer nemen ende ontfaen alsulke vonnissen als men den scepenen daer leeren soude, die daer geroepen waren, ende die vonnissen weder vten, ongewisselt ende ongekeert, binnen den genechte daer na. Op dats partyen daer en binnen niet eens en worden sonder arger.

12. Item, dat de drossete van Brabant, noch mercgreue, noch roeke, noch sheeren dieneren, noch yement van ons genedichs heere shertogen wegen, nyemende en es sculdich te voerne geuangen noch gesekert vutten marcgraefscape in anderen steden oft slote buyten den marcgraefscape gestaen oft gelegen, maer dat men elker malc recht doen sal ter banc daer hi behoert, alsoe den lantchartere ende doude rechten van Antwerpen in hebben.

13. Item, dat de drossate van Brabant, noch nyemen anders van tshertoghen wegen van Brabant, vander hogher heerlicheden wegen, ne gheent bewint hebben en selen binnen den marcgraefscape, anders dan de scouthete van Antwerpen ende sijn dieneren.

14. Item, dat ne gheen vanden sesse scouteten die onder Antwerpen sijn, te weten is, Herenthals, Liere, Santhouen, Tuernhout, Conteke ende dWaterland, dienst voeren en mogen dan bi commissien des scouteten van Antwerpen, met sinen openen briuen.

15. Item, dat de scepenen brieue van Antwerpen ende [de] vorwaerden

p88

die in der stad van Antwerpen vore portere geschien, van machte ende van crachte sijn alle dmercgraefscap dore, gelijc dat si binnen der stad van Antwerpen sijn.

16. Item, dat de porteren van Antwerpen, van haren goeden die si buyten der stad in Brabant liggende hebben, ne gheene bedesettinge noch scattinge sculdich en sijn, anders dan metter stad van Antwerpen. Oec mede, soe sijn der porteren late geurydt, ghelijc porteren, van haren hauen die si op der porteren goede hebben, ende niet vordere; * vutgenomen buyten porteren, dat die in tshertogen bede niet gevrijt en sijn. (1) *

17. * Item, wie contrarie doet oft pijnt te doene den privilegien, usagen, costumen ende statuten van der stad, dat salmen richten ende verhalen ane dien persoen oft persoene, ende aen haer goet, na ordinantie des scoutheten ende der scepenen van Antwerpen, ende metten meesten gevolge. *

* GHEORDINEERT BI DEN SCOUTHETE HER WOUTERE VAN DER LIST, BIDEN BURGHMEESTEREN, SCEPENEN ENDE RADE VANDER STAD ANDWERPEN, INT IAER ONS HEEREN M.CCCC. ENDE XIX, DRIE DAGHEN IN NOVEMBER.*

18. * Dat, van nu vordane, niement tAntwerpen in de gulde sijn noch sitten en sal, hi en si gheboren poertere tAntwerpen; vutghenomen deghene die voer desen tijt in de gulde gheseten hebben ende nu tertijt daer in sitten. Ende dat de oudermans vordane ghene vonnessen van sculde geuen noch wisen en sullen by hen selven daer de somme af gedraghen sal boven hondert nobele, het en si dat zy ten minsten twee scepenen van Antwerpen daer by hebben. *

p90

COERBOECK DE LA VILLE D'ANVERS.

Coutumes de Brabant. Marquisat d'Anvers. - TOME 1.

---

[1] D'après un manuscrit en grands caractères gothiques, du commencement du quatorzième siècle, sur parchemin, reposant aux Archives de la ville d'Anvers et connu sous la dénomination de Coerboeck metten doppen. Le Coerboeck d'Anvers a aussi été publié par MM. Mertens et Torfs, Geschiedenis van Antwerpen,t. II, p. 447, d'après ce même manuscrit, et dans les publications des Bibliophiles flamands, 2e série, n° 2.

[2] Tout ce qui est placé entre crochets a été ajouté par le traducteur pour rectification ou explication.

[3] Tout ce qui est placé entre astérisques a été ajouté, en cursive, à la première rédaction, vers la fin du quatorzième siècle.

[4] Apparemment une ancienne disposition retirée. Dans l'édition des Bibliophiles flamands, on a donné le n° 32 à l'article suivant; il en résulte une différence d'un numéro jusqu'à l'art. 54 inclus, qui ne porte pas de numéro dans notre manuscrit, tandis qu'il lui en est donné un dans l'édition mentionnée.

[5] On a biffé les trois derniers mots, et écrit à la suite ij lib. ouder groite, deux livres de vieux gros.

[6] L'art. 48 a été barré et on a écrit à la suite: Renovatum et approbatum est per burgimagistros et scabinos predictum edictum, et volunt quod de cetero observetur. Anno lvij [1457], xvij februarii. Signé: P. De VOIRDA.

[7] On a barré soe sal.

[8] Dans un manuscrit plus ancien, sur papier, il y avait primitivement houten; on a écrit au-dessus, au seizième siècle : hulteren (sic).

[9] Les articles qui suivent, et qui ont été ajoutés postérieurement, portent tous le n° 53.

[10] Il y avait d'abord v s., dont on a fait plus tard xv s.

[11] Le manuscrit porte bien distinctement voerveynstre et non voerbeynstre. De plus, le manuscrit sur papier mentionné, p. 18, porte: kaberet ofte voerveister, et au-dessus de ce dernier mot, d'une écriture du seizième siècle: veynsteren.

[12] Lisez bevonde, comme dans l'ancien manuscrit sur papier.

[13] Apparemment une erreur du copiste; il faudra lire : erfgherechte.

[14] V. la note de l'art. 85.

[15] MM. Mertens et Torfs ont lu weren.

[16] Il y a ici une erreur manifeste de la part du copiste. Au lieu de wijf, il faudra lire vrih. (vrihede), c'est-à-dire franchise, privilége de clergie ou cléricature. Cf., entre autres, les documents XVII à XXI parmi les Origines de la coutume de la ville de Gand, p. 415 à 423 des Coutumes des pays et comté de Flandre, t. I, par A. E. Gheldolf. Bruxelles, Gobbaerts, 1868.

[17] MM. Mertens et Torfs ont lu besespt: il y a berespt, dialecte de la Flandre, pour berispt.

[18] MM. Mertens et Torfs ont lu braketel, dont ils ont fait braedketel (chaudron à frire) ; cf. avec les art. 186,braketel, et 198, bruwers, brasseurs, et bruwere, brasseur, comme ces auteurs ont aussi écrit en ces endroits.

[19] Cet article, inséré postérieurement à la rédaction primitive, porte le no 146 comme celui qui suit.

[20] Apparemment encore une erreur du copiste. Au lieu de wetende, il faudra lire vremders, d'étranger. Cet article prévoit pour les étrangers ce qui est prévu à l'art. 140 pour les clercs.

[21] Il est écrit en marge: vacat.

[22] Lisez: .... meer gave dan xij oude gr., oft die werde van xij ouden gr.

[23] L'édition des Bibliophiles flamands porte bewaent, qui est le vrai terme.

[24] La coutume imprimée dit, au titre XLI, art. 100 : sonder brouketel oft backetele, excepté le chaudron à brasser et le chaudron à cuire.

[25] En marge de cet article se trouve : vacat, et il est remplacé par le suivant: item, wat goede dat verandert ofte vercocht wordt, dat chijs geeft die ter stat rechte staet, daer af salmen gheuen, van voerlieue, alsoe vele alst op enen dach te chise gheeft.

[26] Les Bibliophiles flamands n'ont pas le mot ocht, ou.

[27] Ces articles et les suivants, jusqu'à la fin de cette subdivision, ont été ajoutés vers la fin du quatorzième siècle, d'une écriture gothique plus petite.

[28] L'édition des Bibliophiles flamands porte te maken; nous avons lu te male, avec MM. Mertens et Torfs. Dans l'item suivant, les Bibliophiles impriment aussi te male.