COUTUMES ET DROITS DE RHODE, ALSEMBERG ET
LEEUW-SAINT-PIERRE.
Costuymen
rechten van Rode, Halssenberghe ende Leeuwe[1].
SUCCESSIE.
1. In den
eersten, soo moghen mannen ende vrouwen in gheheelenstoele, ende sonderlinghe
heure kinderen, wel goeden ende elcken datzijn is bewijsen, naer heur beste goet-duncken,
met twee oft meer maeghenvan des vaders zijde, ende twee van de moeders zijde,
sonder heer oftiemanden van zijnen t'weeghen daerover te zijne, ende t'selve
dat aldusghedaen wordt, moeten de kinderen houden sonder breecken.
2. Item. men
moet die dochteren panden met penninghen, ende hendaervooren erven bewijsen te
houden ende te besitten, gelijck oft heur vryerve waere, tot dat die erven
ghequyt sullen worden.
3. Item, alle
de dochteren wettighe erfghenaemen [sullen] die ervebesitten sullen[2]
van grade te grade, ghelijck die susteren hebben ghedaen,sonder afslach van de
principaele pant-penninghen, ende is te wetene,dat zy moghen houden ende
planten, ende huysen setten, breecken endemaecken ghelijck oft haere propre
erve waere, behouden dat zy denchyns, die zy dus van die erve betaelt hebben,
vooral sal [sullen] moetenoplegghen, soo wanneermen dat voorschreven erve sal
willen quijten endelossen.
4. Item, soo
waer dus den susteren erve bewijs [bewijst] zijn te houdenhaer pant-penninghen,
sonder de selve gronden te hebben gedeylt, endedie voorschreven pant-penninghen
in vremde handen worden verkocht,soo is de vermoedene, dat die coopere altijdt
ghehouden soude zijn van deghehave bladinghe rekeninghe te moeten doen, ende is
waer, dat alient' ghene dat by den vremden afghebladert soude zijn sonder
betaelinghe, sijnvan de principael pont-penninghen [pant-penninghen].
5. Daer een
bedde scheydt sonder de goedinghe te bewijsene, ende daerkinderen blijven
onghegoeyt, sullen die kinderen deylen teghens dielanxlevende des gestorven
vaders ende moeders erfgoeden, te weten, dat
p 142
die kinderen
hebben sullen terstondt d'een helft, ende die vader oft diemoeder d'ander
helft, maer die hellicht sullen zy moeten besitten in tochte.
6. Die
lanx-levende behoudt t'zijnen lijve t'gheleghe sonder fortresse, ishy
messenier-man, een half bunder groot, is hy cossaete, een dach-want,ende die
erf-ghenaemen sullen soo vele erven daerteghen hebben.
7. Item,
sijnde [sijnse] cossaete, soo salmen hem de have half afdeylen,te weten, de
hellicht, behoudelijck dat die cossaete sal moghen behouden,op cautie, die
helft die hem afghedeylt is te sijnen lijve; maer hy moet datvierendeel
verborghen ten eynde van sijnen lijve soo goedt te laeten alst wasop den dach
dat by 't aenveert, sonder arghelist; ende is te weten, datmen,voor alle
deylen, uyter ghemeynder haven alle wettighe schulden betaelenmoet; oock is
dickmaels ghesien, datmen die [dat] voorschreven vierendeel[datmen] soude mogen
verborghen, onverborcht liet, ende deylinghevolgen [?]; ende somtijts worde
ghedeylt soo partyen overkomen.
8. Dese
erf-ghenaemen die dus ghedeylt hebben tegen den langhst-levenden, moeten op
heur ghedeelte ende alleene betaelen alle heure gront-chynsen, ende hergheweyde
alst leenen sijn, sonder hulp te hebben van dentochtenaer.
TOCHTENAERS.
9. Item, een
tochtenaer moet alle huysingen onderhouden van wandeende dacke, die hy tot
sijnder tocht hout, ende die erf-man van timme-ringhe; ende vielen sy, by faute
van timmeringhen, de tochtenaer machseinne-trecken ende verbeuren, sonder te
misdoen.
10. Item,
viclen die voorschreven huysen by faute van den tochtenaer,dat hy niet en
hielde van wande ende van dacke soo hy schuldig is te doene,ende hy daertoe
[was] versocht gheweest by den erf-genaem behoorelijcken,hy soude sijn tocht
verbeurt hebben.
11. Item, een
erf-man die mach wel lossen sijn erve, daer hy den heerechyns af betaelt, ende
oock sijn leen daer by leenrecht af ghegeven heeft,behoudelijck den tochtenaer
sijn tocht, naer den landtrechte.
p 144
12. Item, geen
opgaende boomen en mach die tochtenaer afhouden, sy enwaeren niet alle
verdrooght oft uyter eerden met beyde den eynden, nochtrunckende [truncken]
voorder dan het ghewoonelijck is, ten waere dat hysewoude vertimmeren aen de
selve erve dat hy hiel [hield] tot sijn tochte.
13. Oock en
machmen-se niet houden sonder oorlof ende wille-keuren vanden tochtenaer, want
soo saene sy laghen, mocht-se den tochtenaer aen-veerden als have waer sy
afquaemen [?], ten waere datmen die selve houtenaen den voorgaenden huysen
vertimmeren woude.
14. Item, dat
soo wat tochtenaer de voorschreven boomen dede afhouwensonder des erf-ghenaem
consent, soude sijn tocht verbeurt hebben van denstucke erfve daer dat hout
op-ghestaen hadde, soo verre dat [hij] dat vaneenen heer hielde.
15 . Die
esschen bosschen ende haechhosschen mach den tochtenaer doenhouden tot sijnen
tijdighen saisoen ende stonden, daer [waer er] hout innedat twee tijdighen
jaeren hadde ghestaen, daer en hadde de tochtenaergheen recht aen, omdat te
moghen houwen, het volght den opgaenden hout.
16. Een
erf-tochtenaer en kan sijn tochte in de maniere voorschrevenniet verbeuren, hy
mach opgaende houdt houwen sonder verbeuren, sooverre dat hem niet en is
verboden, ende werdet sonder calengieren oftverbieden afghehouwen, soo mach die
voorschreven tochtenaer daer sijnenwille mede doen; want het is ter have komen.
Ende is have[3], ende dit is
teweten van erve ende van leene; maer van bethoon van eyghen incident dedie
eyghen ghenoech is [?], mogen oock die erfghenamen sulcken toch-tenaer wel
verbieden huysen af te breken, oft sy moetense op 't selve ervebeter setten.
17. Alle dinck
dat noch naghel-vast noch herde vast en is, ende datmendraghen ende vueren mach
sonder breecken, is have.
18. Item,
goude juweelen sijn te sommighe steden erve(ghelijck te Loven),maer te Rode en
meynens [meyntes] desen schrijver niet.
19. Alle
visschen in savoiren sijn have, oft in wouters [wouwers]; maeralle visschen die
op heuren goeden grondt ligghen, oft vanden gronde leven,die deylen ghelijck
die leenen oft goeden daer zy op ligghen.
p 146
20. Ten ['t
En] is gheenen termijn oft teneur tusschen tochtenaer endeden grondenaer, noch
wie de tochte kochte teghen den tochtenaer, hemen mach gheenen teneur stade
doen, langher dan dien tijdt dat hy 't ghe-koght hadde naer de doot van dien
tochtenaer daer hy 't teghen ghekochthadde (?).
SCHEYDINGHE INDE
DEYLINGHE.
21. Waer
kinderen is [in] dusdanighe wijs sijn ghedeylt, ende cossaeten[zijn], sullen
ghedeylt worden cossaete wijs, in der manieren hiervorenverklaert, hout [tegen]
vader ende moeder die ghene die te lijve bleven is;hebben zy naerkinderen, die
sullen des vaders ende moeders have gheheeldeylen, ende die voorkinderen en
sullen daer niet aen deylen, behoudelijckdat hen sal moeten volgen suleken
vierendeel als hy [sic] op borchtochtevan te voren hadde onthouden.
22. Soo waer
een tochtenaer oft cossaete storve, die herhout ware, endesonder kindt storve,
die voorkinderen souden deylen tegen dat naerwijffhaers vaders goeden, soo zy
te vorens hadden ghedaen van heur 's moedersweghen.
23. Men
ontdeylt gheen messenier-lieden geen have, ende mogen altijthaeren wille
daermede doen sonder iemandt te vraghen.
24. Soo
wanneer, waer een tochtenaer comt tot eenighe erven, die voor-kinderen heeft,
sullen die voorkinderen al gheheel behouden, ende denaerkinderen niet, soo
langhe eenich van de voorkinderen leeft.
25. Soo wat
die kinderen krijghen te wijlen sy sijn in vaders ende moe-ders plicht, hoort
vader ende moeder toe, soo saen sy 't verkreghen hebben,ende versterft ghelijck
oft vader ende moeder gekocht ende verkreghenhadden.
26. Storf een
voorkindt uyt een erve ende [er] voorkinderen ende naer-kinderen waren, dat
houden die voorkinderen, oft heuren oiren, ende dienaerkinderen en souden niet
hebben.
27. Item,
waren daer gheen voorkinderen, noch oiren voor hun, soosouden die erven
versterven op die naerkinderen die heurs vaders haddengheweest.
p 148
28. Soo waer
eenige erfgoeden van der sijden verstorven, versterft opden naest levenden,
ende men hieltse die naeste, alle die gene die erven[even] naer zijn, ende dit
altijt een weduwer oft weduwe behouden haertocht.
29.
Daerbroederen ende susteren zijn, ende alsnu ongegoey tblijven [?], enhebben
die susteren aen die erve niet, noch en verschijnt haer gheen, nochvan vader
noch van moeder, maer die broederen moetense panden by raedevan die naeste
maeghen, tamelijck ende redelijck naer den staet ende hungoet dat hen lieden
van vader ende moeder bleven was; ende dat [indien] debroederen [dat] niet doen
en willen naer dat hun, met twee oft meervan hare vrinden, die susteren hadden
doen versoecken aen die heerenende schepenen, soo salse die heer die selve
panden by rade van schepenen,ende de naeste vrinden ende maeghen, daerby
nemende de ghene die degoeden best kennen, ende dat sal eeuwelijck vast zijn.
30. Die
susteren deylen die have metten broederen ghelijck; is daereenich kindt vooruyt
ghehouwt, die have gehadt heeft, die sal hy [het] wederinne brenghen, ende
daernaer dat die houwelijcke voorwaerde ghesprokenis gheweest; oock is te
besien, oft by [hy] diese gaf machtich is gheweest;want hadtse den cossaet
ghegheven weduwer, die teghen zijne medebroe-der[s] niet en ware verdeylt, ende
sonder consent van de andere kinderen,dat kindt moetse inne-brenghen naer die
doodt van voorschreven cossaete,indien die broederen ende susteren versoecken;
ende waer die gheene[een?] messenier, oft verdeylt, soudense haren wille
daermede moghendoen, sonder iemandts wedersegghen.
31. In alle
stock-goeden staen die kinderen in de stadt van vader endemoeder, ende heelt
[heel] den stock van vader ende moeder, oude vaderende oude moeder, over oude
vader ende over oude moeder, oude andere[?]ende soo voorts op zijn zijde die
rechte linie.
32. Daer een
weduwer een kindt houdt, ende hem goet gave by rade vanvrienden ende consent
van zijne andere kinderen, die goedinghe moet ghe-houden worden van den ghenen
die hadde gheconsenteert, ende te hare daghewaren ghecomen doen zy 't
willecorden.
33. Soo waer
eenich kindt, dat gehoudt is, eenighe erf-goeden gheghe-ven zijn, sonder mentie
te maken van innebrenghen naer vaders oft moedersdoodt, hy machse innebrenghen
ende comen deylen naer 't landt recht met
p 150
zijne
broederen, oft hy machse behouden; ende buyten blijven, laetende alledeylen
staen.
34.
Insghelijcx mogen die susteren doen van s' [de haer?] gheghevenhave, te wetene
innebrenghen, oft uyt blyven, ten zy dat mentie ghemaecktworde van
innebrenghen, ghelijck vooren.
35. Soo wie op
eenen dooden persoon eenighe schout sal moghen winnen,moet die schout bethoonen
met schepenen monde, oft hen sweiren tenheyligen.
36. Naer de
doodt van vader ende moeder behoudt die joncxste broeder't gheleghe daer
d'ouders inne sijn ghestorven, een dachwant groot is [is t']een cossaete; is 't
een messenierman een half bunder groot, opdat elck derbroeders alsoo breets
erfs oock hebben mach; ende en warens daer nietsoo breet van den gelege, als
dat elck sijnre broederen alsoo breets ervenhadde daerteghens, soo moet
nochtans die jonckste schuldich sijn te blijvendaer den roock uytgaet, alwaer
d'erve soo nauwe datmen die huysingedeylen moeste.
37. Daer
ghenoech erfs is kiesen die broederen alsoo vele erfs dat elcksoo vele hebbe
als die joncxste, t' sy een dachwant oft half bunder, is 't meeroft min, naer
sin van sijne jonckheyt, ende dat [dan] deylen 't sy gelijck,sonder den
joncxsten iet aen te hebben.
38. Indien
daer erf genoech is buyten, ende 't ghelege minder waere dandie jonckste
schuldich is te hebben, naer sijn vryheyt voorschreven, soomach hy kiesen ten
naesten alsoo breet als hy sijn groote volhadde, endedaernaer hebben zy te
deylen evenghelijck van dat daer overblijft.
39. Wanneer
broeders alsoo deylen, daer sal elck komen te sijnen goede,dat hem te deele
ghevallen is, ter minster schade, ende sonder [soude er]eenighe schade afkomen,
dat souden sy in haer deel versien soo dat sy dieschaede ghelijck souden
draghen.
40. Ende daer
sy tusschen malkanderen souden kaken, daer kaken sijnhalf ende half, ende doen
malkanderen vrede.
41. Willen sy
boomen setten, elck op 't sijne, dat moghen sy wel doen,altoos naer den
landt-rechte, dat is te weten, trunck boomen op twee voetenende een half binnen
sijne erve, oft boomen [ooft boomen] ende opgaendeboomen seven voeten binnen
sijne erve, ende altoos ghemeten van der middelt
p 152
van der [den]
boomen; ende trunckboomen moet hy altoos houden als sytamelijck sijn te houden,
die moeten [moetmen] houden twelf voeten van deraerden, ende waer soo hooghe
[sy hoogher] ghehoet waeren, daer moetmenseafdoen ende alsoo nederhouden, want
sy souden ghewijst worden ghelijckopgaende boomen; ende waer boomen naerder
stonden dan voorschrevenis, ende dien zy te naer stonden hem beklaeghde, moetse
hem die heeredoen ruymen, ende waer eenich opgaende boomen, die binnen dien
ervenstonden als trunckboomen waeren schuldich te staen, die machmen tronc-ken
t'allen tijden, ghelijck datmen wilghen schuldich is te doen.
42. Waermen
iemant ontkent sijn messenierschap, dien die [dien is 't]rechte schuldich dat
te setten als om die te bethoonen voor sinte Peeter-mannen van Loven ende
s'hertoghen van Brabant, etc.
43. Het is te
weten, dat renten ende meubele goeden moeten hoedelijckghedeylt worden; die
lande die worden ghecompenseert, die bempden metgheltrenten.
Turbe [turben]
op de voorschreven costuymen.
Tot
Itterbeeck, sorterende onder die hooft-banck van Leeuw, is geweesteen proces,
d'welck was berustende daerop, dat gemerckt d'aenleggere nietsijne clachte en
hadde vernieuwt. soo sustineerde de verweerdere, dat diesaken [sake] by den
aenleggere begonst, was perempt ende desert gewor-den, ende dat dien
aengemerckt hy soude betaelen die kosten tot dien dagetoe ghedaen; d'aenleggere
namptiseerde eenen stuyver, sustineerde daer-mede te ghestaen, nemende voorts
dach om ten principaelen voorts teprocederen, segghende 't vernieuwen van
clachten inne-ghestelt te sijn oftdie kon-daghen [kond-daghen], om soo verre
iemant eenich arrest ghedaenhadde, dat hy[4]
't selve vernieuwen van sulcker kracht was, dat het eenjaer lanck duerde;
segghende die sententie van Leeuwe, ter contrarien, byquaden verstanden
ghewesen te sijn, ende oock omdat partye aldaer denvoorschreven stuyver niet en
wilde namptiseren, ende dat in 't leen-hof vanBrabant sulcx oock ghewesen was
tusschen Hendrick van Kemmelen endePeeter de Ridderen, aenleggeren, daerby het
vonnis van Bersele worde
p 154
gheretracteert,
ghewesen wesende het voorschreven vonnisse met advysegheteeckent Middelborch,
in date den achtsten martij 1554, ende allegeer-den oock die voorschreven
aenleggere dat het voorschreven landt-recht soudesijn gheintrodueeert om den
voorschreven aenleggere diligent te houden insijn saken, in simili in l.
[legibus]propemodum perimitur lis intestata [incon-testata] triennio;
daerteghens seyde de verweerdere, dat die voorschrevensententie van den
leen-hove alsoo was- ghegaen uyt dien d'aenleggere aldaerniet en hadde betaelt
den voorschreven stuyver, noch gherenoveert hetvoorschreven proces, ende dat hy
niet gheweten en hadde teghen wien hysijn clachten soude resumeren, mits dat
den voorschreven verweerdere ghe-storven was, oock dat in den raede van Brabant
de voorsehreven costuymewort gheapprobeert, midts verleenende relievement, als
partyen henklachten niet vernieuwt en hadden.Is gewesen: dat de verweerder niet
en is in sijn versoeck ontfanckbaer,et corruptelam potius fuisse quam
consuetudinem, met advyse van Crockaert,en[5]
Casens, ende Rieffvelt, praecipue quia Casens ende .... . seyden dathet
voorschreven vonnisse van den leen-hove met haeren advyse oock sooghewesen was.
Op den vyfden
october 1565. in de saken van meester Lauwereys t'Sestichteghen meester
François van Seebroeck, ghedaeghde coram Bocxhorinck[Boxhoren?] .... turbsche
wijse ghedeponeert, dat in der [in den] chyns-goeden sorterende onder
Sinte-Peeters Leeuwe ende Aa de sonen hebbeneen derden-deel meer dan de
dochteren, soo wanneer haer-lieden oudersghestorven sijn ab intestato, sonder
voorder voordeel, sulcx, als die voor-schreven sonen hebben sesse dach-want,
soo hebben die dochteren vierdach-want, daer moghen de sonen hun susters uyt
panden, te weten hetbunder van den lande ghelijck zy konnen overkomen, soo
soude die wethvan Leeuwe hen daeraf verlijcken, ende alsdan behouden de sonen
denlande, dies moeten zy die susters coren-rente daerop bekennen onquytbaernaer
de lande voorschreven. Ende aengaende huysen, bempden, wijden,bosschen, vyvers,
worden ghenomen op het ghelt. Verclaerende voorts, datonder Leeuwe ende Aa
voorschreven, in successie van goeden komende
p 156
uyter rechte
linie, de kintskinderen representeren den persoon van hunlie-der vader oft
moeder; maer aengaende van renten onder Leeuwe ende Aa,die worden
hoofde-ghelijck ghedeylt by den sonen ende dochteren, oft byhenlieden wettighe
kinderen in haer-lieder plaetse, ende hebben elck vande voorschreven turbisten
die reden van wetentheydt verklaert.
Aldus ghedaen:
Jan van Beethem, Jan vander Back, meester JeronymusBaes, meester Peeter van
Wauwere, Jan Nijs, Willem de Pappe, Jan deSmeth. François Boschverken, Cornelis
vander Reest, Hendrick Gaillaert,Joos van Hemelrijck, Peeter de Meer, Charles
vander Noot.
Is in de
voorschreven sake van Lauwereys t'Sestich by drye ghetuyghenghethoont, dat tot
Leeuwe cenen knecht van xv oft xvj jaeren wort ghehou-den voor meerder van
jaren, ende mach sonder presentie oft consente vancurateur, verkoopen ende
versetten immeubele goeden, ende een meysentot haer vierthien oft vyfthien
jaeren.
Ad marginem
stont't ghene naervolghende is: Met sekere turbe daerbygheseyt wort, dat de
sonen een derden-deel meer hebben in de chynsenals de dochters, te weten als
die sonen sesse dachwanden hebben, soohebben die dochters vier dachwanden, ende
den langhst-levende blijfttochtenaer, ende een dochter is uyt momboirdyen ten
vierthien oft vyfthienjaeren, ende een jonckman ten sesthien jaeren, die alsdan
mach belastenende verkoopen.
Item, andere
turbe op dese costuymen: Dat den langh-levende alle dehave behout, ende datter
gheen af-deylinghe en valt, ghelijck dese costuy-men dat mede-brenghen, d'welck
oock gheseght is by het proces van Corneliade Mesmaecker. Ende, in linea
collaterali, en valt te Dielbeeck, Itterbeeck,Rode, Leeuwe, gheen
representatie.
Memorie. Onder
Leeuwe is 't recht van Loven ende Uccle. Te weten, man ende vrouwe verkrijghen
t'saemen goedt half ende half,sonder dat de langhst-levende eenighe tochte aen
d'ander helft is hebbende.Commet die man alleen toe, 't selve gaet totte
vrienden van den man.
p 158
Hebben sy
kinderen t'saemen, soo succedeert die proprieteyt op de selvekinderen,
behoudelijck den langhst-levende dan sijn gheheel tochte.
Item, in sijn
selfs goedt, van vader ende moeder versterven [verstorven],naer 't scheyden van
den bedde, hebbende kinderen, blijft alleenelijck eenerf-tochtenaer.Ende gheen
kinderen hebbende, blijft gheheel proprietaris.
Item, die
vrouwe langhst-levende sijnde, en [ende] geen kinderen heb-bende, en behoudt
geen tocht.
Item, onder
Leeuwe deylen die sonen ende dochters in de maniere naer-volghende, te weten:
Die sone heeft uyt thien guldens de sesse guldens,ende de dochters maer de
resterende vier guldens.Van welcke poincten sommighe sijn contrarie ende
sommighe conformaen de voorschreven costuymen ende turbelijcke depositien.