Coutumes de Brabant. Marquisat d'Anvers. -Tome VI.

p 2

COUTUMES DE SANTHOVEN. TEXTE[1].

Rechten ende costuymen der hooftbancke van Santhoven in Sijne Majesteytssouverainen rade van Brabant gedecreteert, ende binnen de vryheyt vanSanthoven vercondight den 13sten juli 1664.PHILIPS, by der gratie Godts, coninck van Castilien, van Arragon, van Leon,van beyde Secillien, van Hierusalem, van Portugael, van Navarre, vanGrenade, van Toleden, van Valencen, van Galicien, vande Maillorcken, vanSevillien, van Sardinien, van Cordube, van Corsijcke, van Murcie, vanJaen, van Algarben, van Algesire, van Gibralter, vande eylanden vanCanarien, vande Indien, soo orientaele als occidentaele , vande eylanden endevaste landen der zee Oceane; aertshertoghe van Oostenrijck; hertoghe vanBourgoignen, van Lothrijck, van Brabant, van Limbourgh, van Luxemborgh,van Gelre ende van Milaenen; graeve van Habsborch, van Vlaenderen, vanArthois, van Bourgoignen, van Thirol, palsgraeve ende van Henegouwe, endevan Naemen; prince van Swaeve; marckgraeve des Heylicx Rijckx vanRoomen; heere van Salines ende van Mechelen, ende dominateur in Asienende Affricken. Allen die ghene die dese teghenwoordighe sullen sien, saluyt.Alsoo by den eeuwighen edicte van wijlen onsen seer lieven ende seerbeminden goeden oom, den artshertoghe Albert, wiens ziele Godt ghenae-dich zy, ende van onse seer lieve ende seer beminde goede moye, mevrouweIsabella-Clara-Eugenia, infante van Spaignien, in date vanden 12en julij desjaers 1611, aen alle officieren vande provintien, steden ende casselryen vanonse landen van herwaerts overe, t' sedert den jaere 1540 in ghebrekeghebleven zijnde van te verkrijghen decreet ende emologatie van hunnecostuymen ende usantien, hadde bevolen ende gheordonneert gheweest, datsy binnen sesse maenden naer de publicatie vanden voorschreven eeuwi-

p 4

ghen edicte souden overseynden, aen die van den raede van elcke provincie,het cohier van hunne voorschreven costuymen ende usantien, om by devoorschreven raeden respectivelijck oversien ende gheexamineert teworden naer behooren : ende hebbende inghevolghe van dijen onse lieveende beminde die schouteth ende mannen van leene van onsen hove, juris-dictie ende hooftbancke van Santhoven aen onse seer lieve ende ghetrouwedie cancellier ende luyden van onsen raede gheordonneert in Brabantoverghebrocht seker cohier vande costuymen ende usantien vanden voor-schreven hove, jurisdictie ende hooftbancke van Santhoven ende vandenressorte van dijen, hadde 't selve cohier by die van onsen voorschrevenraede wel ende in't langhe ghevisiteert gheweest, ende naer dijen eenigheswaericheden daerop gheresen door neerstich ondersoeck by commissarissenvanden selven raede dijen aengaende ghedaen, waeren beslist ende affghe-leght, zijn eyndelinghe de voorschreven costuymen ende usantien indenvoorschreven raedt goetghevonden, besloten ende ghearresteert gheweest,inder vueghen ende manieren naervolghende.

TITEL I. EERST VANDE OFFICIEREN.

1. Inden eersten soo heeft den schouteth van Antwerpen, als marckgraves'landts van Ryen, de kennisse van alle criminele saecken, als van doot-slaghen, dieften, brantschatten, schaken ende dierghelijcke criminele stuc-ken, onder de jurisdictie ons ghenadighe heeren des Coninckx, als hertoghevan Brabant, vanden hove ende hooftbancke van Santhoven. Behoudelijckaende heeren vande dorpen onder de selve bancke resorterende alsulckejurisdictie als aende selve is competerende.

2. Welcken marckgraeve uyt crachte van sijne commissie ghewoon is tesubstitueren inde voorschreven saecken den schouteth van Santhoven.

3. Den rentmeester ons ghenaedighs heeren inden quartiere van Antwerpenheeft kennisse, onder de voorschreven jurisdictie van Santhoven, van allebastaerde goeden, sonder wettighe gheboorte stervende, innecomelinghegoeden, stragierende goeden, straetschouwinghen, beleyde van straeten,beken ende waterloopen, verbrande goeden ende vonden. Behoudelijck aen

p 6

de heeren vande dorpen onder de selve hoofbancke resorterende alsulckerecht ende jurisdictie als hen is competerende[2].

4. D'welck den voorghenoempden rentmeester laet ende ghewoonelijck iste doen exploicteren (onder sijne commissie oft substitutie, oft ondervoorgaende advertentie) by den voorschreven schouteth van Santhoven.

5. De schouteth vande voorschreven jurisdictie ende hooftbancke vanSanthoven heeft de kennisse van alle civile saecken, keuren ende breucken,daeraf hy ghewoonelijck is jaerlijckx sijne rekeninghe te doene in onsenghenadichs heeren rekencamer in Brabant.

6. Den voorschreven schouteth van Santhoven wordt ghedient van eenenvorster[3], welcken vorster int aencommen van sijn officie ghehouden is denbehoorlijcken ende ghewoonelijcken eedt te doen in handen vanden voor-schreven schouteth, in presentie van leenmannen aldaer.

7. Den selven schouteth wort noch ghedient van preters, diemen noemptschutters, die by hem worden ghestelt; ende oock int aenveerden vanhunnen last in sijn handen doen den behoorlijcken eedt, ter presentie vanleenmannen.

8. Den schouteth voorschreven en vermach gheenen stadthouder te settene,dan by voorgaende authorisatie ons ghenaedichs heere, oft die van sijnenraede; welcken stadthouder alsoo ghestelt zijnde, ende anders niet, vermachin absentie oft sieckte vanden selven schouteth al doen dat totter officienvanden schouteth ampt behoort.

9. Den schouteth ende stadthouder sijn ghehouden int aenveerden vanhenne officien te sweeren dat sy de teghenwoordige costuymen, ordonnan-tien ende rechten sullen onderhouden ende doen onderhouden.

10. Alle leenmannen ons ghenaedichs heeren des Coninckx die eenich goette leene houden vanden hertoghe van Brabant, onder der vierschaeren rechtvan Santhoven gheleghen, van wat natuere t'selve oock wesen mach, endeaen Sijne Majesteyt als hertoghe van Brabant eedt van getrouwicheytghedaen hebbende, sijn ghehouden ten ghenechten ende ter vierschaerenvande hooftbancke van Santhoven te compareren, ende als rechteren aldaerte commen sitten, besundere de ghene die onder de amptmannye vanAntwerpen oft onder de jurisdictie van Santhoven gheseten oft domicilie

p 8

ofte leengoeden houdende oft besittende sijn, indien sy vanden schoutethoft sijnen stadthouder daertoe versocht, ghedaecht oft beschreven worden.

11. In sulcker vueghen, dat de selve schouteth den leenmannen onder devoorschreven amptmannye van Antwerpen gheseten, inghevalle van wey-gheringhe, oppositie oft achterblijven, daertoe op penen mach bedwinghen.

12. Inden verstaende nochtans, dat den selven schouteth daertoe voor-taen niemandt van nieuws dachvaerden oft beschrijven en sal moghen, alsde ghene, die inde bancke teghenwoordich en sijn sittende.

13. Ende by afsterven, veranderinghe van domicilie, oft anderssintst'ghetal vande dienende leenmannen vermindert sijnde, inder voeghendatter nieuwe leenmannen gheassumeert ende beschreven moeten worden,sal den voorschreven schouteth alsdan t'selve aen de resterende dienendeleenmannen moeten aendienen, die daerover by een gheroepen zijnde, hemdry bequaeme persoonen, leen van t'souverain leenhoff in Brabant houdende,sullen overgheven, daeruyt den schouteth eenen sal kiesen, die hem dennutsten ende bequaemsten sal duncken , ende den welcken sal moetenvolghen ende dienen als voorseyt is, ten waere dat anders by onsen genae-dighen heere oft sijnen raede gheordonneert werde.

14. In criminele saecken moet den schouteth de vierschare verstercken, tenminsten met seven leenmannen, ende in civile saecken, ten minsten met vijff.

15. Den ghenen die schouteth, stadthouder oft maendere is, die en machgheen leenman oft wijser zijn, noch die leenman ende wijser is, en machgheen schouteth, stadthouder oft maendere t'saemen wesen.

16. Den stadthoudere en mach gheene compositien maecken, overcommenoft transigeren met partijen van eenighe keuren, breucken oft eenigher-hande mesusen oft delicten, sonder speciael consent ende wete vandenschouteth.

17. Alle vorsters oft dienaers der voorschreven jurisdictien sijn schuldichop het spoedichste, ten lanckxsten binnen vier-en-twintich uren naer henkennis, den schouteth oft sijnen stadthoudere t'adverteren vande feyten,delicten ende mesusen by den ondersaten, oft andere onder de jurisdictieende bedwanghe vande schouteth ampt van Santhoven gheperpetreert oftgedaen, ende besonder elck vorster oft dienaer onder sijn bedrijff, sonderdie uyt faveur, gunste oft eenighe andere oorsaecke te verswijghen; totwelcken eynde, ende omme de camer vander vierscharen oft ghenechten te

p 10

bewaerene, de vorsters ghehouden zijn van veerthien daghen tot veerthienedaeghen ten ghenechte daghe te compareren.

18. De selve vorsters oft dienaers en moghen egheenderhande exploictendoen oft doen doen, sonder voorgaende belastinghe oft consent vandenschouteth oft sijnen stadthoudere; behoudelijck dat sy, ten versuecke vanpartije, wel moghen arresteren, daeghen, sommeren ende civile exploictendoen, mits hun regulerende volghende der ordonnantien ons ghenadichsheeren des Coninckx op t'stuck van justicien alhier ghemaeckt, in dateden 2 martij anno 1557, ende aldaer gepubliceert den 49sten april anno 1558 naer Paesschen[4], ende midts aen den schouteth oft zijnen stadthouderebetaelende daeraf sijnen gewoonelijcken salaris ende rechten.

19. Den voorschreven vorster is ghehouden hem te voorsien van ysereblocken, stocken ende andere dierghelijcke waepenen, boyen ende sloten,omme de vroente te houdene ende alle ghevangenen tot sijnen perijckeleende last wel te bewaeren.

20. Soo wanneer yemandt inder vroenten ten huyse vanden vorster, terinstantie van partije, ghestelt wordt, ismen den vorster van inslaeghen endeuytslaghen schuldich te betaelen t'saemen twelf stuyvers.

21. Soo wie ter vroenten oft ten huyse vanden vorster ghevanghen issittende, is den selven vorster daeraf hebbende s'daegs, voor sijn rechtende verteiren, acht stuyvers.

22. Ende die ghene die, op gheloove oft onder cautie, hem s'daeghs eensinder vroente presenteert, sonder te coste te gaene ten huyse vandenvorster, is schuldich den vorster s'daeghs twee blancken.

23. Van alle meuble goeden die ter vroenten oft in s'heeren handenghestelt worden ismen den vorster schuldich voor sijn recht, tot sesse wekentoe ende niet langher, s'daeghs twee blancken.

24. De voorschreven sesse weken overstreken sijnde, ende bederffelijckgoet wesende, ismen ghewoon t'selve te merckten, t'sy ter plaetsen vandervroenten, by voorgaende kerckgheboden, oft ter naester stadt, ende dat totbehoef vanden ghenen diemen bevint daertoe gherecht te sijn, ende blijvende penninghen daeraf ghesequestreert ende staen ter selver natuere.

25. Van alle ghevanghenen van s'heeren weghen in hachten oft ghevanck-

p 12

enissen ghestelt, daeraf gheeftmen den vorster s'daeghs dry stuyvers; desis de selve vorster maer ghehouden den ghevanghenen te leveren s'daeghseen pont broodt, ende waeter.

26. Van alle goeden die by executie oft anderssints ter naester stadtmoeten vercocht worden, daeraf ismen den vorster schuldich, voor sijntoesicht, boven andere vrachten ende oncosten, sesthien stuyvers.

27. Ende den heere vande stadt, daer die verkocht worden, sijnen wijn,ende de oudecleercoopers oft roepers aldaer oock hen ghewoonelijck recht.

28. Daer de vorster by executie in 't goet ghesonden oft gheleght wort,ismen hem s'daechs voor zijne custodie ofte bewaerenisse schuldich, inghe-valle hy den cost niet en heeft, twelf stuyvers.

29. Ende aldaer hem den cost ghegheven wort, s'daeghs ses stuyvers.

30. Des is de selve vorster ghehouden de goeden daerinne hy ghesondenwordt oft daeroppe executie versocht is, t'sijnen perijckele te bewaeren.

31. Alle verdoolde beesten, oft andere ghevonden oft verloren goederen,de welcke in s'heeren handen oft vroente ghebrocht worden, daeraf ismenghewoon publicatie ende kerckgheboden te doene, ende alsoo een ieghe-lijcken daeraf te verkondigen, dry vervolghende sondaghen, niet alleen terplaetsen daer t'selve in s'heeren handen staet, maer oock een heele mijlewijt in alle omligghende dorpen: ende de voorschreven dry sondaeghschekerckgheboden ghedaen zijnde, worden de selve verloren beesten oftgoeden verkocht tot profijt vanden heere.

32. Wel verstaende, dat soo verre yemandt compt ende de selve verlorenbeesten oft t'goet met wettighe ghetuyghenisse oft anderssints sijn maeckencan, binnen dry maenden naer de voorschreven verkoopinghe, ende andersniet, soo volghen de selve beesten oft verloren goet sulcken persoonen, endewordt 't selve hen ghelevert, midts oplegghende oft betaelende alled'oncosten, soo ter causen van justicien als andersints gheresen.

TITEL II.VAN CRIMINELE SAECKEN, KEUREN ENDE BREUCKEN.

33. De schouteth van Santhoven is gehouden alle sijne ghevanghenebinnen den derden daeghe voor recht te brenghen, ende openbaerlijck voor

p 14

leenmannen ons genaedichs heere des Coninckx ticht ende aenspraeckte doen.

34. Ten waere dat de voorschreven ghevanghene den schouteth, terpresentie van twee mannen van leene, voor de voorschreven ticht endeaenspraecke onverleth hiele, oft sulckx hem by de leenmannen wordevergunt; ende inghevalle alsulcke ghevanghene den schouteth niet en wildeonverleth houden, oft by de wethouderen hem sulckx niet en werde vergunt,ende dat den schouteth de dry daeghen naer de apprehensie liet overstrijckensonder den ghevanghenen ticht ende aenspraecke te doene, soude in dienghevalle de ghevanghene met vonnisse worden ontslaeghen van sijneghevanckenisse, indien hy dies versochte.

35. Ende de ghevanghenen aldus ontslaeghen sijnde, en vermach devoorschreven schouteth den selven van nieuwts niet aenspreken oft vanghenvoor den laps van vierentwintich volcommen uren, ten waere om anderefeyten dan daervoore de ghevanghene eerstmael waere ghevanghen endeaenghetast gheweest.

36. De procedure vande voorschreven criminele saecken moet ghecon-tinueert ende vervolcht worden van derden daeghe tot derden daeghe, tenwaere dat de selve daeghen werden verlenght, uyt merckelijcke redenen,d'welck is staende ter arbitragie vande leenmannen.

37. Ende 't ghene hierboven gheseght is vanden hooft-schouteth endeleenmannen van Santhoven, heeft oock plaetse ende moet achtervolchtworden by alle andere officieren van justicie ende reehteren onder desenresorte gheleghen, ende hebbende hooghe oft criminele jurisdictie, op depene ende maniere als voorschreven is.

38. De maniere van criminelijck te procederen hierboven verhaelt en salniet moeten ghebruyckt worden ten regarde van delicten over de welcke,naer de ghemeyne rechten oft placcaerten, cortere procedure gheordonneertoft toeghelaeten is.

39. Den schouteth oft officier is ghehouden, tot sijnen coste, den ghevan-ghenen teghens den welcken hy criminelijck ageert, te versien van eenenprocureur, indien den delinquant sulckx versueckt, oft de leenmannen t'selveordonneren.

40. De leenmannen ende alle rechteren onder desen resorte hooghejusticie hebbende, sullen in hen vonnissen moeten uytdrucken ende

p 16

verclaeren met wat doot den verwesene delinquant sal worden gheexecu-teert, 't sy metter coorde, sweerde, brandt oft anderssints.

TITEL III.VAN KEUREN ENDE BREUCKEN.

41. Alle keuren ende breucken onder de jurisdictie ende resort vanSanthoven sullen staen ten oordeele ende arbitragie vande respectiveleenmannen ende wethouderen der plaetsen daer elck judicature is hebbende,die hen des niet te min, den cas voorcommende, sullen moeten regulerenvolghens d'ordonnantien ende placcaerten ons ghenaedichs heere alreedeghemaeckt ende in toecommende te maecken.

42. Int keuren vande ghewichten ende maten, soo natte als drooghe,sullen de keurmeesters overal hen reguleren naer den keur der stadt Liere,ten waere eenighe dorpen ghewoon waeren te volghen de costuymen vanandere plaetsen oft steden.

TITEL IV.VAN JURISDICTIE, KENNISSE ENDE ADMINISTRATIEN VAN JUSTITIEN.

43. De schouteth vander hooftbancke van Santhoven ende de leenmannenons ghenaedichs heeren des Coninckx voore ghenoempt, sijn schuldich,van vijfthien daeghen tot vijfthien daeghen, alle den ondersaeten van-der vryheydt van Santhoven voor d'eerste instantie recht ende justiciete doen, in allen saecken criminele, personele, reele oft mixte t'hunderkennisse behoorende, ende dat ter maenisse des voorschreven schou-teths inder qualiteyt voorschreven, ende der voorghenoempde leenmannenwijsene.

44. De voorschreven scouteth ende leenmannen hebben noch kennisseende judicature, oock voor d'eerste instantie, vande questien endegheschillen die ghemoveert worden ter causen vande leengoederen van onsenghenaedighen heere den Coninck, als hertoghe van Brabant, te leeneruerende, niet alleene onder de voorschreven vryheyt van Santhovengheleghen, maer oock over alle de ghene die onder t'resort vander selver

p 16

hooftbancke, mitsgaeders binnen de jurisdictie, 't quartier, d'marcquisaetende ammanye der stadt Antwerpen gheleghen zijn, over dese zijde vandegroote Nethe commende van Westerloo, met seclusie van alle anderegherichten.

45. De voorschreven schouteth ende leenmannen hebben noch kennisseende judicature, in materie van appellatien ende leeringen, over diverschedorpen, leenbancken ende laetbancken, ghelijck de selve hier achteraenghenoemt ende uytghedruckt staen.

46. Ende de voorschreven schouteth ende leenmannen vermoghen oockte ordonneren ende te statueren oft maecken alle ordonnantien beruerendeder policijen der voorschreven jurisdictien ende hooftbancke, tenderende totwelvaert, rust ende vrede vande ghemeyne ondersaeten.Kantteekening :Dit artikel heeft nu alleen plaetse binnen de vryheydtvan Santhoven.

47. Niemandt vande gulden vande voorschreven dorpen onder de hooft-bancke van Santhoven voorschreven resorterende, noch oock de ghemeyneinneghesetenen aldaer, oft eenighe van hen, en vermoghen gheene ordon-nantien, statuyten oft keuren te maecken oft t'ordonneren sonder consentende approbatie van schouteth ende leenmannen voorschreven; ende diecontrarie dede, oft oorsaecke daeraf waere, raedt ende daet daertoegaven, verbeuren eenen hoochmoedighen wille, ter taxatien, moderatienende arbitrale correctie van mannen van leene voorschreven, naer ghele-ghentheydt vande saecken.Kantteekening: Dit artikel heeft nu alleen plaetse binnen de vryheydtvan Santhoven.

48. De wethouderen vande subalterne bancken ende nedergerichtenmoghen comen, besundere in saecken criminele, aen de leenmannen vanderhooftbancke van Santhoven, als aen heur hooft, om gheleert te sijn van't ghene dat sy inde saeeke te wijsen hebben; ende 't ghene de selve leen-mannen hen leeren voor een hooftvonnisse, moeten zy alsoo uytsprekenende prononcieren.

p 20

54. Ende egheen verweerdere oft ontsettere en mach in rechte ghehoortworden, hy en heeft eerst ende alvoren de besette goeden rechtelijcken doenontsetten met vonnisse, ende cautie oft borchtochte ghestelt.

55. Weeskinderen moghen,binnen t'jaers naer dat sy bejaert zijn,de evictien van goederen daertoe sy recht sijn pretenderende, onder ver-gheldinghe vande wettelijcke costen, stooren ende in henne gherechtigheytghehoort worden.

56. Van ghelijcken sullen alle uytlandighe persoonen, over zee ende santzijnde. aen de welcke men de voorschreven kennisse vande voorgheruerdeevictie niet en heeft konnen doen, oock binnen s'jaers naer hunder compstebinnen de dertich jaeren, onder vergheldinghe vande wettelijcke costen alsvoore, in henne stoornisse ende gerechticheyt ontfanghen worden, endedaernaer niet.

TITEL VI.VAN PERSONELE ACTIEN.

57. In alle personele actien ismen alhier schuldich te procederen voorschouteth ende leenmannen deser hooftbancke, soo ende ghelijck dat by deordonnantien des jaers 1557 ghestatueert is, oft soo naermaels, by veran-deringhe des tijts ende naer gheleghentheyt der saecken, ghestatueert sal worden[5].

TITEL VII.VAN PRESCRIPTIE ENDE VERLOOP VAN TIJDE.

58. Alle continuele ende vredelijcke possessien oft prescriptien vangoederen, roerende oft onroerende, oft van actien, reele, personele oftmixte, sijn binnen de jurisdictie ende resort van Santhoven ghelijckformichvan dertich jaeren, t'sy datter titel sy oft niet, alwaert oock van misreke-ninghe, behoudelijck datter altijt verheyscht wort goede trauwe.

59. Uytgenomen prescriptien die by eenighe speciale statuten andersgheordonneert sijn, als de prescriptie van twee jaren in respecte vangoederen ter slete ghelevert, aerbijts-loon ende dierghelijcke, daer gheen

p 22

obligatien af en sijn, ende van thien jaren, daer obligatien van alsulckensijn, volghens den placcaete vanden jaere 1540, ende vernieuwt indenjare 1650[6].

60. Uytgenomen insghelijckx prescriptie van actien van injurien. keurenende breucken ende dierghelijcke statutaire prescriptien.

TITEL VIII.VAN HUERINGHE.

61. De have, die eenen huerlinck op't goet brenght dat hy ghehuertheeft, is verobligeert totte betalinghe vande huere, al en waer het selve sooniet gheconditioneert.

62. Welcke have de proprietaris vermach by arrest op sijnen pant tehouden ende doen houden, totter tijt toe dat hy van sijne vervallenpachten betaelt is.

63. Ende waert saecken dat eenighe vander selver haven versteken oftuytten huyse ghehaelt oft ghedraeghen waren boven d'arrest, soo vermachde proprietaris de selve wederomme te doen innehaelen ende op den pantbrenghen, ende wort daeraen gheprefereert.

64. Eenen huerlinck vermach sijnen pacht eenen anderen over te laeten,soo verre het selve anders niet en is gheconditioneert, mits dat de tweedehuerlinck sy van sulcken macht ende qualiteyt als de eerste huerlinck, endedat de verhuerde goeden ghebruyckt worden totter selver hanteringhen.behoudelijck dat de proprietaris altijdt sijne betalinghe ende anderssins isghefondeert te verhalen op sijnen eersten huerlinck, by soo verre hybegheert.

65. Ende de proprietaris vermach de naeste te sijne van sijne goeden,indien het hem ghelieft, om die te moghen aenveerden, mits betalende soovele als de tweede huerlinck belooft hadde.

66. Al ist dat eenighe verhuerde erve oft hoeve rechtelijck gheevinceertware, soo en exspireert de huere niet, maer de uytwinder die succedeertinde plaetse vanden ghenen die tot de uytghewonnen goeden te vorent

p 24

gherecht was; ende naer de evictie in't voorjaer ghedaen, mach de ghene diede gheevinceerde goeden te vorens, in huere hadde, daerinne by de leen-mannen worden ghecontinueert, sonder de huere te derven doen open-baerlijck met uytghanghe vande brandende kersse.

TITEL IX.VAN RECHTEN GHEHOUDEN LIEDEN AENGAENDE.

67. Eenen man is momboir van sijne huysvrauwe, vermoghende over-sulckx alle heure goeden, actien ende schulden te vervolghen, heysschenende beschudden, sonder hare procuratie oft consent; maer en mach die nietvercoopen noch belasten sonder haeren consente; dan wel sijn selffs inne-ghebrochte ende aenghestorven goeden, met oock de verkreghen erffelijckegoeden daer hy alleene inne ghegoeyt is; maer t'selve en vermach hy niet,indien sijne huysvrouwe inde verkrijch-brieven mede ghenoempt staet,immers niet sonder haeren consente.

68. Eene vrauwe, ghehout wesende, en mach heure onruerende goedenoft renten niet vercoopen, belasten noch transporteren, dan ten bysijneende met consent ende authorisatie van haeren man.

69. Ende eene vrauwe en mach in prejuditie van haeren man geeneschulden maecken, ten waere van huysraede oft andere saecken die binnenden huyse ghecommen waren, ende daer den man af hadde gheprofiteert oftdie in haer beyder oorboir waeren bekeert.

70. Een man sijnder huysvrauwe ghedooghende coopmanschappe tedoen, moet alle de schulden die sy alsoo maeckt betaelen, al oft die by hemghemaeckt waren, ende mach oversulckx daervoore in rechte wordenaenghesproken.

71. Man ende wijff des eens oft des anders onruerende goeden oft ervenghelijckelijck wettelijck belast hebbende, moet de selve belastinghe commentot ghelijcken laste, sulckx dat d'erfghenaemen vanden ghenen wiens goedenbelast bevonden worden ghestaen midts betaelende de eene hellicht vandevoorschreven verkochte renten, staende de andere hellicht tot laste vandeandere partije.

72. Ende indien van des eens oft des anders inneghebrochte oft aenghe-

p 26

storvene erffelijcke goeden eenighe renten gheredimeert worden, worden deselve afghequetene renten, naer t'scheyden vanden bedde, ghehouden voorconquest,

73. Vaeder ende moeder en sijn niet ghehouden te betaelen de schuldenvan henne kinderen, oft keuren ende boeten die hare kinderen soudenmoghen verbeuren.

74. De ouders moeten henne kinderen alimenteren tot dat sy hen broodt,cost ende kleederen weten te winnen, ende soo langhe sy sterck ghenoechzijn dat te doene, maer niet langher.

75. Van ghelijcken moeten de kinderen henne ghebreckelijcke oudersalimenteren ende sustenteren, eerlijck ende tamelijck, naer henne machtende staet, ter ordonnantien van leenmannen, by soo verre de ouders t'selveversuecken.

76. Als de kinderen by legaten oft anderssints eenighe goeden vercrijghenom te leven, soo hebben de ouders de blaedinghe vande selve goeden, soolanghe sy de selve kinderen onderhouden.

77. Als persoonen de heylighe Gheest provene hebbende sterven sonderkinderen achter te laeten, dan volghen de achterghelaeten goeden dertaefelen vanden heylighen Gheest voor d'eene helft, ende de ander helft salvolghen den gherechten erffghenaemen; maer achterlaetende kinderen, sooheeft de taefel voorschreven alleene een kindts ghedeelte.

TITEL X.VAN TOCHT ENDE REPARATIEN DIE EENEN TOCHTENAER SCHULDIGH IS TE DOENE.

78. Een tochtenaer oft tochtersse affgaende van goeden, oft sijnde suspect,dat zy de goeden niet wel ende behoorlijck en souden ghebruycken,moghen by den eyghenaer met rechte ghedwonghen worden, te stellensuffisante cautie, dat zy de goeden t'eynde der tochte sullen laeten in sulc-kenen staet ende onbelast van commeren, ghelijck sy die aenveerden,emmers in gheenen argeren staet.

79. Indien eenigh betocht huys ende edifitie gheheel verbrant oft gherui-neert werde, ende een gheheele nieuwe edificie requireerde, is de proprie-taris ghehouden de stoffe, steen, calck ende hout al verhouwen ende

p 28

ghevrocht, bereet om in't werck te legghen, daertoe te leveren op dengront, t'sijnen coste; ende indien by t'selve weygherde, des versochtwesende, vermach de tochtenaer, met consent vande leenmannen (diesullen considereren alle de circomstantien ende gheleghentheydt vandesaecke), den betochten grondt daervoren te belasten; welcke rente denproprietaris schuldich is jaerlijkx te betalen; maer de tochtenaer moet dewerekluyden ende de daghueren betaelen; d'welck indien de tochtenaerrefuseerde, soo mach de proprietaris t'selve werck doen maecken, ende hetbetocht huys ende edificie metten gronde t'hemwaerts nemen endeaenveerden.

80. Alle commeren, chijnsen ende lasten, waermede de betochte goedenvoor date vander tochte belast waeren, moet de tochtenaer ende tochterssebetaelen ; ende ofte de selve goeden, door faute van betaelinghe, daervoorewerden gheevinceert, soo mach de proprietaris de selve beschudden endeaenveerden, om sijn profijt daermede te doen, ende verliest den tochtenaersijn tochte.

81. Indien de tochtenaer oft tochtersse sonder consent vanden proprie-taris eenich nieuw werck maeckten, oft de oude edificien affworpten endewederomme vernieuwden, sullen alle de selve volghen, naer de extinctievande tochten, den proprietaris, sonder daervore yet te moeten betaelen,ten waere hy t'selve belooft hadde te doene.

82. Een tochtenaer ende tochtersse en vermoghen gheen bosschen oftstronckeycken te houdene oft scheeren, dan ten behoorlijcken tijde, te wetenhet hert hout [te] sesse jaeren ende het weeck te vijve jaeren, ende en machde opgaende boomen niet voorder roeren dan den fasseelmesse toe enbehoort.

83. Ende aengaende de opgaende eycken, abbeelen, wilghen, popelierenende andere boomen, en vermaeh de tochtenaer de selve niet te rueren nochvercoopen, dan met voorgaende advise vande leenmannen, ende oock nietdan openbaerlijck, met den uytganghe vande brandende keersse; ende depenninghen daeraf commende sullen, met advis vanden proprietaris,worden gheemployeert aen erffelijcke renten, die de tochtenaer oock salmoghen betochten, oft vermach de selve sijnen leefdaeghe ghebruycken,onder behoorlijcke cautie vande selve penninghen te restitueren t'eyndeder tochte.

p 30

84. Als de tochtenaer het betocht goedt selve ghebruyckt ende bedrijft,soo commen sijne erfghenaemen toe alle de vruchten ende berringhe, affghe-houden, ghemaeyt ende ghepickt voor sijne doodt; maer de bosschen endehet gers noch op de aerde staende commen den proprietaris toe, al waer hethout houwbaer ende het gers rijpe; ende de vruchten op 't velt staendecompeteren half den erfghenaemen vanden tochtenaer, voor sijn labeur; desmoeten sy alle het caf ende stroot op 't goet laeten; ende d'ander hellichtcompeteert den proprietaris; ende sijn de erffghenaemen voorschrevendaerenboven ghehouden alle de selve vruchten te leveren oft brenghen in'tschuere, ende de selve aldaer te doen uytdorsschen op hennen cost alleen,om, t'selve gedaen zijnde, de uytghedorssche graenen alsdan tusschenhem ende den eygenaer gedeylt te worden halff ende halff.

85. Indien het betocht goet verhuert wordt, soo volghen de erffghenaemenvanden tochtenaer oft tochtersse de hueringhe ende pachten vande vruchtendie voor sijn doodt ghemaeyt, ghepickt ende in huys ghedaen sijn; ende dehueringhen vanden huyse, daer gheen vruchten en wassen, die volghen deerffghenaemen vanden tochtenaer[7] naer rate van tijde.

TITEL XI.VAN SUCCESSIE.

86. Als man ende wijf van hunnen lijve verweckt hebben wettich hoiroft hoiren, soo succedcert ende devolveert respective de proprieteyt vanallen hen erffgoeden, leengoeden oft andere, terstondt naer de doodt vandeneersten aflijvighen, op henne wettighe kinderen ende worden ghedeyltinder vueghen naer verklaert.

87. Te weten, dat de lancxtlevende in naeckter tochten blijft besitten delellicht vande aenghestorven patrimoniale, matrimoniale ende stockgoedenvanden overledenen, ende tot dien de dry vierendeelen van allen denerffelijcke goeden in vollen bedde vercreghen, te weten, de twee vieren-deelen van dien in erfftochte, ende t'derde vierendeel in naeckter tochte.

p 34

88. Ende de hellicht vande patrimoniale, matrimoniale ende aenghestorvenstockgoeden vanden overleden, ende t'vierendeel vande vercreghene goedenvolcht met vollen rechte de wettighe kinderen.

89. De lancxtlevende blijft van sijne patrimoniale oft aenghestorvenerffgoeden, als oeck vande goeden by hem in vollen bedde vercreghen.naer t'scheyden vanden bedde, maer een erfftochtenaer, soo dat de proprie-teyt terstont naer t'scheyden vanden bedde devolveert op sijne kinderen.

90. De lancxtlevende is binnen de dertich daeghen naer den overlijdenvandien eersten, afflijvighen, indien hy des vande erffghenaemen versochtwort, schuldich te verclaeren, oft hy hem hout aen sijne hauwelijckxschevoorwaerde oft aen sijn lantrecht; ende soo verre t'selve binnen de voor-schreven dertich daeghen niet verheyscht en wordt, vermach den lancxt-levenden sijn verclaeren te doene altijts ombegrepen binnen t'siaers.

91. De lancxtlevende, vanden schilde oft ridderstam gheboren, heeftnaer het scheyden vanden bedde vooruyt het Opperhoff, de huysinghenbinnen den valbrugghen de [der] borckgracht, gheleghen, sijnen oft haerenleefdaeghe lanck, ende daerenboven in eyghendom alle de meubelen enderuerende goeden, van wat natuere die sijn, eentsamentlijck oock de activeschulden, diemen den sterfhuyse schuldich ende ten achteren is; behoude-lijck dat de selve lancxtlevende sijne oft heure wettighe kinderen moetongelast houden van alle passive schulden, legaten, testamenten endeuytvaerden, ten waere vanden erffelijeken oft lijffrenten daervoore d'eersteoverledene sijn achterghelaetene goeden hadde belast, verbonden oftverobligeert.

92. De selve lancxtlevende, t'sy dat hy vanden schilde gheboren is oftniet, en vermach gheen van alle de voorschreven erfgoeden, die hy indermanieren als boven in tochte ghebruyckende is, niet te becommeren,belasten oft versetten, vercoopen, wechgheven, argeren, blooten nochalieneren in gheenderhande manieren, tot behoef van eenighe naerkinderen,vrienden, maghen oft anderssints, ten waere by consente vanden kinde oftkinderen op de welcke de proprieteyt, by t'scheeden vanden bedde, naerden lantrechte is ghesuccedeert oft ghedevolveert.

93. In successie, ghelijck oock in alle andere verhandelinghe van leen-goederen onder dese jurisdictie gheleghen, daeraf hiervoren oft hiernaer

p 34

niet in't bysonder ende uytdruckelijck ghestatueert en is, salmen voortaenvolghen de costuymen van d'leenhoff van Brabant, ende by ghebreke derselve, de ghemeyne rechten.

94. Soo wanneer vaeder oft moeder niet achter en laeten dan leengoe-deren, sonen ende dochteren, een oft meer, nochtans hebbende, moetennaer hen doodt de dochteren uyt de leenen vergoeyt worden naer redelijck-heydt, by advise ende rade van vrienden ende maghen, ende voorts terarbitragie vanden rechter.

95. In alle successien van erffelijcke allodiale chijnsgoeden ende rentenende dierghelijcke, valt representatie, alsoo dat alle kinderen, neven endenichten, succederen in alderhande dusdaenighe verstorven goeden, tervierschaeren-recht van Santhoven behoorende, ende daeronder gheleghenwesende, het sy dat die versterven vander rechter linien, als van vaeder,moeder, grootvaeder ende grootmoeder, oft noch oppervaeder, oft dat dieverstorven sijn van oft uytter zijden, als van broeders, susters, ooms,moyen, nichten, neven ende andere collaterale successien, hoedaenich diesijn, ende staen inde stede ende plaetse ende representeren den persoon vanheuren ouders; ende hebben de kinderen oft kindtskinderen daerinne hetselve recht, paert, portie ende ghedeelte, dat henne ouders oft vooroudershebben souden oft ghehadt souden hebben indien sy noch in leven waren.

96. De haeffelijcke goeden, active schulden, ghereet ghelt ende coopman-schappen. van wat nature die sijn, worden ghedeylt halff ende halff, soo datde lancxtlevende behoudt d'eene helft, om sijnen oft heuren vryen willedaermede te doene, ende de kinderen, soo verre daer eenighe sijn, d'anderhelft; ende soo verre daer egheene kinderen en sijn, de erffghenaemenvanden overledene, midts draeghende elck de hellicht van de schulden,behoudelijck den lancxtlevenden sijnen voordeel hiernaer geruert.

97. Man ende wijf, staende hennen houwelijcke, eenighe erffgoedenverkreghen hebbende, ende het bedde scheydende sonder kinderen achterte laeten, behoudt de lancxtlevende de helft vande selve goeden, ended'ander helft succedeert op de erfghenaemen vanden eersten afflijvighen,behoudelijck alnoch aende lancxtlevende de tochte inde helft vande selveander helft.

98. Man ende wijf brenghende ten houwelijck eenighe patrimoniaeleerfgoeden, chijnsgoeden oft pachten, ende oock gheen hoir t'samen

p 36

hebbende, gaen ende keeren de selve goederen, naer t'scheyden vandenbedde, ten struycke ende zijden vandaer die ghecommen zijn, behoudelijckdat de lancxtlevende blijft betochten de helft vande voorschreven patri-monie oft stockgoederen vanden overledenen.

99. Soo wanneer yemandt aflijvich wordt, succederen des selfs erfghe-naemen terstont ende sonder interval van tijde in't recht van sijn goeden, soowel inde continuatie vander possessie by hem ghehadt, als anderssints,sonder dat van noode sy eenighe nieuwe actuele possessie te nemen.

100. De lancxtlevende ende possesseur vanden sterfhuyse moet denerfghenaemen vanden eersten overledenen gheven, onder behoorlijckeneedt, staet ende inventaris van allen den goeden, soo wel ruerende alsonruerende, schulden ende wederschulden inden sterfhuyse bevonden,indien de selve erfghenaemen dat begheeren.

101. De lancxtlevende van twee ghehuysschen is schuldich ende behoort,des versocht zijnde, ten lanckxsten binnen zesse weken naer d'afflijvicheydtvanden eersten afflijvighen, hem te verstaen tot scheydinghe ende deylingheder goeden vanden selven afflijvighen.

102. Ende oft yemandt vanden sterfhuyse hem tot scheydinghe endedeylinghe niet en wilde verstaen, soo compt de heere in plaetse vandenonwillighen, ende aenveert de selve scheydinghe ende deylinghe.

103. Soo wanneer eenighe huysen oft erven niet ghevuechlijck deylbaeren sijn, noch van malcanderen niet bequaemelijck ghespleten en connenworden, in dien ghevalle volght het minste deel den meesten deele, terbehoorlijcker estimatien; maer soo de deelen ghelijck sijn, moeten degoederen openbaerlijck verkocht worden, als de deelhebbers malcanderenanders niet en connen verstaen.

104. Naer de doodt van vaeder ende moeder soo succederen alle dekinderen in alle de goederen, soo ruerende oft haeffelijck ende haefdeylighe,als erffelijcke, eyghene oft chijnsgoeden, hoedaenich die souden moghenwesen, sonen ende dochters even ghelijck, sonder prerogatif, uytghenomenalleenelijck vande leengoederen, als voorseyt is.

105. Alle wintmeulens, watermeulens, rosmeulens ende smoutmeulens,soo verre die drayen, brauweryen mette ketels, cuypen ende anderen alemder selver, sijn ende worden ghehouden ende gheacht, onder de vierschaerenrecht van Santhoven, voor haeffdeylich.

p 38

106. Als vaeder ende moeder, sittende in vollen bedde, eenighe van hennekinderen gheloven ten hauwelijcke eene merckelijcke oft precise somme vanpenninghen, ende de ouders by ghebreke vande selve penninghen den kindeoft kinderen bewijsen ende assigneren, in plaetse van dien, tot hunnencontentemente, eenighe gronden van erven, moghen de selve kinderenaltijt ghestaen ende behooren te ghestaen, midts innebrenghende alsulckesomme van penninghen als hen in houwelijcker voorwaerden ghelooft is,sonder inne te moeten brenghen de gronden van erven, niet teghenstaendedat de selve gronden verbetert sijn, ghelijck oock, integhendeel, syghehouden sijn in te brenghen de voorschreven somme, alwaert soo dat degoederen hen daervoor ghegheven verarghert ende van mindere weerdegheworden waeren, noch en sijn hen condividenten alsdan oock nietghehouden de voorschreven erfgoederen ten selven prijse inde massevanden sterfhuyse te aenveerden.

107. Man ende wijf, t'saemen kinderen oft kints-kinderen hebbende, endede selve stervende sonder wettighe gheboorte achter te laeten aleer d'beddevan vaeder ende moeder ghescheyden is, succederen alle der selve kinderenoft kintskinderen goederen op heure ouders voorschreven, met seclusie vanbroeders, susters ende alle andere hun uytter sijden bestaende.

108. Maer indien t'kint sonder wettighe gheboorte achter te laetensterft naer dat d'bedde van vaeder ende moeder ghescheyden is, soo succe-deert des selfs goet op sijn broeders ende susters, met seclusie van vaederoft moeder noch in leven wesende; ende soo daer gheen broeders nochsusters oft descendenten der selver en waeren, soo soude vaeder oft moedersuccederen in't goet van hunder zijde ghecommen alleen, ende in d'andergoederen, hoedaenich die sijn, voor de helft, ende d'ander helft daeraf soudesuccederen op de erfghenaemen vanden afflijvighen van d'ander zijde hemnaest bestaende.

109. Hierinne versien, indien t'voorschreven kindt oft kintskindt ghe-houwt waere gheweest, dat den weduwer oft weduwe sijn tochte, naer deservierschaeren recht, ghereserveert wort.

110. Vaeder ende moeder, hebbende in vollen bedde gheconquesteerteenighe erffelijcke goeden, ende hebbende kinderen, ende een van henbeyden stervende, ende daernacr oock de voorschreven kinderen, sonderwettighe gheboorte achter te laeten, soo blijft de lancxtlevende proprietaris,

p 40

met vollen rechte vander hellicht vande gheconquesteerde goeden, endetochtenaer vande hellicht vande andere hellicht, ende t'vierendeel volchtden vrienden ende maghen vanden eersten overledenen.

111. Ende naer de doot vanden lancxtlevenden, comt het vierendeelby hem betocht oock met vollen rechte op de erfghenaem vanden eerstenafflijvighen.

112 In successie commende uytter zijden van goederen, roerende endeonroerende (uytghenomen de leengoederen), deylen broeders ende sustersghelijck ende staen in egalen graet.

113. In versterffenisse van broeders oft susters, soo excludeert de broederoft suster van gheheelen bedde altijt broeder oft suster van halven bedde.

114. Een half-broeder oft suster succedeert alleenelijck sijnen halvenbroeder oft suster in erffelijcke goeden ghecommen vander zijden daeraf symalkanderen bestaen, ende inder helft vander haven, mitsgaeders inder helftvande vercreghene erffelijcke goeden, wel verstaende soo verre hunnenghemeynen vaeder oft moeder te voren overleden is.

115. Egheenderhande goeden naer de vierscharen recht van Santhoven,en sterven achterwaerts, maer van grade te grade voorwaert, te wetenvande susters- oft broeders-kinderen op d'ander broeders- oft susters-kinderen, ende niet op oom ofte moye.

116. Alle onruerende erffelijcke goeden ende erffrenten, patrimonien endestockgoeden, die eenighe aflijvighe achterlaeten, sijn schuldigh ende behoorente succederen ende te gaene, naer deser vierscharen recht, ter sijden waertvandaer die ghecommen sijn.

117. Soo wanneer de lancxtlevende, t'sy man oft wyf, hem begheeft tottweeden hauwelijcke, en competeert den kinde oft kinderen vandentweeden bedde gheen recht inde erffelijcke patrimoniale oft matrimonialegoeden ende andere conquesten, by den eersten bedde ende oock by denlancxtlevenden in sijnen weduwelijcken staet ghedaen, soo langhe als hyvan sijne voorkinderen niet behoorlijck ghescheyden en is.

118. De selve lancxtlevende, blijvende sitten in onverdeylde goeden endeachterlaetende kindt oft kinderen, sonder daeraf als voren behoorlijck ghe-scheyden te sijn, ende naer de doodt vanden eersten afflijvighen eenighecommeren, lasten oft schuldt maeckende, en sijn de voorschreven kinderen oftheure goeden inde selve schulden niet ghehouden noch daervoore convenibel.

p 42

119. Maer indien de lancxtlevende, blijvende als boven sitten in onver-deylde goeden, cenighe goeden vercreghe, verspaerde oft veroverde, sijn dekinderen daeraf gherecht in d'eene helft vande voorschreven vercreghene,verspaerde oft veroverde goeden, by soo verre den lancxtlevenden hem totgheenen tweeden hauwelijcke en begheeft; anderssints souden de selvekinderen alleen ende int gheheel gherechticht sijn totte goederen by hem insijnen weduwelijcken staet vercreghen, tot dat hy van hen soude wesenghescheyden, ghelijck voorseyt is.

120. Ende soo wanneer de lancxtlevende blijft sittende in alle de goeden,soo hebben de kinderen oft erfghenaemen keuse : oft sy aenveerden willen degoeden soo die waeren ter afflijvicheydt vanden eersten afflijvighen, oft soosy die vinden als sy die aenveerden, scheyden ende deylen willen[8].

121. Man ende wijf, egheen van beyde vanden schilde, waepenen oft ridder-stamme gheboren sijnde, scheydende ende d'een van hen afflijvich wordende,weder sy wettich hoir oft hoiren hebben oft niet, heeft de lancxtlevende,onder de jurisdictie ende naer der vierscharen recht van Santhoven, uyt dehaven, boven alle wettighe schulden, uytvaerden ende kercken-rechtenoverende, sijn voordeel oft weduwelijcken stoel, om sijnen vryen willedaermede te doen.

122. D'welck is, voor de vrauwe, als sy haeren man overleeft: eerst, datbeste bedde, opgherecht oft opghemaeckt; item, eenen setel met een cussenonder, een cussen boven haer ende een cussen tot haeren rugghe; een taefelghedeckt metten besten ammelaken met eender voordwalen, een soutvatdaeroppe, een broodt, een brootmes daerby, eenen kandelaer met eenderkersse daeroppe, eenen drinckpot, eenen hael ende tanghe, eenen crauwel,eenen rooster, eenen den besten ketel, eenen den besten coperen pot, eene debeste panne, een dat beste slot datter in huys is, item, alle haer beste clee-deren, ghelijck datmen daermede ter bruyloft ende ter lijcke gaet oft hooch-tijde, ende van elcken alem een voortaene des daer eene inden huyse is, endedes daer niet en is, des en wordt daer niet ghecocht.

123. Ende voor de man, soo wanneer hy sijne huysvrouwe overleeft:eerst, eenen waeghen met twee peerden, ghelijck als hy te hoye ende te

p 44

coren gaet, ende eene plouch ghelijck sy te velde vaert, met twee eegden;wel verstaende dat de man altijdt keuse heeft ende optie sijn voordeel tekiesen in huys oft inden stalle: te weten inden stal, dat hy hem te vredenmoet houden metten voorschreven waeghen, plouch, peerden, etc., oft inhuys mach hy sijn voordeel kiesen, ghelijck hiervoren vande vrouwe isgheseght, te weten van elckx een t'beste, des daer binnen den huyse is.

124. De resterende have wordt by den lancxtlevenden teghen de kinderenoft erfghenaemen vanden overledenen ghedeylt halff ende halff.

125. De weduwer oft weduwe en heeft gheen recht van weduwestoeloft voordeel, soo wanneer hy oft sy deylen moeten teghens de voorkinderenvanden overledenen.

126. Coopmansschappen ende andere waeren, ghereet ghelt, silver, gout,ghemunt oft onghemunt, ende alle inschulden vanden sterffhuyse sijn oockhaefdeylich tusschen de lancxtlevende ende de kinderen oft erffghenaemenvanden overledenen.

127. Alle wassende vruchten ten scheyden vanden bedde, daer wettighekinderen van vollen bedde sijn, sijn deylbaer halff ende halff, behoudelijckdatmen eerst daeraf moet betaelen de chijnsen, renten ende pachten daer-mede de gronden belast sijn.

128. Daer gheene kinderen en sijn, soo volghen de ghesaeyde endewassende vruchten staende op de patrimoniale oft matrimoniaele goedenvanden lancxtlevenden den selven lancxtlevenden, met seclusie vandenerffghenaemen vanden overledenen, niet teghenstaende d'overledene t'selvehadde helpen besayen, ende de ghesayde wassende vruchten staende op degheeonquesteerde goeden, vercreghen staende den hauwelijcke, volghendaeraf de dry vierendeelen den lancxtlevenden, ende t'vierde vierendeelden erfghenaemen vanden overledenen.

129. Behoudelijck dat elck daeraf moet betaelen de chijnsen, renten endelasten naer advenant dat sy vande voorschreven vruchten profiteren.

130. Ende aengaende de vruchten vande patrimoniale, matrimoniale endeaenghestorven goeden vanden overledenen, moeten volghen sijne gherechteerfghenaemen, midts oock betaelende den pacht, chijnsen ende renten daeruytgaende.

131. De wassende vruchten ghesaeyt ende ghestaen op de gronden vanerven by den voorschreven ghehuysschen in pacht oft hueringhe ghenomen,

p 46

daeraff volcht den lancxtlevenden d'eene helft, ende de erffghenamen vandenoverledenen de ander helft, ende sijn ghehouden den pacht, chijns endeandere oncosten daeraff t'saemen ende ghelijck te betaelen.

132. Als een weduwaer oft weduwe, wettighe kinderen hebbende, endevande selve behoorlijcken ghescheyden ende ghedeylt wesende, herhouwt,ende daernaer afflijvich wordt sonder wettighe kinderen vanden tweedenbedde achter te laeten, soo succederen de voorschreven kinderen in alleerffelijcke goeden die hen voorschreven vader oft moeder als waerachticheyghenaer met vollen rechte besittende was ten tijde vanden tweedenhauwelijcke, ende die staende t'voorschreven tweede hauwelijck op hemghesuccedeert ende andersints aenghecommen sijn, behoudelijck den stief-vaeder oft stiefmoeder de tochte inder helft vanden selven goeden, naerdeser vierscharen recht, ghereserveert.

133. De selve kinderen succederen oock inde hellicht vande haeffelijckegoeden, ende oock inde hellicht vande erffelijcke goeden staende t'voor-schreven tweede houwelijck vercreghen, behoudelijck den stiefvaeder oftstiefmoeder, boven hunne gherechte hellicht, hun tochte noch ghereserveertinde hellicht vande hellicht der voorschreven erffelijcke vercreghene goeden,soo dat de voorschreven kinderen, naer de doodt van hennen vader oftmoeder, met vollen recht maer en volght d'een vierendeel in dese vercre-ghene goeden, ende het ander vierendeel naer de doodt vanden voor-schreven hunnen stiefvader oft stiefmoeder.

134. Soo wanneer een weduwer oft weduwe, wettighe kinderen hebbende,herhouwt, ende daernaer d'eerste van dien bedde afflijvich wordt eer hy oftsy van hunne kinderen wettelijck ghescheyden oft ghedeylt sijn, sooaenveerden de voorschreven kinderen, boven de voorgheroerde erffelijckegoeden ghekommen vander zijden vanden voorschreven hunnen vaeder oftmoeder, alnoch d'eene hellicht vander gheheelder haven, ende oock vandenerffelijcken goeden staende den tweeden houwelijcke verkreghen, als vanheuren ouders weghen die eerst ghestorven sijn, ende daertoe noch de helftvan d'ander helft vande voorschreven haven ende vercreghene goeden, alsvan hunne ouders weghen die lest overleden sijn ; soo dat hun naer der oudercostuyme volghen de dry deelen vander haven ende vercreghene goeden,sonder aenschouw te nemen van wien die ghecommen oft met wat gheldedie ghekocht oft verkreghen sijn.

p 48

135. Naer deser vierscharen recht en valt in gheen goet tweemaelsachtervolghens ten profijte van diversche persoonen simpel tocht op tocht.

136. De lancxtlevende oock van man oft wijf en moghen gheen tochthebben in eenighe goeden den eerststervende met vollen rechte niet toeghe-commen, hoewel de proprieteyt op den eerststervenden ghedevolveert mochtewesen.

137. Alle onruerlijcke goederen, t'sy gronden van erven, renten oftandere, by man oft wijf ten houwelijck ghebracht ende staende den selvenhouwelijcke verkocht, verthiert oft verhandelt wordende, ende de penninghendaeraf ghecommen wederom aengheleyt aen andere erven oft renten, sooworden sulcken goeden naer deser vierscharen recht ghehouden voorconquest, ende sijn deylbaer halff ende halff, ten waer saken dat indeverkrychbrieven gheseght wierde met wat penninghen de selve goedenghekocht waeren, ende dat de goederen souden behouden de selve natureals hadden de ghene te voren verkocht ende waervan dese cooppenninghenwaeren gheprocedeert.

TITEL XII.VAN TESTAMENTEN.

138. Onder dese hooftbancke ende resorte en is aengaende de testamentengheen bysonder costuyme, maer worden de selve ghereguleert naer deghemeyn gheschreven rechten, placcaerten ende ordonnantien van onsenghenaedighen heere.

139. Ghelijck voortaen oock in alle andere saecken, questien endegheschillen, daervan in dese costuymen niet ghedisponeert en is, de voor-schreven ghemeyn rechten, placcaerten ende ordonnantien gevolcht sullenmoeten worden, naer breeder uytwijsen vande acte van approbatie endedecreteringhe der selver costumen hierachter ghevuecht.

TITEL XIII.VAN ERFFSCHEYDINGHE, SERVITUTEN, ENDE DES DAER AEN CLEEFT.

140. Als inde erffscheydinghe gheene paelen bevonden en worden, soosalmen de erve scheyden naer de ghetuyghenisse van goede luyden, die overlanghe jaeren ter plaetsen verkeert hebben.

p 50

141. Tuynen ende heymsselen tusschen twee ghebueren erven moetentot ghelijcken cost op de gherechte paelen ghemaeckt ende onderhoudenworden, ten waere dat de eene vande ghebueren daer huysinghe aen staendehadde, want alsdan de heyminghe, die metten huyse wordt ghedaen, denbesitter te baete is commende aende heyminghe.

142. Boomen staende in ghemeyne tuynen oft heymselen op de gherechtepaelen oft ghemeyne erve, sijn ghemeyn, sonder aenschouw te nemen wiedie gheplant heeft.

143. Die een ghedeckt ghelint wilt setten moet het soo verre stellen vansijn ghebueren erve als den oziedrup ende afsaten behoeven; ende indien deghebueren presenteerde dat t'selve ghestelt soude worden op den rechtenpaele vande twee erffven, soo soude t'selve ghemeyn wesen ende van danvoortaen ten ghemeynen cost moeten onderhouden worden.

144. Die op sijn erve wilt doen graeven eenen gracht, vyvere, savoir oftputte, sonder metsen, is schuldich die soo verre van sijn ghebueren erve tedoen graeven als de diepte vande grachte, vyver, savoir oft putte wesen sal;ende die sijne erve van nieuws met opghesetten grachte wilt beheymen,moet tusschen de huelte vande gracht ende d'erve van sijnen ghebuer laetenten minsten eenen voet erven.

145. Nyemandt en mach een houtmyte setten op sijne erve naerder dererven van sijnen ghebuer dan op vier voeten naer; ende indijen uyt saeckenvande houtmyte de ghebueren eenighe schaede leden, soude de ghene, diede houtmyte toebehoort, die moeten betalen.

146. Nyemandt en mach eenighe opgaende boomen, ende oock note-boomen, naerder dan op seven voeten naer, ende stronckboomen, naerderdan twee ende een half voeten eens anders mans erve setten, ende fruyt-boomen moeten gheset worden vijff voeten van sijns ghebuers erve.

147. Indien iemandts boomen hanghen over d'erve van sijnen ghebuer,soo is hy ghehouden die te corten, oft de overhanghende vruchten sijnenghebuer te laeten volghen, daeraff de ghebuer, over wiens erve die hanghen,de keuse heeft.

148. Nyemandt en mach de vuylicheyt van sijnen messie oft verckenskoteter straeten uytleyden, maer is de selve ghehouden soo te leyden, dat deghebueren daerdeure gheenen stanck oft letsel en hebben.

149. Die sijnen wech heeft deur eens anders erve moet dien ghebruycken

p 52

met ghetijdigbe vrome, ten naesten cante, ter minster schaeden, metgheseelde beesten ende met goeder hueden.

150. Die landt, bempden oft bosschen heeft ligghende vander straten,moet eenen wech hebben ter naester vroenten, ter minste schaede, tenmeesten profijte ende ten herden lande, sonder brugghe oft pijle te slaen.

151. Waeterlaeten moeten gheleyt worden ten nedersten velde ende ternaester moeder, ter minste schaede, sonder yemanden schaede te doen aensijne erffelicheyt.

152. Niemandt en mach sijne erve boven den ouden grondt soo hooghen oftsoo meerderen, dat sijne ghebuer daerby eenich hinder, letsel oft schaedehebbe.

TITEL XIV.VAN CONTRACTEN, VOORWAERDEN ENDE BORCHTOCHTEN.

153. Niemandt en kan eenighe erffelijckheyt in erffelijcke goeden, huysen,chijnsen oft renten, binnen dese jurisdictie gheleghen, verkrijghen, noch deselve belasten dan voor den heere daeronder de selve goeden, chijnsen enderenten gheleghen sijn, ende moet d'erffenisse, ende onterffenisse daerafvoor hem gheschieden; uytghenomen alleene by houwelijckxsche voor-waerden, testamenten, uytterste willen, scheydinghe ende deylinghe behoor-lijck gepasseert.

154. Die eenighe gronden van erven vercoopt oft belast moet de rentenende lasten daer uytgaende specificeren, ende waerschap beloven; midtswelcker beloften van waerschappe alle des belovers goeden, die hy heeftende vercrijghen sal, gheneralijck sijn verbonden ende ghehipotecqueertvoor t'voldoen vande selve waerschap, soo langhe hem oft sijne erfghe-namen die toebehooren, maer langher niet.

155. Die in't vercoopen, goedenisse oft belasten van eenighe gronden vanerven, huysen, renten oft chijnsen verswijcht de renten oft lasten daer [te]vore opstaende oft uytgaende, is ghehouden den coopere sijne penninghen terestitueren ende wedernemen dat hy verkocht heeft, ofte de voorschrevenrenten, quijtbaer sijnde, te lossen ende den pandt daeraff te ontlasten; endevande ontquytbaer chijnsen oft lasten den cooper de weerde goet te doene,ter estimatie vanden rechter, ende dat alles ten keuse vanden cooper; ende

p 54

die sulckx uyt bedroch ghedaen heeft, wordt ghehouden voor eenen dief,ende ghecorrigeert ende ghestraft soo naer gheleghentheyt der saeeken endearbitragie vanden rechter sal bevonden worden te behooren.

156. Generaele obligatie ende hypotecque van erffelijcke goeden streckthaer alleene ende begrijpt de goeden vanden verbinder soo langhe hy oftsijne erffgenaemen die besitten ende ghebruycken, ende langher niet.

157. Die eenighe renten iemanden vercoopt ende de penninghen daeraffontfanckt, met ghelofte van rente daervoren te bekennen op suffisantepanden, is van dien tijde voorts ghellouden de loopende rente te betaelen,hoewel de versekerheydt ende hipoteque daervoore niet gheschiet en is.

TITEL XV.VAN CALENGIERINGHE ENDE NAERDERSCHAP.

158. Onder de jurisdictie ende resort van Santhoven valt dryderhandecalengieringhe oft naerderschap van onruerlijeke goeden, te wetene eerstvan bloets-weghen, ten tweeden van gronts-weghen oft servituts-weghen,ende ten derden van paert- oft deelsweghen.

159. Van bloets-wegllen mach een ieghelijck den vercooper bestaendecalengieren ende vernaerderen alle vercochte onruerelijcke goeden, welverstaende dat niemandt in calengieringhe gefundeert en is, t'sy van bloets-weghen, gronts- oft servituts-weghen oft deels-weghen, die inde vercoopingheheeft gheconsenteert.

160. In wat vueghen ende manieren in materie van calengieringhe, 't syvan leengoeden, erffgoeden, chijnsgoeden oft allodiale goeden men behoortende van ouder costuymen gheprocedeert heeft, is gheextendeert inderordonnantien voorschreven opt stuck van justicien inder hooftbancke vanSanthoven ghemaeckt.

161. Van onruerelijcke goeden uyt crachte van evictien by de heerenvanden hove, oft heuren stadthouderen, daeronder die resorteren, uytge-wonnen ende by voorgaende evictie ende proclamatien, volghende de voor-schreven ordonnantie, ende subhastatie verkocht, en valt gheen naerderschapoft calengieringhe.

162. Den calengierder oft naerderlinck vermach sijne calengieringhe ende

p 56

naerderschap te werck te stellen terstont naer de verthieringhe, verande-ringhe ofte verkoopinghe, als hy gheadverteert ende versekert is, dat decooper ende vercooper de coopmansschappe ende des contracts eens zijn,oft den koop metten palmslach oft t'vallen vander kerssen bevesticht is.

163. Wel verstaende, dat de cooper ende vercooper malkanderen welmoghen quytschelden onder sulcke conditien als sy deshalvens connen overcommen, alsoo verre daer noch gheene naerderlinck hem ghepresenteerten heeft; maer anderssints niet.

164. Soo wanneer eenighe vande voorschreven goeden oft gronden vanerven, van wat nature die sijn, leengoederen oft andere, vercocht, verthiertoft verhandelt worden, ismen schuldich, naer de selve verkoopinghe,palmslach, verthieringhe ende veranderinghe, de selve te doen geven drysondaechsche kerckgheboden vervolghens, van acht daeghen tot achtdaeghen, ten eynde alle de ghene, die aende selve goeden naerderschapende calengieringhe pretenderen, de selve binnen behoorlijcken tijt soudenmoghen intenteren.

165. De naerderschap ende calengieringhe staet voor den naerderlinck oftcalengierder open, vande chijnsgoeden, allodiaele ende eyghen goeden,totter tijt toe dat de voorschreven onruerende goeden, ghehadt hebbendede voorschreven behoorlijcke dry sondaechsche kerckgheboden, malkan-deren continuelijck vervolghende, voor heer ende hoff aldaer sy onderhoven, met halme behoorlijck opghedraeghen ende ghegoyt zijn; ende vanalle leengoederen, van wat nature die zijn, jaer ende daeghe naer datevander cessien, goedenissen oft erffenissen; welcken tijdt van een jaer endedach oock sullen ghenieten de minderjaerighe ende absenten ten regardevan verhandelinghe van chijns, allodiale, eyghene ende andere goeden.

166. By soo verre in eenen coop oft verhandelinghe begrepen zijnverscheyden goederen, leen ende andere, soo sal het naerderschap openstaenende ghereguleert worden naer het leengoet, alwaert oock soo dat het leenhet minste deel waere vanden coop.

167. Soo verre de voorschreven goeden worden verthiert, ghegoyt endeghe-erft sonder de selve te ghevene de voorschreven dry sondaechschekerckgheboden, soo mach een maghelinck oft andere, 't recht van calengie-ringhe competerende, de selve goeden altijt tot dertich jaeren toe vernaer-deren ende calengieren, ende daernaer niet.

p 58

168. Die eenighe goederen alsoo calengiert sal ghestaen midts betaelendeende namptiserende binnen sonneschijn, oft vierentwintich uren naer datden coop deuchdelijck by cooper ende vercooper verclaert is, ende decalengieringhe hem wettelijck bekent ende toeghestaen wordt, de capitalecooppenninghen, goidtspenninghen ende lijffcoop; inden verstaende, dat hysal ghestaen midts binnen den voorschreven tijt beginnende sijn penninghente tellen, ende daerin sonder interruptie continuerende totte voldoeninghetoe, sonder eenichsints ghehouden te zijn, op versteecken van sijnen rechtevan calengieringhen, binnen dien tijde te moeten namptiseren oft betaelen deandere oncosten, die den cooper oft vercooper naer date vander calengie-ringhen, oft duerende der litispendentie vander materien in cas van calen-gieringen, ontstaen ter saecken vanden processe, ontfanghe ende erffenisseaenden heere ende wetten (daeronder 't selve goet resorteert) mach oftmoghen betaelt hebben; maer dese oncosten mach de eerste cooper heysschenende begheeren naerderhandt, ende ghestaet de voorschreven calengierdermidts daeraff naermaels betaelende 't ghene dat bevonden wordt dat hydaeraff schuldich is te restitueren oft op te legghen.

169. Die aldernaest den verkooper van bloets-weghen bestaet om te succe-deren wort allen anderen voorderen bestaende in cas van calengieringhegheprefereert, sonder dat aenschouw ghenomen wordt by wat titel 't ver-cocht goet den vercooper is aenghecommen, oft hoe hy possesseur daeraffgheworden is; maer in struyck- oft stronckgoederen wort gheprefereert denghenen, die aen den vercooper bestaet uytter zijden vanwaer die goedenghecommen sijn, alwaert in voorderen graet aen de vrienden den vercoopervan ander zijden bestaende oock in naerderen graet.

170. Daer meer persoonen den vercoopere bestaende pretenderen elcktot calengieringhe te commen, soo volcht t'naerderschap den ghenen dienaest bestaet, niet teghenstaende dat d'andere eerst sijne naerderschapghepresenteert heeft; maer daer twee even naer ende in eenen graet denvercooper bestaende begheren te calengieren, soo volcht de naerderschapden ghenen die eerst sijne calengieringhe gheintenteert heeft ende dediligenste gheweest is

171. Soo wie eenighe gronden van erven verkoopt oft verthiert, onderrestrictie dat sulcken vercooper te hemwaerts reserveert het opgaende hout,t'sy weeck oft herdt, oft eenighe huysen die hy affbreken wilt, ende alsulcken

p 60

vercooper van erven t'voorschreven ghereserveert opgaende hout ofthuysen daernaer oock verkoopt aen eenen derden, de cooper vande ervenvermach 't selve hout ende huysen te calengieren, midts daervoor betaelendeden waerachtighen prijs, ende wordt gheprefereert voor 't bloet, alsoodaeraff anders egheene calengieringhe en valt dan inder vueghen voor-schreven.

172. Alle de ghene, die den vercooper van bloets-weghen bestaen, endedaeruyt hunne calengieringhe willen fonderen, worden gheprefereert vooralle de ghene die servituyt van gronts-weghen lijden ende die paert endedeel hebben.

173. Die van servituyts- oft grontsweghen calengiert, wort gheprefereertaen andere calengierende van deels-weghen.

174. Soo wie eenich paert oft deel in eenighe vercochte goeden heeft,soo wordt de ghene die d'meeste deel heeft gheprefereert den ghenen dieminder paert ende deel heeft; ende soo verre sy even diepe ghepaert sijnint verkocht goet, soo wort gheprefereert de ghene die sijne calengieringheeerst reclitelijck heeft gheintenteert ende ghedaen.

175. In cas van manghelinghen oft permutatie van eenighe onruerendegoeden, erve om erve, van wat nature die sijn, oft transporten ende ghiften,vande selve goeden, sonder bedroch, soo verre gheen gelt oft andere waereghegheven en wort, noch dat de goeden en worden gheschat noch ghepri-seert, en valt egheene naerderschap noch calengieringhe, ten waere deselve onruerlijcke goeden werden vermanghelt voor eenighe chijnsen, rentenoft pachten, ter quytinghen staende, in welcken ghevalle men de voor-schreven goeden, als gheschat ende ghepriseert sijnde, vermach, te calen-gieren, ende vermach de calengierder de selve aenveerden op sulckeconditien ende voorwaerden als de vercrijgher aengheghaen hadde.

176. Maer by soo verre inde permutatie, boven het onruerende goetnoch soo veel gelts oft andere waere ghegeven wort, als de weerde van hetonruerende goet bedraecht, oft meer, soo souder calengieringhe vallen vant' goet dat daerteghen vermanghelt ende ghegheven is.

177. Alle de vruchten, van wat nature die sijn, soo graen als schaerhout,ende alderleye opgaende hout, weeck ende herdt, die den cooper hemvervoordert naer den handtslach voor de goedenisse oft erffenisse aff tehoudene ende te defructueren, sijn schuldich te volghen den calengierder.

p 62

178. De calengierder, obtinerende in sijne calengieringhe, is schuldichden cooper te recompenseren ende rembourseren, niet alleene van 't genehy vanden principaelen coop volghende der voorwaerden betaelt oftvoldaen heeft, maer oock alle nootelijcke ofte profijtelijcke wercken oftreparatien, die de cooper aen 't ghekocht goet ghedaen heeft, met andereoncosten nootelijck oft profijtelijck.

179. De cooper van leengoeden mach defructueren alle ghetijdighevruchten, behoudelijck dat hy gheen opgaende hout en vermach aff te houdenvoor t' jaer.

180. De proprietaris vanden gronde daer eenighe renten op ghehipotec-queert sijn, mach de selve renten vernaerderen ende sijnen pandt daeraffsuyveren ende ontlasten binnen t'jaers naer dat de brieven van verhande-linghe oft vercoope der selver erffrenten ghepasseert sijn, al ist oock soo datde renten voor de verkoopinghe oft verhandelinghe der selver niet losbaeren waeren, midts by den selven proprietaris daervoor soo vele ghevende alsden cooper oft verkrijgher der selver renten daervoor betaelt oft gheloofthadde te ghevene.

181. Behoudelijck dat in quytbaer renten d'bloet oft maeschap voor denrentghelder gheprefereert wordt totte calengieringhe, maer niet in ontquyt-baer renten oft chijnsen.

182. Ende heeft eenen deelhebber in renten, soo quytbaer als onquytbaer,oock recht van calengieringhe naer het bloedt ende naer den rentghelder,altijt binnen t'jaers, ghelijck voorseyt is.

183. Van verkoopinghe van lijfftocht of lijffrenten en valt gheene calen-gieringhe of naerderschap.

184. Van verkoopinghe van simpel tocht valt vernaerderinghe voor deneyghenaer.

TITEL XVI.VAN VREDE TE GHEVENE.

185. Die questie ende gheschil heeft teghens yemanden, ende hembevreest vanden selven ghe-euvelt of aen den lijve verongelijckt te worden,mach den selven doen legghen in vrede by den schouteth, sijnen stadthou-dere oft den vorstere in henne absentie, die de wederpartye van wienvrede gheheyscht wordt niet en mach weygheren, op pene van vierentwin-

p 64

tich guldens, ende evenwel sal de onschuldighe vrede hebben ghelijck ofthy dien metter handt ghegheven hadde, ende sal des niet te min de partijevrede weygherende soo langhe in hachten ghehouden worden, tot dat hyden selven vrede metter penen voorschreven sal hebben ghegheven.

186. Indien eenich inghesetene vrede begheert van eenighen buyteman,is de buyteman ghehouden borghe te stellen van eenighen binnenman, tesijnen vrede te commen, op pene voorschreven, oft moet anderssints deselve buyten- ende vremde man daervoor inde vroente gaen, soo langhe totdat hy borghe ghestelt sal hebben; ende die vrede heyscht, moet oock opde selve pene vrede gheven.

187. De vrede-heysscher is ghehouden teghens den naesten ghenechtenaer dien den vrede sal wesen ghegheven sijne partije te doen daeghen,omme te aenhooren de redenen waeromme hy vrede gheheyscht heeft;d'welck de voorschreven partije mach wederlegghen; ende sullen de mannenvan leene partijen ghehoort, appoincteren ende recht doen naer behooren;inden verstande dat, indien den vrede-heysschere ten voorschreven eerstenghenechtdaeghe 't selve niet en dede, soude den vrede voorschreven daer-mede doot wesen ende te niette.

188. Den selven vrede alsoo ghegheven blijft goet ende van weerden.sonder den selven te derven vernieuwen, tot dat partijen gheaccordeertzijn, ende voor den schouteth, sijnen stadthoudere oft vorster, in sijneabsentie, ende twee leenmannen gheconsenteert sullen hebben den vredeaff te legghen.

189. De vrede-heysschere is gehouden, des versocht zijnde, te sweirendat hy den vrede niet en is versoeckende om sijne wederpartije te quellenoft tot injurien te provoceren, maer alleene uyt sorghe van twist oft vananderssints buyten recht ghemolesteert te worden.

190. Die vrede gheeft is ghehouden te sweiren, in presentie vanden offi-cier ende twee leenmannen, dat hy den ghenen dien hy versekert nietmisdoen en sal, noch laeten misdoen, by hem selven oft ymandt anders, metwoorden oft wercken, heymelijck oft int openbaer; ende oft hy ymandenwiste, oft naermaels te weten quaeme, die hem hinder oft letsel doen woude,dat hy hem altijdt naer zijn vermoghen sal waerschouwen, sonder argelist.

191. Soo wie vrede breekt wordt ghehouden voor peysbreker endevredebreker, ende wordt oversulcks arbitraelijck ghecorrigeert.

p 66

VANDEN VORSTERS COREN.

192[9]. De vorsters oft s'heeren dienaers ende preters oft schutters vandedorpen van desen resorte, sullen alomme blijven in de possessie van henschooven oft vorsters-coren, soo ende ghelijck sy 't selve tegenwoordichtrecken ende van oudts ghenoten hebben.

DOEN TE WETEN dat wy, de saecken voorschreven overgemerckt, hebben,uyt onse gerechte wetentheyt, authoriteyt ende volle macht, voor ons endevoor onse naercommelinghen, hertoghen ende hertoghinnen van Brabant,gheaggreeert, gheconfirmeert ende ghedecreteert, aggreeren, confirmerenende decreteren by desen de voorschreven costuymen ende usantien inderformen ende manieren soo die hier boven ghestelt ende gheredigeert sijn bygeschrifte, willende ende ordonnerende dat die sullen worden onderhoudenende gheobserveert voor weth ende costuymen van onsen voorschrevenhove, jurisdictie ende hooftbancke van Santhoven ende vanden ressorte vandien, ende dat alle de voorschreven poincten ende articulen voor sulckssullen moghen worden gheallegeert ende voortsgebrocht in rechte endedaer buyten, sonder dat voortaen van noode wesen sal de selve anders tebethoonen ende verificeren dan by extract gheteeckent by den secretarisder voorschreven hooftbancke, d'welck volcommen gheloove sal gheghevenworden ordonnerende voorts datmen, in 't ghene by de voorschreven arti-culen niet ghedisponeert, sal volghen de ghemeyne gheschreven rechten,sonder naermaels eenighe andere costuymen oft usantien vande voorschre-ven hooftbancke te moghen introduceren oft poseren dan die hier bovenghestelt zijn, behoudelijck nochtans t'onsewaert ende aen onse naercomme-linghen, hertoghen ende hertoginnen van Brabant, d'interpretatie, veran-deringhe, ampliatie oft restrictie van allen ende elcken der voorschrevenpoincten ende articulen, t'allen tijden als wy sullen bevinden onsen dienstende de ghemeyne welvaert vande voorschreven hooftbancke, ressorte endeinwoonderen van dien sulckx te verheysschen : verklarende boven dien,dat wy niet en verstaen, onder het decksel vande voorschreven costuymenende usantien, te prejudicieren oft derogeren onse rechten ende hoogheden

p 68

in eenigher manieren. Ontbieden ende bevelen daeromme by desen onsenseer lieve ende getrouwe die cancellier ende luyden van onsen voorschrevenraede van Brabant, schouteth ende mannen van leene van onsen voor-schreven hove, jurisdictie ende hooftbancke van Santhoven, midtsgaedersalle de rechteren ende officieren vanden ressorte van dien ende alle andereonse ondersaeten, teghenwoordighe ende toecommende, wien dit aengaenmach, hunne stadthouders ende elcken van hunlieden in 't sijne, dat hyonse teghenwoordighe ordonnantie in alle de poincten ende articulen bovenverclaert, ende elck van dijen, onderhouden ende observeren, doen onder-houden ende observeren eeuwelijck ende volcommelijck naer haere formeende inhouden, sonder daerteghen te gaen oft laten geschieden, onder watpretext het soude moghen wesen, executerende neerstelijck de penen endeboeten teghen d'innebrekers der selver ordonnantien, sonder dissimulatieoft verdrach; ende ten eynde dat een jegelijck betere kennisse mach hebbenvan dese onse authorisatie, confirmatie, approbatie ende emologatie vandevoorschreven costuymen ende usantien, hebben wy de voorschreven schou-teth ende mannen van leene onser voorschreven hooftbancke van Santhoventoeghelaten ende ghepermitteert, laeten toe ende permitteren by desen,dat sy de selve, behoorlijck verkondicht, ghepubliceert ende ten registreghestelt zijnde, sullen moghen doen drucken by eenen ghesworen druckervan onse landen van herre-waerts overe;

WANT ONS ALSOO GHELIEFT. Ende opdat 't selve goet, vast ende ghestaedich blijve ten eeuwighen daeghe, soohebben wy onsen grooten zeghel hieraen doen hanghen, binnen onser stadtvan Brussele, dryentwintigh daghen inde maent van december int jaer OnsHeeren 1662.By den Coninck, in sijnen rade, THULD vt. Onderteekend : G. V. GHINDER-TAELEN.PUBLICATIE.Dese rechten ende costuymen, soo ende ghelijek die onlancks in SijneMajesteyts rade gheordonneert in Brabant ghedecreteert ende gheconfir-meert zijn ende hiervoren van pointe tot pointe gheschreven staen, zijnopenbaerlijck uytghelesen ende ghepublieeert binnen de vryheyt vanSanthoven, des sondaeghs den 13e julij 1664, naer de hoochmisse, terpresentie ende overstaen van Franchois Goossens, schouteth, joncker

p 70

Willem van Halmale, meester vande requesten ende raet ordinaris in SijneMajesteyts hoogen rade, joncker Nicolaes de Respanie, heere van Schooten,Horst etc., joncker Cornelis-Franchois van Spanghen, heere van Sterren-borch, meester Jan-Baptiste Zeghers, licentiaet inde rechten, greffier derstadt Antwerpen, meester Peeter van Ceulen, licentiaet inde rechten.meester Gabriel van Bueren. licentiaet inde rechten, greffier der stadtAntwerpen, meester Jan vander Cammen, licentiaet inde rechten, meesterNiclaes Nuyts, licentiaet inde rechten ende schepene der stadt Antwerpen,Andries Maesmants, schouteth van Brouchem ende Oelegem, Jacob leMercier, Peeter Peeters, Emmanuel vanden Sande ende Cornelis vandenBrande, alle respective leenheeren ende mannen van leene ons genadichsheere des Koninckx ende wijsers in Sijne Majesteyts hove, jurisdictie endehooftbancke van Santhoven voorschreven, ende ten aenhooren van veeleomstaenders ende ingesetenen, soo van Santhoven als van andere omliggendedorpen ende plaetsen: by my onderteekent, ghesworen secretaris derhooftbancke van Santhoven voorschreven.Onderteeckent: I. SAS.

p 72

Rechten ende ordonnantien aengaende de weeskinderen ende andere vermom-boorde persoonen onder de vryheyt ende resort van Santhoven, ghedecre-teert inden jaere 1557 [1558 n. st.].PHILIPS, by der gratien Goidts, coninck van Castilien, van Leon, vanArragon, van Navarre, van Napels, van Sicillien, van Majorcken, van Sar-daynen, vanden eylanden Indien ende vaster eerden der zee Oceane;aertshertoghe van Oostenrijck; hertoghe van Bourgoignien, van Lothrijck,van Brabant, van Limborch, van Luxemborch, van Geldre ende van Milaenen;graeve van Habsbourch, van Vlaenderen, van Artois, van Bourgoignien;palsgrave ende van Henegouwe, van Hollant, van Zeelant, van Naemen endevan Zuytphen; prince van Swave; marckgrave des Heylichs Rijcks; heerevan Vrieslant, van Salins, van Mechelen, vander stadt, steden ende landenvan Uytrecht, Overyssel ende Groeninghen, ende dominateur in Asien endeAfriecken. Allen den ghenen die desen onsen brief sullen sien oft hoorenlesen, saluyt. Wy hebben ontfanghen die ootmoedighe supplicatie van onsenbeminden schouteth ende mannen van leene onser hooftbancke van Sant-hoven, inhoudende hoe dat sy inder vryheyt ende juridictien der voorschrevenonser hooftbanck van Santhoven over langhe ende by goeder experientiebevonden hebben groot ghebreck ende abuys, d'welck daer gheweest is intgade-slaen ende regeren vanden persoonen ende goeden vanden weesen oftombejaerden kinderen, die aldaer van heuren ouderen oft den eenen vandijen zijn berooft gheweest. Met oock van anderen persoonen die hundersinnen ende verstandts, oft oock hunder leden berooft oft qualijck machtichzijn. Ende dat sy luyden, om daerinne te versiene ende remedie daertoe testellene, hebben, met voorgaenden rypen raede ende deliberatie t'selvengheadviseert, gheconcipieert ende overdraegen diversche poincten endearticulen die hen ghedocht hebben daertoe aldernutst ende bequaemstte zijn, ghelijck zy die hebben doen stellen in geschrifte ende daerafdie teneur met sekere veranderinghe by ons daerinne ghedaen ende navolcht.

p 74

Alsoo in deser vryheyt ende jurisdictien van Santhoven over langhe byexperientien bevonden is gheweest ende daghelijckx wordt, dat de ombe-jaerde kinderen heur ouders beyde oft den eenen van dijen by den willeGoidts verloren hebbende, ende oock ander persoonen heurder sinnen oftleden niet wel machtich, tot hiertoe int regeren ende administreren vanheuren persoonen ende goeden, soo by negligentien, onachtsaemheden,insufficientien, stervene oft quaden regimente van heuren momboiren, endeby dien dat eenighe momboirs ghestelt worden sonder eedt, sonder inven-taris oft staet vanden jonghers goeden te makene, ende sonder jaerlijckxrekeninghe te doene van heuren goeden, soo by quaden regimente oftverhouwene vanden lancxstlevende heurder ouders, oft des gheens daerdie aen verhouwt ende anderssins in vele manieren qualijcken besorcht sijngheweest, groote schade ende achterdeel daerby ghecomen ende gheledenhebben, ende voordaene meer souden comen te lijdene indijen daeroppebehoorlijcken niet en worde versien, soo EST, dat de schouteth ende mannenvan leene der voorschreven vryheyt ende jurisdictien, willende naer heurbeste hierop versien ten besorghe ende welvaert der voorschreven wees-kinderen ende andere persoonen niet connende hen selven ende heuregoeden gheregeren, met rijpen advijse ende deliberatien van raede inmerckelijcken ghetalle daeromme vergaedert zijnde, hebben gheraemt,gheadviseert ende overdraeghen de poincten ende articulen hiernaervolghende.

1. Inden eersten, datmen uyter weth alhier, by advise vanden voor-schreven schouteth ende mannen van leene, sal deputeren ende committerentwee mannen om weesmeesters ende overmomboors te wesene van allenweeskinderen ende ander persoonen, die na der ordinantien nabeschrevenin momboryen behooren sullen ghestelt te wordene; de welcke overmom-boors d'eene voor d'eerste reyse sal dienen twee jaeren ende d'ander salaffgaen nae dat d'eerste jaer omme is, ende alsdan in plaetse van dijen eenandere ghesurrogeert worden; welcke renovatie van jaere te jaere salghedaen worden, soodat niemant langher en sal in officie blijven dan tweejaeren, ende de voorschreven overmomboors sullen hebben den gesworenclerck van deser jurisdictien.

2. Item, de voorschreven weesmeesters ende oppervoechden met heurenclerck sullen sitten van veerthien daghen te veerthien daghen, altijt des

p 76

woensdaechs (indient noot zy) na d'ordinaris ghenechte alhier, om haerofficie te bedienen; ende sullen alle saecken der momboryen, voochdyenende der ordonnantien naebeschreven aengaende sommierlijck moghenbeslichten, oft sullen daeraf rapport doen den mannen van leene inderweth alhier, om voorts ghedaen te wordene soo behooren sal.

ARTICULEN VANDEN WEESKINDEREN ENDE ANDERE IN VOOCHDIJEN ENDE MOMBORYENSTAENDE.

3. Item, soo wanneer vaeder oft moeder, ingesetenen van deser vryheytende jurisdictien der selver, afflijvich worden, achterlaetende ombejaerdeweeskinderen, het zy onder de sesthiene oft oock daer boven onder vijfentwintich jaeren oudt zijnde, oft simpele, sotte oft beroofde kinderenheurder sinnen, oft die blint, stom oft met allen dooff zijn, soo sal de lancxt-levende van hen beyden, oft de besittere vanden sterfhuyse, oft de naestevrienden vanden dooden, binnen vijfthien daeghen daernae moeten comenoft seynden by den weesmeesteren oft oppervoeghden van deser vryheytende jurisdictien, ende brenghen aldaer over de naemen ende toenaemenvan acht manspersoonen, te wetene de vier daeraf van s'vaeders sijden, ended'ander vier vander moeder sijden, den weeskinde oft weeskinderen oft denonmachtighen sijnder sinnen van bloetswegen aldernaest bestaende, optepene van vier oude gouden rijders, te bekeeren in dryen, d'een derdendeeldaeraf den heere, d'andere der heyligheest tafelen daert sterfhuys gheleghenis, ende't derde den weesmeesteren voorschreven.

4. Item, van welcken acht persoonen de voorschreve weesmeesterenalsdan kiesen de ordineren selen die viere daeraff die hen duncken selenaldernutste ende bequaempste wesende totter momboryen, tutelen, curenende besorghen vanden weeskinderen oft anderen persoonen voorghenoempt.

5. Item, hierinne versien dat sy daertoe kiesen sullen persoonen die oudtsullen wesen over heur vijffentwintich jaeren ende beneden heur t'seventichjaeren, ende anders egheene.

6. Item, de voorschreven weesmeesteren sullen totter voorschrevenmomboryen kiesen de aldernaeste van bloetswegen den kinde oft persoonenbestaende, op dat sy daertoe bequaem ende nut zijn, oft andere, op dat henghelieft, indijen dat hen dochte naer heuren conscientie dat de naeste daertoe

p 78

niet soo bequaem en waeren, oft indijen de selve naeste met den ghenendie vermomboort soude worden deylen souden oft iet ghemeyns met henhadden, oft eenighe saecke, ghedinghe oft processen teghen hen uytstaendehadden.

7. Item, van twee oft meer persoonen den kinde oft persoonen even naebestaende ende al even bequaem zijnde totter momboryen, sullen sy kiesenden oudtsten.

8. Item, wel verstaende dat als vader ende moeder afflijvich worden dieachterlaeten eenige simpele kinderen, onnoosele oft ommachtige heurersinnen, oft die stom, blint oft met allen doof zijn, al waeren die persoonenover heur vijfentwintich jaeren oudt, dat zy nochtans ghedaen sullen wordenin voochdyen ende momboryen, omme heur persoonen ende goeden besorchtte worden.

9. Item, de voorschreven persoonen by den oppermombooren tot eenighermomboryen ghecoren zijnde, die sullen schuldich sijn te gaene ende com-parerene voor schouteth ende mannen van leene inde weth alhier, ommealdaer gheordineert te wordene totter voorschreven momboryen met denvonnisse (soomen dat van outs gheploghen heeft); ende dat ghedaen zijnde,sullen de selve mombooren ghehouden zijn aldaer te doene den eedt daertoestaende, opte pene van vier oude schilde, te bekeeren in dryen als boven.

10. Item, soo wanneer de mombooren den kinderen ghegheven sullenwesen inder manieren voorschreven, soo sullen de selve mombooren terstontdaernaer metten besitter oft besittersse vanden sterfhuyse (soo verre eenichvan beyde den ouders in levene is), oft anderen erffghenaem dijen dataengaet, maken eenen generalen staet van allen den goeden, ruerende endeonruerende, haeffelijcke, erffelijcke, schulden ende weerschulden, egheeneuytghescheyden, daerinne den weesen eenich recht competeert, den welc-ken sy setten oft doen stellen sullen by inventaris in gheschrifte, ende dijeninventaris brenghen binnen eender maent by de oppermomboors voorschre-ven ende heuren clerck; ende dijen inventaris salmen terstont extraherenende in een autentijck register stellen, welcke register onder de selve opper-mombooren ende heuren clerck sal blijven berustende, omme op ende naedijen inventaris jaerlijckx by de particuliere momboors rekeninghe endebewijs te doene.

11. D'welck ghedaen, sullen des selfs mombooren teghens den besittere

p 80

oft besittersse oft andere erffghenaemen dijen dat aengaen sal terstont pro-cederen tot scheydinghen ende deylinghen, als dat nae den landtrechtealhier behoort.

12. Hierinne versien, datmen de haeffelijcke goeden sal schatten oftvercoopen soo 't selve den tochtenaer ende mombooren sal nutst endebequaemst duncken tot profijte der weesen te behoorene.

13. Wel verstaende, dat de mombooren altijts aen heuren voorschrevenoverbrochten staet sullen ghehouden sijn te suppleren, ende 't ghene synamaels bevinden den weesen te competerene, t'sy van versterf oft anderemakagien, ende t' selve den weesmeesteren, onder heuren behoorlijckeneedt, oock overbrenghen, omme gheregistreert ende gheaddeert te wordenetotten voorschreven eersten staet, opdat de weesen, bejaert zijnde, vanallen hen goeden goet bescheet moghen vinden, alles op de pene van vieroude schilde, te bekeeren als boven, by de voorschreven mombooren uytheurder eygender borssen te verbeurene, soo verre sy hierinne ghebrec-kelijck bevonden worden.

14. Interdicerende den particuliere mombooren van nu voordaeneeenighe uytcoopen, contracten oft conventien te makene metten tochtenaeroft tochtenaerssen, hennen weesen namaels competerende, soo wel vandenhaeffelijcken als erffelijcken goeden voor der tijt sy den voorschreven staetende inventaris van allen den goeden hebben gemaeckt, den selven denweesmeesteren overghelevert ende dien gheverificeert, ende daertoe eerstby den voorschreven weesmeesteren gheauctoriseert, oft van hen consentverworven hebbende, opte pene van vier oude schilde, te bekeeren in dryenals boven.

15. Item, in deser ordonnantien en sullen niet begrepen sijn de ghenedie by heuren ouders in testamente momboors ghestelt sullen sijn; maersullen die kinderen ende erffghenaemen gheregheert worden by denghenen die de testamenten daertoe gheordineert sal [sullen] hebben.

16. Item, nadien de tocht sal sijn geexpireert, ende de voorschrevenmombooren aenveerdt sullen hebben d'administratie vanden voorschrevenweesen goeden, sullen de selve mombooren schuldich sijn de voorschrevenweeskinderen ende andere in heurder mombooryen staende te regerene,te leeren, doen wijsen ende beweghen tot alle eere ende saligheyt, al ofthen selfs kint oft kinderen waeren, ter scholen te legghene, te leeren lesen

p 82

ende schrijven, oft aen cen ambacht oft landtneringhe te stellene, daertoe sysullen sien dat des weesen gheest ende natuere best gheinclineert is, naersijnen staet ende des weesen macht van goede; welcke goeden sy ten hooch-sten ende meesten oorboore ende profijte der weesen sullen appliceren endebekeeren daer ende alsoo sy nae heure conscientien ende by advise vandenweesmeesteren sullen bevinden behoorene.

17. Item, ende oft den voorschreven overmombooren proffijtelijckendocht te sijn voor de vermomboorde persoonen eenighe van heuren goeden,'t sy haeffelijcke oft erffelijcke, te vercoopene, soo sal dat na der oudercostumen deser vryheyt ende jurisdictien ghedaen worden met goeder decla-ratien vanden vercochten parceelen ende den prijse van dien, die de clerckvanden voorschreven oppermomboors alsdan sal registreren ghelijck denanderen inventaris vanden goeden.

18. Ende sullen de collecteurs by der weth alhier daertoe ghecommitteertde penninghen vanden selven goeden ghecommen zijnde binnen sesse wekenna den geprefigeerden daeghe, inden coopcelen gheroert, moeten leverenin handen vanden voochden ende momboirs, opte pene van vier goudenrijders, te bekeeren als vooren, alsoo dicke als sy daertoe versocht waeren,ende voorts by den schouteth van desen jurisdictien by heerlijcker executienende sonder procedure van rechte daervooren gheexecuteert te wordene.

19. Item, sullen de voorschreven momboors de penninghen vandenverkochten goeden, als sy die ghehouwen sullen hebben, binnen sesse wekenmoeten belegghen oft bekeeren ten meesten oorboore vanden weesen oftandere vermomboorde persoonen, ende dat ter ordonnantien vanden opper-mombooren.

20. Wel verstaende, dat de voorschreven mombooren egheene der voor-schreven weesen erfgoeden noch gronden van erven en sullen mogenversetten, verthieren, vercoopen, alieneren, becommeren oft belasten meterffelijcke oft lijffrenten, noch daeroppe nieuwe edificien, speelhuysen oftandere timmeringhe maeken t'heurer ghenuchte, omme eenigherhandesaecken die sy namaels souden moghen bybrenghen, sonder expressen voor-gaenden consente ende advise der voorschreven weesmeesteren endebehoorlijck decreet vanden wethouderen voor gheroert.

21. Item, dat de weesmeesteren niet en sullen moghen consenteren intvercoopen, belasten, verthieren oft beswaren oft alieneren van eenighe

p 84

erffelijcke goeden der weesen, ten sy dat sy alvoren deughdelijcke gheinfor-meert sijn dat 't selve nootelijck ende profijtelijck is voor de weesen oftonder momboryen staende, ende dat 't selve consent by den voorschrevenclerck in sijn register gheschreven worde, met declaratie vanden weesmees-teren die 't selve consent ghedaen hebben, ende verclaringhe vande redenendaeruyt sy 't selve consent ghedraeghen hebben, t'sy om nootsake oftmeerder profijte te doene; ende 't consent anders ghegheven soude sijn nulende van onweerden.

22. Item, oft eenighe vande renten vande weesen oft vermomboorde per-soonen affghelost oft afghequeten worden, sullen de hooftpenninghen daeraffterstont wederomme moeten aenlegghen ter selver naturen, ende hen welversien van sekere panden goet ghenoech zijnde; oft inghevalle sy namaelsde rente, mits niet sufficientie vande panden oft anderssints verliesenmoesten, den last ende schade redonderen sal opte voorschreven momboorsende heure eyghene goeden, ende den weesen van heuren renten moetenvoldoen ende contenteren.

23. Item, de voorschreven mombooren en sullen egheen vanden weesengoeden moghen deylen oft lothen, staende heurder momboryen, ten waeresy met yemanden yet ghemeyns hadden, ende oft eenighe van heuren broe-deren oft susteren ghehoudt waren, die heur deel begheerden ende vandoene hadden; in welcken gevalle souden sy de weesen goeden moghendeylen ende lothen, by authoriteyte ende consente vanden oppermombooren[ofte] weesmeesteren, ende anderssints niet.

24. Item, dat de voorschreven mombooren egeen processen noch ghedin-ghen vander weesen weghen, 't zy in aenlegghere oft verweerdere stede, ensulien moghen intenteren, aenveerden, sustineren noch beleyden, sonderconsent, oorloff ende auctorisatien vanden voorschreven weesmeesteren;ende wes sy sonder den voorschreven consente attempteren, sullen, indijen't selve den weesen prejudiceert, selve de schade draeghen ende daeraff denweesen niet ter rekeninghen moghen brenghen. Maer indijen 't selve denweesen voordert, oft dat sy consent ghehadt hebben als voren, sal hen 't selveghepasseert worden.

25. Item, dat alle mombooren sullen ghehouden zijn alle twee jaeren eensrekeninghe ende bewijs te doene voor de oppermombooren oft weesmees-teren voorschreven van heuren regimente ende bewinde, op de voorschreven

p 86

pene, te bekeeren in dryen, als vooren; welcke pene betaelt zijnde oft niet,sy nochtans sullen behooren rekeninghe te doene als sy des telcken naer detwee jaeren versocht sullen wesen; welcke rekeninghe, op dat die deuchde-lijck is, hen ghepasseert sal worden inder manieren boven vercleert, endesal vander selver rekeninghe 't slot by den clerck gheschreven worden intregister daer den eersten staet in gheregistreert staet, ende alsdan sal deselve rekeninge den mombooren wederomme worden ghelevert, om dijenachtervolgende van twee jaeren te twee jaeren rekeninghe te doene.

26. Item, de voorschreven mombooren sullen hen reguleren int maecken,schrijven ende stellen van heuren rekeninghen als inden 98 en totten 104en articulen excluys vander ordonnantie by mijnen heeren schouteth endemannen van leene op t' stuck van justicien alhier ghemaeckt, geordineert is,op de pene dat de selve rekeninghen ten coste ende laste der selver mom-booren sal worden herstelt ende herschreven.

27. Item, sullen de voorschreven overmomboors oft weesmeesteren departiculiere momboors ende andere, persoonen oft partijen, ende oockgetuyghen voor hen doen daghen by eenighen vande vorsters deser juris-dictien (die hen daerinne behooren ende ghehouden sullen zijn te dienenende ghehoorsaem te sijne); ende sullen de selve overmomboors, telckenalst naer recht behoort ende behoeft, eedt moghen doen nemen vandenselven momboors, partijen ende ghetuyghen, ende voorts in allen t' ghenedes aengaet der voorschreven momboryen ende der kennisse ende judica-turen vanden questien, saecken ende geschillen die ten ocsuynen der selvermomboryen rijsen ende spruyten sullen, moghen al t' gene doen dat daerinnenootelijck sal wesen oft hen profijtelijcken duncken.

28. Item, weeskinderen, simpele oft sotte menschen, ende andere die hetby oudden, verleeftheyden oft kranckheyden van sinnen noot oft oorboor isby mombooren gheregheert te wordene, d'welck staen sal ter discretienvanden voorschreven overmomboors, ende die van vaeders oft moedersweghen hier gheen maghen en hebben, oft al hadden sy eenighe ende dieden overmombooren totter mombooryen niet nut oft bequaeme en dochten,dijen salmen mombooren gheven van s'heeren ende der mannen van leeneweghen, by raede vanden weesmeesteren voorschreven; de welcke mom-booren gheloont sullen worden van heuren arbeyde by ordonnantien vandenweesmeesteren ende der weth.

p 88

29. Item, oft eenighe vanden mombooren vanden weeskinderen storven,oft onmachtigh sijnre sinnen oft leden worde, oft uyt deser jurisdictien vanquaden feyten oft schulden vluchtich worde, oft van quaden oft sulckenregimenten worde, dat hy zijns selfs persoon oft goeden niet wel en regeerde,dat dan d'ander mombooren daeraff de wete sullen doen den oppermom-booren, de welcke inde stede van dijen sullen kiesen ende ordineren eenenanderen momboor daertoe nutst ende bequaemst zijnde.

30. Item, ende al eest dat de weeskinderen theuren sesthienejaeren gheachtende ghehouden mogen worden oft gheweest zijn als voljaert, niet te min,want na den tijde van sesthien jaeren tot vijfentwintich jaeren toe de jeuchtvanden mensche van meer tot meer wast ende groeyt, alsoo dat binnendijen tijde een yegelijck mensche, die alsdan staet tusschen den ouderdomvan kintscheden ende manlijckheden, is tot sijnen sorghelijcksten, wantmendiekwils siet dat binnen dijen tijde de jonghers, die berooft zijn van vaederende moeder, den welcken groot goet achterghelaeten is van heuren ouders,dickwille arm ende bystier worden: soo is gheraempt, gheconcipieert endeoverdraeghen, om d'inghesetene deser jurisdictien ende alsulcke jonghersnaerder te besorghene, dat de persoonen die momboors hebben gheweestoft zijn van weeskinderen die ghecommen zijn tot heuren sesthien jaeren,sullen als curateurs blijven behoudene de voechdijen ende tregiment vandenselven jongers goeden, tot dijen tijde dat de voorschreven jonghers oudtsullen wesen vijfentwintich jaeren, sonder dat de selve jonghers selve inheuren persoone eenich regiment oft bewint daeraff sullen hebben; tenwaere dat alsulcke jonghers tot gheestelijcken oft houwelijcken staete henstelden, in welcken ghevalle sy sullen moghen d'bewint van heuren haeffe-lijcken goeden hebben, ende oock mede vanden jaerlijckxschen profijtenende renten van heuren onruerende goeden commende, sonder de selveonruerende goeden te moghen vercoopen, verthieren oft belasten, ten waerevan noode na der ordonnantien nae gheroert.

31. Item, jonghers die over heur vijfentwintich jaeren out zijn, endenochtans dijen niet tegenstaende niet oft luttel en wijsen, maer blijven oftschijnen te wesen doorslaghers ende verstroyers van heuren goeden, sullenniet-te-min blijven in voechdijen totter tijdt toe dat heur voechdenaffirmeren sullen by heuren eede, dat hun dunckt dat sy sonder sorghe vanbystier oft arm te worden heur goet sullen wijs ghenoech zijn te regerene.

p 90

32. Item, jonghers boven sesthiene jaeren ende beneden vijf-en-twintichjaeren out zijnde, al waeren sy tot houwelijcke ghecommen, en sullen heureerfve, erfrenten ende eyghen goeden, oft gheenderhande onruerende goedenniet moghen vercoopen, versetten, becommeren, beswaeren, belasten, laetenafquijten oft in gheenderhande manieren verthieren. sonder consent endebywesene van heuren voechden oft momboiren, inder manieren hiernaevercleert.

33. Item, te wetene, soo wanneer het nootelijck oft oorboirlijck is dat dejonghers eenighe heure onruerende goeden vercoopen, beswaeren oft belas-ten, oft dat de ghene die hun renten schuldich zijn eenighe van dien rentenaflossen willen, dat alsdan de voechden ende momboirs dat ende de redenenvan dien schuldich sullen zijn te condighen rechtveerdelijck by heuren eedede oppermomboiren ende weesmeesteren deser jurisdictien, ende soo verrede oppermomboiren daerinne consenteren, soo sal alsulcken veranderinghe,verthieringhe oft lossinghe voortsganck hebben.

34. Item, den griffier oft clerck deser jurisdictien sal niet gheoorloftzijn eenighe voorwaerden te passeren, oft den mannen van leene, wethou-deren alhier over eenige voorwaerden te staen, daer eenighe weeskinderenoft jonghers onder heur vyf-en-twintich jaeren out zijnde heur erffelijcke oftonruerende goeden vercoopen oft belasten sullen, sonder consent endedecreet vande overmomboiren ende weesmeesteren deser jurisdictien, daerafhun blijcke, ende dat dan oock ten bysijne van heuren vier voechden, oftten minsten vande dryen van hen; ende dat decreet vanden overmomboirensal de voorschreven secretaris ghehouden zijn te stellen inde brieven diemendaerop sal expedieren.

35. Item, oft eenighe persoonen in voechdijen ende momboryen staende,sonder consent ende decreet vanden overmomboiren ende sonder byzijnevan heuren particulieren momboiren, voor eenighe bancken oft wethouderenbuyten deser vryheyt, oft voor notaris ende getuyghen, oft oock by inadver-tentien alhier inderjurisdictien voor mannen van leene, laethoven oft chijns-hoven, eenighe onroerende goeden vercochten, becommerden oft beswaerden,dat alsulcken vercoop oft beswaringhe als niet[10] van onweerden zijn sal.

36. Item, oft de penninghen by den cooper van alsulcken renten oft goe-

p 92

den ghegheven ende betaelt den weeskinde, oft den ghenen die onder zijnjaeren oft anders, als voren, in momboryen is, in al oft in deele deurgeslaeghenoft verloren waeren, sonder in des vercoopers oorboire bekeert te sijn, datin dijen ghevalle de selve cooper die penninghen, die alsoo onprofijtelijckdoorgheslaeghen waeren, gheheel ende al verlooren sal hebben; maer ofternoch eenighe in wesen waeren, oft oock in profijte vanden vercooper bekeert,daeraf ghenoech bleke, dat in dijen ghevalle t'ghene des daeraf noch in wesenwaere, oft in oorboire ende profijte bekeert, gherestitueert ende wedergekeertsal worden, ende anders niet, ende daermede sal t'contract daeraf ghemaecktgherescindeert worden.

37. Item, oft oock yemandt eenighe waere oft goede eenighen vanden jon-ghers oft vermomboirde persoonen voorschreven vercochte op finantien oftwoecker, ende t'ghelt daeraf doorslaeghen ende vertheirt waere, in al oft indeele, dat de ghene die alsulcke goet vercocht oft ghelevert hadde dat goetverloren sal hebben, ende de jonghe sal onghehouden sijn vande penninghenrestitutie te doen, het [en] waere dat de ghecochte goeden oft de penninghendaeraf ghecommen al oft in deele noch in wesen waeren, oft in zijnen oorboirebekeert, soo sal hy ghehouden zijn t'ghene over te gheven dat in wesen isoft in zijnen oorboire bekeert, ende anders niet: ende de ghene die alsulckefinantie vercocht hadde, opdat hy een ingheseten van deser jurisdictien is,sal daeraf naer gheleghentheydt vander saecken worden ghecorrigeert.

38. Item, alle jonghers onder momborye staende, out wesende de knechtenachthien jaeren, ende de vrouwpersoonen sesthien jaeren, moghen van alleheure goeden haeffelijck ende erffelijck disponeren by testamente oft uytter-sten wille, sonder bywesen oft aucthorizatie van heuren momboirs.

39. Item, jonghers onder heur vijf-en-twintich jaeren en sullen indenrechte in aenlegghers oft verweerders staet niet moghen ontfanghen sijn,dan by aucthorisatie van heuren momboiren oft ten minsten van eenenvan hen.

40. Item, oft eenich vanden persoonen voorschreven sonder consent vanzijnen voechden anderssins eenighe voorwaerden, contracten, borchtochtenoft gheloften aenginghe oft dede daer [hy] merckelijcke schaede by gheledenhadde oft gheschaepen waere te lijden oft ghequetst waere, dat de mannen vanleene, wethouderen alhier, sullen dien aengaende de voorschreven weesenversien van sulcker provisien, t'zy in cas van nulliteyte oft andere provisie

p 94

van justitien, ghelijck zy in hunder conscientien ende naer gheleghentheydtvander saeeken sullen vinden te behooren.

41. Item, jonghers onder heur jaeren wesende, ghelijck voorschreven is,sullen onghehouden zijn eenighe penninghen te moeten betaelen, die sy opdobbelscholen,rolbanen oft elders met quaetspelen ende dierghelijcke spelenontleent oft verloren hebben ende schuldich zijn bleven, ende t'ghene datzy op alsulcke spelen verloren ende betaelt hebben, sullen sy met rechtemoghen wederheysschen.

42. Item, wes de voorschreven jonghers verloren ende betaelt sullenhebben met caetsene, balslane, clootworpen, rollen, tot drye schellinghengrooten Brabants toe, daeraf en salmen hem geen restitutie doen; maer weszy op alsulcke spelen verloren hebben ende schuldich bleven zijn oft ontleentsullen hebben, daeraf sullen zy onghehouden zijn.

43. Item, wie jonghers betrocke tot spele oft aenhielde in tavernen oftelders tot slampampen, hoereren ende heure goeden hulpe dissiperen oftverquisten, dien salmen corrigeren nae gheleghentheyt der saecken, endewes sy aldaer vertheren ende schuldich blijven, daeraf sullen sy onghe-houden sijn.

44. Item, soo wie eenighe jonghers te houwelijcke betrocke oft daertoeraede, oft by ende over waere om sijns goets wille, daer den selven jonghemerckelijcke schaede, achterdeel oft cleynicheydt inne ghelegen waere, endehet ghebeurde dat de vrienden oft momboiren daeraf t'onvreden waeren oftklachtich quamen, dat die persoonen, die den jonghen oft jonghers alsoobetrocken, gheraeden oft daerby gheweest hadden, souden uytgherechtworden nae gheleghentheydt der saecken.

45. Item, wanneer man oft wijff, onder sijn oft heur vijf-en-twintich jaerenwesende, te houwelijcke ghecommen is, oft soo wanneer eenighe jongheghesellen onder heur vijf-en-twintich jaeren zijnde, al sijn sy onghehouwt,sijn proper, neerstich, behendich ende van goeden regimente, alsoo dat syhen vueghen ter neringhen, t'sy tot coopmanschappen, ambachte, lantwin-ninghe ende anderssins tot deuchden, ende sy mits dien begeeren ontslae-ghen te sijn vander voechdyen, soo sullen heure voechden dan ghehoudensijn te commen by de weesmeesteren, hen te kennen ghevende de saecke;ende dan sullen de weesmeesteren ondersoecken de manieren, de conver-satie ende tregiment vanden jonghen; ende in soo verre sy by informatien

p 96

ende by eede vanden voechden ende momboiren bevinden daertoe de saeckeghestelt, soo sullen sy dat brenghen voor den voorschreven schouteth endemannen van leene, die hun sullen vermoghen verleenen brieven van oorloveende ontslaeginghe zijnre voechdyen, uytghenomen datse hem niet en sullenmoghen accorderen die verthieringhe oft belastinge van sijne onroerendegoeden.

46. Item, de voorschreven oppermomboiren [oft] weesmeesteren endeheuren clerck sullen hebben van elcker rekeninge te hooren, te appostille-rene ende sluyten, soomen dat naeden staet vanden goeden ende andersinsnae gheleghentheydt der saecken sal bevinden behoorene.Ons die voorschreven supplianten ootmoedelijck biddende dat wy, heb-bende die voorschreven heure raeminghen, concepten ende overdraeginghenvoor goet ende gheneeme, souden de selve willen confirmeren ende appro-beren, ende voor soo veel des noot ware, van nieuws ordineren endestatueren, DOEN TE WETEN dat wy, t'ghene des voorschreven is overghemerckt,ende hebbende in onsen raede van Brabandt wel ende in't langhe doenoversien ende visiteren die voorschreven raeminghen, concepten ende over-draeginghen hiervoren gheinsereert, ende bevindende die goet ende rede-lijcke te sijn, gheneycht wesende ter beeden ende supplicatien der voor-schreven ons schouteths ende mannen van leene van Santhoven voorschre-ven, hebben die selve concepten, raeminghen ende overdraeginghen, soo dieboven staen ghe-insereert van poincte tot poincte, ghelaudeert, gheapprobeertende gheconfirmeert, ende voor soo veel des noot sy van nieuws gheordi-neert, ghemaeckt ende ghestatueert, lauderen, approberen, confirmerenende van nieuws ordineren, maken ende statueren by desen onsen brieven,willende dat de selve sullen van nu voortaen in allen heuren poincten endearticulen onderhouwen ende achtervolcht worden. Ontbieden daerom endebevelen den voorschreven onsen schouteth ende mannen van leen onservoorschreven hooftbanck van Santhoven ende allen anderen dien dataengaen sal moghen, dat sy hun daernaer vueghen ende reguleren, sonderdaerteghen te doen oft te kommen in eenigher manieren; alles op te penenende correctien daerinne begrepen, sonder port, verdrach oft dissimulatie.WANT ONS ALSOO GHELIEFT. Ende des toirconden, hebben wy onsen zeghelhieraen doen hanghen. Ghegheven in onser stadt van Brussel, den 2en dach

p 98

van meert in 't jaer Ons Heeren 1557 (1558 n. st.), naer costume vanschrijven ons hoofs van Brabandt, van onsen rijcken van Spaegnien endeSicillien, tweede, ende van Enghelant, Vranckrijck, etc., t'vierde.By den Coninck in sijnen raede: N. DE FACUWEZ.Alsoo de voorgenoemde supplianten den hove hebben vertoont, dat byden volcke van oorloghe den zeghel daermede dese teghenwoordighe tevoren is ghezeghelt gheweest is ghecasseert, T'HOF, andermale dese hebbendedoen oversien ordineert de selve van nieuws ghezeghelt te worden mettenzeghel by Sijne Majesteyt alsnu in Brabant ghebruyckt, ende hieraf desenote ghehouden te werden. Aldus ghedaen den 9en novembris 1580.Onderteekend : BOOTE.

p 100

Articulen ghetrocken uyt de ordonnantie, stiel ende manier van procederenvander hooftbancke van Santhoven, ghedecreteert inden souveraynen raedevan Brabant den tweeden meert 1557 [1558 n. st.] beginnende als volcht.PHILIPS, by der gratien Godts, coninck van Castillien, van Leon, vanArragon, van Inghelandt, van Vranckrijck, van Navarre, van Napels, vanbeyden Sicilien, van Majorque, van Sardeynen, vande eylanden Indienende vaster eerden der zee Oceane; eertshertoghe van Oistenrijck; hertoghevan Bourgoingnen, van Lothrijck, van Brabant, van Limborch, van Luxem-borch, van Geldre ende van Milanen; grave van Habsbourg, van Vlaenderen,van Artois, van Bourgoignen, palsgrave ende van Henegouwe, van Hollant,van Zeelant, van Namen ende van Zuytphen; prince van Zwave; merckgravedes Heylichs Rijckx; heere van Vrieslant, van Salins ende van Mechelen,vander stadt, steden ende landen van Uytrecht, Overijssel ende Groeningen,ende dominateur in Asien ende in Affricque. Allen den gheenen die desenonsen brief sullen sien oft hooren lesen saluyt ende dilectie.Wy hebben ontfanghen die ootmoedighe supplicatie van onsen bemindenschouteth ende mannen van leene onser hooftbanck tot Santhoven, inhou-dende hoe dat sy supplianten, aenmerckende der groote ongheregheltheydtende ongheschicktheydt die inder voorschreven onser hooftbancke was endeghebesicht worde aengaende den processen die aldaer ghehanghen haddenende hanghende waeren, soo mits den langhen verbalen ende altricatien diedaer ghemaeckt ende ghehouden worden by den practizijnen der partijendienende, als door frivole termijnen ende uytwegen diese voortstellende zijn,ende daerby die goede luyden die daer te doene hebben houdende twee,drye, vier, vyf jaeren nae gaende, die daeraen somtijden heure welvarenhanghen ende laten, hebben, om t'selve te verhueden ende daerinne oordeneende goeden regule te stellen, t' samen nae hen beste geconcipieert,geraempt ende overdraegen diversche poincten ende articulen die hen inhunder conscientien, aensiende ende respecterende die gelegentheydt vandent ijde, ghedoicht hebben meest nootelijck ende profijtelijck te zijn, ende

p 102

ghelijck zy die selve hebben doen stellen by geschrifte, daeraf die teneur,met sekeren veranderinge by ons daerinne ghedaen, hiernae volcht:Alsoo binnen der vrijheydt ende hooftbancke van Santhoven ende derjurisdictien der selver over langhen tijdt is ghebreck gheweest van allesaecken voor schouteth ende mannen van leene ons ghenaedichs heeren desConinckx, wethouderen alhier, gherieffelijck te moghen ontcommeren, endedat by der menighvuldicheyt vander saecken ende oock diversche treyne-ringhen ende frivole termijnen die inder goeder lieden saeeken tot hier toezijn ghehouden ende ghenomen gheweest, daerdeure partijen grootelijckworden gheinteresseert ende dickwijle langhen tijdt hebben gheloopen endemoeten volghen eer sy tot expeditie ende eynde van heuren saecken hebbenconnen gheraken, soo EEST, dat de schouteth ende mannen van leene voor-seydt, om hierop te versiene ende partijen goede ende corte expeditie vanjustitien te doene, hebben, collegialiter vergadert sijnde, gheraempt, ghecon-cipieert ende overdraeghen de poincten ende articulen hiernaer volghende;te hennewaerts reserverende hen veranderen, meerderen ende minderen,soo hen na gheleghentheyt vanden tijde, saecken ende anderssins theurenraede duncken sal ten ghemeynen besten te behooren. Alles nochtans onderdie goede gheliefte ende correctie ons heeren des Coninckx oft die vansijnen raede.

1. Inden eersten, is ghestatueert ende gheordineert dat alle saeeken reele,als van schepenen-brieven, manbrieven, renten, chijsen ende dierghelijckesaecken sullen worden vervolcht ende gheintenteert (alsmen dat van oudtsgheploghen heeft) by besetsele, daeraf de ghesworen clerck alhier registreappaert sal houden, ghelijck oock dat tot hiertoe is ghedaen gheweest.

2. Behoudelijck dat de chijnsheeren oft renthefferen den achterstel vanheuren renten oft chijsen sullen moghen intenteren ende vervolghen op derolle teghens den grontheere, proprietaris ende verleyder vander renten,als hierna inden xxviij ende naervolghende articulen ghesecht sal worden,ten waere de selve grontheere oft proprietaris, ghedaecht sijnde, verklaerdeden pant te renuncieren.

3. Item, dat partijen by heure procureurs ten eersten daghe van rechtepertinentelijck sullen doen stellen voor wat sommen, voor hoevele achter-stels ende wanneer d'leste verschenen is daervore men besetsele doet; soowie hieraf in ghebreke is, sal vervallen van sijnder proceduren, ende tot

p 104

dien inde pene van eenen schellinck Brabants tot behoef vander bussenhierna gheroert.

4. Item, dat nae d'eerste besetsele den eyghenaer, proprietaris, sijnebewinthebbers, procureur, oft ten minsten den ghebruyckers vanden goe-den sal by den vorster wete ghedaen ende gheadverteert worden vandenvoorschreven besetsele, ten minsten dry daghen voor den toekomendenghenechte, daeraf den voorseyden wethouderen ten tweeden ghenechtdaghesal moeten blijcken.

5. Item, ten vierden ghenechtdaghe sal de besettere (soo verre nyemantontset en doet) den dach van dan voortaen hueden totter noenen, ende nietlangher, soo wel op erve als have; sal binnen veerthien daghen daerna rusende rijs by den vorster inder ghebannen vierscharen worden ghebrocht,[ende] sullen alsdan de besette goeden den besetter in't voorjaer mettenheere ende vonnisse der wethouderen ghelevert worden.

6. Item, de selve uytghebannen goeden sullen ten naesten ghenechtevander leveringhen in't voorjaer worden verhuert, met uytganghe vanderbernende keerssche, naer d'out hercommen, naer voorgaende publicatienalomme binnen deser jurisdictien inder kercken by den vorsters daerafghedaen; van welcker publicatie den voorschreven wethouderen alsdanoock sal moeten blijcken; wel verstaende, dat niemandt zijn eyghen goedenuyt s'heeren handen en sal moghen hueren oft by bedroghe doen hueren,opte pene van nullliteyt.

7. Item, dat de huerlinck vanden voorschreven goeden van stonden aensal moeten stellen sufficiente cautie ende borchtochte deser jurisdictienbedwanckbaer voor de huere, na der onder costumen.

8. Item, de voorschreven besetter sal vanden selven goeden schuldich zijnten eynde vanden jare te doene behoorlijcke rekeninghe der weth alhier, endedie ghedaen zijnde, sal t'eynde jaer ende dach moghen voorts procederen op devoorschreven goeden in't naejaer, oock by besetselen, na d'oude observantie.

9. Behoudelijck datmen na d'eerste besetsele den proprietaris (-sen) van-den selven goeden, oft in heure absentie heure facteurs, administrateurs,procureurs oft bewinthebbers, vander voorschreven procedure sal goetstijdts (als hiervoren inden vierden artikel ghesecht is) wetachtich maken;van welcker weten den voorschreven wethouderen ten eersten ghenechtedaerna oock sal moeten blijcken.

p 106

10. Item, ten vierden ghenechte sal de besitter den dach oock huedentotter noenen, ende niet langher.

11. Wel verstaende, dat de proprietarissen, eyghenaers, heure bewint-hebbers, procureurs oft hantplichters van alsulcke besette panden, sullenmoghen ontsetten, soo wel in't naerjaer als in't voorjaer, ja oock tijdtsghenoech commen op den vierden dach in't voorschreven naerjaer, midtsstellende sufficiente borchtochte deser jurisdictien bedwanckbaer, endebetalende de kosten totten daghe van den ontsette gheresen, ende tot diende penen daertoe staende.

12. Item, binnen veerthien daghen daernaer sal d'officier met vierwethouderen ende den clerck op de voorschreven besette goeden com-pareren, ende hen aldaer ghebleken sijnde vander voorschreven proce-duren ende bescheede des besetters, sullen den besetter (soo verre aldaergheen stooringhe en valle) de voorschreven goeden leveren na der oudercostumen.

13. Sal daerna ten eersten sondaghe by den vorsters binnen deser juris-dictien ghepubliceert worden, ende alsoo voorts tot drye sondaghen achter-een vervolghens: dat alsulcke goeden, gheleghen tot N., by A., in't voor- endenaerjaer uytghewonnen, groot M., toebehoorende B., sullen metten heereende uytganghe vander bernender keerssche, ten hoochsten ende schoonsten.tot C., ten huyse van D. worden vercocht.

14. Behoudelijck dat den voorschreven proprietaris (-sen), oft in heurderabsentien aen heure facteurs, procureurs oft bewinthebbers, by den officiermet twee wethouders oock sal wete ghedaen worden vander voorschrevenevictie ende leveringhen, ende de jonghere rentieren daertoe beschrevenoft ghedaecht worden, ten eynde oft hun gheliefde den besetter hantvullinghete doen, met behoorlijcke inthimatie vanden eersten sitdach oft chierdach,hiervoor ende na gheroert.

15. Item, datmen opte voorschreven goeden sal sitten om te vercoopendry daghen achtereen vervolghende, d'welck ghenoemt worden chierdaghen,ende sal ten derden daghe den palmslach worden ghegheven den ghenenmeest daervoor biedende.

16. Item, oft ghebeurde yemandt anders de voorschreven goeden cochtedan de ghene die de selve gheevinceert hadde, sal de selve cooper denbesetter schuldich zijn eerst te betalen alle de costen soowel in’t voorjaer

p 108

als in't naejaer gheresen, midtsgaders hantvullinghe doen vanden verschenenachterstel ende betalen de verdierpenninghen, na d'oude observantie.

17. Item, soo verre nyemandt en compt, maer de voorschreven gheevin-ceerde goeden blijven metten uytganghe vander bernender keerssche denvoorschreven besetter, sullen hem vander voorschreven procedueren wordenghelevert behoorlijcke brieven, ende sal de selve goeden alsdan moghenaenveerden als zijn eyghen ende propre goet.

18. Item, wel verstaende dat alle de voorschreven besetselen sullenworden vervolcht soowel in't voorjaer als naejaer, van ghenechtdaghe totghenechtdaghe, sonder datmen eenighe ghenechtdaghen sal moghen over-slaen oft d'besetsel ende de saecke onvervolght laeten, hoewel men eensd'besetsele sal moghen continueren sonder meer.

19. Item, dat de leveringhen ende verhueringen vanden voorschrevenuytghewonnen goeden sullen worden ghedaen van ghenechtdaghe totghenechtdaghe sonder langher beyden.

20. Item, dat oock de drye chierdaghen sullen worden ghehouden terstontdaernae al achter een vervolghens sonder eenighe ghenechten te latenvoorbygaen; welcke chierdaghen sullen moeten ghehouden worden vanacht daghen tot acht daghen, oft ten lancxsten van veerthien daghentot veerthien daghen, soo partijen dat metter weth sullen accorderen.

21. Item, oft yemandt ontsette ende borghe stelde als hiervoren indenelfsten artikel gheseeght is, sal de saeeke by den clerck alhier ten eerstenghenechtdaghe daernae ter rollen voren inde nieuwe saecken ghestelt worden,ende d'aenlegghere alsdan schuldich zijn hem te funderen, ende overleg-ghende zijn bescheedt moghen contenderen by provisien onder cautie totnamptisatien vanden verschenen achterstel; daeroppe d'ontsetter, soo verrehy verlijder is, terstont sonder dilay schuldich sal zijn t'antwoordene, oft byghebreke van dijen, weder hy compareert oft niet, den gheheyschtenachterstel onder sufficiente cautie ghecondemneert worden te moeten namp-tiseren, behoudelijek hem zijne defentie ten principalen.

22. Ten waere d'aenlegghere niet ghenoech dede blijcken van zijnderintentien, sal in dijen ghevalle de ontsetter oft verweerder worden ghecon-demneert in d'eerste deffaute, ende sal d'aenlegghere sijne actie voortsmoghen vervolghen als van deser ende den lest voorgaenden artikel hiernagheseeght sal worden.

p 110

23. Item, soo wanneer eenighe persoonen, t'sy man oft vrouwe, in deservryheyt oft jurisdictie, fugitijf oft aflijvich worden sonder heur crediteurenbetaelt te hebbene, salmen op der selver goeden procederen by besetsele,ende anderssins doen als hiervoren inden eersten artikel totten twee-en-twintichsten excluys gheseeght is, ten waere yemandt vande crediteurenvonnisse hadde gheobtineert voor date vander vlucht oft aflijvicheydt, inwelcken ghevalle de selve sal moghen procederen totter executie, soodat nadeser hooftbancken recht behoort.

24. Wel verstaende, daer meer crediteuren waeren, ende alsoo questiegerese in cas van preferentie oft concurrentie, sullen alle de selve goeden,soo wel have, erffe als andere, by mijne heeren den schouteth ende wethou-deren beschreven ende ghesequestreert worden totter tijt partijen hendifferent metten rechte oft anderssins sullen hebben beslicht.

25. Item, of gheviele onder de selve eenighe bederffelijcke oft anderehaeffelijcke goeden waeren, sal mijn heere de schouteth, ten versuecke vanpartijen, die ten hoochsten ende schoonsten moghen doen vercoopen, endesullen de penninghen daeraf commende blijven ter selver natueren.

26. Reserverende eenen yeghelijcken zijn recht van preferentien, soo datna den landtrechte alhier behoort ende van outs gheploghen heeft.

27. Item, is gheordineert dat gheen partije inde voorseyde oft saeckenvan evictien, noch oock inde saeeken hiernae gheroert van nu voordaene ensal moghen dienen sonder procureur, sijnde vanden eede alhier.

32[11]. Item, tusschen t'voorschreven daeghsel ende den tijdt dien denghedaeghden beteeekent sal worden om voor de voorschreven rechteren tecommene, sal ten alderminsten moeten zijn, soo verre t'selve is binnen dervryheyt van Santhoven, t'verloop oft interval van vierentwintich volcommenuren, ten waere van ghehaichte ghevanghene oft ghearresteerde persoonen.

33. Ende die van buyten Santhoven, te wetene van Borsbeke, Ranst,Millegheem, Broechem, Olegheem, Halle, Oistmalle, Pulderbossche, Pulle,Voorschooten, Massenhoven, sullen ten minsten hebben interval van tweedaeghen voor t'ghenechte.

35[12]. Wel verstaende, dat de vorsters binnen deser jurisdictien elck in

p 112

zijn dorp sullen daghen, sommeren ende inthimeren, ende niet daerbuyten;ten waere deur absentie heurs medebroeders, deur sieckte oft anderssints;souden nochtans daertoe eerst moeten gheautorizeert zijn onder t'hantteeekenvan mijn heere de schouteth alhier.

39[13]. Item, datmen van veerthien daghen te veerthien daghen salghenechte houden des dijsendaeghs, ten waere, dat heylichdach waere,salmen des woensdaeghs daernae de goede lieden ontcommeren, alsmendat van outs gheploghen heeft.

40. Item, dat alle de saecken by den clerck sullen worden gestelt op eenrolle, de nieuwe saecken voore ende daernaer de oude saecken al achter eenvervolghens, soo die overbrocht worden, ende soo d'oude saecken indevoorgaende rollen staende zijn, sonder datmen den eenen meer favoriserensal dan den anderen.

41. Item, datmen voordaene des somers sal vierschaere maecken smor-ghens goets tijts, ten acht uren, te weten van halff-meerte af tot bamisse,ende des winters, te wetene van bamisse tot halff-meerte, ten neghen uren,opdat partijen op der rollen voor der noenen altijdts moghen ontcommert worden[14].

44. Item, alle saecken bedraeghende boven de weerde van twee karolusguldenen sullen ghehandelt ende beleydt worden op de voorschreven rolleby gheschrifte.

45. Ende de questien, differenten ende gheschillen bedraeghende tottersommen van twee karolus guldenen, oft de weerde van dien ende daerbeneden, sullen voordaene verbalijck oock op de voorschreven rolle beleydtende bedincht worden, als hiernae inden 56en ende 57en artikelen salghesecht worden[15].

47. Item, dat de vorsters nyemanden inde camere voor recht en sullenlaeten commen hy en sy voortsgheroepen, oft ten waere by consent vandenheeren ende vander weth; indien sy contrarie daden, sullen verbeurent'elcker reyse dry grooten Brabants, tot behoef vander bussen.

48. Item, naevolghende der ordinantien ons ghenaedichs heeren des

p 114

Keysers in date den 7en meert anno 1536 (1537 n. st.) ende 25en may anno(15)37[16], alle brieven van asseurantien, wisselbrieven ende obligatien,staen tot namptisatien, soo sullen van nu voordaene van alle saeckenstaende tot namptisatien, als van clere ende bekende obligatien, wissel-brieven, schepenen bekentenissen, saecken van achterstellighe huyshueren,hofhueren, renten ende verschenen pachten, pijne, arbeydt ende bodeloon,verteerde costen, verdroncken ghelaeghen, backers-, brouwers-, vleeschhou-wers- ende tavernierskerfven, in saecken staende tot ghehoude, ende schuldenmin bedraegllende dan twintich stuyvers, partije comparerende oft niet, dewethouderen die selve condemneren inde namptisatie onder cautie.

49. Ten waere partije comparerende allegeerde eenighe feyten peremp-toir, als van betaelingen, transactien ende dierghelijcke, in welcken ghevallesy hen sullen wijsen de selve feyten te moeten thoonen binnen veerthiendaeghen, oft anderssins te moeten namptiseren onder cautie als vore.

50. Behoudelijck dat de voorschreve partije verweerderen oft opponenten,sullen schuldich ende ghehouden sijn eerst ende voor al te stellene suffi-ciente cautie ende borchtochte deser jurisdictien bedwanckbaer, van terechte te staen ende den ghewijsden van mijnen heeren te voldoene, eer hyt'voorschreven dilaey sal moghen hebben oft ghenieten, volghende derordonnantien ons ghenaedichs heeren des Keysers in dato 7en aprilis anno 1539naer Paesschen[17], even verre de schultheysscher oft aenlegghere dieversueckt.

51. Item, dat de advocaeten ende procureurs sullen inde saecken daermenheuren dienst begheert volkomelijck moeten gheinformeert ende onder-wesen sijn vanden voorstelle heurder meesteren, ende hen informatiemoeten setten in gheschrifte, soodat zy daeraf t'allen tijden, des by denheeren versocht zijnde, konnen doen blijcken, op de verbeurte van eenenschellinck Brabants voor d'eerste reyse, ende andere meerdere pene voorde tweede reyse.

52. Item, dat de procureurs wel neerstelijck sullen letten op de qualiteytvan partijen, de selve in weder sijden met allen den medepleghers beschey-delijck doende te boecke stellen bv naeme ende toenaeme, onderscheydende

p 116

oft zy commen voor hen eyghen oft als last ende bewint hebbende, met verclae-ringhe vanden laste oft bewinde ende van wat persoonen oft van wat goeden.

53. Item, dat de advocaten ende procureurs in egheenderleye saecken ensullen moghen dienen voor dat sy hebben behoorlijcke procuratie oft last ingheschrifte, achtervolghende der voorschreven qualiteyt, verleden indergriffien alhier, oft onder den zeghel van eenighen steden, vryheyden,dorpen, gherichten, prelaten oft baenreheeren, daeraf zy ten eerstendaghe dienende (de saecke gheroepen sijnde) den wethouderen sullenmoeten doen blijcken ende den date te boecke doen stellen.

54. Item, ende van ghelijcken sal ten eersten daghe daerna ghehoudensijn te doene de advocaet oft procureur, die alsdan voor den verweerderespreecken sal, alles op de verbeurte van t'profijt vanden daghe, ende voortsvan te moeten oprechten t'ghene des partije, by ghebreke van behoorlijckeprocuratie, ter eenre oft ter andere sijden moghen beswaert oft gheinteres-reert sijn; ten waere voor naghenooten oft conjoncte persoonen, mettewelcke de advocaet oft procureur vanden heere, onder behoorlijcke borch-tochte de rato, sal (duerende d'nootelijck afwesen desselfs verweerders)moghen ghehoort ende ontfangen worden.

55. Wel verstaende dat de advocaten ende procureurs hieraf sullenonghehouden sijn, soo verre hen meesteren, ten eersten daghe van rechtecomparerende ende de saecke alsdan beslicht ende ghefinieert wordt; maersoo verre de selve voor recht compareerden, ende de saecke ten eerstendaghe niet beslieht en wordt, soo sullen sy hen voor t'vertreck van heurenmeesteren oft voor den eersten rechtdach daernaer moeten versien vanmachtichschappe. oft hen by ghebreke van dien verdraeghen de saeckemeer t'onderwinden.

56. Item,, ende als de saecken, diemen verbalijck oft mondelinghebedincht onder de voorschreven twee karolus guldenen, bevonden wordenniet gheleghen te zijne in feyte, soo sullen de heeren de selve terstontbeslichten, oft inghevalle van swaricheyt den partijen bevelen hen meyninghein weder zijden te stellen by advertissement, ende daeraf belasten te dienenbinnen sekeren korten daghe, den welcken overstreken, sal recht ghedaenworden op t'ghene des men te hove bevinden sal.

57. Item, inghevalle inde selve mondelinghe oft verbale saeeken ter eenreoft ter ander sijden bedincht worden eenighe feyten, de welcke ghethoont,

p 118

de meyninghe vande teghenpartije dooden ende perimeren souden, salmen de selve naeckte feyten, sonder meer, stellen by gheschrifte endeten naesten ghenechte overbrenghen, omme daeroppe thoon gheleyt endevoorts ghedaen te wordene soo hierna inden hondertveertichsten tottenhondertsevenenvyftichsten artikelen incluys sal gheseecht worden.

58. Item, in saecken diemen beleydt by gheschrifte salmen de feyten indeschriftueren verhaelt stellen bescheydelijck elck op hun sel en, sondertotten poincten oft artikelen daerinne die verhaelt worden yet anders, watdat het zy, te vueghene oft te minghene; ende soo wie daerteghen dade salverbeuren van elcken articule sesse grooten Brabants.

59. Item, een yeghelijck op oft teghen de selve schriftuere schryvende,moet in zijn teghenschrifte de voorschreven feyten merckelijck kennen oftontkennen, oft by ghebreke van dien sullen de selve ghehouden wordenvoor bekent.

60. Item, soo wanneer de gheschriftelijcke processen soo verre sullenbeleydt sijn, t'sy int principale oft incidentale, als dat naer aenspraecke,antwoorde ende replijcke ghedient wort van duplijcken, soo sal men tenselven daghe inder saecken sluyten ende recht begheeren, ende ten eerstendaghe daerna de stucken versaempt met inventaris te hove brenghen, sooverre de questien op geen feyten berustende en sijn; in welcken ghevallemen sal procederen als hierna gheseeght sal worden.

61. Item, soo verre int versaemen van dijen ghebreck viele, soo sal denghebreckelijcken, midts betalende de costen vanden daghe, anderen dachghegheven worden, op de pene ten minsten van vijf schellinghen Brabants,oft meer, na den spoet ende gheleghentheydt vander saecken, ende sal menvoorts recht doen op t'ghene des dijen dach overstreken te hove bevondenwordt.

62. Item, de ghene die vonnisse begheert sal tot sijnen voorschreveninventaris vueghen alle d'acten vanden hove, ende t'ghene des dijer saeckenaengaende te boecke gheteeckent ende overghegheven is, ende d'welck byeenich vanden voorschreven partijen ghedaen, salmen daerop tot elckxbehoef recht doen.

63. Item, dat in alle verbale saecken niet met allen te boecke en salghestelt worden dan de naeckte eynden ende conclusien by den advocaetenende procureurs te voren (na d'informatie heurder meesteren) beworpen.

p 120

64. Item, ende soo verre yemandt. totten ghenen des hy te boecke doetstellen soude willen vueghen eenighe redenen, feyten oft middelen, ghe-lijckmen tot meer stonden alhier ghedaen heeft, soo sullen de advocatenende procureurs, met heuren meesteren voor handt sijnde, dat van te vorenmoeten stellen in gheschrifte, onderteeckenen ende, de saecke gheroepensijnde, in rechte te overleveren.

65. Hoewel nochtans de clerck te boecke sal teeckenen d'overghevenvanden bescheede.

66. Oock sal de clerck, des versocht zijnde, te boecke teeckenen mach-tichschappen, borchtochten, momboryen, teghenwoordicheydt van per-soonen, keuse van domicilien, protesten, verclaringhen, bekentenissen inrechte ghedaen, die den partijen oft heuren medeplegheren te stade oft teronstaden souden moghen commen.

67. Item, in alle saecken van erfscheydinghe, meeringhe, paelinghe oftbeleye sal d'aenlegghere ter eersten daghe dienende sijnen eysch oft voor-nemen ghehouden zijn over te ghevene by gheschrifte, ende daeraene tehanghene sijn bescheedt, indien hy hem daermede soude willen behulpen.

68. Item, den selven heysch, metten bescheede gheteeckent sijnde by denclerck, overbrocht [sijnde,] sal den verweerdere oft den ghedaeghden vanstonden aen daeraf copie ghelevert worden, ende salmen partijen (t'selveghedaen ende niet eer) voorts seynden op de plaetse daer twist om is, aldaersy hen saecke mondelinghe sullen bedinghen, ten minsten voor vier mannenvan leene, ten bijsijne van mijnen heere den schouteth metten ghesworenclerck.

69. Item, de voorschreven mannen van leene sullen de twistighe veree-nighen, op dat hen moghelijck sy, ende inghevalle neen sullen, ter behoor-lijcker manissen, op den staenden voet recht doen.

70. Welcke ghewijsde by den clerck sal moeten ghestelt zijn in gheschriftevoor oft al eermen t'selve den partijen vuyten sal, ende dat ghevuyt sijnde,salmen hen daeraf binnen acht daghen acte gheven op dat zyse begheeren.

71. Item, indien de saecke in feyte oft in breeder ondersoeck waeregheleghen, soo sullen de voorschreven mannen van leene den partijenbelasten hen feyten over te ghevene, de selve te thoonen ende anderssinshen saecke gheschriftelijck uyt te beleydene soo hun duncken sal tebehoorenen.

p 122

72. Item, datmen van nu voortaene den thoon diemen doen sal in saeckenvan palinghen, erffscheydinghen, meeringhen, sal verhooren ende afleydenint aensien vander plaetssen daer twist om is, ende nerghens el, ten waremijne heeren, op de plaetsse gheweest hebbende, anders goet dochte.

73. Item, soo wye pretendeert aen eenighe onruerlijcke goeden recht vancalengieringhen ende die wilt vernaerderen, moet t'selve te kennen ghevenden schouteth ende mannen van leene, wethouderen alhier, ende stellenonder hen gout ende silver, midtsgaders behoorlijcke presentatie van cautieende borchtochte vanden coop te voldoene soo dat behoort, declarerendeuyt wat saecken hy t'vercocht goet wilt vernaerderen, t'sy van bloets-weghen, deels-weghen oft grontsweghen; d'welck de clerck sal schuldichsijn te registreren.

74. Item, van welcker calengieringen oft vernaerderingen den coopermoet ghedaen worden behoorlijcke wete by den schouteth oft sijnen stadt-houdere ende twee mannen van leene, na der ouder costumen.

75. Item, een yeghelijck moet sijn calengieringhe oft naderschap presen-teren voor de goedinghe ende erffenisse vanden selven goeden oft eer denhalm daeraf na deser bancken recht gheschoten is, indijen daer kerckghe-boden vander vercoopinghen ghedaen sijn; ende daer egheen kerckghebodenghedaen en worden voor de goedinghe, blijven de vercochte goeden calen-gierbaer totter tijt toe die na den ouden heercommen alhier ghedaen sijn.

76. Wel verstaende datmen in't calengieren van leengoeden naderschapmach presenteren binnen jare ende daghe vander goedinghe ende erffe-nisse, ende daerna niet, evenverre daeraf behoorlijcke kerckghebodenghedaen sijn.

77. Item, een calengierder is schuldich, ten versuecke van den cooperoft vercooper, alvoor sijnen eedt te doene, dat hy de calengieringhe ghedaenheeft tot sijns selfs behoef ende nyemandts anders, ende dat hy t'ghecalen-giert goet behouden sal, sonder arghelist.

78. Welcken eedt ghedaen wesende, soo sullen de cooper ende vercooperschuldich zijn, ten versueeke vanden calengierder ende in sijne presentie,by heuren eedt te verclaren hoe ende in wat manieren de coopmanschapofte palmslach ghemaeckt ende ghesloten is, sonder fraude ende arghelistende sonder eenich toesegghen dat ten laste vanden calengierder soudemoghen commen.

p 124

79. Na welcke eeden alsoo ghedaen, soo sal de calengierder moeten bin-nen sonneschijn van dijen daghe onder de weth consigneren ende nampti-seren de ghereede penninghen vander coopmanschappen, die sonder dachte betaelen sijn; ende voor die penninghen die op daghen te betaelen zijnende andere voorwaerden ende conditien vander coopmanschap, sal hymoeten stellen goede cautie ende borchtochte oft panden, goet ghenoechsijnde om te volcommen ende te volbrenghen die gheheele coopmanschap,naer uytwijsen vander voorwaerden, op de pene van vervallen ende verste-ken te sijne van sijne naderschap.

80. Insghelijckx sal de coopere, indijen hy hem teghen t'calengierenopponeren wille, moeten ten selven daghe binnen sonneschijn oock consigne-ren ende namptiseren onder de weth, ende cautie, borchtochte oft pandenstellen ghelijck de calengierder. op de pene van vervallen ende verstekente blijven van sijnder oppositien, soo dat de calengierder sijne naderschapvolghen soude.

81. Item, soo verre de calengierder niet versueeken en wille dat cooperende vercooper by heuren eede verklaren hoe ende in wat manieren decoopmanschap by den palmslach is ghemaeckt ende ghesloten, maer wiltanders wettelijck thoonen de coopmanschap (d'welck hy wel sal moghendoen), soo sal hy ghehouden zijn, ten versuecke vanden cooper oft ver-cooper, binnen sonneschijn te consigneren ende namptiseren ende cautie testellen (als voren) van t'ghene dat de cooper ende vercooper sonder [onder ?]eedt voor de weth sullen affirmeren te voldoene, ende die cooper vanghelijcken indijen hy hem teghen t'calengieren opponeren wilt, opte peneals boven.

82. Item, de vercooper begheerende ende versueckende voldaen te wesenevan sijne coopmanschap, sal moeten terstont betaelt wesen vande ghenamp-tiseerde penninghen by den calengierder oft cooper gheconsigneert ; des ishy ghehouden t'verkocht goet op te draeghen metten halme, na deser hooft-bancke recht, in handen vanden heere tot behoef vanden ghenen daerinnegherecht sijnde.

83. Item, datmen voordaene gheen wederticht oft reconventie en salmoghen beleyden op de presentatie des eersten aenlegghers.

84. Item, maer soo wie eenen anderen wilt wedertichten oft reconve-nieren, sal den clerck ten behoorlijcken tijde de saecke ter rollen doen

p 126

stellen, doende hem inder selver saecken, die hy wedertichtende oft recon-venierende begint, stellen als aenlegghere reconventionael, ende sijn teghen-partije als reconventionael verweerdere.

85. Item, men sal in alle saecken van ticht ende wederticht buyten opde sacken, buyten op de schriftueren, buyten op de notulen oft acten,buyten op de inventarisen des eersten aenlegghers stellen : " Ticht endeconventie " ; ende vande sacken, schrifturen, notelen, acten oft inventarisenghemaeckt ende ghehouden vander teghenticht des eersten verweerders:" Wederticht oft reconventie ».

86. Item, de saecken van ticht ende wederticht sullen elck op hen selvenbeleyt worden, sonder d'een om des anders wille te verhouwene oft te ver-achteren in eenigher manieren, hoewel dat d'eene van dijen niet en sal tehove ghedraeghen worden voor dat die beyde sijn in staete om wijsen.

87. Ten ware nochtans dat d'eene oft d'ander partije sustineren wilde,dat hem recht soude behooren ghedaen te worden sonder te moetenverwachten den staet vander ander saecken die, by middel van garande,[oft?] van thoone, oft niet soo liquide, van quaden vervolghe oft anderssinsmochten verachtert zijn.

88. Item, nyemandt en sal moghen wedertichten na dat inder saeckenvan tichte gheantwoordt is; maer sal sijn recht by voorgaenden daeghselende nieuwer instantien moghen aenlegghen (op dat hem goet dunckt),sonder gheniet vanden voordeele der reconventien.

89. Item, van ghelijcken en sal nyemandt wedertichten in saecken vanberoepen oft appellatien, van executien van gheduempde kosten, schadenende interesten, van handtvullinghen, van wisselbrieven, van schepenenkennissen, oft soo wanneer de wederticht in andere qualiteyt wordt ghedaendan de ticht is gheschiet.

90. Item, men sal oock niet wedertichten in saecken gesonden voorgoede mannen, ten ware dat de wederticht voor de selve goede mannensoo wel als de ticht versonden ware, in welcken ghevalle de goedemannen, overbrenghende by ghebreke van peyse heurlieder advijsen,sullen de saecken d'een vanden anderen scheyden, stellende oock alle't ghene des totter ticht oft conventie dient in een gheschrifte apaert, endevan ghelijcken in een gheschrifte besundere 't ghene des dienende is totwederticht oft reconventie.

p 128

91. Item, men sal eenen yeghelijcken alhier te rechte commende, daermen bequaeme redenen verthoont (eer ten principalen is gheantwoordt),gunnen eenen dagh om sijn weerschap oft garandt op te roepen, cort oftlanck, na de gelegentheydt vander saecken, op versteken daer anderssinsden dagh toe dienen soude.

92. Item, soo wie yemanden tot sijnen weeresschap oft garande sal willendoen daghen oft beschrijven, sal den selven soo moeten onderwijsen, dathy ten beteeckenden daghe bereedt sy de saeeke t'aenveerden ende tevoldoene 't ghene des hy oproeper (dijen behalven) ghehouden soudegeweest zijn te voldoene.

93. Ten ware dat dese eerste opgheroepen weerbieder sijn garandtvoorts aen andere versuecken moeste, in welcken ghevalle men hem daertoeoock bequaemen tijdt gheven soude, ende anderssins doen als vanden eerstopgheroepen int lest voorgaende articule gheseeght is.

94. Item, soo verre ten beteeckenden tijde dese tweede oft andere,totten voorschreven weerschape oft garande gheroepen, voor recht niet enquaeme, oft aldaer kommende verklaerde de saeeke niet te willen aen-veerden, soo sal de oproeper alsdan moeten voldoen't gliene des hy haddebehooren te doene indijen hy nyemanden opgheroepen oft doen daghen enhadde; ende sal moghen protesteren van sijnder diligentien, doende sijnprotest daeraf te boecke stellen, om in tijden ende wijlen sijn verhael tehebbene daer ende soo hy te rade bevinden sal.

95. Item, ende de ghene die weerschap sal willen versuecken na delitiscontestatie, en sal daeromme de saecke principale niet moghen schorssenoft verachteren, maer dijen niet teghenstaende moeten vervolghen.

96. Item, soo wie eenen anderen verweren oft garanderen wilt, en machvanden gherichte niet wijcken oft declineren, maer sal (als boven) moeten vol-doen 't ghene daer sijn oproeper in gehouden soude zijn, indijen hy voor hemegheen garandt gheboden en hadde, ende tot dijen moeten cautie stellen suffi-cient, deser jurisdictien bedwanckbaer, de sistendo juri etparendo judicato.

97. Item, soo verre d'oproeper versueckt buyten processe ghedaen teworden in saecken als zijn weerschap hem verweren wilt, soo sal t' selvetoeghelaeten worden, behoudelijck dat d'eerste verweerdere ende oproeper,ten versuecke van partije oft vanden rechter, besundere op poincten sijndereyghender daet aengaende, sal ghehouden sijn onder eedt t'antwoordene alsde saecke dat uytheysschen sal.

p 130

112[18]. Item, men sal van nu voordaene egheene andere rechtsdaghenoft termijnen moghen houden dan eenen om te heysschene, eenen om't gericht te wijckene, oft om alle middelen van vertrecksele, diemen heetdeclinatorien oft dilatorien, alsdan gheboren by te brenghene, eenen omweerschap oft garandt op te doen roepene, eenen om te hebbene besichtingeder goeden daer twist om is, alles soo wanneer de saecken dat uytheysschen,ende den rechter te dijen eynde goede redene verthoont sal worden, endeanders niet.

113. Voorts salmen hebben eenen dagh om t'antwoordene, eenen omrepliceren, eenen om dupliceren, midtsgaeders om te sluytene ende recht tebegheerene, 't zy in saecken principale oft incidentale, ende ten lesten eenenom de stucken te versaemene ende by inventaris te hove te brenghene.

114. Item, alsmen de materie bevinden sal te ligghene in feyte, sullen departijen hebben hen daghen van thoone, eenen dagh om van voorderenthoone te verthydene ende openinghe van dijen te versueckene, den daghom de ghetuyghen te lachteren, eenen dagh om de selve t'ontschuldighen,eenen dagh om andermaele te sluytene ende recht te begheerene, endeeenen om de nastucken te versamene ende by inventaris over te brenghene.

115. Item, men sal oock toelaeten de daghen by wille van beyde partijenuytghestelt, de daghen alsmen t' proces herneempt om voorts te varen nadijen de saecke ('t sy by doode oft by ghebrecke der partyen) uyten rechteis ghebleven, ende andere hiervoor ende na gheroert.

116. Item, alle de voorschreven rechtsdaghen sullen ten ghesetten tijdesoo moeten onderhouden worden oft voldaen datmen daernae egheen andereen sal moghen verwerffven, ende sulckx dat soo wie alsdan in ghebreke valtversteken sal blijven van 't profijt daer den dagh toe dient.

117. Ten waere dat yemandt hem behulpen moeste met gheschriftelijckenbescheede onder eenen anderen berustende ende van wijen hy t' selvemetter minnen niet en hadde konnen ghecrijgen, in welcken ghevalle menhem (doende blijcken van sijnder neersticheyt) daertoe bequamen tijdtsoude gheven.

118. Want de voorschreven advocaeten ende procureurs sullen van nuvoordaene t'allen rechtsdaghen moeten overleveren oft aen heure gheschriften

p 132

hechten alle bescheedt, oft emers t' gherecht uytschrift van dijen, daermedesy heurder meesteren voornemen ende t' ghene daer den dagh toe dientsullen willen doen blijcken, sonder dat, den selven dagh overstreken,hem yemandt met gheschrifte (als voren niet overghegheven) in dijersaecken sal moghen behulpen.

119. Item, ende oft yemandt de rechtsdaghen hier voren verhaelt uyteenighen oorsaecken te kort vielen, ende de selve ten besneden tijde nieten conste voldoen, soo sal hy hem in elcker saecken eens moghen behulpenmet sijnen heerlijcken dach oft absentien.

120. Hoewel nochtans d'aenlegghere den selven nemmermeer en salmoghen ghebruycken in eenighe saecken van ghevanckenissen, van hachten,van arresten, oft oock ten eersten daghe in eenighe andere.

121. Van ghelijcken en sal de verweerdere gheenen heerlijcken daghmogen nemen in saeeken spoet oft hantvullinghe heysschende, soo langhede provisie niet en is beslicht.

122. Item, den voorschreven heerlijcken dagh sal zijn van sulcken uytsteloft vertrecke ghelijck sijn d'andere rechtsdaghen van dier saeeken.

123. Item, als een aenlegghere ten eersten rechtsdaghe niet te voor-schijne en compt, oft sijnen procureur behoorlijck ghemechticht, voldoende't ghene des hy behoirt, soo salmen den verweerdere gheven oorloff vandenhove, ende ghebleken vanden daechsele, salmen hem de kosten toewijsen.

124. Item, soo verre de selve verweerdere boven dien segghen wilde deur't voorschreven ghebreeck des aenlegghers beschadight oft verhindert ghe-weest te zijne, salmen hem toelaten sijn schaden ende interesten over teghevene; daertoe de aenleggere sal ghedaecht worden by den ghesworenvorster, oft alhier beschreven, om daeroppe sijne teghenredenen te schrij-vene binnen xiv daeghen daerna; d'welck ghedaen oft niet, salmen, gheble-ken vanden voorschreven daeghsele, op de voorschreven schaden endeinteresten recht doen, soomen nader gheleghentheyt sal bevinden.

125. Item, soo wanneer yemandt by eenen anderen alhier ghearresteert,ghevanghen oft in ghevanckenisse beswaert is, ende sijn partije ten behoor-lijcken tijde voor recht niet en compt, soo sal d'arrest, ghevanckenisse oftbeswaringe costeloos ende schadeloos afghedaen worden, ende vande voor-deren schaden ende interesten salmen hem versien als in 't lest voorgaendearticule geseecht is.

p 134

126. Item, een verweerdere die ten eersten daghe van rechte niet tevoorschijne en compt (ghebleken vande daeghsele) vervalt van antwoordenin alle saecken staende tot ghehoude, tot hantvullinghen oft tot provisien,behalven hem sijn verhael ten principalen als hiervoor inden 2en ende 58enarticulen gheseecht is.

127. Wel verstaende, dat de verweerdere sijn vervolch ten principalensal moeten doen binnen s'jaers; want indijen hy de saecke onvervolcht laetoverjaren, sal t'vonnisse van hantvullinghen ende van provisien streckenvoor uyterlijck ende als met volle kennisse van saeeken ghewesen, de borgheontslaghen ende advocaet ende procureur ontlast blijven.

128. Ten waere nochtans dat de ghedaeghde de belijdinghe, de bekente-nisse, verbintenisse oft gheloften selve niet en hadde ghedaen, noch als sijnschult onderteeckent; want in dien ghevalle soude hy andermale ende derde-male moeten ghedaecht worden, alsmen hiernaer sal verclaren.

129. Item, een aenlegghere die gheen vonnisse oft van hantvullinghen oftvan provisien verworven en heeft, latende sijn saeeke onvervolcht overjae-ren, sonder de selve in state om wijsene gebrocht te hebbene, vervalt vanderechtplicht oft instantien met des daeraene kleeft, evenverre de verweerderebelieft, maer anders niet.

130. Item, in alle saecken die egheenen spoet en heysschen ende totghehoudt, tot hantvullinghen oft provisien niet en staen, salmen den ver-weerdere drymael daghen, ende den selven tot elcken beteeckenden dagheduemen inde kosten deur zijn achterblijff gheresen, ende sal voorts niet temin voor d'eerste achterblijven versteken worden van wijckrechte oft decli-natorien, voor het tweede van vertreckrechte oft dilatorien, ende voor hetderde van alle ghewere oft defensien hem teghen 't voornemen des aenleg-ghers dienende, behalven alleenlijck van 't ghene d'welckmen, na gheschre-ven recht, oock teghen vonnissen mach voortsbrenghen.

131. Item, de voorschreven verweerdere, als voren derdemael achter-bleven sijnde, salmen den aenlegghere in persoonele saecken die op sijneende op des verweerders daet alleene berusten, den heysch aenwijsen ondersijnen eedt; maer soo verre die in kennisse van andere persoonen sijn ghele-ghen, salmen hem sijn feijten by maniere van intendit doen overghevenende thoonen, als hierna gheseecht sal worden.

132. Item, een verweerdere derdemael achter blijvende in saeeken van

p 136

erffven, oft daer erffelijckheyt mede ghemenght is, salmen den aenleggheresijn meyninghe laten ghewarighen met bescheede, met ghetuyghen endeanderssins, ghelijck de gheleghentheyt uytheysschen sal.

133. Wel verstaende, dat indien de verweerdere inde voorschreven saec-ken ten derden daeghsele oft eer voor recht quaeme, hy, midts oplegghendeden aenlegghere sijn gheleden costen, op al volcomelijck soude ghehoortworden.

134. Item, ende soo verre de verweerdere in eenighe vande voorschrevensaecken daer drye daeghselen toe staen, te rechte ghecommen ende dachhebbende om antwoorden, niet en voldoet, soo salmen den selven duemeninde costen vanden daghe, ende hem gheven noch eenen dach om vanantwoorden te voldoene; den welcken soo verre hy ombesorcht laet over-strijcken, sal van alles versteken blijven, ende d'aenlegghere tot verificatiensijnder meyninghe toeghelaten worden, gelijck inden derden ende vierdenlest voorgaenden articulen gheseecht is gheweest.

135. Item, soo verre een aenlegghere, voor recht ghecommen zijnde, nade twistvestinghe oft litiscontestatie in eenighen ghebreke valt, soo sal hyversteken worden van 't profijt daer hem den dagh toe dient, ende salmenmet sijnen advocaet oft procureur sonder herdaeghsel voortsvaeren tot allenanderen acten.

136. Item, soo wanneer yemandt ghedaeght wordt om rekeninghe te doeneende metten eersten daeghsel niet en compt, soo sal de aenlegghere, voor'tprofijt van dien, toeghelaeten worden om [te] thoonen oft bewijsen donder-wint by den gedaeghden ghehadt, ende daeraf ghebleken, sal de ghedaegdegheduempt worden de voorschreven rekeningh tot sekeren daghe daernaete moeten doene.

137. Item, soo verre dese gheduempde ten ghesetten tijde voor rechtcompt, beclaghende dat hem den beteeckenden dagh om rekeninghe tedoenete cort is ghevallen, uyt merckelijcken redenen by hem te verclaren, soosalmen hem op de costen van dien ende vanden voorgaenden daghe anderenbequaemen tijt moghen gunnen.

138. Item, maer indien de selve gheduempde, naer behoorlijcke dryevoorgaende daechselen, geheelijck achterblijft, soo salmen alsdan sijn goedenexecuteren oft, by oorlove des schouteths, sijnen persoon aentasten, tottertijdt toe by hem behoorlijcke borghe sy ghestelt voor t' ghene des t' slot

p 138

vander rekeninghe bedraghen sal, ende sal d'aenlegghere niet-te-min zijnmeyninghe moghen ghewarighen, ghelijck in andere saecken, na t' derdeachterblijf des verweerders, gheseeght is gheweest.

139. Item, een overjaert vonnisse sal ten eersten achterblijvene des ghe-daeghde vercleert worden executable, soo verre de ghedaeghde selve by denvonnisse gheduempt is gheweest; ende in ghevalle neen, salmen hem ander-maele moeten daeghen, sonder meer, ende comparerende en sal egheeneandere excepten moghen voortskeeren dan die na den vonnisse zijn gheboren.

140. Item, men sal in egheenen processen voor mijne heeren alhierbeleydt, t'sy by gheschrifte oft anderssins, thoonen dan naer datmen daertoemet vonnisse ghewesen is.

141. Item, men sal voordaene egheenen thoon doen dan op de schrif-tueren die in rechte overgegeven sijn gheweest, ende egheenssins op vra-ghen oft interrogatorien ten goetduncken vander eenre oft der anderepartijen anders ghemaeckt, gelijckmen tot heden toe gheploghen heeft tedoene, de selve maniere by desen abolerende; maer sullen de ghetuyghenworden gheproduceert by billetten opte articulen vanden voorschrevenschriftueren, ende salmen die daeroppe alleenlijck examineren, sondereenighe feyten inde voorschreven billetten te moghen insereren.

142. Item, soo wanneer den tijdt van thoone by den vonnisse niet enwordt beteeckent, sullen partijen hebben dry daghen van thoone, sulckeals de uytstellen vander saecken sijn gheweest, sonder meer, ende de welckeghemeynlijck ende eensaemlijck loopen sullen den aenlegghere soo wel alsden verweerdere.

143. Item, maer soo verre den tijdt van thoone by den vonnisse wordtbeteeckent, soo en salmen egheen ander oft langher uytstel gheven, tenware om groote merckelijcke redenen de heeren daertoe porrende, midtsoplegghende de costen van retardatien.

144. Item, een yeghelijck sal moghen versuecken aen de heeren dat sysijn teghen-partije voor hen ontbieden in persoone, 't sy by daghemente oftbeschrijff-brieven, om onder eedt t'antwoordene by kennen oft ontkennen.

145. Behoudelijck dat 't selve versueck sal moeten ghedaen wordenbinnen d'eerste uytstel loopende om thoonen, ende dat oock partijen, daer-teghen t' versueck ghedaen wort, binnen dese jurisdictien oft voor dehant zijn.

p 140

146. Item, soo verre de selve partije ten eynde ende inden gevalle voor-schreven by den heeren gheroepen, niet en quame, behoorlijcken aensijnen persoon by den ghesworen vorster ghedaeght oft beschreven sijnde,soo souden de feyten, indien de selve waren vander eyghender daet desghedaeghden, ghehouden worden voor bekent, ende inghevalle neen,ghehouden worden voor ontkent.

147. Wel verstaende, dat soo verre de ghedaeghde ten beteeckendentijde niet ghevueghelijck en -hadde moghen commen, oft dat de saeckeware van grooten ghewichte, de voorschreven heeren, met advyse vandenanderen wethouderen, den tijt wel souden moghen verlinghen, ende departije andermale doen daghen oft beschrijven, ja (ende oft noodt ware)metter daet bedwingen om t'antwoordene als voren.

148 Niet-te-min, indien yemandt sijn ghetuyghen ghereet vonde ende opd'antwoorde van sijnder teghenpartije niet wachten en wilde-, sal metsijnen thoone moghen voortsvaeren al oft de feyten waeren ontkentgheweest.

149. Item, soo wanneer yemandt, sijn ghetuyghen buyten s'landts soudemoeten afleyden, oft zijn feyten ghewarighen met getuyghen buytens'landts ghereyst sijnde, soo salmen de daeghen van thoone meerderen endeminderen na goetduncken vanden rechter, behalven dat dier nochtans nietmeer ghegheven en sal worden dan ten hooghsten drye, ende egeensins't vierde, dan met kennisse van saecken.

150. Item, als yemandt opte ontkende feyten, oft die voor sulcke ghe-houden worden, zyn ghetuyghen sal willen leyden, soo moet hy deteghenpartije oft procureur behoorlijck doen daghen oft (indien t'noot is)beschrijven om die te sien eeden, met waerschouwinghe dat, in dienghevalle hy oft de procureur ten beteeckenden tijde achterblijve, men devoorschreven ghetuyghen soude eeden ende verhooren, sijn achterblijffniet teghenstaende.

151. Item, ende al eest soo dat de teghenpartije aldaer commende doeteenighe beschuldinghe, reproche oft lachteringhe teghen de voorschrevenghetuyghen, soo sullen de selve (dien niet teghenstaende ende altijdtsonder vercort van yemandts rechte) ghehoort worden, hoewel de heerenin dien ghevalle t' ghedrach der belaster ghetuyghen sullen moghen ver-scheyden stellen vande ghetuyghenisse der andere.

p 142

152. Item, de ghetuyghen ghehoort, ende ten daghe als partijen vanvoorderen thoone sullen verthyden of daeraf versteken worden, salmenopeninghe ende uytschrift vanden thoone versuecken, ende dach om depersoonen der ghetuyghen te moghen beschuldighen oft reprocheren.

153. Sonder datmen van nu voortaene teghen den thoon der selverghetuyghen iet met allen, in t'groote oft in t'cleyne, sal moghen schrijven;maer sullen de rechteren, van heurs ampts ende officien weghen, vueghent'ghene des ter eenre oft ter andere zijden uyten gheschrevene rechten ended'beleyt vander saecken ter staden oft ter ontstaden commen mach.

154. Item, maer indien yemandt de persoonen vanden ghetuyghen salwillen beschuldighen, lachteren oft belasten, soo sal hy, ten daghe die alsboven na de verthydinghe ende openinge van thoone dienen sal, moghenovergheven de naeckte feyten van belastinghen, sonder eenich ander ver-hael daerby te vueghene, onderteeckent niet alleenlijck by den advocaet oftprocureur, maer oock by den ghenen die de selve belastinghe den ghetuy-ghen oplegghen wilt, om, in ghebreke van thoone, sulcken aenbrenger testraffene soo recht ende redene uytheysschen sal, den belasten oft ghelach-terden niet-te-min hen actie van injurien verhoudende.

155. Item, ende de feyten van belastinghen overgegheven zijnde, sal deteghenpartije ten eersten rechtsdaghe daernae in geschrifte moghen over-brenghen de redenen ende middelen dienende ter ontschult oft salvatienvanden voorschreven belasten ghetuyghen, alles op de pene van dat, devoorschreven daeghen overstreken, elck in 't sijne daeraf versteken salblijven.

156. Item, die voorschreven belastinghe overbracht sijnde, salmen par-tijen daerop geven eenen dach van thoone, sonder meer; ende welckenthoon voor de selve heeren (die den eersten thoon gehoort hebben) salgheleydt worden, sonder dat partije daertoe sal dorven gheroepen wordenom kennen oft ontkennen, maer wel om te sien eeden.

157. Item, den thoon op de reprochen gheleydt, sal sonder openinghe byder partijen die ontcommeringhe begheert besorcht worden, dat die selvenafeyten ende den thoon daeroppe ghedaen, by den clerck sonder yemandente openbaren sal ghevueght worden totten voorgaenden processe, ende salelck vanden partijen heur inventarisse ghehouden sijn daermede te meer-deren, oft 't selve aen te schrijvene ende t'onderteeckenen, ende midts dien

p 144

wordt de saecke ghehouden voor gesloten, ende sal daeroppe vonnisseghegheven worden soo na recht ende deser ordonnantien behooren sal.

158. Item, indien hem yemandt liet duncken beswaert te sijne byeenighen vonnissen der mannen van leene, schepenen, lathen ende anderenedergherichten deser vryheydt ende jurisdictien van binnen oft van buyten,ende alsoo daeraf sal willen beroepen oft appelleren, moet t' selve doenbinnen thien daeghen, ende daeraf in 't vervolgh der appellatien by goedenauctentijcken bescheede doen blijcken, oft anderssins sal hy verclaertworden van sijnen beroepen vervallen, al eest soo dat de teghen-partije datselve niet en versueckt.

159. Item, de voorschreven beroeper gheappelleert hebbende sal binnenden tijdt van sesse weken zijn appel behoorlijck vervolghen, oft anderssinssal de teghen-partije (den voorschreven tijt overstreken) t'vonnisse ghe-nieten, ende de beroeper sonder ander vonnisse vander appellatien blijvenvervallen, ende niet-te-min sal de gheinthimeerde den beroeper moghen terechte porren, om van costen, schaden ende interesten (soo verre daereenighe zijn) begroot te wordene.

160. Item, soo wanneer d'appellant sijn appel alhier na der oudercostumen compt verheffen, sal schuldich zijn (aleer men hem behoorlijckebeschrijff-brieven verleenen sal) binnen deser vryheydt oft jurisdictien testellene sufficiente cautie ende borchtochte voor t' furnissement vandenhove ende voor de costen ende vacatien vanden gheappelleerde, oft, byghebreke van dien, in handen vanden schouteth oft ghesworen clercknamptiseren soo vele penninghen als t' selve ghedraghen sal.

161. Wel verstaende, dat soo verre den ghenen die vonnisse t'sijnenvoordeele heeft van eenighen richteren deser vryheyt ende jurisdictien,binnen dertich daghen na den selven vonnisse egheenen dach wettelijckbeteeckent en wordt voor mijne heeren alhier, dat hy insghelijcks metsijnen vonnisse sal moghen voortsvaren, ende gheheel blijven in sijn actievan schaden ende interesten.

162. Item, soo verre de rechteren vander voorgaenden instantien binnendeser jurisdictien gheseten ten daghe by den appellant beteeckent inrechte niet en commen, ter eerster, oft de rechteren van buyten, tertweester reysen, ende dat beroep ghedaen sy van tusschen-spraken oftinterlocutorien, soo sullen sulcken vonnissen tot prouffijte vanden appellant,

p 146

teghenwoordich sijnde, te niete ghedaen worden, soo verre de gheinthi-meerde achterblijft, ende in allen ghevalle de saecke voor mijne heerenalhier verhouden worden.

163. Item, maer soo verre de voorschreven rechteren achterblijven inberoepen van uyterlijcken vonnissen, daeraf de processen sijn beleydt ingeschrifte, salmen de selve rechteren by boeten oft anderssins metter daetbedwingen t' proces theuren coste over te brenghene, al waert oock soo datde gheinthimeerde achterbleve.

164. Want in 't beroepen van uyterlijcken vonnissen daeraf t' proces is ingheschrifte, hoewel de gheinthimeerde achterblijft, ende gebleken van tweevoorgaende behoorlijcke inthimatien, salmen tot prouffijt des appellants,teghenwoordich sijnde, ende gheproponeert hebbende sijne grieven,'t proces houden voor ghesloten, ende voorts eensaemelijck op de over-brochte stucken recht doen, ende den gheinthimeerden, t'sy wel oft qualijckghewesen, altijdt duemen inde costen ter saecken vanden beschrevenemits sijne achterblijvene ende deffaulten gheresen.

165. Ende in beroepe van uyterlijcken vonnissen daeraf 't proces mon-delinghe is beleydt, sal de gheinthimeerde oock tweemael ghedaeghtworden, ende ter tweester reysen achterblijvende, salmen verclaren dat hyhem metten vonnisse niet en sal moghen behulpen.

166. Item, maer als de voorschreven rechteren ten beteeckenden daghet'proces overbrenghen, ende de beroeper metten gheinthimeerden achter-blijven, soo sal t' vonnisse ten eersten daghe worden bevestight, ende deberoeper verclaert van sijnen beroepe vervallen, behoudelijck dat de selverechteren doen blijeken vanden daeghsele; ende inghevalle neen, sullenalleenlijck hebben oorloff vanden hove, blijvende geheel aengaende dencosten.

167. Item, soo wanneer partijen in allen sijden behoorlijck volcommenende d'overbrochte proces is beleydt in gheschrifte, soo salmen partijendaeraf visie verleenen (indien syse begheeren), ende voorts recht versuec-ken uyten voorgaende stucken, ten waere dat de beroeper daertoe ingheschrifte wilde vueghen de poincten by den welcken hy bewijsen wildedat hy metten voorgaenden vonnisse veronghelijckt ende beswaert waere;d'welck hem toeghelaten sal worden te moeten doene ten eersten ghenechtena dat hem de visie vanden overghebrochten processe gheaccordeert sal

p 148

wesen, voor alle dilay; ende den gheinthimeerden sal daerteghen oockeenen redelijcken dach worden ghegheven om t'vonnisse te verantwoordeneoft te justificieren by gheschrifte.

168. Item, soo wanneer de gheinthimeerde van sijn verantwoorden oftjustificatien voldoet, salmen inder saecken sluyten, recht begheeren, endeten eersten daghe daernae de stucken versamen by inventaris endeoverleveren.

169. Item, soo verre in eenich van deser ghebreck valt, t'sy dat deberoeper sijn poincten van beswaerenisse, oft die gheinthimeerde deredenen van sijn verantwoorden niet en dienen, metten ghenen d'welckelck t'sijnder meyninghen wilt vueghen, soo sal de saecke ghehoudenworden voor ghesloten, ende recht ghedaen op t'ghene desmen te hove salbevinden.

170. Item, hierinne versien, [soo] de gheinthimeerde in sijnder justifica-tien eenighe nieuwigheydt allegheerde, daeroppe d'appellant gheoorsaecktsoude moghen zijn te schrijvene, oft soo verre de saecken inder voorgaenderrechtstont oft instantien sijn mondelinghe beleydt, salmen schrijven bybeswaeringhen, verantwoorden, replijcken, duplijcken, ende voorts doenals hiervoor aengaende den rouwen saecken gheseeght is gheweest.

171. Item, van allen processen voor mijne heeren alhier kommende vanden nedergerichten deser jurisdictien in cas van leeringhen, sullen partijenghehouden wesen uyt den overbrochten processe recht te versueckene, tenwaere daerinne behoefde yet by den reehteren (leeringhe begheerende)ghesuppleert oft daeruyt ghereyceert oft inne gecorrigeert te wordene,waeraf der partyen t'selve pretenderende sal gheoorloft wesen heur actiete intenteren, maer anderssins sullen als vore moeten recht versuecken.

172. Tot welcken eynde partijen litiganten vanden selven processe salworden gheaccordeert ende gheconsenteert visie indien syse begheeren.

173. Item, oft yemandt van vonnissen by mijne heeren alhier ghewesenhem beklaegde ende daeraf appelleerde, ende naderhandt van sijnder appel-latien desisteerde ende de selve onvervolght liet interrupt loopen, welckeappellatien by den quaetwillighen ghepractiseert worden in vilipendievander justitien, tot grooten achterdeele ende verdriete van partije, endealsoo om de goede lieden t'heure suer te makene, heuren crediteuren metprocesse te irriteren ende matteren, als hier daeghelijckx ghebeurt, soo sal

p 150

de selve appellant, inden ghevalle als boven, betalen voor pene, tot behoefvander bussen alhier, vier oude gouden rijders.

174. Item, de wethouderen sullen de onmondighe ende andere, die henselven niet voorstaen en moghen, versien van momboren, toesienders, endevoorts eenen yeghelijcken van requisitori- ende compulsori-brieven, endevan borchtochten, daer 't behoeft ende sy des aensocht sullen worden.

175. Item, de wethouderen sullen wel letten op den heysch des ghenendie borghe versueckt, ende mercken oft den selven ten minsten waerschijn-lijck is ghefundeert, eer sy yemanden met borghe belasten.

176. Item, alle persoonen die ghehouden sijn borghe te stellen sullenghestaen midts verbindende soo veel erfgoeden als den rechter na denheysch der saecken ghenouch duncken sal, ghemerck nemende op dencommer daerop belast, dien de selve persoonen ghehouden worden teverclaerene onder eedt.

177. Item, ende van ghelijcken sal een yeghelijck ghestaen midts stel-lende onder de weth alsoo vele ombederffelijcker beroerlijcker goeden oftghelts als t'ghene daer den twist om is beloopen mach ende de costenvanden processe gherijsen moghen.

178. Item, maer die gheen ghenouchsame erffelijcke oft beroerlijckegoeden en cunnen oft en willen verbinden, en heur teghen-partije ghehou-den sijn te versekeren, sullen eenen oft meer andere ghelooffweerdighepersoonen te borghe moeten stellen, sonder met eede te moghen ghestaene,ten waere noehtans dat mijne heeren uyt treffelijcken redenen andersdochte.

179. Item, ende men sal alhier egheenen buytenlander als aenleggereteghen eenen inghesetenen ontfanghen, sonder eenich der voorschreven drymanieren van borchtochte te stellene, indien 't selve voor de twistvestingheoft litiscontestatie wordt versocht, ten waere den voorschreven mijne heerenden mannen van leene als boven anders gheraeden dochte.

180. Item, soo wie in saeeken van handtvullinghen oft provisien ghe-duempt is, mach sijn teghenpartije binnen s'jaers ende niet daerna bedwin-ghen om de saeeken ten principalen te vervolghen, opdat hy wedercrijghenmach t'ghene des hy ghederft heeft, ende d'welck, indien men bevint soo

p 152

na recht te behoorene, mijn heeren hem sullen doen wederkeeren, nietalleenlijck t'principale, maer oock de costen, schaden ende interesten, nagheleghentheyt der saecken.

181. Item, soo wanneer yemandt gheduempt is in costen, en salment'sijnen laste egheene andere termijnen lijden oft passeren dan de ghenedie hiervoren sijn verbaelt [verhaelt] inden hondert en twelfsten tottenhondert en twee-en-twintichsten articulen incluys, ende in anderen passa-gien gheroert.

182. Item, de schaden ende interesten yemande met vonnisse aenghe-wesen salmen stellen in gheschrifte, sonder daerby te vueghene eenighevoorgaende costen van rechte; ende t'selve gheschrifte salmen overghevenende der [de] partijen daertoe doen daghen oft beschrijven, ghelijckmenvan rechts-costen tot noch toe ghedaen heeft.

183. Item, ende de gheduempde sal sijn antwoorde op de selve schadenende interesten insghelijckx overgheven, oft doen soomen aengaende denvoorschreven rechts-costen tot noch toe ghedaen heeft; welcke antwoordeten beteeckenden tijde niet overbrocht sijnde, sullen de heeren de voor-schreven schaden ende interesten van ampts weghen taxeren, op dat sykonnen, oft anderssins den geduempden doen daghen om antwoorden bykennen oft ontkennen; ende indien hy achter blijft (ghebleken vandendaeghsele), de feyten houden voor bekent; ende ingevalle van ontkennen,voortsvaeren als hiervoren nopende den thoone wordt gheseeght.

184. Item, de voorschreven antwoorde in rechte overbrocht sijnde, salde selve, sonder meer schrijvens, metten gheheyschten schaden ende inte-resten by den heeren (die in 't ramen vanden vonnissen gheweest hebben)oversien worden, om voorts ghedaen te wordene als hiervoren aengaende denthoon gheseeght is, of anderssins soo na der gheleghentheyt sal behooren.

185. Wel verstaende dat, soo wanneer yemandt rechts-costen vandenprocesse, vacatien, schaden ende interesten overgheeft, den ghedaeghden,beschrevene oft verweerdere van nu voordaene, om sijn antwoorde oftdiminutie daerteghens te doene oft overgheven, niet meer tijts en sal ghe-gheven worden dan ten lancxsten een maendt na d'overgheven vandenvoorschreven costen, vacatien, schaden oft interesten; ende den voorschre-ven tijt overstreken (t'sy de ghedaeghde ghediminueert, gheantwoordtheeft oft niet), sullen mijn heeren procederen totter taxatien.

p 154

186. Welcke taxatie ende examinatie vanden ghetuyghen salmen moghenontcommeren ten minsten met twee vanden wethouderen, daertoe in 'tvolle collegie eerst ghecommitteert, ende den ghesworen clerck.

187. Item, maer in saecken van schaden ende interesten, diemen vannieuws ende sonder voorgaende vonnisse wilt voorderen, salmen handelenby aensprake, antwoorde, replijcke ende duplijcke; ende soo verre beydepartijen bekennen den staet der saecken gheleghen te sijne in feyte,salmen ten daghe alsmen dient van duplijcke (in desen ende andere saeckenhiervoren gheroert) nemen tijdt van thoone, ende doen als hiervoren indenhondert veertichsten totten hondert seven-en-vijftichsten articulen incluysaengaende den thoon gheseeght is.

188. Item, indien de advocaten oft procureurs ontkenden den staet dersaecken in feyte gheleghen te sijne, om t'proces te vertreckene, daermennaderhandt claerlijck anders bevonde, sullen betalen voor de pene, totbehoeff vander bussen, twee gouden peeters.

189. Item, ende indien yemandt in 't beleyden vander saecken eenichbescheedt, feyten oft middelen tot sijnder meyninghen dienende achterliete,by sijnder oft sijnder lasthebberen versuymenisse, dat hem d'inbrenghenvan dien by opene brieven vanden rade van Brabant oft anderssins toeghe-laten worde eer d'eerste reyse in saecke ghesloten waere, soo en soude hydaertoe nochtans niet ontfanghen worden sonder op te legghene de costendie rijsen souden vander uren af dat d'inbrenghen versocht worde tot datde saecke wederomme ghestelt waere in sulcken state als die was voort'selve inbrenghen.

190. Item, ende indien dit inbrenghen ghebeurde naer het ramen endesluyten vanden vonnisse, oft naer dien partije sonder vonnisse hadde thoongheleydt, soo en soude sulcken inbrengher, t'sy by middel van wel ghefun-deerde brieven vanden hove oft anderssins, niet toeghelaten worden, tenwaere dat hy betaelde t'recht vander raminghen oft rapporte, cost[19] van-den nieuwen thoone, vanden nieuwen schriftueren, ende andere die nietgheresen en souden hebben indien hy t'voorschreven inbrenghen nietvoortsghekeert en hadde.

191. Wel verstaende, dat daeronder niet begrepen en zijn de gene die

p 156

eenich bescheedt van nieuws vonden, ende hen daeraf by eede ruymen,wantmen in dien ghevalle de costen soude moghen minderen oft totteneynde verhouwen.

192. Item, in alle saecken daer eenich gebreck oft versuymenisse ghe-resen is, t'sy in daeghselen, in 't schrijven ende draghen vanden brieven,in 't vervolgh vanden saecken oft andere voortstellen, daerdeure partijevercort oft verachtert is, sullen de costen, schaden ende interesten verhaeltworden op den ghenen duer wien t'ghebreck oft versuymenisse toeghe-commen is.

193. Item, soo wanneer inder duplijcken eenighe nieuwe feyten oftbescheedt wordt byghebrocht, soo sullen de rechteren int 't maken vandenvonnisse de selve nieuwicheden afslaen.

194. Ten waere dat hen uyt eenighen redenen (om partijen te bewegheneoft van malcanderen te helpene) den aenlegghere daerteghen ghelieffde tehoorene by triplijcken, onder vergheldinghe vande verletten costen,[t' welck] soude moghen ghedaen worden; wel verstaende nochtans [datindien] de selve verweerdere by den nieuwicheden inder replijcken bevon-den ghedronghen is gheweest ander teghen-nieuwicheden by te brengene,dat in sulcken gevalle de costen totten eynde souden verhouden worden.

195. Item, soo wanneer de heeren eenighe saecken van ticht ende weder-ticht, oft conventie ende reconventie, te voren commen, soo sullen syontcommeren de saecke die eerst ghereedt is, ende die sy bevinden gheheelklaer te sijne ende niet ghemeyns te hebbene metter ander tweestersaecken.

196. Ten waere nochtans dat de selve tweeste saecke waere corts [t'cortst]beslichtbaer, ende dat het prouffijt oft suyver, d'welck deur de beslichtinghevander tweester saecken commen soude, sulcx waere, dat t' selve by manierevan verlijckinghe oft compensatie teghen t'suyver vander eerster saeckensoude moghen vergheleken worden.

197. Item, ende soo wanneer men d'een saecke als boven klaer vindt,ende egheen verlijckinghe oft compensatie korts en verwacht, soo sullen deheeren de selve clare saecke sonder uytstel beslichten. ende de costen,schaden ende interesten totter uytinghen vander ander saecken verhouwenende metter selver beslichten; welcke ander saecke naderhandt over-jaerende, soo salmen de verhouden costen, schaden ende interesten wede-

p 158

romme voor handen nemen, ende daeroppe recht doen al oft die nietverhouden en waren.

198. Item, ende de ghene die inder tweester saecken recht begheert opde voorschreven verhouden costen, schaden ende interesten, sal schuldighzijn d'acte die van verhouwen roerende is totten processe vander selvertweester saecken te vueghene, oft by ghebreke van dien sullen de heerendaeraf onghehouden zijn te wijsene.

199. Item, dat de wethouderen des woensdaeghs na t'ghenechte (indientnoot zy) altijdts sullen verstaen tot Qverhooren vande-ghetuyghen endeandere besoigne, alsoo op den ordinarisschen rechts-dagh partijen vanbuyten commende niet al en connen ontcommert oft gherieft worden.

200. Item, dat de voorschreven partijen litiganten, soo wanneer sy heureprocessen sullen hebben gheinstrueert ende heuren acten daertoe dienendeghemaeckt, ghelicht ende betaelt, niet en sullen derffven solliciteren omexpeditie te' hebbene, noch groote swaere costen ende vacatien daerommedoen, maer sullen terstont nadien sy heure processen sullen metten actenende anderssins hebben behoorlijcken gefurneert, by den griffier doenteeckenen dat sy versuecken expeditie van justitien, daeraf de clerck oftgriffier memorie oft registre by ordene sal houden van dat heure processensullen sijn ghefurneert.

201. Soo ende in sulcker vueghen, dat de processen sullen worden ghevi-siteert, beslicht ende ghedetermineert[20] by ordene dat die ghestelt sullenwesen in state om wijsene, ende gheregistreert van weghen der eenre oftandere partijen, om ghedecideert te wordene, sonder dat d'een meer salworden ghefavoriseert dan d'andere; behoudelijck, ende hierinne versien,dat de saecken crimineel ende des schouteths voor al sullen worden ghead-vanceert.

202. Item, soo wanneer eenighe mandementen in cas van appellatien,reductien ende dierghelijcke gheexecuteert sullen worden, dat de mannenvan leene ende wethouderen onghehouden sullen zijn eenich proces indenrade van Brabant over te draghene, totdat beyde partijen oft hen advocatenoft procureurs ghecommen sullen zijn voor hen oft heuren griffier, ende

p 160

aldaer oversien sullen hebben de stucken vanden processe eermen dietoesluyten oft beseghelen sal, te dien eynde dat partijen namaels, alst' proces inden rade commen sal, niet en souden moghen segghen dattereenighe stucken ghebreken, ende dat de appellant de costen doen oft ver-legghen sal voor twee wethouderen ende griffier, in't colligeren vandenprocesse ende maecken vanden inventaris, ende oock betalen de actendiemen in't proces leggen sal, ende tot dien betalen de costen vande wethou-deren ende heuren griffier die't proces inden raedt overdraghen sullen.Vanden scouteth ende sijne salarissen van executien, van apprehensien, endeder wethouderen rechten in't generael.Nota. Alsoo de salarissen die in dese ordonnantie, als de selve ghemaeckt is, ghestelt zijngheweest, met lanckheydt van tijde verandert zijn, de selve hier niet en zijn mede ghedruckt,maer volcht in plaetse van dien hierna een bysonder cahier vande salarissen, soo die teghen-woordigh by mijn heeren die schouteth ende mannen van leen deser hooftbancke gheraemt endete hove gheapprobeert ende ghedecreteert zijn.

231[21]. Item, dat nyemandt en sal moghen executie versueeken dan tenminsten vierentwintich uren nadat hij den gheduempden by den ghesworenvorster alhier, dien t'selve behoort, metten acten vanden vonnisse by dengriffier onderteeckent, sal hebben doen waerschouwen oft sommeren.

232. Item, dat de schouteth by sijnder eyghender handt sal schuldighzijn te teeekenen den dagh, ure ende tijdt wanneer d'executie is versocht,als oock ghehouden sal zijn de vorstere te doene vande voorschreven som-matien oft waerschouwinghen.

234[22]. Item, soo wanneer hem yemandt alhier sal willen beclaghenteghen executie, moet daeraf appeleren, ende sijnder partijen dagh doenbeteeekenen binnen thien daghen na date vander executien; ende soo verrehier-en-tusschen gheen ordinarise vierschaere ghehouden en wordt, sal aenmijne heeren den schouteth versueeken dat hy de bancke stercke ende dewethouderen doe inthimeeren; ende soo verre hy't niet en doet, oft oock,

p 162

t'selve ghedaen hebbende, alsdan voor recht niet en compt, soo sal d'executieheuren voortsganck hebben ende de klagher vallen inde costen, ende totdien inde boete van twee gouden realen.

235. Item, sal in ghelijcke boete vallen de ghene die bevonden wordthem met quader saecken beklaeght te hebbene.

236. Wel verstaende, datmen in cas van executien sommarie sal proce-deren sonder langhe processe te maeckene, maer die verbalijcken beleyden;ende indien de wethouderen bevinden doenlijck te sijne, ten eersten dagheabsolveren.

237. Item, ende soo wie hem eens teghens executie beklaeght heeft, endedaeraf, t' sy deur sijn achterblijff oft by vonnisse, vervalt, en sal andermaleniet toeghelaten worden om de selve executie te belettene.

238. Item, soo wanneer yemandt executie versueckt, salmen, in ghebrekevan betalinghe binnen vierentwintigh uren na de behoorlijcke waerschou-winghe, de goeden des gheduempden van stonden aene beschrijven, endede beroerlijcke goeden brenghen oft doen brenghen oft draghen in s'vorstershuys tot Santhoven.

239. Welcke goeden ten eersten ghenechte daernae sullen gheproeftworden (naer voorgaende publicatie daeraf alomme binnen deser jurisdictienghedaen); ende oft ghebeurde de selve niet ghenouch ghelden en mochtensullen ten eersten merckdaghe ter naester stadt ghevuert worden,

240. Wel verstaende, waert by alsoo de ghecondempneerde sufficienteborchtochte conste ghestellen voor de somme daervoore hy gheexecuteertwordt, ende voor de costen, schaden ende interesten vander executien,ende van dat hy sijne haeffelijcke goeden niet en sal vluchten oft verstekenuyt sijnen huyse ende buyten deser jurisdictien, sullen in dien ghevalle deselve goeden niet ghebrocht worden inder vroenten, maer sullen des niet-te-min gheveylt ende verkocht worden als inde tweeste lest voorgaende

241. Item, dat het ghene des by der executien voorseyt verkocht wordtsal moeten betaelt worden binnen veerthien daghen, oft ten lancxstenbinnen eender maendt daerna, ende den persoon tot wiens behoeff executieghedaen wordt sijn ghelt overghetelt ende opgheleght worden binnenderden daerna vervolghende daghe, sonder langher vertreck, alles op decosten, schaden ende interesten by den ghebreckelijcken te vergheldene.

p 164

242. Hierinne versien, dat de cooperen sullen cautie sufficient stellen,deserjurisdictien bedwanckbaer, na der ouder costumen deser hooftbancken,voor t' ghene sy coopen sullen.

243. Item, maer de omberoerlijcke goeden salmen ten tweesten sondaghena de versochte executie alomme binnen deser jurisdictien te coope inderkercken ghebieden, ende ten eersten genechtdaghe ter merck brenghen,ende ten derden ghenechte, naer dry voorgaende publicatien, sonderophouwen oft uytstel, metten uytganghe vander bernender keersse vercoo-pen, ende den palmslagh gheven den hooghsten verdierdere.

244. Hierinne versien, datmen opte leengoeden sal procederen endedaermede handelen, in cas van executien, als [men] na den ordonnantien desprincen dees landts ende na der ouder costumen van desen hove van oudtsheeft gheobserveert.

245. Item, vanden voorschreven gheexcuteerden goeden salmen eersttrecken den loon vander executien, ende daerna de volle schult daermenexecutie om doet, ende ten lesten den keur oft boeten hiervoor gheroert, diede wederspannige oft hen t'onrechte teghen d'executie beklaeght hebbendebetalen sullen.

246. Item, dat van nu voordaene nyemandt eenen anderen en sal doenvanghen ten sy dat hy bereedt sy selve mede ghevanghen te gaene, oftgoede vasten borghe te stellene voor costen, schaden ende interesten endeinjurien by den ghevanghene te lijdene.

247. Item, dat niemandt last en sal aenveerden om yemanden anders tevanghene, ten sy dat hy den ghenen die hem last gheeft van t' ghene desvoorschreven is eerst waerschouwe, ende vraghe oft hy den voorschrevenborghe heeft, oft anderssins oock bereedt is ghevanghen te gaene; ende sooverre hy vercleert neen, dat hy t' voorschreven ghevanghenisse niet te wercklegghen noch voortskeeren en sal, op de verbeurte van vijff schellinghenBrabants.

248. Item, datmen boven desen egheenen inghesetenen deser vryheytoft jurisdictien om civile saeeken en sal moghen vanghen noch om gheen-derhande saecken uyt sijnen huyse halen, sonder voorgaende consentevanden schouteth, op de pene van vijff schellinghen Brabants.

249. Item, soo wanneer yemandt eenen anderen vanght, soo sal hy heminde teghenwoordigheyt van twee ghetuyghen inden eersten noemen den

p 166

persoon die hem doet vanghen, met name, toename ende sijne woonstadt;ten tweesten hem segghen de redenen ende oorsaecke vande ghevanghe-nisse; ende ten derden hem verclaren hoe dat hier een recht is dat dieghene die hem doet vanghen oock moet ghevanghen gaen,oft vasten borghestellen voor costen, schaden ende interesten ende injurien, indien dat hemghevanghene ghelieft, ende soo verre hy eenich van deser poincten ver-swijght oft achterlaet, dat hy insghelijcks sal ghestraft worden, ende totdien betalen de boete van thien schellinghen Brabants.

250. Item, indien de ghevanghene naer desen versueckt sijn partije voorooghen te hebbene, om hem tot ghelijcke ghevanghenisse oft borghe tebedwinghen, soo en sal de selve in stricter ghevanckenisse niet moghengheleydt, maer bewaert worden tot dat de partije oft lastghever voorts-comme ende mede ghevanghen gae, oft vasten borghe stelle.

251. Item, ende sal niet-te-min dese ghevanghene binnen den derdendaghe, goets tijts voor der noenen, voor recht ghebrocht ende beticht wor-den, oft by ghebreke van dien costeloos ende schadeloos worden ontslaghen,hem boven dien in zijn voordere actie, t' sy van injurien, schaden, interestenoft anderssins, gheheel blijvende.

252. Item, soo wanneer yemandt alhier binnen deser vryheyt oft juris-dictien, wordt ghearresteert, sal d'arrest ghedaen worden by den ghesworenvorsters alhier, die den ghearresteerde sullen gheven in gheschrifte oftsegghen den naem, toenaem ende woonstadt [van] die hem doet houwen.

253. Item, ende soo verre t'selve alsoo niet en wordt ghedaen, ende dat totdien den selven ghearresteerde gheene dagh en wort bescheyden, dat hemoock niet en wort verclaert de redene waeromme hy ghearresteert wordt,sal de selve ghearresteerder vrylijck, ongheacht [onghehacht], onghehoudenende onbeschadight moghen vertrecken.

254. Item, soo wanneer de dinghen voorschreven behoorlijck sullenvolbracht zijn, soo en sal de ghearresteerde niet moghen vertrecken, op deverbeurte van sestich gouden royalen aen mijn heere den schouteth, endevoorts van der partijen in costen, schaden ende interesten ghehouden tezijn, soo verre daer eenighe mits sijnen vertrecke gherijsen.

255. Item, maer sal inden voorschreven ghevalle voor sijn vertreckschuldigh zijn ter eerster vergaderinghen der wethouderen voor recht tecommene, verclarende bereedt te' sijn om t'aenhooren t'ghene desmen hem

p 168

daer heysschen wilt; ende inghevalle hem alsdan nyemandt en beticht, salcosteloos ende schadeloos worden ontslaghen, hem gheheel blijvende inzijn actie van injurien, costen, schaden ende interesten.

256. Ende van ghelijcken sal ghedaen worden; soo wanneer yemandt eensanders goeden in arreste doet nemen, ende de selve binnen den derdendaghe niet behoorlijck en doet besetten.

257. Wel verstaende nochtans, dat den voorschreven besneden tijdt vandrye daghen, oft van ter eerster vergaderinghen der wethouderen voor rechtte moeten commen egheen plaetse en grijpt in ghevanghene oft ghearresteerdepersoonen oft goeden die uyt crachte van vonnisse alhier gewesen opghe-nomen ende aenghetast worden, want de selve, in maten ende vueghenboven verhaelt ghevanghen oft ghearresteert sijnde, niet eer ghelost en wor-den voor dat de vonnissen voldaen, oft die partijen te vreden ghestelt zijn.

258. Item, dat de vorsters van deser jurisdictien, nu sijnde ende namaelswesende, sullen van nieuws eedt doen, heurer officien aengaende, onsenghenaedighen heere den Coninck, sijnder vryheydt, hooftbancken endeheerlijckheydt van Santhoven, schouteth ende mannen van leene voorschre-ven goet ende ghetrouwe te sijne, ende raedt der justicien ende partijenaengaende te helene ende te swijghen, ende dese ordonnantien in alle heurepoincten hen toucierende t'achtervolghene.

259. Item, dat de vorsters altijts hen ghereet sullen vinden ten ghenechtetot Santhoven, goets tijdts voor den uren inden eenenveertichsten articuledeser teghenwoordigher begrepen.

260. Item, dat de vorsters sullen ghehouden sijn heure daghementen,sommatien ende inthimatien hiervoor gheroert te doene aenden persoonselve, soo verre hen moghelijck is, oft t'heuren huyse, t'sy aen vrouwe,maerte, knape oft kinderen, die machtigh sullen wesen daeraf rapport tedoene, oft in heur afwesen, met twee ghetuyghen van heuren ghebueren,ende sal hen van elcken daghemente ende wete van besetselen binnen deserjurisdictien gegeven worden IV grooten Brabants.

261. Item, dat de vorster alhier sal schuldigh sijn de rolle te roepeneende de deure te verwaren; ende dat egheene andere partijen innecommenen sullen durende den loop vander rollen, dan die gheroepen worden ; ende-sal daeraf hebben ende vanden clerck ontfanghen, t'allen ghenechtdaghe,eenen schellinck Brabants.

p 170

270[23]. Item, alle goeden die by executien verkocht worden, ende alleandere coopdaghen binnen deser jurisdictien, sullen verkocht ende gheroepenworden by den ghesworen vorsters, ende sullen hen content houden s'daeghsmet acht oude grooten.

271. Interdicerende alle de meyers, preters oft vorsters deserjurisdictienin eenighe coopdaghen, daer sy roepen, van nu voortaene yet meer te coopeneoft doene [coopen], oft aldaer voor yemanden borghe te blijvene, op depene ende boete van sesse oude schilde des [tes] heeren behoeff, voor d'eerstereyse, ende voor de tweeste reyse andere meerdere pene ende correctie alsmijne heeren, na gheleghentheydt der saecken, sullenbevinden behoorende.

VANDEN CLERCK, GRIFFIER ENDE SIJNE SALARISSEN.

272. Item, dat de clerck van deser hooftbancke, tot allen tijden alsmenvoor recht sitten sal, onverbreckelijck met hem sal brenghen oft ghereethebben dese teghenwoordighe ordonnantie, op datmen totter selver altijdttoeganck hebben mach alsmen de saecken bedinghen sal.

273. Item, de clerck sal onderhouden ende doen onderhouden de poinctenhem rakende hiervoor ende na gheroert.

274. Item, dat de selve clerck alle de stucken, titulen ende munimentent'elcken rechtsdaghe by partijen te dienen wel sal bewaren, ende in't schey-den vanden heeren elck op 't sijn bestellen, soodat hy die t'allen tijden wetete vindene, oft anderssins sal hy de costen schaden inde interesten diedaeruyt rijsen moeten oplegghen ende betalen na goetduncken vanden heeren.

275. Item, ende en sal nyemande vanden partijen de stucken by heneens ghedient wederomme gheven oft in handen laten commen, al waertoock na den vonnisse d'welck noch niet overjaert en is, ten waere, partijedaerop ghehoort, by bevele vanden wethouderen anders bevolen waere.

276. In welcken ghevalle het wederschrift oft dobbele daeraf indergriffien van desen hove sal moeten blijven, ende daerop partije, die byghedooghe vanden heeren hen stucken naer hen nemen, sullen ghehoudensijn te schrijvene dat sy t'principael daeraf tot sulcken oft sulcken daeghewech hebben.

p 172

277. Item, na den uyterlijcken vonnisse sal elckerlijcken sijnen sackmetten stucken moghen naer hem nemen, indien t'selve vonnisse overjaertis, oft eer, als de gheduempde verthydt oft renuntieert van appellatien enderelieffve, ende op't registre van desen hove den griffier ende den heerendaeraf ontlasten; ende als de griffier de partijen niet wel en kent, sal henprocureurs daerby roepen.

279[24]. Item, de griffier sal in alle raminghen van vonnissen daer hyover sijn sal, gheene uytghescheyden, den heeren hen meyninghe vraghenaengaende den costen, weder sy den partijen daerinne duemen, daerafontslaen, oft de selve verhouwen; ende de vonnisse daer yemandt deur sijnachterblijff gheduempt wordt, salmen de grootte vande costen in d'acteverclaren, om metten principalen vervolght te moghen worden.

291[25]. Item, de griffier sal van nu voordaene een registre apaertmaecken, daerinne hy stellen sal de dicta vanden vonnissen ende de heerendaer overgheweest sijnde, metter taxatien vanden rapportghelde.

297[26]. Item, de griffier sal maeeken noch een registre daerinne hystellen sal de namen ende toenamen van allen de saecken die met uytter-lijcken vonnisse worden beslicht; ende als iemant die uytter gryffijen haelt,sal ghestelt worden den naem vanden ghenen die den selven ewech heeft.

298. Van ghelijcken salmen doen op den selven boeck, ende aende voor-schreven qualiteyt stellen wanneer ende by wien de sacken inden rade vanBrabant gedraghen worden.

299. Item, alle de voorschreven saecken, processen ende andere stuckensullen ornale in't drooghe by ordene by den griffier in een kiste bewaertworden, ten eynde hy daeraf rekeningh doen mach als dat behoeft, oft byden heeren versocht wordt.

300. Item, de griffier sal van alle brieven van appellatien, reductien endeandere, indien die t'sijnder handt commen, nemen dobbele, metten onder-schrifte des deurweerders vanden beteeckenden daeghe; sal oock op't exten-sie-boeck vanden vonnissen stellen den dagh vanden exploite, by ende aenwien t'selve ghedaen is, ende wanneer den dagh inden rade dienen sal.

301. Item, de greffier en sal nyemanden schrijven oft copye oft duplex

p 174

gheven vuyten ouden registren, oft andere decreet van desen hove, sonderconsent, wete oft wille van mijn heeren, t'sy van eenighen voorraeden thoonturbsghewijse ghedaen, oft eenighe andere dinghen nopende den landt-rechte ende costumen van deser jurisdictien.

302. Item, alle manbrieven oft der wethouderen kennisse sal de clerckghehouden sijn te registreren van woorde tot woorde, aleer hy partijen debrieven daeraf sal leveren.

304.[27] Item, wantmen bevonden heeft dat vele rentbrieven wordenghepasseert voor chyshoven, laethoven, leenhoven ende andere nederge-richten deser jurisdictien daer gheenen ghesworen clerck en is, maerworden de selve brieven gheschreven by den meyers, costers ende andereparticuliere persoonen die egheen registre en houden, soodat daer deure degoede lieden, heure brieven verliesende, verdonckerende oft anderssinsversuymende, van heuren renten ende goeden commen te snevene, ende inallen ghevalle groote processen daeruyt gherijsen, soo is overdraeghen, datde clerck van dese jurisdictien sal schrijven ende stipuleren alle de rent-brieven diemen voor de voorschreven hoven ende bancken passeren sal,ende nyemandt el, ende die by sijnder handt onderteeckenen, alsmen hierdat eertijdts ghedaen heeft.

305. Van alle welcke brieven de selve clerck sal ghehouden sijn temaekene behoorlijck registre apaert, daer hy buyten op sal stellen :" Brieven vande subalterne bancken ende nedergherichten deser jurisdic-tien, " ende sal de selve clerck daeraf betaelt worden als van andere brievenvoor mijn heeren alhier ghepasseert.

306. Item, de griffier sal ghehouden sijn noch een boeck te maekene, daer-inne hy stellen sal allen denthoon by turben oft dierghelijcke alhier te doene.

307. Item, dat de griffier den thoon sal gheheelijck ende in't langheschrijven, in sulckere vueghen als de ondervraeghde persoonen hen ghe-drach doende sijn, sonder te segghen : « deponit articulum ut jacet, » oft" affirmeert de ghesubvirguleerde clausele, " ende dierghelijcke; ende datghedaen, salmen t'selve den ghetuyghen met goeden verstaende overlesen,om te wetene oft zy hen erghens inne ontgaen hadden, oft oock in'tschrijven yet waere ghedoolt gheweest.

p 176

308. Item, dat de griffier den thoon diemen alhier furneren sal indesacken oft processe van partijen met sijnder handt sal onderteeckenen,ende daerby stellen de wethouderen dier over gheweest zijn.

316[28]. Item, is voorts gheordineert, dat de ghesworen clerck alhier salinnen, ontfanghen ende recouvreren de pennninghen van allen den voor-schreven coopdaghen binnen deser jurisdictien van nu voordaene tehoudene, daervoor hem vanden vercooperen ghegheven ende betaelt salworden, vanden gheheelen coopdaghe, den twintighsten penninck.

317. Behoudelijck dat de selve clerck generalijck sal schuldich zijncautie ende borchtochte sufficiente te stellene, van dat hy den vercooperenheure penninghen goets tijdts sal doen hebben na den verschijndagh, sonderdat hy de penninghen onder sal moghen houden; sal niet-te-min in dienghevalle oock ghehouden sijn de costen, schaden ende interesten uyt sijneneyghenen buydel op te rechtene.

318. Item, dat de selve clerck alle executien diemen uyt crachte van-den voorschreven coopdaghen, by ghebreke van betalinghen, doen salmoeten, sal eerst buyten op den vercoop-boecke by den schouteth alhierlaten teeckenen op wat persoonen ende voor hoevele executie versochtwort.

319. Interdicerende eenen yeghelijcken nopende t'ghene des inde dryelest voorgaende articulen verhaelt wordt, yet meer te moeyene oft t'onder-windene, op de pene van twelf gouden rijders voor d'eerste reyse, ende voorde tweede reyse andere meerdere pene, ter taxatien vanden voorschrevenwethouderen, te verbeuren by den ghenen (tot behoeff vander voorschrevenbussen) den voorschreven clerck hierinne oft in eenighe andere pointendeser jeghenwoordighe ordinantie eenighe stoornisse doende.

VANDEN ADVOCATEN ENDE PROCUREURS, ENDE VAN HEURE SALARISSEN.

320. Item. dat de advocaten ende procureurs alle de saecken by henaenveerdt uyterlijcken sullen moeten bedienen ende beleyden, tot dat decosten, schaden ende interesten, ende voorts de suppletien oft rejectieninden rade van Brabandt dien aengaende voleyndt sijn, ten waere dat sy

p 178

thoonden eenen anderen tot dien eynde, sonder.list oft bedrogh, in henplaetse ghestelt sijnde.

321. Ten waere oock dat de saecke by den advocaet oft procureur vanderteghenpartije waere overjaert sonder in state om wijsen te sijne, in welckenghevalle alleenlijck de procureur niet en sal moeten rechtvoorderen oftprocederen sonder opentlijcken nieuwen last sijns meesters, maer soude sijnvervolgh sijn van onweerden ende tot dien wilkeurlijck ghestraeft worden.

322. Item, gheen advocaet oft procureur en sal moghen weerschap,garant oft interventie voor eenen anderen aenveerden sonder te dien eyndebesonderen ende specialen last in rechte te thoonene.

323. Item, al ist dat de advocaten oft procureurs, hen mechtichschappenoft procuratien in rechte ghethoont hebbende, naer hen nemen, t'sy totheurder versekeringhen oft dat hen die in anderen saecken behoeffelijcksijn, soo sullen sy nochtans de selve, oft emmers het'ghewaerigh dobblevan dien in't sluyten vander saecken metten anderen stucken overlegghenende in d'eerste oft leste van heuren inventaris furneren.

324. Item, soo wanneer yemandt weerschap oft garandt versueckt, salhy, doende sijn versueck, moeten noemen den ghenen dien hy oproepenwilt, sonder erghelist oft calumnie te ghebruyckene, op wilkeurlijckenboete ter taxatien vanden heeren.

325. Item, dat de advocaten ende procureurs de saecken van partijenniet en sullen moghen vertrecken oft verachteren onder t'dexel van quadebetalinghe heurder meesteren; maer inghevalle de selve hen meesterendaeraf in ghebreke sijn, sullen t'selve ten daeghe dienende den rechter, integhenwoordigheydt van partijen, te kennen gheven, versueckende vanbetalinghen, voldoen oft voor den toecommenden tijt ontlast te blijvene; inwelcken ghevalle de selve rechter daerop sal versien ghelijck na der ghe-leghentheyt behoort.

326. Item, de voorschreven advocaten ende procureurs, nemende onder-wijs ende last van heuren meesteren, sullen eensamelijck sluyten wanneerde selve hun meesteren sullen wederomme moeten keeren, ende verclaerenwat sy verdient hebben.

327. Item, dat de advocaten ende procureurs d'een den anderen niet ensullen moghen toelaten eenighe uytstellen oft dilayen hiervooren nietbegrepen, ten sy by oorlove van beyden heuren partijen.

p 180

328. Item, dat de advocaten ende procureurs, in 't dirigeren van partijenghetuyghen, goets tijts in handen vanden griffier voor t'produceren sullenleveren heure billetten ende calengier vanden feyten, daerop sy heureghetuyghen sullen willen produceren, metten behoorelijcken billette vandendaeghemente.

329. Item, dat de procureurs ende advocaeten hen van nu voordaenewachten sullen in hen inventarissen eenighe redenen oft verhaelen te stel-lene, cleyne oft groote, hoedaenich die sijn, noch oock van notulen oftanderssins; maer terstont na t'verhael vander qualiteyt stellen eerst sijnmachtichschap, ten daeghen, etc., gheteekent, etc., ende alsoo voortsvervolghens de schriftueren, notulen ende d'beley vanden processe, elcx nadate, op de verbeurte van dry schellinghen Brabants tot behoeff vanderbussen.

332[29]. Item, dat de selve advocaeten ende procureurs, versueckendetaxatie van heuren overghegheven costen, schaeden ende interesten, sullenghehouden sijn totten selven te vueghene d'acten vanden vonnisse uytcrachte vanden welcken sy costen overgheven oft taxatie versuecken.

333. Item, dat de advocaeten ende procureurs den partijen niet lichte-lijck en raeden hen te stellene teeghen eenighe executie van vonnissen, oftvan de selve executie met ergheliste te vertreckene; hen oock onderwijsenden haesaert vander boeten daer sy hen in stellen, oft anderssins, indienmen yemandt bevonde ter quaeder trouwen daerinne gheraeden te hebbene,soude ten spieghele van andere ghestraft worden.

334. Item, dat de advocaeten ende procureurs neerstelijck toesien dat syweduwen, weesen, simpele kinderen, gheestelijcke persoonen, monincken,vrouwen, dienstboden ende meer andere, die meest voor hen selven endemin voor andere egheen recht pleghen en moghen, in proces niet enbrenghen noch oock en ontfanghen sonder behoorlijcke besorchsaemheyt,opdat hen quaelijck toesien ten lesten tot heuren eyghenen laste niet enkeere, soo verre t'proces naemaels by sulcken ghebrecke op niet uytquaeme.

339[30]. Niet-te-min sullen de voorschreven advocaeten ende procureurs(maekende voor hen partijen schriftueren) hen wachten inde selve te stellene

p 182

groote presumptien, redyten, repetitien oft andere allegatien totter materienniet dienende, t'recht van heuren meesteren pertinentelijck ende verstaen-delijck deducerende, ende in een artykel maer een feyt stellende, ende eenfeyt oft redene eens gheposeert anderwerven in andere articulen niet teverhaelene, alles op de pene van eenen vrancke tot behoef vander bussen,ende tot dien partijen te moeten restitueren, ter arbitragien vande wethou-deren, t'gheene des sy naer advenant bevinden sullen de voorschrevenschriftueren te prolix ghemaeckt gheweest te sijne, ende alsoo partijen tevele af ghenomen te hebbene.

342[31]. Item, soo verre partijen den advocaeten, taellieden ende procu-reurs van heuren vacatien ende termijnen niet en contenteren, sullen deselve advocaeten ende procureurs overleveren den wethouderen behoor-lijcke specificatie van heuren vacatien, ende die ghesien ende by heurdereedt ghewaericht sijnde, sullen mijn heeren hen teghens die ghebrecke-lijcke verleenen brieven van executien, oft anderssins dresseren, soomenna geleghentheyt der saeeken sal vinden behoorende.

343. Item, wantmen bevonden heeft hier te voren groote ghebreken indeadvocaeten, taellieden ende procureurs in 't bedinghen vanden goedenluyden saeeken, van d'een den anderen te injurierene, te kijvene endemalkanderen te irriterene, in grooter irreverentien ende verachtinghe vanjustitien ende tot schandalizatien vanden ommestaenders, soo is gheslotenende overdraeghen dat de voorschreven advocaeten, taellieden ende procu-reurs voor de voorschreven wethouderen, in ghebannen vierschaere oftdaerbuyten, sullen ghehouden zijn voordaene, meer dan zy tot hier toegedaen hebben, te draeghen alle eere ende reverentien den schouteth endeden voorschreven mannen van leene, beyde in't besoingneren als anderssins,ende hen verdraeghen vande kijfachtighen ende injurieuse oft andere ombe-hoorlijcke woorden, totter materien vanden rechte van partije nietdienende, ende dat op te pene, van soo verre t'selve alsoo ghebeurt, dat zydaeraf by den schouteth ende wethouderen ghecalengieert sullen worden,ende dat sy t'elcker reysen daeraen sullen verbeuren, voor de ghebannenvierschaere, eenen schellinck sesse grooten Brabants, ende daerbuyteneenen schellinck Brabandts, ende die terstont moeten namptiseren tot

p 184

behoeff vander voorschreven bussen, met sulcken verstande dat, soo verresulck advocaet, taelman oft procureur hem metter voorschreven penen nietghenouch en wachte, maer daeraf waere incorrigible, sullen hem de heerenin meerdere pene condempneren oft anderssins corrigeren na gheleghent-heyt der saecken.

344. Item, dat insghelijckx de voorschreven advocaten, taellieden endeprocureurs hen voordaene zullen verdragen, na dien eenich vonnisse inter-locutoir oft diffinitijff by de wethouderen ghepronuncieert sal wesen, yetdaerteghen te segghene, oft by repetitien van t'ghene dat met sulckenvonnisse beslicht is yet te verhaelene, opte pene van twee oude schilde, sooverre sy daeraf ghecalengiert worden.

345. Ende dese teghenwoordighe ordonnantie sullen de voorschrevenadvocaten, procureurs ende de vorsters deser jurisdictien, elck in't sijne,schuldich sijn te swerene t'onderhoudene ende t'achtervolgene, sonder tercontrarien vander selver yet te sustineren, ende heuren eedt moeten doenaleer sy in eenige saecken sullen mogen occuperen: ordonnerende oock dengriffier op sijnen eedt, dat hy egheene schriftueren vanden partijen advo-caeten oft procureurs en ontfanghe die en sijn gheschreven navolghendedeser ordonnantien.Ons die voorschreven supplianten ootmoedelijck biddende dat wy,hebbende die voorschreven heure raminghen, concepten ende overdra-ginghen voor goet ende ghenaeme, souden die selve willen confirmerenende approberen, ende voor soo veel des noot waere van nieuws ordinerenende statueren, DOEN TE WETEN dat wy, hebbende in onsen raede van Brabantwel ende in't langhe doen oversien ende visiteren die voorschreven ramin-ghen, concepten ende overdraeginghen hiervoren gheinsereert, ende bevin-dende die goddelijcke ende redelijcken te sijne, gheneyght wesende terbeeden ende supplicatien vanden voorschreven onsen schouteth ende mannenvan leene van Santhoven voorschreven, hebben de voorschreven conceptenraminghen ende overdraeginghen, soo die boven staen gheinsereert vanpointe tot pointe, gelaudeert, geapprobeert ende geconfirmeert, endevoor sooveele des noot zy van nieuws geordineert, gemaeckt ende gesta-tueert, lauderen, approberen, confirmeren ende van nieuws ordineren,maecken ende statueren by desen onsen brieven, willende dat de selve

p 186

sullen van nu voortaene in allen heuren poincten ende leden onderhoudenende achtervolght worden. Ontbieden daerom ende bevelen den voorschre-ven onsen schouteth ende mannen van leene onser voorschreven hooft-bancke van Santhoven, ende allen anderen dien de selve sullen mogenaengaen oft concerneren, dat zy hen daerna vuegen ende reguleren, sonderdaertegen te doene oft te commene in eeniger manieren, alles op de penen,boeten ende correctien daerinne begrepen, die wy willen hen by den voor-schreven onsen schouteth ende anderen dien t'selve aengaen sal mogenafgenomen ende aen hen verhaelt te wordene, sonder eenich verdrach oftdissimulatie. Ende des toirconden hebben wy onsen zegel hieraen doen han-gen. Ghegheven in onser stadt van Brussele, den tweesten dach van meerte,in 't jaer Ons Heeren duysent vijff-hondert ende sevenenvijftich, na costumevan schrijven ons hofs van Brabant [1558 n. st.], van onsen rijcken vanSpaengnien ende Sicillien tweede, ende van Inghelant, Vranckrijck,Napels, etc., t'vierde.By den Coninck in sijnen raede. Onderteeckent: FACUWES.

p 188

VAN DE SALARISSEN.Salarissen ende ordinarisse rechten van den schouteth, mannen van leene,secretaris,advocaten, procureurs, vorsters ende andere dienaers van SijneMajesteyts hooftbancke van Santhoven, midtsgaders vande subalternegherechten daeronder resorterende, soo ende ghelijck de selve salarissen bymijne heeren die schouteth ende mannen van leene der voorschreven hooft-bancke teghenwoordelijck ghestelt ende te hove gheapprobeert zijn, volghensd'acte daervan zijnde, in date 15 januarii 1664. Gheparapheert : ST. Vt;onderteeckent: W. V. GINDERTALEN.Inden eersten, partije alhier commende appelleren van eenighe vonnissent'haeren achterdeele ghewesen, sal betaelen voor d'acte van verheff vandeselve appellatie. aende leenmannen ende aenden secretaris, elck guld. st.vier stuyvers, t'saemen . . . . . . . . . .. 0 - 8Aenden schouteth voort consent vande brieven van appellatie,sonder segel . . . . . . . . . . . . .. 0 - 8Aenden secretaris voort maecken vande brieven van appel-latie mette copije . . . . . . . . . . . . . . .4In't overbrenghen vanden processe voor de hoff-costen, naeroude ghewoonte, voor den schouteth, mannen van leene endesecretaris, elck acht stuyvers ende den vorster vier stuyvers,t'saemen .. . . . . . 1 - 8De mannen van leene voor de taxatie vande vacatien derwethouderen het proces overbrenghende . . . . . . . - 4Den secretaris voor het extraict vande selve tauxatie tot lastevande gheappelleerde. . . . . . . .. . - 6Sal voordaen betaelt worden voor elck besetsel oft reele proce-dure in't voorjaer negen stuyvers, ende oock soo veel voortvervolgh vanden tweeden ende derden dach , t'sae-men . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1- 7

p 190

Van elcke dachhuedinghe, wesende den vierden dach, waer-van den schouteth, mannen van leene ende secretaris compt elckacht stuyvers, ende den vorster vier stuyvers, t'saemenInsghelijckx oock voor de leveringhe, te verdeylen alsvooren . . . . . . . . . . . . .Den vorster voort haelen van rusch ende rijs.Den secretaris voor het maecken vanden billette om te publi-ceren den dach vande verhueringhe in't voorjaer .Den vorster voor de publicatieVoor de rechten vande verhueringhe in't openbaer te ghe-schieden, ende te verdeylen als bovenDen secretaris voor het maecken vande voorwaerdeDen termijn voor den procureur, soo vande dachhuedinge,leveringhe als verhueringhe, sal wesen dobbel.Vande evictie ende vervolch vande reele procedure in't naer-jaer totte chierdaeghen toe exclus, sullen de rechten dobbelwesen, naer advenant als in't voorjaer.Voort haelen van rusch ende rijs in't naejaer, by schouteth,mannen van leene ende secretaris, te verdeylen als bo-ve .Ende van elcken chierdach sal betaelt worden aenden schou-teth, mannen van leene ende secretaris, elck sesthien stuyvers,ende aenden vorster ses stuyvers, t'saemen .Den secretaris, voor t'maecken vander voorwaerden vandevercoopinghe . . . .Ende den procureur, van elcken chierdach .Voor de keers-brandingheVoor de goedenisse, insghelijckx 'te verdeylen als bo-guld. st.1 - 81-O -O -O -1- 8O - 161 - 82 - 141 - 12O - 122 - 16ven ....Den secretaris voor het maecken vanden gheextendeerdengoedenis-brieff, met verhael vande procedure van het voor endenaejaer . . . . . .Aenden schouteth, voort consent van elck daeghement endearreste . . . . . ..Voor elck deffault2- 164 - O3- 6O

p 192

Voor ider apoinctement oft vonnis interlocutoir, te verdeylenals boven...........Voort consent vanden heerlijcken dach, aenden schoutethende secretaris, elck twee stuyvers, t'saemen ....Den schouteth voor het maenen vanden vonnisse interlocutoirdaervan rapport gheschiet.....Ende den secretaris voor de pronuntiatie . . . . . .Vanden vonnisse diffinitieff, den schouteth twelf stuyvers endeden secretaris thien stuyvers, t'saemenDen secretaris, voor het maecken ende registreren van elckvonnisse interlocutoir oft diffinitieff, van ieder bladt inhouden-dende soo veele sillaben ende regulen als d'ordonnantie mede-brenght .Den secretaris, overbrenghende aende mannen van leenebinnen Antwerpen eenighe processen, sal hebben voor gaenende keeren ......Voor alle brieven van requisitorien, compulsorien, citatien,resumptien, attestatien, procuratien ende dierghelijcke, sal aen-den secretaris worden betaelt, midts reserverende copije.Ende aende mannen van leene, voor t'recht vanden seghelop de selve brieven . . . . ...Voor t'staven oft afnemen van alle eeden, aenden schouteth,mannen van leene ende secretaris, elck dry stuyvers, t'saemen.Voor d'overhooren vande ghetuyghen sal die leenman oftsehepene ende den secretaris daermede besich sijnde hebbenelck 24 stuyvers voor ider ure, den secretaris daer-en-bovensijn recht van de copije.Van alle gheloften, borchtochten, procuratien ende andererechtelijcke kennissen ter rolle, te verdeylen als boven .Ende buyten den recht-dach elck dobbel.Alle coopboecken ende voorwaerden te bevonnissen, te ver-deylen als boven . . . . . . . . . Aenden schouteth, voor sijn vacatien op alle koopdagen vanhaeffelijke goederen . . . . . . Aende mannen van leene. . . .194guld. st.0 -12O - 4O -0 -65-20 - 104 - 01 - 00 - 60 - -90 - 9O - 1222- 8- 8

p 194

Ende aenden secretaris mede voort schrijven vanden koop-boeck. . . . ..Den vorster voor't roepen . ...Ende daer merckelijcken tijt minder ghevaceert sal worden alsden heelen dach sal naer advenant gherekent worden.Boven dien sal aen den secretaris voort schrijven vande voor-waerde betaelt worden . . . . . ...Den secretaris sal oock betaelt worden voor collecteren endegoet doen vande penninghen, den twintichsten penninck.Aenden' selven voor het schrijven vanden koopboeck ende alleandere rekerringhen die hiernaer niet particulierlijck ghetauxeerten sijn, van ieder bladt mette minute ...Den schouteth voor auditie van elcke rekeninghe, des daechs.Die mannen van leen . . . .Ende den secretaris met het appostilleren, calculeren endesluyten .......Den secretaris noch voor het schrijven vande rekeninghenvande kercken ende Heylighen-geest inne-commen, voor iederbladt ....Den schouteth voor d'auditie. . . .Die mannen van leene. . . . . . . .. . .Ende den secretaris voor het appostilleren, calculeren endesluyten . . . . . . ...Den secretaris noch voor het schrijven vande rekeninghe desdorps, mette minute voor ieder bladt.Voor d'auditie aenden schouteth .....Die mannen van leene . . ...Ende den secretaris. voor het appostilleren, calculeren endesluyten ......Van alle goedenissen sal betaelt worden aenden schouteth,mannen van leene ende den secretaris, ieder acht stuyvers, endeden vorster vier stuyvers, t'saemen ......Van alle constitutien ende cassatien van renten, transportenende vernieuwinghen oft dierghelijcke, voor den schouteth, man-nen van leene ende secretaris, elck acht stuyvers, t'saemen.196guld. st.2 - 81 - 01 - 4O -2 ---2 -5882 - 80 -1 --4001 -10O -6-6-6006 - 01 - 81 – 4

p 196

Aenden secretaris sal betaelt worden voor de selve brievente registreren, behoudelijck dat de selve sullen gheregistreertworden ghelijck de brieven daervan worden uytghegheven. .Ende passerende buyten den rechtdagh, elck dobbel recht.Voor ider keers-brandinghe van erffelijcke goederenEnde oock buyten rechtdagh dobbel recht.Den secretaris voor het maecken vanden goedenis-brief, diepartijen schuldich sijn te lichten . . . .Ende de mannen van leene voor hennen seghel.Voor den secretaris, voor t'schrijven vande voorwaerde endeconditie ten eynde van vercoopinghe van erfgoederen.Van alle naerderschap oft calengieringhe van coopen vangronden van erffven sal betaelt worden aenden schouteth,mannen van leene ende secretaris, op den rechtdagh, ieder9 stuyvers, t'samenEnde den vorster voort roepen van partije ende vergaede-deren..... . .Ende buyten den rechtdagh van elck dobbel.Van elcken extraordinarissen ghenachtdaeghe oft andere dier-ghelijcke comparitie, den schouteth . .Elcken man van leenDen secretaris insghelijckx . . . . .Ende den vorster voor t'vergaderenVoorts van alle andere vacatien oft comparitien sal wordenbetaelt naer advenant vanden tijdt.Den schouteth voor het teekenen van elck consent van executieop de acte van vonnisse . . . . . . .Aende mannen van leene . . . . . .Ende aenden secretaris . .. . . . . . . .Voort consent van buyten-wete, t'sy met requisitorien oftanderssints, sal aen den schouteth betaelt worden.Ende wanneer die mannen van leene ende secretaris sullenmoeten vaceren ten versoecke vanden schouteth in't beleydenguld.1-1- 8- 16-61 - 16- 7- 4- 4- 16- 4O00000O- 2- 10- 10- 4198st.0l0

p 198

ende visiteren vande quade weghen, heyminghen, rivieren ende guld. swaterloopen, sal elck leenman daeghs hebben . 0 - .Ende den secretaris voor t'schrijven ende aenteekenen vandefaulten, daeghs, sonder de copye . . . . . . . . .. Als eenighe processen worden gheappelleert te hove, endemannen van leene beschreven sijnde om t'proces over te bren-ghen, is d'appellant schuldigh te betaelen, ten daeghe vandesluytinghe vande stucken, voor de mannen sesthien stuyvers,ende den secretaris voor t'colligeren vande stucken ende anders-sins vierentwintigh stuyvers, t'samen . . . . . . . 2-Den secretaris sal hebben van ider presentatie ter rolle. 0-Voor ider exhibitie . . . . . . . . . . .. 0 -Voor teeckenen van ider comparitie . . . . .. . . -Voor ider signature.. . . . . . . . . . . . . -Voor de copije van ider bladt vande schrifturen gheschrevenvolghens d'ordonnantie . . . . . . . . . 0-Van alle andere copijen naer advenant.Voor t'extraheren van ider notule dienende tot furnissementvanden processe ten laste van partijen halff ende halff. 0. . Voort colligeren van alle de stucken ende bescheeden omovergedragen te worden . . . . 1 - 10Ende boven duplijcke . . . . . . . 2- 1Voor gheven vande visie vande stucken vande gheappelleerdeprocessen sal den secretaris hebben van ider partije .. 0--D'advocaten sullen voor het nemen van informatie ende arras,van saecken bedragende boven de hondert gulden, hebben . - -Ende daer beneden . . . . . 0- -Voor t'maecken van elck bladt vande schrifturen by hungheteeckent, inhoudende soo veel sillaben ende regulen alsd'ordonnantie medebrenght . . . 0-Ende anderssins maer . . . . . . . . ... 0-De procureurs sullen hebben voor hunnen arras, boven dehondert gulden . . . . . . . . . . . . 0-Ende daer beneden .. 0. . . . . . . . . . . . -Voort releveren van ider appellatie. . . . . . . . . 0-02 1/1 1/21

p 200

guld.0-0-0-Voor elcken termijn . .Ende voort extraheren van elcke notule . . ..Voort nemen vande visie vande gheappelleerde processenVoor t'lichten vande copijen van schrifturen, vonnissen endeandere stucken ..........Voort reserveren vande copijen van schrifturen ende anderestucken, van elck bladt .............. Voor t' grosseren vande schrifturen ende andere stucken, vanelck bladt . . . . . . . . . . . . ..Voor extraordinarissche rechtdaeghen binnen dorpsEnde buyten s' dorps vacerende, voor gaen ende keeren . . Voort maecken vande billetten van productie der ghetuyghen.Voort produceren van elcken ghetuyghe .Voort aenhooren van ider vonnisse interlocutoir.Ende van ider diffinitieff ....Voort maecken van elcke requeste .Ende van die te presenteren .......Voorts voort visiteren vande stucken ende teeckenen vanfurnissement vanden processe . .Den vorster sal hebben voor t'dragen van alle brieven vanappellatien, resumptien ende andere dierghelijcke, voor gaenende keeren, te weten voor d'eerste mijle 12 stuyvers,. endevoer elcke voordere 8 stuyvers.Voor elck dagement, wete, arrest oft insinuatie. . .Voor ider sommatie met acte binnens dorps ...Ende buytens dorps . . . Voor elcke presentatie in executie binnens dorpsEnde buytens dorps, tot sijnen laste202st.5150- 5O - 20 -0 -2 1160O- 80- 5O- 50 -10 O-12O - 51 - 12O- 2 1/20- 4O- 80 - 61-160—16

p 202

Resort van Syne Majesteyts hove endehooftbanck tot Santhoven.Baerle onder den Hertogh.Berchem by Antwerpen.Beerse by Turnhout : des herto-ghen chijshoff aldaer, waerondervele laethoven resorteren, waerafdie schepenen van Turnhout wij-sers zijn ende die rentmeestermaenheere is.Borsbeke.Bouwel.Brecht.Broechem.Casterle, van keuren ende breuc-ken.Onder Deurne, leenhof heer Ge-rardt Sterck.De voochdye van Duffel, van keu-ren ende breucken.Onder Emmelen : d'laethoff vanEynthoudt Hamminck; leenhofvander Rijt.Gierle.Haghe by Breda, onder den her-togh.Halle.Herselt, van keuren ende breuc-ken.Hemissem.Herenthout, van keuren ende breuc-ken.Ressort de la cour et du chef-bancde Sa Majesté à Santhoven.Baerle sous le duc.Berchem près d'Anvers.Beerse près Turnhout: la cour cen-sale du duc à laquelle ressortis-sent un grand nombre de cours detenanciers, dont les échevins deTurnhout sont juges et le rece-veur [des domaines] semonceur.Borsbeeck.Bouwel.Brecht.Broechem.Casterle, de statuts et amendes.Sous Deurne, cour féodale demessire Gérard Sterck.L'avouerie de Duffel, de statuts etamendes.Sous Emblehem : la cour de tenan-ciers d'Eynthoudt Hamminck;cour féodale de Rijt.Gierlé.Haeg près Bréda, sous le duc.Halle.Hersselt, de statuts et amendes.Hemixem.Herenthout, de statuts et amendes.

p 204

Schooten.S' Graven-Wesel.Soersel.Sprundel.Strybeeck onder Hoochstraeten.Groot-Sundert onder den hertogh.Cleyn-Sundert onder den hertogh.Tongerlo, van keuren ende breuc-ken.Onder Turnhout: leenhof vandevrouwe princesse van Thoor;leenhof Jacobs de Jonghe, modoJor Mathias van Cannaert; t'hofvan Santryn oft Braecke; laetenende mannen van leenen vanHooghenhuyse, modo vrouwe Su-sanna Tibouts, vrouwe van Ber-ghen; Schoonbroeck, Jor Jansvan Mechelen; noch eenen leen-boeck ghecomen van't huys vanArenberch, nu toecomende Nico-laes Walscharts.Vlimmeren.Voorschoote.Vorsselaer opt sant, van keurenende breucken.Vosselaer by Turnhout.Wechelerzande.Onder Welde, die leenmannen vanWeelde.Wernhout.Westwesel.Westerlo, van keuren ende breuc-ken.Schooten.'s Gravenwesel.Zoersel.Sprundel.Strybeeck sous Hoogstraeten.Groot-Zundert sous le duc.Klein-Zundert sous le duc.Tongerloo, de statuts et amendes.Sous Turnhout: cour féodale de ladame princesse de Thoor; courféodale de Jacobs le Jeune, ac-tuellement de messire Mathiasvan Cannaert; la cour de Santrynou Braecke; tenanciers et hom-mes de fief d'Hoogenhuis, actuelle-ment de dame Susanne Tibouts,dame de Berghen; Schoonbroeck,de messire Jean van Mechelen;encore un livre de fief venu dela maison d'Arenberg, appar-tenant actuellementà Nicolas Wal-schaerts.Vlimmeren.Voorschoot.Vorsselaer op 't Zand, de statuts etamendes.Vorsselaer près Turnhout.Wechelderzande.Weelde, les hommes de fief deWeelde.Wernhout.Westwesel.Westerloo, de statuts et amendes.

p 206

Ende voorts generaelijck alle de leenhoven, chijnshoven endelaetbanckenonder het voorschreven resort ende dorpen gheleghen, die veel endemenighvuldich sijn in ghetal, moeten aen dese hooftbancke ende jurisdictievan Santhoven mediate oft immediate ten appelle commen ende haerehooftleeringhe haelen, al volghens d'oudt ghebruyck ende herbrenghen vanover immemoriale tijden gheploghen. Bestreckende t'selve resort vanSanthoven, ten opsicht vande leenhoven ende leengoeden, sich over hetgheheel marckgraefschap van Antwerpen over de Nethe, als blijckt by deattestatie in date neghensten december vierthien-hondert eenenseventichdaervan sijnde.Is noch te weeten, dat het corpus van Santhoven voor desen bestaen heeftin seventhien dorpen, uytwijsens den 159en ende 160en artickelen vandeoude, gheschreven costumen der voorschreven hooftbancke, luydende alsvolght:Den schouteth vande hooftbancke van Santhoven ende de leenmannen onsghenaedichs heere des Coninckx vore ghenoemt sijn schuldich van vyfthiendaeghen tot vyfthien daeghen, allen den ondersaeten vande dorpen vanSanthoven, Voorschoote, Massenhoven ende Halle voor d'eerste instantie rechtende justitie te doen, in alle saecken criminele, personele, reele oft mixte,ende dat ter manissen des voorschreven schouteths, inder qualiteyt voor-schreven, ende der voornoemde leenmannen wijsene.Item, den voorschreven schouteth ende leenmannen vander voorschrevenhooftbancke hebben voor d'eerste instantie oock ghelijcke judicature indersaecken voorschreven over de dorpen van Brouchem, Oelegem, Ranst,Millegem, Borsbeke, Westmalle, Zoursele, Oostmalle, Pulle, Pulrebossche,Ouwen, Bouwel ende Olmen, die nu by onsen ghenaedighen heere denConinck onder seker rachapt beleent ende vanden corpus vande voorschrevenhooftbancke van Santhoven sijn ghespleten, soo wanneer die by onsenghenaedighen heere den Coninck ghelost sijn; welcke voorschreven derthiendorpen, met de vier dorpen in't lest voorgaende article gheroert, t'samensijn het corpus vande voorschreven jurisdictien van Santhoven.

p 208

Reglement ende ordonnantie van Sijn Majesteyt op het voorsitten ende sprekeninde vergaederinghen van het quartier van Santhoven.Opt vertooch ghedaen in Sijne Majesteyts raede gheordonneert in Brabant,van datter inde vergaederinghen vande heeren, hunne officieren, endeandere ghecommitteerde vande dorpen van het voorschreven resort endequartier van Santhoven dickwils confusien ende desordren ontstaen hebbenover het voorsitten ende spreken, de welcke menichmael soodanich sijngheweest dat veele ghequalificeerde ende principale geinteresseerde henhebben ontsien te compareren, waerdoor den dienst van Sijne Majesteytende vande ghemeyne inghesetenen sonderlinghe is verachtert gheworden;T'HoF, om in het toecomende daerin te versien, heeft by sekere acte in date15 januarij 1664, gheparapheert ST. vt., onderteeckent: G. V. GINDERTAELEN,gheordonneert ende ghestatueert t'ghene hiernaer volcht:Dat in alle vergaederinghen vande ghecommitteerde der dorpen van't quartier van Santhoven sullen voorsitten, eerst spreken ende opineren dedorpen die de hoochste staen ende meest betaelen inde ordinarisse Coninckxbeden; inden verstande nochtans ende met dit temperament, dat soowanneer inde selve vergaederinghen sullen compareren van d'een dorp denheer, van d'ander den drossaert ofte schouteth, ende van het derde eenenborghemeester, schepene oft anderen ghecommitteerde van minder qualiteyt,den heere sal gaen voor den drossaert oft schouteth, ende den drossaert oftschouteth voor den borghemeester oft schepene, al quaemen de voorschrevenheeren ende officieren respectivelijck uytten naem van dorpen die mindercontribueren.Ordonnerende voorts, dat tot dijen eynde de dorpen van t'voorschrevenquartier van Santhoven achter aen de voorschreven costuyme oock sullenworden ghedruckt op de ordre ghelijck sy inde selve beden betaelen.Duffel, onder protestatie ende sonder prejuditie, mits t'proces tegend'andere dorpen van 't quartier van Santhoven.Schooten,Ranst,Broechem,onder protestatie van niemant te prejudicieren insijn gherechticheyt.

p 210

Westmalle,Mercxem.Wommelghem,Santhoven,Oostmalle,Oeleghem,Ouwen,S'Gravenwesel,Zoursele,Pulle,Pulderbosch,Halle,Borsbeke,Bouwel,Voorschooten.Massenhoven,onder protestatie van niemant te prejudicieren insijn gherechticheyt.

p 212

Ordonnantie ende statuten van keuren ende breucken by mijne heeren dieschouleth ende mannen van leene ons ghenadighs heere des Coninckx insijne hooftbancke van Santhoven gheraemt, overghedraghen, ghemaecktende inde vryheijt van Santhoven verkondight ende uytghelesen, denderden mey 1665, te hove, na voorgaende advis van d'officie fiscale, ghe-permitteert beneffens de nieuwe ghedecreteerde costuymen der selver hooft-bancke oock in druck uyt te gheven, volghens d'acte daervan ghedepesscheertende hier achter aenghevoeght.

1. Alsoo aen den voorschreven schouteth ende mannen van leen vanalle oude tijden heeft toeghekomen de macht ende authoriteyt van temaekenalle ordonnantien beruerende der policie vande voorschreven hooftbancke,ende streckende tot welvaert, rust ende vrede vande ghemeyne ondersatender selver, met het veranderen, meerderen ende minderen der selver ordon-nantien naer gheleghentheydt des tijdts ende heysch van saecken, endewelcke macht ende authoriteyt aen hen-lieden by Sijne Majesteyt in hetdecreteren vande costuymen der selve hooftbancke van nieuws gheconfir-meert ende bevestight is, ende dat d'oude ordonnantien op de voorschrevenkeuren ende breucken over veele jaren ghemaeckt, mits veranderinghe destijdts, voor den meerderen deele ondienstigh gheworden sijn: soo IST, datde voorschreven schouteth ende leenmannen van nieuws gheordonneertende ghestatueert hebben de navolgende poincten ende articulen, alles byprovisie, ende houdende aen hen-selven het veranderen, meerderen endeminderen der selver.

2. Eerst dat voortaen niemant ghehouden en sal sijn eenighe breuckente betalen voor ende aleer dat hy daerinne met vonnis vande voorschrevenleenmannen en sal wesen ghedoemt, soo verre hy recht versoecken wilt.

3. Alle keuren ende breucken daer gheene besondere ordonnantie oftcostuyme van en is, hoe ende in wat manieren die verdeylt ende bekeertmoeten worden, volghen d'een derden deel aen Sijn Majesteyt oft den heere

(1) Coutume générale, t. I, p. 710.

p 214

vande plaetse, een derdendeel aenden officier, ende het resterende derden-deel aen den aenbrenghere.

4. Soo wanneer iemant in eenighe breucke is ghevallen, ende aen partijeoock heeft misdaen oft beschadight, ende hy niet machtigh en is den heervande breucke ende partije vande smerte, mincke oft schade ghenoech tedoen, soo moet partije altijdt voldaen worden voor den heere.

5. Des moeten de chirurgyns, medecyns ende voorts t'ghene de ghene-singhe raeckt altijdt voor al betaelt worden, ende den misbruycker dieaenden heere sijn breucke niet en kan voldoen wort ghestelt te water endete broode, ofte by scavotteringhe ofte andersins ghestraft ende ghebetert,naer gheleghentheydt van de saeke.

6. Breucken teghen misbruycken ende excessen by de gheschreven rechtenghestelt, t'sy van twee oft dry dobbel, ofte meer, ofte van sijn eyghen goet,ofte eenighe somme van penninghen te verbeuren tot behoef van partije, enhebben binnen Santhoven gheen plaetse, maer wordt de straffe ofte beter-nisse daervan ghelaten ten goetduncken ende oordeele vande leenmannen.

7. De welcke oock niet tegenstaende de breucken hieronder ghesta-tueert ende ghestelt sijn op sekere ghedetermineerde geltsommen, de mis-doenders daervan wel andersins ende swaerder vermoghen te straffen, metkennis ende na gheleghentheydt vande saeken ende circonstantien vant'misdaet. Ende staet de ghequetste partije boven dien oock altijdt op haergheheel om beternisse te eyschen van pijne, smerte, mincke, schade endeinterest, soo na rechte behoort.

VAN BLASPHEMIEN, VLOECKEN, SWEEREN, INJURIEN, KYVAGIEN, DREYGEMENTEN,VECHTERYEN, QUETSINGEN ENDE DIERGHELIJCKE MESUSEN.

8. Soo wie blasphemeerde, segghende,: « By den lijden oft woordeGodts! " ofte dierghelijcke woorden oft eede swoere, sal verbeuren,Voor d'eerste reyse . . . . . . . . . . . . . 4 guldens.Voor de tweede reyse . . . . . . 8 guldens.Voor de derde reyse . . . . 16 guldens.Ende daer-en-boven ter derder reyse staen tot arbitrale correctie, altijdtna de enormiteyt ende ghelegentheydt vande saeke.

9. Die iemant leughenstroopt, vervloeckt ofte leelijcke woorden gheeft,

p 216

lastert, injurieert ofte hem eenighe versmadelijckheydt aendoet, mondelingheoft by gheschrifte, ende dat partije daerover klachtigh valt, sal verbeu-ren . . . . . . . . . . .. 1 gulden 4 stuyvers.

10. Ende soo verre de lasteringhe ofte versmadelijckheydt groot ware,oft ghedaen teghens iemant van uytstekende qualiteyt, gheslacht oft aensien,soude de lasteraer, ter arbitraige van mijn heeren, met swaerderpene wordenghecorrigeert.

11. Alwaert dat een lasteraer tot sijnen verschoonen seyde bereet tewesen de injurie te thoonen, t'selve en soude hem niet ontschuldighen,noch hy en soude totten selven thoon niet moghen ontfanghen worden.

12. Maer t'feyt notoor ende openbaer wesende, alsdan en valter gheenstraffe oft correctie.

13. Soo wie iemant dreycht doodt te smijten, doorschieten oft door-steken, sal daerover staen ter arbitrale correctie. Ende die andersins iemantenckelijck dreycht te slaen oft stooten, verbeurt . 1 gulden 4 stuyvers.

14. Soo wie den heere quade woorden gave, oft dreychde om in eenigesaeken te hinderen in sijn officie, die sal t'elcker reyse verbeuren 32 gul-dens; ende daer-en boven staen tot arbitrale correctie, naer gheleghent-heydt vande saeke; ende soo t'selve ghebeurde in ghebannen vierschaereoft ghenachte, sal de voorschreven gheltboete dobbel wesen.

15. Soo verre iemant wapenen op den heere trocke om saecke van sijnofficie, als boven, soude verbeuren 100 gulden ende de wapenen, endedaer-en boven noch arbitralijcken ghestraft worden; ende in ghebannenvierschaere is de gheltpene dobbel, als boven.

16. Ten opsiene vande onder-officieren sullen de voorschreven excessenende breucken getauxeert worden naer de qualiteyt vande persoonen,gheleghentheyt ende omstandigheden vande saeeke.

17. Oft iemant den heere schimpighe oft spottighe woorden toespraecke,sal verbeuren 24 guldens, ende noch staen ter arbitrale correctie. Ende inghebannen vierschaere is de gheltpene dobbel.

18. Die teghen der heeren ordonnantien oft vonnissen versmadelijckspreeckt ende daeraf ghecalengiert wort, verbeurt teghen ieder leenman oftschepene 30 stuyvers, ende teghen den schouteth soo veel als teghen alle deleenmannen t'saemen.

p 218

eeckt oft slaet metde, rieck, gaffel,dat hy bloet laet,24 guldens.. 12 -mes oft opsteker6 guldens.n oft andersins,12 guldens.24 guldens.sy datter bloet24 guldens.. 12 -21. Soo wie iemant slaet met eenen yseren hamer, 'tgelaten wort oft niet, verbeurtEnde met eenen stock oft cluppel, bloedt latende .Sonder bloedt. . . . . . . . . . . 622. Die eenen anderen metten baert treckt, verbeurt . 6Metten hayre . . . . . . . . . . . . . . . 3Mette voeten stoot . 4Eenen vuystslagh gheeft, sonder bloet . . . 2 guldens 10 stuyv.Met bloet . . . . . . . . . . guldens.23. Die met potten, croesen, drinckglaesen oft dierghelijcke worpt oftslaet, sonder bloet laeten oft vermincken, verbeurt . . 4 guldens.Met bloet oft vermincken . . . . . . . . 824. Maer iemant slaende oft worpende met eenen bierpot oft dierghelijckende rakende aen het hooft, datter contusie ofte periculeuse wonde ghein-fligeert werde, soude swaerder ende arbitralijck ghestraft worden.25. Eenen slagh oft worp met eenen stoel oft steen, sonder bloet oftvermincken, is oock . . . . . . . . . 4 guldens.Ende met bloet oft vermincken. . . . . . . . . . 8Behoudelijck de hooftwonden oft contusien arbitrale als boven.26. Met eenen bol oft kloot, sonder bloet ofte vermincken . 3 guldens.Met bloet oft vermincken . . . . . . . .. 6De hooftwonde uytghenomen, als voren.

p 220

Ende dit alles in felhede oft ernst, als boven.

27. Soo wie een huysstooringhe doet, in wat manieren het oock gheschiet,verbeurt . . . . . . . . . . . . . . . 2 guldens.Ende staet daer-en-boven noch tot arbitrale correctie.

28. Die iemant in sijn eyghen huys naerloopt ende aldaer slaet oftuytheyscht, verbeurt . . . . . . 24 guldens.Boven d'arbitrale correctie, als voren.

29. Soo wie den heere sijnen ghevanghene ontdringht oft ontweldight,helpt ontdringhen oft ontweldighen, verbeurt .. . . . . . 80 guldens.Ende staet daer-en-boven tot arbitrale correctie, selfs tot capitale straffeinclus, na gheleghentheyt ende circomstantien vande saecke.

30. Ende den heer oft officier in het stuck van sijn officie om hulperoepende, moet ieder een hem te hulpe komen, op pene van 4 guldens.

31. Soo wanneer storm getrocken wort sullen alle manspersoonen, tothenne jaeren gekomen sijnde, ten klockslagh wel ghewapent ende versienvan gheweer moeten komen in de plaetse oft by de kercke daer de vergae-deringhe is, op de verbeurte ieder van . . . . . . . 4 guldens.

32. Die buyten de ghemeyne weghen oft herbanen gaet en sal gheen roeroft bussen moghen draeghen. noch daermede schieten, sonder consentvanden heere, op de verbeurte van . . . . . guldens.Ende daer-en-boven de busse.

33. Soo wie vaeder oft moeder smijt, stoot oft quetst uyt grammenmoede, sal verbeuren lijf ende goet s'heeren behoef.

34. Soo wie iemants beesten, t'sy peerden, koyen, verkens oft dierghe-lijcke met wete ende wille quetste, sal daerover arbitralijck, t'sy aendenlijve oft anderssins, ghestraft worden, na gheleghentheyt vande saecke,boven de beternisse aen partije te doen.

35. Wie eenen jacht- of edelen hont alsoo quetste verbeurt 6 guldens.Sloegh hy hem doodt . .... . . . . . .. . 12 guldens.Eenen rekel oft dogge altijt half gelt, ende aende lieden diese toebehoorenhennen goeden moet.

36. Soo wie iemant quetste ende t'selve binnen vier-en-twintig uren nieten doet te vreden, verbeurt boven de principalen keur alnoch 2 guldens.

37. Soo verre den officier den vrede eyscht ende den genen daer hy aen

p 222

versocht wort geenen vrede geven en wilt, die verbeurt 12 guldens tegensden heere; ende soo verre den officier anderwerf vrede eyscht ende hy dieniet en geeft, verbeurt 16 guldens; ende verbeurt voor de derde reyse 24 guldens; ende dan mach hem den heere vanghen ende in hachte houdensoo langhe tot dat hy den vrede ghegeven ende alle de costen daeromghedaen ende de voorschreven breucken betaelt sal hebben.

38. In absentie vanden heere mach een ieghelijck, siende iemant vechten,om meerder quaet te schouwen, van s'heeren wegen vrede eyschen; endedie alsulcken vrede weygerde ende daer-en-boven eerst sloegh oft staeke,soude verbeuren 4 guldens; ende den officier soude hem moghen vanghenende soo langhe in bewaernis houden tot dat hy vrede ghegheven, de boetenende oncosten betaelt soude hebben, als voren, boven alnoch de pene in hetbeginsel van dit capittel ghestelt.

39. Die eenen anderen heeft gheslaghen oft gewont, moet den medecyn,chirurgyn, apothecaris ende voorts alles anders dat den ghequetsten tersaken van dien behoeft betalen, ende voorts hem noch sijn smerte goet doenter estimatie vanden rechter.

40. Als de quetsure is een booftwonde, soo wort de smerte ghemeynlijckbegroot drymael meer als d'oncosten vande cure aende medecyns, chirur-gyns, apothecaris, etc., bedragen. Ende ist een andere wonde, het dobbeldaervan; ten ware dat de wethouderen uyt redenen anders vonden tebehooren.

41. Boven de voorschreven costen ende cureringe, is den misdoenderalnoch oock ghehouden den gequetsten goet te doen zijn verleth, schadenende interesten; ende is hy verminckt, oft is hem benomen sijn hant,ooge, neuse, oore oft ander lidmaet, t'selve moet mede inghesien wordentot begrootinghe vande vergeldinghe daerover hem aen te wijsen, alles nastaet, macht ende qualiteyt van partijen ende gheleghentheyt vande saecke.

42. Als twee oft meer persoonen t'samen iemant misdaen oft ghequetsthebben oft strijtbarigh zijn gheweest, soo is ieder van hen in't gheheel ende[in] solidum aen partije ghehouden beteringhe te doen, behoudelijck zijnverhael op zijn medeplegheren; maer aenden heer ghestaet ieder van henmet zijn breucke, sonder dat den eenen voor den anderen moet innestaen.

43. Soo wie eenigh wilt, oft andere lieden hoenderen, gansen, duyven,eynden oft diergelijcke gevogelte schote oft afheyndigh [afhandigh) maeckte,

p 224

sal verbeuren het roer, busse oft ander instrument daertoe hy hem ghe-bruyckt, ende de geltpene van . . . . . . . . . . 12 guldens.[Ende] daer-en-boven aende luyden hen schade moeten beteren.

44. Soo wie hem vervoordert patrijsen, lamoingen, swanen, reyghers.hasen, conynen oft eenighe andere wilde beesten met garens, netten, stric-ken oft ander dierghelijcke instrumenten te vanghen, verbeurt oock, bovende selve garens ende alle de instrumenten daertoe dienende ende by hembevonden, noch de geltpene van ....... . . . . . . . . . 12 guldens.

45. Niemant en sal voortaen in sijn huys dierghelijcke garens oft nettenvermoghen te hebben oft houden, om patrijsen oft ander gevoghelte te van-ghen, sonder consent vanden heere, op de pene van twelf gulden, ende deverbeurte vande selve netten ende garens.

46. Soo wie iemants thuynen, ghelinth, haghen oft heyminghen brake,hout oft vruchten name, verbeurt t'elcke reyse aenden heere ses gulden,ende moet aen partije betalen het dobbel van hare schade.Ende oft iemant sulckx tot meermalen ghedaen hadde, soude daer-en-boven alsdan staen tot arbitrale correctie.

47. Soo wie eens anders weeckhout oft boomen afhout oft doet afhouden,verbeurt van elck stuck aenden heere . . . . . . . . 12 guldens.Ende moet daer-en-boven aen partije haer schade dobbel betalen; waeraenoock moet inghesien ende gheschat worden de verargheringhe van't goetdaer d'afghecapte boomen op ghestaen hebben.

48. Van eycken boomen alsoo afghekapt is in geltpene . 24 guldens.Ende de vergaderinghe [verargheringhe] voor partije oock dobbel.

49. Maer oft iemant eenighe boomen, hoedanigh die zijn, moetwilligh-lijck afkapte om een anders dreve, prieel oft lye te schenden, ende hemalsoo leet oft spijt aen te doen, soude na gheleghentheyt vande saacke endequaliteyt vande persoonen uytgerecht, ende lijffelijck oft met bannissementmoghen ghestraft worden ten oordeele vande heeren leenmannen oft wethou-deren.

50. Soo wie wetens ende willens eenighe palen uytdoet, uytroyt, ver-donckert oft herset, oft nieuwe palen stelt, sonder consent van partijeoft vonnis ende overstaen vanden rechter, verbeurt. 60. guldens.Ende staet daer-en-boven tot arbitrale correctie, en mach oock als eendief ghestraft worden de saecke sulckx vereyschende.

p 226

VAN BACKERS, BROUWERS, MEULDERS, HERBERGIERS, TAVERNIERS, VETTEWARIERS,CREMERS ENDE ANDERE NEIRINGHEN.

51. Sullen voortaen by mijn heeren die schouteth ende mannen van leenghestelt worden twee ghesworen keurmeesters, die t'elcken jare sullenverandert worden oft ghecontinueert ter discretie van mijn heeren, endeden eedt doen daertoe staende.

52. De voorschreven keurmeesters sullen op haren eedt keuren de matenende ghewichten tot elckx mans huys daermen bier, broot, vettewarie oftandere waren vercoopt, t'sy dat zy teekenen van vercoope uythanghenoft niet.

53. Hoe dat de selve keurmeesters in't keuren hen moeten reguleren naerden keur der stadt Liere is breeder verklaert inden voorschreven nieuwenghedecreteerden costuym-boeck deser hooftbancke, articulo 42.

54. Alleenlijck wort hier ghevuecht, dat soo wie binnen dese hooft-banck van Santhoven bevonden sal worden andere als Liersche maten oftghewichten ghebruyckt te hebben, sal t'elcker reyse verbeuren 4 guldens.Ende daer-en-boven de selve maten ende ghewichten.Te bekeeren dese ende de navolghende penen staende ten keure endecalainge vande voorschreven keurmeesters, half voor den officier ende halfvoor de keurmeesters, soo verre daer gheenen anderen aenbrengher en is;anderssins te bekeeren in dryen, te weten den officier, keurmeester endeaenbrengher elck een derdendeel.

55. Sullen de backers dienvolghende het broodt moeten backen op'tghewicht der voorschreven stadt Liere; ende soo wie des in ghebreckbevonden wort sal t'elcker reyse verbeuren . . . . . 6 guldens.Ende alle d'broot dat te kleyn oft te licht bevonden wort.

56. De voorschreven backers sullen oock moeten goet cusbaer brootbacken, van terwe ende rogghe, soo de selve graenen ghewasschen endevanden meulen ghekomen sullen zijn, sonder die te vervalschen oft metandere te menghelen. Ende die contrarie sal bevonden worden gedaen tehebben, sal het heel ghebacksel verbeuren ende daertoe noch 6 guldens.

57. Ende soo wat backer bevonden sal worden terwe oft rogghe ten meu-len ghedaen te hebben die hy vervalscht heeft ende in meyninghe is daerafbroot ten coope te backen, verbeurt het selve graen ende noch 8 guldens.

p 228

58. Soo wie broot misraeckt ende t'selve vercoopt oft te coop stelt,verbeurt het broodt ende noch . . . . . . . . . . 3 guldens.

59. De meulders sijn schuldigh te malen ende de goede lieden te ghe-rieven op den ouden ende ghewoonlijcken molster, daerop dat elckenmeulen int 't bysonder tot nu toe ghemalen heeft, oft daerop zy by denheere ende weth ghestelt zijn, oft namaels met kennis van sake ghesteltsullen worden, op de pene van 30 guldens, voor d'eerste reyse datmencontrarie bevinden sal. Ende 60 guldens boven arbitrale correctie voor detweede reyse.

60. Soo verre men onder iemant, hem ghenerende met coopmanschappedie metter maeten oft ghewichten vercocht ende uytghelevert wordt,bevonde onrechtveerdighe mate oft ghewichte, soude, boven de selve matenende ghewichten, verbeuren . . . . . . 12 guldens.

61. Ende gheconvinceert zijnde, dierghelijck onrechtveerdighe mate oftghewichte ghebruyckt te hebben, in het coopen oft vercoopen, soude, bovende selve mate oft ghewichte, voor d'eerste reyse, verbeuren . 25 guldens.Ende voor de tweede reyse ... . . . . . . . . Ende alnoch altijdt staen ter arbitrale correctie.

62. De brouwers die hen bier selfs oock metten pot oft kleyn maeteuyttappen ende vercoopen, en sullen hen vaten niet moghen ontsteken oftuyttappen ten zy t'bier eerst ende alvoren by de voorschreven keurmeestersen zy ghekeurt, ende op sekeren prijs ghestelt wat t'selve weerdigh is, oppene, t'elcke reyse, van . . . . . . 8 guldens.

63. Ende sullen de tappers ende herbergiers hen bier byde selve brou-wers halende hen oock moeten reguleren naer den selven keur; maer henbieren van ander brouwers oft van buyten krijghende, sullen die oock alsboven moeten ghekeurt en op prijs ghestelt worden, eer zy die sullen moghenuyttappen, t'elcken op de pene van. . . . . . . . . 6 guldens.Sonder die selve bieren hoogher te moghen vercoopen alsde voorschrevenkeure mede en brenght, op ghelijcke pene van . . . .6 guldens.

64. De selve brouwers en sullen oock gheen amen, half amen, vier-en-deelen oft andere vaten moghen met bier vullen oft tonnen, ende de goedelieden, tappers oft herbergiers, t'huys seynden ende leveren, ten sy dat dievoorschreven vaten ghebrant en zijn ende gheiet metten brant van Liere,op de verbeurte vande selve vaten met het bier daerin bevonden, ende voor

p 230

ieder vat noch de geltpene van . . . . . . . . . . 6 guldens.

65. Niemant en sal oock met ongheicte oft ongebrande vaten moghen terbrouwerve komen om bier te halen, op de pene t'elcker reyse van 4 guldens,ende verbeurte vande vaete ofte vaeten.

66. De tappers, herbergiers ende taverniers sullen hen bier moetenuyttappen soo zy dat uyt de brouwerve krijgen, vanden wagen oft kerredoen ende kelderen, sonder t'selve te vervalschen, menghelen ofte verar-gheren. Ende soo wie contrarie doet ende daeraf gecalengiert wordt, ver-beurt t'elcke reyse voor ieder vat . . . . . . . . . 6 guldens.Metten bier ende vaete.

67. Noch de brouwers en sullen t'selve oock niet moghen doen naer datde bieren ghekeurt ende gekeldert sullen zijn, op de verbeurte t'elcke reyse,boven het bier ende het vat, alnoch voor ieder vat . . 12 guldens.

68. Niemant en sal sijn bier aende buytenlieden ende passanten hoogheroft. dierder moghen vercoopen als aende binnenlieden, ende ghelijck t'selveghekeurt is, op de pene t'elcker reyse van . . . . . . 3 guldens.

69. Wat potten, kannen, pinten oft dierghelijcke maeten te kleyn sullenbevonden worden, sullen verbeurt zijn, ende daertoe noch van iederstuck . . . . . . ............ 2 guldens.

70. Alle die hen gheneiren met bier met kleyne maete te vercoopen,sullen in huys alleenlijck moghen hebben Liersche gesteken ende geictepotten ende maten, op de verbeurte van alle andere potten ende matencontrarie daer ten huyse bevonden, ende noch van 4 guldens voor elckstuck.

71. Ende die wijn vercoopen sullen van gelijcken oock maer moghen inhuys hebben Liersche geicte wijnpotten ende maten, op de verbeurte alsboven ende noch van 6 guldens voor ieder stuck contrarie bevonden.

72. Niemant en sal aen d'inghesetenen moghen bier oft wijn tappen, omaldaer te drincken ende schencken savons naer den neghen uren in denwinter ende naer den elf uren in den somer, om alle onghelucken te ver-hoeden, op pene t'elcke reyse van . . . . . 2 guldens 8 stuyvers.Ende d'inghesetenen diemen naer de voorschreven respective urenbevinden sal aldaer te drincken sullen elck verbeuren . . 24 stuyvers.

73. Ende alsoo bevonden wesende, ende niet datelijck vertreckende naer

p 232

dat hen sulckx van s'heeren oft officie weghen sal bevolen zijn, sal de boetedobbel wesen,

74. Ordonnerende voorts aende voorschreven keurmeesters, dat syniemant en sullen verschoonen oft verantwoorden in't ghene hun ampt oftplicht is raekende, maer altijdt hennen eedt nakomen ende onderhouden,ende op den selven eedt altijdt de waerheydt ende contraventie aendenofficier oft heere promptelijck komen adverteren. Ende oft men namaelsbevonde dat zy iemant verschoont oft voorghesproken, oft hennen plichtandersins te buyten ghegaen hadden, souden zy vervallen in vier dobbelepene die de mistredere begaen soude moghen hebben, ende daer-en-bovennoch moghen aenghesproken worden van dat zy hennen eedt niet welbewaert ende ghequeten en souden hebben.

VAN DE DIENSTBODEN, HANTWERCKERS ENDE AMBACHTSLIEDEN.

75. Soo wie hem verhuert ende niet en gaet in sijnen dienst sal verbeuren6 guldens, half voor den heer ende half voor sijnen meester oft huerder,ende aenden selven daer-en-boven moeten wedergeven den ontfanghenGodtspenninck.

76. Behoudelijck dat den dienstbode die den Godtspenninck wederombrenght binnen de vier-en-twintich uren naer dat hy dien ontfanghen heeftende sijnen dienst alsoo opseyt, vande voorschreven pene sal vry zijn.

77. Ende van gelijcken, die aen sijnen ghehuerden dienstbode de huerebinnen vier-en-twintich uren niet op en seyt ende hem evenwel daernaer insijnen dienst niet en wilt ontfangen, verbeurt, boven den Godtspenninck.oock te bekeeren als boven, . . . . . . . . 6 guldens.

78. Die in sijnen dienst ghetreden is ende voor sijnen behoorlijcken tijdtdaeruyt gaet, ende sijnen meester oft vrouwe verlaet sonder desselfs consentoft wettighe reden, verbeurt de huere van dat jaer daer [hy] inghetreden is,tot behoef vanden meester, ende noch. . . . . . 10 guldens.

79. Ende den meester oft vrouwe hennen dienstbode voor den selventijdt ende sonder redene als voren doorseyndende, moet hem betalen sijnvolle huere van dat jaer daer hy inghetreden is.

80. Een ambachtsman oft hantwercker die voor iemant aenghenomenheeft iet te maecken oft te wercken ende t'selve niet en voldoet, verbeurt

p 234

t'elcke reyse.....Al te bekeeren als voren.

VANDEN HEEREN-LEUCK, STROOMEN, WATERLATEN, STRAETSCHOUWINGHEN, VELT-VREDE, HEYMINGHEN ENDE DIERGHELIJCKE, MET T'GHENE DES DAER AENCLEEFT.

81. Is geordonneert dat den schouteth sijnen heer-leuck sal houden endedaerop ommegaen, ghelijck dat na ouder costumen behoort ende voor desengheobserveert is gheweest.

82. Ende sal voortaen een ieghelijck schuldigh wesen de beken endewaterlaten oft waterloopen aen, neffens ende teghen sijn erve loopende teruymen ende cuysschen, op de behoorlijcke wyde ende diepte, naer ouderobservantie ende herkomen, op pene, voor ider faute, ten opsien vandebeken. [van]. . . . . . gulden 4 stuyvers.Ende vande waterlaten oft loopen, elcke faute . . . . 12 –

83. Sal den heere in't ommegaen, daerin faute oft ghebreck vindende, deselve tot dobbelen cost oft tweeschatte vande ghebreckelijcke doen maekenende repareren.

84. Niemant en sal van nu voortaen eenighe dijcken oft dammen vermo-ghen te maeken oft legghen inde loopende stroomen, beken oft waterlaten,op pene t'elcken van . . . . . . . . . . . . . 6 guldens.

85. De meulders van watermeulens en sullen de beken oft waterloopendaerop hen meulens sijn malende niet hooger moghen steygheren als denpeghel, behoorlijck gestelt oft te stellen, toe en laet, op de pene van6 guldens voor ideren duym diemen hoogher ghesteyghert sal bevinden.

86. Een ieder sal voortaen alle zijn goet ende erve die hy aen ende teghende gemeyn straten, vroenten oft plaetsen is hebbende ende waerdoor eenander soude konnen beschadight worden moeten gheheymt, gevrijt endebeschermt hebben ten uytgaende meert, op de pene, voor ider faute,van. . 24 stuyvers.

87. Ende soo verre dat den heere, naer den lesten meert voorschrevenommegaende, bevonde dat de fauten niet ghemaeckt en waren sal hy deselve insghelijckx doen maecken ende repareren ten dobbelen twee costeende schatte vande ghebreekelijcke als voren.

88. Men sal van nu voortaen de ghemeyne broecken alomme ghelegen236. gulden 4 stuyvers.. . . .

p 236

vryen vanden derden dagh mey ingaende, op de pene van 24 stuyvers voorelcke faute; ende voorts in sulcker vueghen datmen een ieghelijckx beesten,diemen van alsdan inde voorschreven broeeken vinden sal, sal moghenschutten ende calengieren, op de pene ende schot hierna uytghedruckt,half voor den heere ende half voor den schutter.

89. Wel verstaende, oftmen bevonde de beesten by eenigen wille bovende voorschreven ordonnantie inde broecken ghedaen oft ghestouwt te zijn,dat de pene sal wesen voor ieder beeste tot . . . 24 stuyvers.Te bekeeren als vore, half ende half.

90. Niemant en sal oock zijn beesten inde voorschreven broecken doenoft stouwen soo langhe als daer dry lieden gras oft hoy in hebben, insghe-lijckx op de pene van 24 stuyvers voor ieder beeste, te bekeeren alsboven.

91. Niemant en sal voortaen zijn beesten op de ghemeyn vroenten, strae-ten oft weghen moghen stouwen oft laeten weyden sonder eenen behoor-lijcken oft bequamen hueder, die daer ghedurighlijck by blijft ende gadeslaet,op pene t'elcker reyse van . . . . . . . 12 stuyvers.

92. Niemant en sal voortaen hencxsten oft verren op de ghemeyne broec-ken moghen brenghen, op de pene t'elcke reyse van . . . 24 stuyvers.

93. Is voorts gheordonneert, ghelijck dat van oude tijden overdraghenis, dat t'velt ghevryt sal worden van uytgaende meert tot dat de thiendenvanden velden ende aile de granen inde schuere sullen wesen, alsoo dattergheen schapen oft andere beesten inne en sullen moghen komen. Ende daer-en-teynden sal een iegelijck hueden op zijn erve, sonder d'een den anderenschaede aen te doen; ende soo wie hier teghens dede sal t'elcker reyseverbeuren . . . . . . . . . . . . . . . . 6 guldens.Te verdeylen als boven.

94. Men sal voortaen gheen verckens op de ghemeyn straeten oft vroen-ten moghen houden ongheringht nochte, sonder hueder. Ende den schutteranders vindende sal de selve verckens moghen schutten ende hebben vanelck vercken een schot.

95. Idercen sal van half mey tot uytgaende ooghstmaent zijn verckensmoeten houden ghekenneft; ende contrarie bevonden sal voor iedervercken verbeuren . . . . . . . . . . . . . 4 stuyvers.

96. Wel verstaende dat by soo verre eenighe soodanighe ongheringhde

p 238

ende onghekennefde verckens aen iemant anders goet schade deden, deneyghenaer voor ieder vercken sal verbeuren. . 6 stuyvers.Ende de beschadighde sijn schade moeten beteren ter estimatie van leen-mannen ofte wethouderen.

97. Niemant en sal voortaen door achtervelden, hoybemden ende andereweyvelden eenigh vee moghen stouwen anders dan met gehemelde beestenoft ghemuylbant, alwaert soo dat sulcke persoonen daerdoor weeghden,vaeren oft stouwen mochten; andersins ende by ghebreke van dien sal eenider op't sijne daeraf moghen calengieren, ende brenghen het aenden heere,ende sal de ghebreckelijcke t'elcker reyse verbeuren . . . 24 stuyvers.

98. Alle beesten, -die voortaen in het schutbocht comen ende ghebrochtsullen worden, en sal den schutter maer dry daghen houden ende bewarennaer dat hy t'selve door bequame ghetuyghen oft gheburen aenden eyghe-naer vande beesten ghekondight sal hebben; ende daer-en-t'eynden sal hy deselve beesten overleveren aenden overheere, die partye haer schade dan salbetalen, ende aenden schutter sijn schot metten cost.

99. Soo wie onrechte weghen gaet ofte rijt over iemants coren, gras,graen oft dierghelijcke, verbeurt te voet . . . . . . . 24 stuyvers.Met kerre oft peert . . . . . . . 2 guldens 8 stuyvers.Te bekeeren de twee derden voor den heere, het een derde voor den aen-brenghere.Ende daer-en-boven aende goede lieden henne schaden ter estimatie alsboven.

100. Niemant en sal zijn heckens, vekens oft horden moghen open settenoft open laten staen, op de verbeurte van. . . . . . . 24 stuyvers.Ende gheschiede sulckx door iemant vremts, die soude dobbel verbeuren.Te bekeeren als boven.Des sal den eygenaer gestaen met sijnen eet dat de selve vekens by hemofte by de sijne met zijn wete niet en zijn open gheset oft open ghelaten, tenware den officier het contrarie wilde thoonen.101. Die de valvekens oft horden niet en hanght aende ghemeyn veldenofte daer het behoort, verbeurt . . . . . . . . . . 24 stuyvers.Ende die ghewaerschouwt wort dat de selve ghebroken zijn ende in ghe-breke blijft van die te maecken, soo salse den officier doen maeeken tendobbelen tweeschat.

p 240

102. Niemant en sal mogen plucken in iemants anders goet, oft gras snij-den in iemants bemden, bosschen oft canten, op de pene, binnen sonneschijn,van . .. . .......... . . 3 guldens.Voor oft naer de sonne, dobbel.Al half voor den heer, ende half voor den aenbrengher.Ende daer-en-boven aenden eyghenaer zijn schade moeten goet doen.

103. Die eenighe grachten, haghen, thuynen oft ander beheymsels vanbemden, weyden oft landen is brekende, verbeurt . . 3 guldens.Voor oft na de sonne dobbel.Al te bekeeren als voren.Ende sullen d'ouders ende meesters moeten instaen voor hen kinderenende boden; des blijven de meesters in hen gheheel om te verhalen op deselve boden.

104. Die ooghsten voor of naer den sonnenschijn, oft eer de schooven tehoope ghedragen zijn, verbeuren t'elcke reyse . . gulden 4 stuyvers.

TAXATIE VANDEN SCHOTGELDE.

105. Het schot sal voortaen wesen:Van ider peertIder veulen . . . . . . . . . . . Elcke hornebeesteCalf .Ider vercken . . .Ider ganse . . . . .. .Van ider schape, te weten alsser vyf oft meer over6 stuyvers.4 -42 -2 –11

106. Ende van alles voor oft naer de sonneschijn dobbel recht.

107. De beesten van buytenlieden sullen van alles respectivelijcek dobbelschotgelt moeten betalen, naer advenant dat t'schot van binnenlieden hier-boven ghestelt is.

108. Ende sullen de beschadighde overal van henne beschadigheyt moetenvergoyt worden ter estimatie van de leenmannen oft wethouderen.Ten lesten wort hier andermael verclaert ten respecte vande geltpenen in sijn.

p 242

deze ordonnantien gestatueert ende gestelt, dat dien-niet-teghenstaendenergens uytghesloten en is het oordeel ofte arbitrium vanden rechter, zoowanneer hy naer gelegentheyt vande sake soude oordeelen dat de gesta-tueerde pene soude grooter behooren te wesen.Ghelijck oock van al t'ghene by dese ordonnantien ghestatueert is niet ensal achtervolght worden soo verre iet ter contrarien by Sijne Majesteytsplaccaten in desen lande ende hertoghdomme van Brabant ghepubliceertgheordonneert ofte bevolen is.Dese ordonnantien ende statuten van keuren ende breucken, soo endegelijck die hiervoren van poincte tot poincte geschreven staen, sijn open-baerlijck uytghelesen ende vercondight binnen de vryheydt van Santhoven,des sondaeghs den derden mey 1665, naer de hoogh-misse, ter presentienende overstaen van Franchois Goossens, schouteth der voorschreven hooft-bancke ende hooftschout eth des quartiers van Santhoven, Jor. .[Jonker]Cornelis-Francois van Spangen, heere van Sterrenborgh, Mr. Ian-BaptisteZeghers, licentiaet inde rechten, griffier der stadt Antwerpen, Mr. Peeter vanCeulen, licentiaet inde rechten, Mr. Gabriel van Bueren, licentiaet inde rech-ten, griffier der stadt Antwerpen, Mr. Nicolaes Noyts, licentiaet inde rechten,schepene der selve stadt, Andries Maesmans, schouteth van Brouchem endeOelegem, Iacob le Merchier, Peeter Peeters, Emanuel vande Sande, endeCornelis vanden Brande, alle respective leenheeren ende mannen van leeneons genadichs heere des Coninckx, ende wijsers in sijne Majesteyts hove,hooftbancke ende jurisdictie van Santhoven voorschreven, ende ten aen-hooren van vele ommestaenderen ende inghesetenen, soo van Santhovenals van andere omligghende dorpen ende plaetsen, by my dese onderteeckenthebbende, ghesworen secretaris der vryheydt ende hooftbancke voor-schreven.Ende was onderteeckent: I. SAS.

p 244

Die leenrechten des hoofs van Santhoven[32].Item, thof te Santhoven, so wanneer man of wijf kindere hebben, zonenende leengoede achterlatende, die oudste sal hebben dupperste hof mettervalbruggen ende de heerlicheit; alle die renten selen zij deijlen gelijc,ende dandere moegent ontfaen van den heer oft van den outsten.Item, al leefde de tochtener, die erfgenamen moegen deijlen zonder dentochtener te vragen.Item, onder dleenhof van Santhoven soe en hebben die dochteren geenrecht in die leenen daer zonen zijn, ende daer andere goede zijn die doch-teren op te panden; maer en waeren daer niet dan leengoeden, so souden BIJvanden naisten magen in een camer gaen ende daer in bliven tot datzijs eens waeren ende de dochteren gegoedt weren met penningen nae staetvande goeden[33].

Item, sal doutste hebben de heerlicheit vore ute ende alle de forfeitenende bedrijf.Item, inder voegen dat de docllteren deijlen, selen die zonen deijlen.Item, men houdt onder Zanthoven possessie in deser voeghen: wiegethoenen can dat hijt ende sijn voirsaten gehouden hebben in stille endein vreden voer haer proper goed, xxx jaer ende dage, ende dat goet huersvarders [vorders, vaders ?][34] was ende hen[35] noch es, inder voegen dat niet[36] een behoudt te leen doet, die leengoede selen hem[37] bliven, etc.In de leengoede te Santhoven en es geen tocht in behuwede stocgoede,mer inde vercregen goede soe es half tocht, ende daer es oec erftocht.

p 246

Item onder Zanthoven en es geen zijde inde leengoede.Item, onder Zanthoven sijn drierhande leenen, te weten : bloedege leene,ende dat zijn die hooge heerlicheit hebben, lijf nemen ende geven; dander,gelavie leene, dat sijn die gene die erven ende onterven hebben; ende [de]derde sijn colve leene, ende dat sijn slechte leenen, die dies [gheens][38] enhebben; ende [daer][39] hebben de dochteren recht inne, also ic hebbehoeren seggen.Item, te Zanthoven es possessie van IX jaeren wener een daer dochterinne comt (?)[40].Item, alle goede volgen haeren struijcke daer sij ut comen sijn.Item, alle stockagie volgen der ierster geboerten, het sij van vader of vanmoeder.Item, in costaete [cossaete] leenen moeten de dochteren versien zijn, hetzij in gereeden gelde, in erfgront of in erfrenten ter quitingen.Item, al hadden vader ende moeder vele leenen, so soude doutste alle deleene ontfaen te bruederliken rechte, ende dandere souden hem hulpengelden de heergeweden, mer sij souden haer deel ontfaen met eenen par[paer] handschoen.Item, in alle leengoede es half tocht.Item, vercrege een man een leen, ende storve hij sonder oir, soe soudentsijn brueders deijlen gelijc [oft] sij waeren geheel of half bruederen.Item, int gene dat vander zijden[41] comt steet kint in svaders of indermoeders stad.Item, men [en] wijst te Zanthoven gheenen cost.Item, men heeft t'Zanthoven geuseert dat een man mach uutgeven sijneleene terven sonder godspenninck of palmslach, ende dat es van weerdensonder coop te geldene.Item, alle de mannen sijn sculdich haer leen te groetene binnen XL da-ghen.Ende alle dat voirschreven is, es geproeft ende gewijst met vonnissen[42].

p 248

Seker voirraet van sekeren punten hier onder geschreven tot Santhoven aende manne gehaelt van wegen wilen mijns genedegen heeren hertoge Philipsvan Brabant ende van Lijmborch, greve van Lineij ende van Sint-Poul, intjaer XIIIIe XXVII. doen hij mijne genedege vrouwe, vrouwe Elizabeth VanGorlitz, hertoginne van Beijeren ende van Luccemborch, weduwe wilenhertoge Anthonis, etc., saliger gedachten, inden mercgraefscape onderder banck van Santhoven hadde doen rasteren.

1. Dierste punt vander haven wilen hertoge Anthonis, saliger gedachten,mijns genedegen heeren vader, die mijn vrouwe van Beijeren heeft aenge-veerdt na der doot hertoge Anthonis, haers mans; dair om hoopt mijngenedege heer, als oir ende erfgename wilen hertoge Anthonis, sijns vaders,dat mijn voirschreven vrouwe van Beyeren gehouden sij in hertoge Anthonisschout te betalen.Van desen punt sal hem mijn genedege heere waerheit vermeten. Item,ten is inder aenspraken geen noot die schout te groeten, want wordtsij vellich gewesen int principael, dan comt men wael die schout tegroeten.Item, het is te vermoeden dat sij sal antwoirden: dat wilen hertogeJan, etc., die haeve aenveirde, etc.; hier om, can men geproeven dat sijniet dan een croens weert haven aenveirde, sij sal te minsten gewesenworden die helft vander schout te betalen.Item, in wat matenm en dit gedinge sal aenleggen ende beginnen, dat isden voirspreke wael kenlic; nochtan sal mijn heere hem dair op beradenende roepen alle die manne tot sijnen raide.Item, te gedencken dat men ommer die baenrodsen ende edele indervierscharen doe sitten.

2. Dander punt, hoe dat wilen coninck Wenceslaus van Behem, wilenmijnen voirschrevene heere hertoge Anthonis ende sijne erven op dlant vanLuccemborch voirschreven hadde een seker somme van gelde. Nota. Desesomme moet gegroet wesen.

3. Item, dair toe alle alsulken kost als hertoge Anthonis doen soude totBehem te seijnden, om mijn voirschreven vrouwe te halen ende in Brabantte brengen. Nota. Dese somme moetmen groeten wat sij kosten te halen.

p 250

4. Item, dair toe den kost die hertoge A nthonis doen soude om dlantvan Luccemborch in te gecrigen. Nota. Desen kost moet oic gegroet wesen.

5. Ende overmids dat mijn voirschreven vrouwe dlant van Luccemborchaengeveirdt heeft na der doot hertoge Anthonis voirschreven, so hoopt mijnheere, na den lantrechte, dat mijn vrouwe inder voirschreven schout isgehouden.Van desen punten, dat die voirwerden also geschiet sijn, sal hem mijnheere manwairheit vermeten te verstaen vander banck van Santhoven; endevan elken punte moetmen sunderlinge aenspreken, ende elc punt moetgegroet wesen.Item, mocht men van elken punte hebben twee paer wairheiden vanderbanck van Santhoven, te weten vier getugen, dat ware schoen voir mijnenheere. want etc.Item, men en sal der brieve niet gewagen, want sij op egheen brieve enwisen dan die die manne van Santhoven hebben besegelt, mer-sij wijsen opwairheiden ende manwairheiden; oic en machmen niet inder banck vanSanthoven brieve ende waerheiden beide hebben.Item, eer mijn vrouwe inden rechte spreect, so sal sij borgen moetensetten die den heere genuegen, of sij sal op hoere bene spreken mit huedenvanden heere.Item, is te weten of mijn vrouwe dach ende rait begeirt tantwoirdene, sosal sij moeten borgen setten te recht te comen, of sij sal op hoere benespreken bij hueden van den heere ende dair voir gevangen bliven.Item, so sal mijn heere selve inder banck moeten comen totter tijt toe datsij geantwoirt heeft; ende dat gedaen, sal hij eenen in sijne stad mogensetten; mer als men tvonnisse sal geven, ten vierden genecht, dan salmijn heere selve comen.Item, eest noot, ende dats mijn vrouwe begeert, so sal mijn genedegeheere moeten inleggen ende thoenen mit wairheiden dat hij es wittige oirende erfgename hertoge Anthonis, etc., ende dat mijn vrouwe was sijnwittige wijf.Item, te gedenken dat mijn heere ommer sij te Lijer des maendaghsavonds, xi-dage in deser maent augusti, ende des dijnstaighs dair na voirder nonen tot Santhoven.

p 252

De leengoeden[43] des hier volght es beproeft met vonnisse[44].

21[45]. Item, alle de leengoede die van den stocke comen ende in diversehoven hoven, sal die outste brueder al hebben, so verre dair ander goetes voir dandere bruederen.

22. Item, op dat dair maer een leen en es, soe salt doutste brueder algeheel heffen, so verre het van den stocke comt.

23. Item, quaemt vander zijden, so deijlense al gelijc, mer doutste ont-feet.

24. Item, vercrege een brueder een leen ende storve hij sonder oir, sosoudt hebben sijn brueder van geheelen bedde.

25. Item, en waere daer maer een leen sonder ander goet, so soude hijsijn brueders moeten bewijsinge doen op dat leen.

26. Item, men houdt dair possessie sonder t'segen brieven, soe verre hetniet en es op geestelic goet, tusschen bruederen ende zusteren, op onver-jairde kinderen ende op liede die van buten lants sijn.

27. Item, ende soude possessie anders stade doen, soe moetmen thoeneneenen titel wanen men daer aen comen es, so bij versterften, coepen, huwe-like voirwairden of makinge.

28. Item, der es geheel erftocht ende halve behuwede tocht.

29. Item, een mach sijnder duwarien afgaen ende kiesen dlantrecht.

30. Item, men mach geen goedinge doen, tocht ende erve moeten ver-gaderen.

31. Item, dair es nairscap.

32. Item, [daer] deen brueder aen den anderen ontfaet, moet hij sijnenbrueder heergewede af geven.

33. Item, int gene dat vander zijden versterft deijlt de zuster gelijcden brueder.

34. Item, tgene dat vander zijden versterft heeft die naist levende endeniemant anders.

---

[1] D'après la première édition de 1664 (imprimée à Anvers, petit in-4°, chez Corneille Woons, conférée avec celle de 1727 (Anvers, veuve Laurent Huyssens), avec le texte du Coutumier général (Brabants-recht), tome I, p. 657, et avec celui qui a été enregistré dans le registre aux sentences du conseil de Brabant, a° 1662, n° 826, fol. 233, reposant aux Archives du royaume. V. le rapport de M. le conseiller de Cuyper, dans les Procès-verbaux des séances de la Commission, tome IV, p. 66.

[2] Cette réserve, à l'article 3, ne se trouve pas dans le texte des Archives du royaume.

[3] L'édition de 1727 porte partout voster, par corruption.

[4] Nous n'avons pas pu découvrir cette ordonnance.

[5] Nous n'avons pas pu découvrir cette ordonnance.

[6] Placcaerten van Vlaenderen, tome I, fol. 767, et Placcaeten van Brabant, tome IV, fol. 159.

[7] Il y a dans tous les textes : de erffghenaemen vanden tochtenaer, nous croyons qu'il faut lire: deerffghenaemen van den proprietaris, d'autant plus que l'analyse marginale dit : de quelle manière (le bois,les fruits et l'herbe) doivent être « partagés » en cas de location des biens.

[8] Ne faut-il pas lire: oft scheyden ende deylen willen soo sy die vinden als sy die aenveerden?En tout cas, il y a une irrégularité dans cette dernière phrase.

[9] Cet article ne se trouve pas dans le texte des Archives du royaume.

[10] Au lieu de: als niet, lisez: als nul ende.

[11] Les articles 28 à 31 manquent.

[12] L'article 34 manque.

[13] Le copiste passe encore ici de l'article 35 à l'article 39.

[14] Le copiste a sauté ici les articles 42 et 43.

[15] Ce renvoi aux articles 56 et 57 est exact, ce qui confirme notre conjecture émise en note de l'article 27.Notons encore ici l'omission de l'article 46.

[16] Placcaerten van Brabant, tome 1, fol. 511 et 515.

[17] Ibidem, fol. 513.

[18] Nos divers textes passent encore ici de l'article 97 à l'article 112.

[19] Au lieu de: rapporte, cost, etc., lisez: rapport-costen.

[20] Au lieu de: ghedetermineert, il faut lire: ghetermineert; comme dans l'édition de 1727 et dans cellede Christyn.

[21] Nous reproduisons toujours la numérotation des textes.

[22] L'article 233 manque.

[23] Les articles 262 à 269 manquent.

[24] L'article 278 manque.

[25] Les articles 280 à 290 manquent.

[26] Les articles 292 à 296 manquent.

[27] L'article 303 manque.

[28] Les articles 309 à 515 manquent.

[29] Les articles 330 et 331 manquent.

[30] Les articles 335 à 338 manquent.

[31] Les articles 340 et 341 manquent.

[32] Tiré d'un manuscrit, écriture du xve siècle, reposant à la bibliothèque royale et portant le no 16947dans le recueil nos 16938 à 16950, conféré avec un autre texte dans le Swertboeck, fol. 374, des archivescommunales de Bruxelles. Ces droits forment dans le manuscrit de la bibliothèque royale deux parties,séparées par une consultation relative à la succession du duc Antoine. Tous nos texte sont assez défectueux.V. le Rapport de M. le conseiller de Cuyper dans les Procès-verbaux de la Commission, tome IV, p. 71.

[33] Manuscrit de l'hôtel de ville.

[34] Manuscrit de l'hôtel de ville.

[35] Le mot hen n'est pas dans le manuscrit de l'hôtel de ville.

[36] Au lieu de: niet, lisez: men, comme dans le manuscrit de l'hôtel de ville.

[37] Le manuscrit de l'hôtel de ville dit: hen.

[38] Au lieu de: dies, lisez plutôt: die gheens en hebben, comme dans le manuscrit de l'hôtel de ville.

[39] Manuscrit de l'hôtel de ville.

[40] Souligné; le manuscrit' de l'hôtel de ville dit: wenen een dochter inne comt (?), ce qui n'est pas plusclair.

[41] Au lieu de: vander zijden, le manuscrit de l'hôtel de ville dit: van svaders zyden (?).

[42] Manuscrit de l'hôtel de ville; la coutume finit ici dans ce manuscrit.

[43] De leengoeden, les biens féodaux; nous croyons qu'il faut lire: De leenrechten, « les droits féodaux. "

[44] Il est à remarquer que cette suscription est la mème que l'article qui termine la première partie dans lemanuscrit de l'hôtel de ville, au bas de la page 248 ci-dessus.

[45] Nous reproduisons le numérotage tel qu'il se trouve dans les manuscrits.