COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.

TEXTE[1].

Costumen ende oude observantien der vooghdije van Moll, Balen ende Dessele.

AENGAENDE DE OFFICIEREN DER SELVER.

1. Inden eersten, wordt den schouteth van Antwerpen ende marckgrave deslandts van Rijen ghehouden voor den oversten officier ons ghenadighste[n]heeren in criminele saecken den lijve ende leth aengaende, binnen dervooghdijen, in sulcker vueghen dat den voorschreven heere marckgrave metden schouteth van Herentals 't selve hebben bij preferentie.

2. Wel verstaende dat alhier binnen der vooghdije bij den hove wordenghestelt, met advijs vande weth, cenen onderschouteth, [eenen] secretarisende [in] elcke parochie eenen vorster oft dienaer.

3. Welcke voorschreven officiers, niet tegenstaende sij haere commissiete hove sijn ontfanghende, zijn nochtans ghehouden voor de weth aldaer tedoen den eedt van ghetrouwigheijdt, naer.ouder observantie.

4. Item, isser van ouden tijden gheobserveert binnen der vooghdije : alsdatter altijdt binnen Moll zijn gheweest ende alnoch zijn drije schepenen,waervan den outsten schepene is president, ende binnen Balen twee schepe-nen, ende tot Hulsen, ghehucht onder de vooghdije gheleghen, eenen, endetot Dessel eenen, maeckende alsoo t'samen seven schepenen; welcke drijvoorschreven schepenen van Moll, worden ghehouden te dienen drij conti-nuele jaeren, ende die van Balen, Hulsen ende Dessele twee jaeren; vanwelcke seven voorschreven schepenen, waervan den eenen is den outstentot Moll, ende den anderen den outsten tot Balen, ende den derden gaetaf d'een jaer tot Hulsen ende d'ander jaer tot Dessel; alsoo datter alle jaernaer Paesschen, in plaetse vande voorschreven afgaende schepenen, drijandere bijden onderschouteth, met advijs vande schepenen, worden ghe-stelt ende bij den voorschreven onderschouteth gheeedt.

p 196

5. Item, soo wanneer eenich officier alhier binnen der voorschrevenvooghdije ende vrijheijdt van Moll, Balen ende Dessel iemandt heeft gheap-prehendeert, ende willende oft pretenderende te belasten met eenighemesusen, keuren oft breucken, behoort ende is ghewoonlijck, die alhiervoor schepenen te recht te presenteren ende besetten, als voor den ghenendie daeraf de kennisse competeert ende van ouden tijden ghehadt hebben,ende tot dien oock ghewoonlijck zijn te hebben ende te nemen die kennisse,oft den cas is civil oft criminel; ende, soo verre dien bevonden wort civil,soo moeten sij voor de schepenen alhier te recht blijven; ende soo verre dencas bevonden wordt crimineel, soo worden sij versonden oft bij onsenofficieren tot Herentals gheleijt voor de schepenen aldaer, den welcken dekennisse daeraf competeert, volghende den derden articule der privilegiender vooghdije ende vrijheijdt, verleent bij saligher memorien, Philippus,coninck, enz., in date den 12 meije duijsent vijf hondert seven en vijftich,blijckende bij copije authentieque hiermede gaende.

6. Item, is binnen der voorscheven vooghdije eenen rentmeester, oft sub-stituijt vanden rentmeester vande domeijnen in 't quartier van Antwerpen,die welcke is gadeslaghende de ghereehtigheijdt van Haere Hoocheden, alspontpenninghen, molens, chijnsboecken ende dierghelijcken.

7. Item, wort binnen der voorschreve vooghdije oock ghestelt eenenmeijer vanden erfghenaemen [erflaeten] heer Goddert van Bocholt, riddere,als grontheer van sekere erfgoederen, ghesurrogeert inde steden vandenheeren van Corbij in Vranckrijck.

8. Item, wort inde voorschreve vooghdije costumelijck onderhouden, datdrijmael s'jaers inde kercke van Moll, Balen ende Desschel bij den dienaeroft vorster wordt gheboden, op den sondagh.: als [dat] het dijnsdaghsdaernaer sal wesen vooghdagh, dat een iegelijck den vooghdagh sal onder-houden naer ouder ghewoonte, op alsulcke pene als daertoe staet.

9. Item, ismen hier ghewoonlijck metten onder-schouteth ende schepenen,rentmeester ende meijer de vierschare drijmael sjaers te bannen, deneersten ghenechtdagh naer Derthienmisse, ende eens d'eerste ghenecht naerPaesschen, ende eens in julio voor de groote vacantien, gedurende vandenvijfthiensten julij totten vijfthiensten augusti, beijde incluijs, ende de voors-chrevene drije daghen van bannen der vierscharen worden ghenoemtvooghdaghen. Tot welcken daghen alle de inghesetene der vooghdijen ende

p 198

alle andere circumvoisinen, ghegoijt zijnde binnen der voorschreve voogh-dijen, behooren, met sonnenschijn, te compareren tot Moll op de marckt,ende hun aldaer te presenteren voor sekere persoonen diemen noemt voor-ganghers, oft andersints souden sulcken rebellen, niet comparerende, ver-vallen inde pene van vijf stuijvers een oort, waeraf den schepenen toecomteen blancke, ende de rest den officier.

10. Item, in 't bannen vande voorschreven vierschaere useertmen desesolemniteijten: eerst worden openbaerlijck bijden secretaris ghelesen dereenen ende paelen der vooghdije van Moll, Balen ende Desschele, daeropden rentmeester oft sijnen substituijt, van weghen Haere Hoocheden, adver-teert eenen ieghelijcken: in soo verre eenighe circumvoisine dorpen deninghesetene der vooghdije te nae quamen aen haer vroonten oft ghemeijnten,dat sij sulcks souden te kennen gheven; naer welcke vermaninghe den onder-schouteth maendt den president-schepenen, om de vierschare te moghenbannen, ende wordt, naer het vonnisse by den heeren schepenen daertoeghegheven, de vierschare ghebannen, ende het ghenecht bevrijdt door denmeijer. Ende worden partijen bij den onderschouteth van weghen HaereHoocheden gedaeght tot op s'anderdaeghs, goet tijts voor den noen in rechtte compareren, daer te doen hebbende.

11. Item, is oock van ouden tijden ende alnoch wordt gheobserveert,datmen op alsulcken rechtdagh naer den voorschreven vooghdagh, naerhet afdinghen vander rollen, wesende naer den twaelff uren, een keirssewordt ghebrandt, ende bij den dienaer publieckelijck uijtgheroepen: datsoo wie in recht te doen heeft soude compareren, want de keirsse vandenvooghdagh brande; ende soo wie voor den uijtganck der voorschreven keirssehem niet en presenteerde, noch procureur in sijnen naeme, wordt verclaertcontumax.

12. Item, niet teghenstaende datmen drijmael s'jaers het ghenecht oft rollehout, op den woonsdagh naer den vooghdagh, die altijt is op den dijnstdagh,soo houtmen nochtans voorts de ordinarische ghenechten oft rolle op dendijnstdagh voor den noene, ende soo voorts, van veerthien daghen tot veer-thien daghen; ten waer dat opden dijnstdagh heijlighdagh waere, soo hout-men 't selve alsdan opden woonsdagh.

p 200

Costumen ende oude observantien der vooghdije van Moll, Balen endeDesschele opden stijl ende maniere van procederen.

13. Inden eersten, ismen ghewoonlijck te procederen, gelijckmen oockghedaen heeft van allen ouden tijden, ende vonnis te nemen voor denonderschouteth vande voorschreven vooghdije, ter presentien van tweeschepenen, bij arrest oft besetsel, het sij opden persoon ofte goederen, het sijreel oft personeel; daeraf wordt rechtelijcke wete gedaen aende ghearres-teerde; naer welcke insinuatie die ghearresteerde persoonen schuldich endeghehouden zijn hunne persoonen oft goederen te ontslaen binnen den tijtvan drij daghen naer de voorschreven insinuatie, oft vervallen in een penevan twintich stuijvers, d'een hellicht tot behoef vanden officier, ende d'anderhellicht tot behoef vande schepenen, volghende den tweeden article derprivilegien der vooghdijen, bij coninck Philippus, saligher memorien, dedate vanden xii meije seven ende vijftich verleent, hier medegaende bijcopije autenticq.

14. Item, partijen verborcht hebbende, soo hunnen persoon als goederen,is den arrestant oft aenlegghere ghehouden van aenspraecke te dienen,ten eersten ghenechtdaghe naer het verborghen; ende ghedient hebbendevan aenspraecke, de verweerdere voortsgheroepen zijnde, niet en compa-reert, noch procureur in sijnen naem, wort, ter manisse des voorschrevenonderschouteth, bij schepenen voor vonnisse verklaert: datmen den verweer-dere andermael sal sommeren, blijckende bij relaes vanden dienaer; endeandermael ghesommeert zijnde ende niet en compareert, wort verklaertcontumax; ten ware dat bleke van eenighe nootsaecke, waeraf hij salghehouden zijn te doceren binnen veerthien daghen.

15. Ende indien de verweerdere, andermael ghesommeert zijnde, compa-reerde ende versocht copije vande overghediende aenspraecke, vermach't selve te doen, mits betalende den aenlegghere de costen van retardatien.

16. Item, inder saecken personeel oft [van] ruerende goederen voorensverklaert, wordt oock insghelijcks ghedaen bij arrest oft besetselen. Ende sooverre partije, daeraf gheinsinueert zijnde, niet en verborcht, wordt vervolghghedaen met drij besetselen, van veerthien daghen tot veerthien daghen;ende daernaer wordt de saecke ter rollen ghestelt ende procedeertmen met

p 202

drij voordaghen ende den vierden genechtdagh, wesende den sevensten daghvan recht, komen d'aenleggheren totte leveringhe, ende naer proclamatieder kercken, totter executien.

17. Item, ismen ghewoonlijck alle saecken die in recht komen ter rollente stellen, ende worden alsoo bij ordre bij den secretaris afgheroepen; endeeerst de nieuwe saecken, daernaer de oude saecken, nae ordre vande rolle,sonder preferentie, volghende den 8sten article vande voorschreven privi-legie, ten waer saecke dat bijde schepenen anders gheordonneert worde, ommerckelijcke redenen, in presentie van partijen oft heure procureurs.

18. Ende opdat die saecken haeren voortganck te beter mochten hebben,sullen de schepenen ende secretaris ghehouden zijn te compareren opde rolle,van Paesschen tot Bamis ten acht uren, ende van Bamis tot Paesschen tenneghen uren, volghende den vierden articule vande voorschreven privilegie.

19. Item, sullen die procureurs den dagh moeten voldoen als die saeckeinde rolle voortsgheroepen wordt, sonder langher te wederhouden.

20. Item, dat sij hunne schrifturen sullen ghehouden zijn kort te maecken,sonder langhe repetitien oft rediten, het recht van hunne meesters perti-nentelijck ende verstandelijck te deduceren, ende in een article maer eenfeijt te stellen, sonder feijt met feijten, oft redenen met feijten te menghe-len, noch oock een feijt oft redene eens gheposeert anderwerf in anderarticulen te repeteren.

21. Item, en sullen oock met egheen impertinente feijten oft redenenmoghen schrijven, noch moghen useren van vele sijnonimen een verstantghenererende, noch gheene andere taelen inde schrifturen moghen useren,dan alleenlijck de duijtsche. Behoudelijck nochtans dat die advocaeten indevoorschreven schrifturen sullen moghen in 't latijn schrijven die Loyen oftauthoriteijt vande doctooren.

22. Item, dat die voorschreven procureurs hun niet en sullen vervoor-deren sonder behoorlijcke procuratie partijen te dienen; ten ware dat departije hem bestonde van bloede, in welcken ghevalle, midts stellende cautiede rato, sullen gheadmitteert worden.

23. Ende ten eersten dat sij occuperen sullen, sullen sij hunne procuratieoft copije authenticq daeraf in recht overlegghen, oft in actis designeren hetjaer, de maendt ende den dagh wanneer sij zijn gheconstitueert, waeraf diewederpartije sal moghen nemen copije om haer [mede] te behulpen, daer,soo ende als behooren sal.

p 204

24. Dat die procureurs voldoen sullen den termijn daertoe den daghdient, sonder eenighe dilayen oft extravaganten te versoeeken, onder hetschijn van andere visie, cautie, suppletie oft dierghelijcken, opden welckenden dach niet en dient, de welcke sij te voorens hadden moghen versoeeken;'t selve nochtans sonder prejudicie vanden versueeke, waeraf sij, voldoendeden daghe, hun sullen moghen versien; oock en sullen sij gheene dilayenfrustratorie versoecken, noch onwaerachtighe excusatie proponeren.

25. Item. dat opden eersten dagh van recht, des aenlegghers procureurgheen dilay hebben en sal om te voldoen, bij absentie van rade oft ander-sints, maer sal moeten den dach voldoen, oft andersins sal den gedaeghdeghegheven worden oorlof van recht ende datelijck ghecondemneert wordeninde costen.

26. Dat de procureurs, doende haer aenspraecke, verantwoorden,replijcke, duplijcke, sullen ten selven daghe ende sonder vertreck allenbescheeden in gheschrift overgheven, daermede sij heure intentien endeallegatien ten selven daghe sullen willen funderen, ten sij dat bij de sche-penen, uijt redenen. anders gheordonneert worde.

27. Item, sijn alle termijnen peremptoir van ghenechtdaghen tot ghe-nechtdaghen, tot volcomen instructie vander saecken; dan, buijten ghesetenpersoonen sullen hebben ende ghenieten een maent; ende soo wie eenigheexceptie begeert te dienen, sal ghehouden zijn dat tusschen middelen tijdete doen, ten ware anders bij schepenen, om merckelijcke redenen, wordegheordonneert; wel verstaende dat partijen naer de litiscontestatie eenssullen moghen ghenieten eenen heerlijcken dach.

28. Ende alsoomen ghewoonlijck is geweest binnen der voorschrevenvooghdije, van alle kleijne schulden in recht te heijsschen bij gheschrifte,waervan die kosten dickwils drije, viermael ende meer waren bedraghendedan de gheeijschte schuldt, ende om sulcks te verhoeden, bidden de sup-plianten ootmoedelijck, dat 't hoff ghelieven wilde te ordineren, datmen vannu voortaen, in saeeken niet excederende de somme van thien guldens eens,niet en sal moghen heijsschen met schriftueren, maer mondelinge, doendedie procureurs oft partije heuren heijsch ter rollen oft ten registre stellen.

29. Item, partije heure saecken, als voor, verbalijck bedinght hebbendebij aenspraeck, antwoorde, replijck, duplijck, sullen die voorschreven sche-penen recht daerop doen, het sij ten principaelen, oft partijen wijsen ten

p 206

thoone; ten waere dat sij bevonden uijt den bedinghde 't verstant vandersaecken niet en conste ghenomen worden, ende dat behoorde de saeekebreeder ende beter ghededuceert te worden, soo sullen sij partijen ordinerente schrijven bij advertissement, memorien, oft bij feijten, naer gheleghent-heijdt vander saeeken; alwaer partijen gheene andere feijten en sullenmoghen inne schrijven dan bij hun te voorens in substantie en zijn bedinght;ende die wederpartije segghende eenighe feijten bedinght te zijn, sal dievoorspraeeker ghehouden zijn te affirmeren bij eede de selve in substantiebedinght te hebben; ende bij ghebreke van heure affirmacie, sullen diefeijten niet gheaffirmeert wesende worden gherejicieert, ende geenen thoondaerop ghedaen worden.

30. Item, is van oudts gheobserveert, wanneer de verweerdere sal hebbenin 't gheschrift ghedupliceert, ende dat de saecke materia facti is, sullenpartijen tot heuren thoon ghewesen worden; ende gheen materia facti zijnde,sal de saeeke ghehouden wesen in staet van wijsen, soodat die verweerderemet sijnder duplijcke gheen nieuw bescheet en sal mogen overgheven, nochdaerinne nieuwe feijten allegeren, ten waer dat hij daertoe gheoorsaeektworde met eenighe allegatien oft nieuwe bescheede bij den aenlegghere insijnder replijcke gheallegeert, oft mette selve replijcke overghegheven, oft datde verweerdere wilde affirmeren oft sweiren dat sulcken defensien, allega-tien oft bescheet, eerst ten tijde vande duplijcke tot zijnder kennisse gheco-men waer, oft andersins sullen sulcke nieuwe feijten oft bescheet wordengherejicieert; in desen oock versien dat, inghevalle als boven, nieuwe feijtenoft nieuw bescheet worde inde duplijcke gheallegeert, dat de verweerderede selve duplijcke dienende, schuldich sal zijn te verklaren[2], ende denaenlegghere daeraf visie doen, ten eijnde dat d'aenlegghere daerop machschrijven bij triplijcke, ende op gheene andere feijten oft articulen.

31. Item, partijen ghewesen ten thoon, vermoghen copije te lichten vanelckx eens anders schrifture, om te sien wat hun nootelijck sij om tethoonen.

32. Item, partijen sullen ghesamender-handt hunnen thoon afleijdenbinnen drij naestvolghende ghenechtdaghen, vanden tijde dat sij ten thoonzijn ghewesen, soowel den aenlegghere als den verweerdere, sonder dilaij

p 208

van thoon te hebben; ten waer dat bij schepenen, om merckelijcke redenen,daeraf hun bleke, anders worde gheordonneert.

33. Item, daerenboven sullen partijen moghen ghenieten eenen dach vannieuwicheijt, om te thoonen, midts doende eedt van ignorantie voor depublicatie van thoon.

34. Item, soo wanneer eenighe inghesetene deser vooghdije, rechtelijckbedwonghen [is] om inder saken te deponeren op sekere daghen, ende nieten compareerde, sal voor d'eerste reijse verbeuren vier stuijvers, tot behoefals voor, volghende den neghensten article der voorschreven privilegie;ende andermael ghedaeght zijnde ende niet en compareerde, op meerderepene, ter arbitragie vande schepenen.

35. Ende om den thoon der voorschreven partijen te doen, sullen dieghetuijghen ghehoort ende gheexamineert worden ten minsten voor tweeschepenen ende hunnen secretaris; ende sullen die voorschreven schepenendie ghetuijghen interrogeren van redene van wetentheijt van heure depositie,vande plaetse ende andere persoonen die daerbij waren, [ende] van allecircumstantien daertoe dienende, ende haere depositie bijden secretaris oftschepenen in 't gheschrifte te stellen, volghende den vijfden article dervoorschreven privilegie.

36. Item, men is ghewoon gheweest van ouden tijden te dienen vanintendit, waerop die ghetuijghen van partijen worden ghehoort, waerdoordat dickwils vele feijten worden ghethoont die in 't proces niet en warenbedinght: ende om sulcx te eviteren, soo bidden de supplianten ootmoe-delijck, dat 'T HOFF ghelieven wille te ordonneren, datmen nu voortaen inprocessen in 't gheschrifte beleijt, die ghetuijghen niet meer en sal exami-neren[3] opdrachten oft interrogatorien, ghelijckmen gheploghen heeft tedoen, dan, dat die ghetuijghen sullen gheproduceert worden bij billet opdearticlen vande voorschreven schrifturen, ende daerop alleenlijck gheexami-neert, sonder eenighe feijten inde voorschreven billetten te moghen inse-reren; ten ware in processen alleenlijck verbalijcken beleijt, salmen mogheninterrogatorien overgheven, behoudelijck dat daerinne gheen andere feijtenen worden ghestelt.

37. Item, heeftmen van ouden tijden geobserveert ende [men] noch

p 210

daghelijcks observeert, datmen die wederpartijen oft heure procureurs saldoen daghen tot eenen sekeren ghenoemden dach, om voor mijne heerenden onderschouteth ende schepenen te compareren, om te sien eeden dieghetuijghen, die welcke bedwonghen zijn om te produceren; ende soo verredie wederpartije oft procureur niet en compareert, blijckende bij dendaghemente vanden dienaer, sal die voorschreven onderschouteth dieghedaeghde, ter presentien van schepenen, in eedt stellen, ende [sullen die]bijde schepenen worden gheexamineert.

38. Ende inghevalle partije oft procureur compareert, allegerendereprochen teghens eenighe vande ghetuijghen, soo verre den schepenendunckt dat d'allegatien vander exceptien zijn notoir ende relevant, sullenbij hun selven, oft rapport vander collegien, die ghereprocheerde persoonenafwijsen ; maer inghevalle sulcke exceptien niet en zijn notoorlijck blijckendenoch relevant, sullen schepenen appoincteren dat, behoudelijck der partijenheur reprochen, ende der wederpartije heur salvatien ter contrarien,sulcken persoonen sullen ghehoort worden, om in 't maecken vandenvonnisse sulcken consideratie daeroppe ghenomen te worden soo behoorensal; ende oock ist noodt, 't proces ghesicn zijnde, [dat] partijen dien repro-chen aengaende tot heuren thoon ghewesen worden, ter discretie vandeschepenen.

39. Item, als partijen hebben gherenuntieert ofte zijn versteken vanmeer thoons, daeraf apud acta blijckende is, sal partijen gheaccordeertworden copije vander depositien vande ghetuijghen, billetten ende produc-tien; ende copije ghehadt hebbende, vermoghen partijen te dienen vanreprochen; ende insghelijcks daeraf ghehadt hebbende copije oft lecture,vermoghen te dienen van salvatien.

40. Ende de saecke alsoo in staete van wijsen ghebrocht zijnde, sullen dieprocureurs, altijdt binnen een maendt daernaer, ten langhsten, ghehoudenzijn die processen behoorlijck te furneren met eenen inventaris daertoedienende.

41. Item, soo wanneer eenich persoon sijn obligatie oft handtteeckensal hebben bekent, ende daeraf bijden aenlegghere sal worden versochtnamptisatie bij provisie, sullen die schepenen den aenlegghere het nampt bijprovisie aenwijsen, ten waer saecke dat de verweerdere peremptoir binnenveerthien daghen konde doen blijcken vande betalinghe, oft dierghelijcke.

p 212

42. Ende van ghelijcken, soo verre in saecken van huyshueringhe, landt-hueringhe, bodenloon, leveringhe van broodt, vleesch, wijn ende bier, insaecken van alimentatie ende andere dierghelijcke materien, daer nampti-zatie bij provisie onder cautie, als voor, worden versocht, soo sal het voor-schreven namptissement onder de voorschreven cautie oft borchtochtworden gheadjudiceert ende aenghewesen, soo verre d'aenlegghere vansijnder intentien sufficientelijck doet blijcken; ten waer dat de verweerderehem vermate, als voor, te doen blijcken van eenighe exceptien peremptoir,van betalinghe ofte dierghelijcke, binnen vierthien daghen voor alle dilaij,in welcken ghevalle de verweerdere, de selve exceptie proponerende, salschuldigh zijn borghe te stellen.

43. Item, dat den aenlegghere sal moghen versoecken dat den verweer-dere sal stellen sufficiente cautie van te recht te staen ende 't ghewijsde tevoldoen; ende soo verre d'aenlegghere doet blijcken apparentelijck van sijnderintentien, ende de verweerderen niet en sijn inghesetene deser vooghdije,oft niet fixe domicilie aldaer en sijn houdende ende sufficientelijcken ghegoeijtvan erfgoederen, dat d'officier partijen sal doen versien soo hij dat sal vindente behoorene.

VAN GUARAND.

44. Item, soo wanneer eenighe ghearresteerde oft ghedaeghde persoonen,versoeckende guarandt op eenen anderen persoon, sal hem daertoe ghe-gheven worden eenen termijn van veerthien daghen om 't selve te doen.

45. Ende soo iemant, ghedaecht zijnde tot guarant, niet en compareert,soo sal die origineel verweerdere vermoghen te protesteren van sijnderdiligentie, costen, schaden ende interesten, indien de selve komt te succum-beren, ende sal hem dagh ghegheven worden om ten naesten ten princi-paelen te antwoorden.

46. Ende soo verre den voorschreven ghedaeghde tot guarand compa-reert, sal den voorschreven ghedaeghde, indien hij eenigh voorder guarandbegheere, dien op staenden voet aennoemen, ende teghens den naestenghenechtdaghe doen sommeren; ende soo verre de guarand compareertende gheen voorder guarand en begheert, sal vermoghen te heijsschencopije vander aensprake, om ten naesten te antwoorden.

p 214

TAUXATIE VAN COSTEN.

47. Als iemant ghecondemneert wort in eenighe costen ende die winderdaeraf tauxatie begheert, soo sal hij die in't gheschrifte stellen, bij goedespecificatien, ende die op eenen ghenechtdagh overgheven ende tauxatiedaeraf versoccken, in presentie vanden procureur vanden ghecondem-neerden; welcken procureur ghehouden sal sijn daerop te diminueren oftcommitteren den schepenen; ende indien hij begheert daerop te diminueren,sal dat moeten doen binnen veerthien daghen, sonder naer-termijn daerinnete houden, ende daernaer sal die tauxatie ghedaen worden, ten minsten bijtwee schepenen ende secretaris.

VAN EXECUTIEN.

48. In saecken van executien, te weten daer partijen in recht met vonnisseghecondemneert sijn, item, van ghetauxeerde costen ende van schepenengheloften, ismen ghewoonlijck daeraf executie te doen naer voorgaendevonnis ende bij schriftelijcke acte.

49. Maer in saecken van beleijden van rivieren, waterloopen ende leij-grachten, item, van 't visiteren der schouwen ende ovens, van eeloict [heijm-loke ?] ende heijminghen, item, van het corten vander haghen om den hoij-ende corenwaghen te passeren, ende van bekeurde weghen oft goederen,item, van het schutten der beesten op ander lieden erve, ende dierghelijckekeuren ende breucken, die bijden regeerderen der voeghdije worden ghestelttot conservatie ende goede discipline vande ghemeijne inghesetene, met oockdie ordonnantien die bijde gheestelijcke overheijt op 't vieren vande sonda-ghen ende heijlighe daghen ghemaeckt worden, ende dierghelijcke, ismen vanouden tijden ghewoonlijck den ghebreckelijcken ende ghecalengierden teexecuteren sonder voorgaende acte oft sommatie daertoe te ghebruijcken,laetende den gheexecuteerde sijne defensie inde voorschreve executie doenverbalijck.

50. Ende de voorschreve gheexecuteerde sijn defensie inde voorschreveexecutie doende ende hem daerteghens opponerende, wort in sijne defensieghehoort, ende indien de selve eenighe feijten is proponerende, gheeftmen

p 216

den selven tijdt om de selve feijten te bewijsen tot sijnen contentemente,naer gheleghentheijdt vander saecken.

51. Item, in alle executien ismen van ouden tijde ghewoonlijck te executeren eerste[4] doode panden ende ruerende goederen, ter minster schadenende bederffelijckheijt, daernaer aen ander goeden, oock op onruerendegoederen, als 't van noode is, totter volle betalinghe van partijen.

VAN FUGITIVE ENDE ANDERE.

52. Item, alsoo inde voeghdije voorschreven van ouden tijden is gheobser-veert gheweest ende noch gheobserveert wort, dat soo wanneer eenighecrediteuren beginnen rechtvoorderinghe te doen op eenighe becommerdesterfhuijsen, fugitiven, bancquerotieren, dat de voorschreve onderschoutethende schepenen, van officie weghen, hen presenteren in't voorschrevesterfhuijs, fugitive oft bancquerotiere, des versocht zijnde, volghende desenaervolghende conditien: te weten, nemende eerst ende vooral behoor-lijcken inventaris van alle ruerende ende onruerende goederen, schulden,actien ende crediten den voorschreven sterfhuijs, fugitiven oft bancquero-tieren toekomende.

53. Ende naerdien den voorschreven onderschouteth alsulcken inventarisheeft ghenomen, sal ghehouden zijn drij sondaghen continuelijeken inderkercken [te] doen ghebieden, dat alle crediteuren pretenderende actie opdevoorschreve belabberde sterfhuijsen, aflijvighen, fugitiven oft bancquero-tieren, sullen hun actie intenteren bij besetselen ende voordaghen, naermaniere ende stijl aldaer, volghende den lxiijen articule.

54. Ende ghekomen sijnde totte leveringhe, sullen schuldigh sijn henneschulden te verificeren ende waerachtigh te maecken; ende die voorschrevegoederen, alsoo gheevinceert sijnde, worden bij d'officie ter presentien vanschepenen, naer voorgaende proclamatie der [ter] kercken, publickelijckenvercocht, naer sekere voorwaerde die daerop bijden secretaris wort ghe-schreven; welcke voorwaerde openbaerlijck ghelesen sijnde, ende het goetalsoo metten handtslagh ende hooghen vercocht, blijft het selve goet denghenen dien het goet alsoo met het uijtgaen der brandender keerssen is

p 218

aenblijvende, ende wort hem het selve goet alsoo metter handt vandenofficier den lesten verdierder ghelevert.

55. Ende de goederen alsoo vercocht sijnde, sullen den onderschoutethende schepenen schuldigh zijn die penninghen vande vercochte goederen teontfanghen ende den crediteuren uijt te reijcken binnen ses weken, behou-delijck dat hier altijt is gheuseert dat die gheprivilegieerde schulden sullenvoorgaen.

56. Eerst pueren arbeijtsloon ende bodenloon niet ghemenght met eenighecomenschap; daernaer princen-penninghen ende kercken-rechten.

57. Daernaer sullen gheprefereert worden allen vonnissen ende schepenengheloften ter executie staende.

58. Item, aengaende de hueringhen, en sullen de selve gheen preferentiehebben dan alleenlijck opde goederen oft panden vande verhuerde goede-ren, daeraen de selve hueren alleen ende voor alle crediteuren, hoe diegheprivilegieert zijn, sullen voorgaen.

59. Item, panden metter minnen ghegheven, sonder bedrogh, voor devlucht oft aflijvigheijt, sullen de panthouders blijven, behoudelijck dat hijdie sal (sic) proeven oft sij niet meer weerdigh en sijn.

VAN CALENGIERINGHE ENDE NADERSCHAP.

60. Inden eersten, soo heeftmen inde vooghdije voorschreven altijt gheob-serveert ende [wort] noch daghelijcx observeert, dat hier valt calengieringhein alle erffelijckheijt, daerinne preferentie heeft soo hier volght.

61. Eerst paert ende deel van onbedeijlde goederen oft erfrenten ; tentweeden van bloedtsweghen, ende ten lesten van servituijtsweghen, sondermeer.

62. Item, oft twee persoonen in een vercocht goet part ende deel hadden,ende d'een part meerder was als d'ander, sal de ghene die het meeste partheeft voorgaen.

63. Item, soo wie eenigh goet rechtelijck wilt calengieren, moet komenvoor den rentmeester ende twee schepenen, met presentatie van silver endegout, ende wort alsoo partijen dagh ghemaeckt door den rentmeester totsekeren gheleghenen daghe binnen den tijt van veerthien daghen.

64. Ende partijen comparerende, procedeertmen extraordinarie tot twee

p 220

reijsen voor den rentmeester, op alsulcken daghen als de rentmeesterpartijen ordineert, oft partijen accorderen; ende voor de derde reijse komtalsulcken saecke opde rolle ten landtghenechte.

65. Item, oft ghebeurde dat tusschen cooper ende calengierder questiegherese, ende door sulcke middele eenighe schade quame te vallen indevercochte goederen, sal de selve schade ghehouden sijn te draghen deghene die sal komen te succumberen.

66. Item, wanneer eenich goet naer de vercoopinghe heeft ghehadt drijsondaeghsche kerckgheboden, ende daernaer opden behoorlijcken tijt binnensonneschijn is ghegoeijt, en valt gheen calengieringhe, uijtghenomenleengoet.

67. Item, den calengierder is schuldigh, ten versoecke vanden cooper,sijnen eedt te doen, dat hij het ghecalengiert goet tot sijns selfs behoef endetot niemants anders behoef en begheert, sonder arghelist, te weten dat hij diecalengieringhe doende is om 't selve goet te behouden.

68. Welcken eedt ghedaen sijnde, sijn die cooper ende vercooperschuldich, ten versoecke vanden calengierder ende in sijn presentie, bijhennen eedt te verklaren, hoe ende in wat manieren die comenschapghemaeckt ende ghesloten is, sonder fraude ende arghelist, ende sondereenigh toelegghen [toesegghen] dat ten laste vanden calengierder soudemoghen komen.

69. Na welcke eeden alsoo ghedaen, moet den calengierder, daertoeversocht sijnde vanden coopere, hem sijn verschoten penninghen restitueren,aleer hij hem eenighe calengieringhe derf kennen, ende tot dien borghestellen om den coop te voldoen, ten waer dat den vercoopere mettencalengierder te vrede ware.

70. Ende indien[5] ghevalle de vercooper niet en worde betaelt, het sijbijden cooper oft calengierder, ende hem daerover beklaeghde, sullen dievoorschreven partijen schuldigh ende ghehouden sijn die penninghenvolghende de voorwaerde te namptizeren onder de weth, ende borghete stellen, indien datter eenighe gheseth sijn tot paijen, om den cooperdaermede te betalen, op pene van versteken te sijn bijden ghebreckelijcken.

71. Ende [de] vercooper begheerende betaelt te sijn vande voorseijde

p 222

penninghen, sal schuldigh sijn te voorens sijn vercocht goet in s'heerenhandt op te dragen tot des gheens behoef die daer recht sal toe hebben.

72. Item, het recht van calengieringhe is verschenen soo saen die comen-schap oft palmslagh ghegheven is; niet-te-min cooper ende vercoopervermoghen malkanderen den coop [te] verdraghen, soo verre daer gheenenaerderschappe ghepresenteert en is.

73. Item, van goederen metten heere vercocht bij evictie en valt gheenecalengieringhe.

74. Item, in manghelinghe oft permutatie van onruerlijke goederen, oftoock transport ende giften van goederen, sonder bedrogh, en valt gheencalengieringhe, al worden[6] oock ghelt bijden eenen toeghegheven, tenware dat die goederen te voorens waren ghepriseert oft prijs medebrachten.

REELE SAECKEN.

75. Is van ouden tijden ghecostumeert ende onderhouden, datmen vanalle reele saecken, als van erffbrieven ende renten, heeftmen[7] achtervolghtmet drij besetselen, van veerthien daghen tot veerthien daghen, ende datcontinuelijcken, sonder nochtans daeraf registre te houden; daeraf de insi-nuatie wort ghedaen aenden ghebruijcker oft proprietaris; ende soo verredatse buijten der vooghdije geseten zijn, wort hen de wete ghedaen metbrieven van requisitorien; ende naerde voorschreve drij besetselen wort desaecke ten eersten ghenechtdaghe daernaer ter rollen ghepresenteert, opd'eerste voordaghen metter insinuatien ende wete ghedaen aende voor-schreve partijen; welcke drij voordaghen volghen continuelijcke van ghe-nechtdaghen tot ghenechtdaghen, ende ghekomen sijnde totten sevenstendagh van recht, wort, ter manisse des onderschouteths, bij schepenenghewesen den pant totte leveringhe.

76. Ende die gheinteresseerde heijsschere, voortsbrenghende sijn pro-prieteijt -oft constitutie-brief, ende den selven hem voorghelesen zijnde,verificeert sijn t'achterheijt, ende wort die selve gheteekent ter rolle, endelevert hem den officier den pant metter hant in't voorjaer, om te verhueren

p 224

teghensden naestkomenden dijstdagh, met publicatie der[8] kercken des son-daeghs, het welck alsoo opden selven dijstdagh wort openbaerlijck verhuert,ende de hueringhe ten registre ghestelt.

77. Ende het jaer gepasseert sijnde, komt de voorschreve partije wederomter vierschare oft ghenecht, bij voorgaende insinuatie te doen aendengheinteresseerden panthouder, tot voordaghen in't naerjaer, van ghenecht-daghe tot ghenechtdaghe, ende den vierden ghenechtdagh komtmen, termanisse des onderschouteths ende met vonnisse van schepenen, totte leve-ringhe in't naerjaer, ende datmen, by voorgaende publicatie der[9] kercken,op sekeren ghedesigneerden dagh ende op sekere voorwaerde, den pant vanalsulcken persoonen uijtghewonnen in't voor- ende naejaer sal vercoopen.

78. Na welcke gheboth der[10] kercken ende gheprefigeerden dagh wortsekere voorwaerde ghemaeckt ende ter vierscharen uijtgheroepen: datmenalsulcken inghewonnen goet sal vercoopen metten handtslagh, hooghenende uijtganck der brandender keerssen; ende den ghenen die alsulckengoet metten uijtganck der brandender keerssen is aenblijvende, wort denselven het goet bijder handt vanden officier ghelevert, om het selve tebehouden voor sijn eijghen goet, behoudelijck [dat] den gheinteresseerdewort eenighen tijt ghegheven om sijn goet te moghen lossen.

SUCCESSIE.

79. Inden eersten, naer de doodt van vader oft moeder succederen allewettighe kinderen van dien bedde in have ende erve [van] heuren ouders,egheen uijtghesondert, even ghelijck, hooftsghewijse, 't sij datse ghekomensijne directe oft indirecte, ende representeren den[11] kinderen heurenouders.

80. Maer in leengoederen heeft die outste sone preferentie; behoudelijckdat alle die ander kinderen worden ghecompenseert met chijnsgoet oftpenninghen, ter estimatien van vier persoonen hen dies verstaende.

81. Naerkinderen en succederen niet in eenighe stockgoederen oft patri-monie-goederen daeraf die ouders sijn tochtenaers gheweest, 't sij dat de

p 226

selve quamen directe oft indirecte, maer die succederen alleenlijck indeconquesten verkreghen naer het afscheijden vanden voorkinderen, ten waerdat anderssints bij testament, houwelijcksche voorwaerde oft anderssintsvalide ware ghedisponeert.

82. Maer alst ghebeurt dat, nadat het bedde ghescheijden is, eenigh kintoft kinderen quamen te sterven, soo succedeert die proprieteijt van alsulckenkint oft kinderen opde andere overblijvende broeders oft susters, sonderpreferentie, ende niet op vader oft moeder alnoch in't leven sijnde.

83. Maer soo verre de kinderen al t'samen quamen te sterven, overblij-vende vader oft moeder, soo succedeert in dien ghevalle den lanckstlevendenin have ende erve voor die een hellicht in proprieteijt, ende in d'anderhellicht behout die tochte, staende sijnen leven, mits stellende daervoorborghe voor die een hellicht vander haven, bij voorgaende priseringhe, tenbehoeve vanden erfghenamen vanden eersten aflijvighen.

84. Ende van ghelijcken, soo succederen oock de goederen van kintskin-deren die komen te sterven sonder broeders oft susters achter te laeten.

85. Ende oft ghebeurde dat, naer de doodt vande kinderen, noch vadernoch moeder en leefden, ende de grootvader oft grootmoeder in levenwaren. sullen die selve succederen in plaetse van vader oft moeder.

86. Twee ghehoude persoonen, mits d'aflijvigheijt vanden eenen, dielanckstlevende behout die tochte, stante vita, in alle zijne proprieteijten vansijnen t'weghen komende, ende aen die een hellicht vande proprieteijtenvanden aflijviglien, ende vande conquesten de drij vierendeelen, alsoo datde reste toekomt den kinderen.

87. Maer soo wanneer twee tochten vallen op een goet, moet den lestentochtenaer beijden totten overlijden vanden eersten tochtenaer.

88. Maer aengaende die beruerlijcke goederen, die deijltmen in tweezijden, behoudelijck dat die lanckstlevende bij preferentie behout diekleederen dienende tot sijnen lijve alleenlijck.

89. Ghelijck oock die schulden in twee zijden worden ghedeijlt achter-volgende het deijlen vander haven; daermede die lanckstlevende oock wortontslaghen vanden onderhouden van sijne kinderen, soo verre daer middelware om de kinderen daermede te onderhouden.

90. Item, hoewel een tochtenaer oft tochtersse behout het ghebruijck

p 228

vande voorschreve onruerlijcke goederen, en vermach nochtans sulckengoederen niet te belasten, transporteren, daeraf disponeren bij hem selven,sonder consent vanden proprietarissen van dien, soowel hennen proprie-teijten als andere.

91. Item, kinderen willende succederen hennen ouders sijn schuldighinne te brenghen dat hun van hennen ouders ten houwelijcke oft anders-sints bij merckelijcke somme ghegheven is, ten waer dat anders bijdenouders waer gheordonneert.

92. Item, vader ende moeder succederen hare kinderen oft kintskinderenstervende sonder wettighe gheboorte, soo verre de kinderen aflijvighworden eer het bedde van vader ende moeder ghescheijden is, uijtsluijtendebroeders ende susters ende allen anderen bestaende uijtter zijden; behou-delijck, indien het kint ghehouwelijckt is, de weduwe oft weduwaer tehouden sijn tochte daer sij schuldigh sijn tocht in te hebben.

93. Item, inde successie uijtter zijden komende, soo komen broeders- oftsusters-kinderen in plaetse van heure ouders ende representeren heurenpersoon, om met heuren ooms oft moeijen te moghen succederen heurenoverleden vrienden; ende excluderen die ooms ofte moeijen heurekinderen.

94. Item, half broeders oft susters succederen alleenlijck hennen halvenbroeder oft sustere in have ende erve voor die een hellicht, ten waer datvader oft moeder leefden vander zijden daeraf sij bestaen, souden oversulckxdie kinderen die patientie daeraf hebben totten overlijden van vader oftmoeder.

95. Item, d'erffelijcke goederen ende erfrenten die den lanckstlevendetoekomen bij successie van sijnen vader oft moeder, naer de doodt vandeneersten aflijvighen, dat is als vader ende moeder vanden lestlevenden over-leven den eersten aflijvighen van man oft wijf, oft uijtter zijden verstorven,oft anderssints ghegheven oft ghelaeten worden, die succederen in't gheheelop den lanckstlevenden, het sij man oft wijf, met vollen rechte; ende naersijn doodt volghen die selve goeden den kinderen van sijnen eersten endeoock van sijnen naestvolghenden houwelijck, bij ghelijcke portie, hoofts-ghewijse; ende in dier vueghen succederen de goederen oock, ist dat dieden lanckstlevenden aenkomen inden tweeden houwelijck.

96. Item, kinderen oft erfghenamen willende in een sterfhuijs komen

p 250

deijlen, soo verre de lanckstlevende,oft andere mede-erfghenamen, oft oockdie crediteuren dat versuecken, moeten sufficiente cautie stellen aleer sijin't sterfhuijs komen te deijlen oft aenveerden, om te betalen hun part vanallen die schulden ende lasten vanden sterfhuijse.

97, Item, die lanckstlevende van man oft wijf, moet den erfghenamen, tothennen versueck, openinghe doen vanden sterfhuijse, ende hem [hun] verkla-ren allen die actien ende credieten vanden selven sterfhuijse, om te makeninventaris; ende moet oock de selve lanckstlevende, versocht sijnde, sweirendat hij gheen goeden, penninghen, renten, actien oft crediten meer enheeft noch en weet den sterfhuijse aengaende, daer het sterfhuijs inne soudeghericht zijn, dan die hij heeft verklaert ende ghedesigneert, ende dat hijgheen goeden, penninghen oft crediten oft iet den sterfhuijse aengaendeversteken, verborghen, versweghen oft verdonckert en heeft, bij hem selveoft bij andere, oft in fraude vande erfghenamen; ende oft hij namaels ietbevonde, oft [iet] tot sijne kennisse quame daer't sterfhuijs inne gherichtware, in't gheheel oft in deel, sal't selfste te kennen gheven, om ghedeijlt teworden.

98. Item, die in een sterfhuijs blijft sitten naer den tijt van ses wekennaer den lesten aflijvighen, sal ghehouden sijn alle schulden den sterfhuijseaengaende te betalen, ten sij dat hij verwerf brieven van d'beneficie vaninventaris daertoe dienende.

99. Item, lijftocht-renten, die de ouders coopen op heuren kinderen lijve,sijn deijlbaer.

100. Item, wanneer ooms, moijen oft andere vrienden eenighe lijftocht-renten coopen ten lijve van heure niechten oft neven, soo volghen de selvelijfrenten alleen den lijve daer die op zijn, ten ware dat die cooperen, daerafhadden ghedisponeert; want al hadde die cooper in't verkrijghen vandelijftocht-rente sijn dispositie daeraf ghereserveert, ende hij daeraf nietexpresselijck en hadde ghedisponeert, soo soude die lijftocht-rente volghenende blijven den lijve alleen daerop sij staet ende niemants anders.

101. Item, wanneer tusschen kinderen oft erfghenamen ghemeijne lijftocht-renten ghedeijlt worden, ende de selve vallen ten deele andere kinderen ofterfghenamen dan die ghene tot wiens lijve die rente staet, sulex lijf en heeftdaer gheen recht meer aen, maer volght den ghenen die sij aenghedeijltsijn; ende sterft hij voor den pensionaris, soo volght die rente zijne kinde-

p 232

ren oft erfghenamen soo langhe den selven pensionaris leeft, ende niet denpensionaris, al ist dat de selve staende blijft alleen op sijn lijf.

VAN ERFSCHEIJDINGHE.

102. Item, in saecken (sic) van erfscheijdinghe ende beleijdinghe vanwegen ende dien aengaende sullen buijten die rolle opde plaetse contentieuxvoor den onderschouteth ende schepenen ende secretaris eerst verbalijckende mondelinghe bedinght worden; ende sal niettemin elcke partijehenne redenen, verbalijck bedinght, moeten opden staenden voet in'tghescrifte ghestelt worden, met corte woorden, mette conclusien bij hunrespective ghenomen; ende sullen die voorschreven schepenen recht doenende vonnis wijsen, in soo verre die saecke daertoe ghedisponeert is, oftanderssints partijen veraccorderen oft tot heuren thoon wijsen.

103. Item, waert saecke datter eenighe erve ware die niet wel deijlbaeren ware, oft die bij deijlinghe soude erger worden, in dien ghevalle behoort-men te cavelen wie dat die erve setten oft priseren sal om te gheven oft tehouden; ende die de selve bij cavelinghe valt, is schuldigh d'erve te schattenende priseren, ende dan moghen d'anderen, elckx nae sijn cavelinghe,kiesen oft sij die erve voor die schattinghe behouden oft laten wilden[12] den ghenen die de schattinghe ghedaen heeft, die welcke schuldigh is d'ervevoor de schattinghe t'aenveerden.

103bis[13]. Item, niemant en derf met sijn mede-erfghenamen oft complicenblijven sitten in ghemeijne onruerende goederen dan hem en belieft.

104. Item, als d'erfghenamen vanden sterfhuijse niet en konnen overeen-komen met heure scheijdinghe ende deijlinghe, soo behoortmen het goetvanden sterfhuijse te deijlen in soo vele deelen alsser erfghenamen sijn, endecavelen ende lothen d'welck een ieghelijck hebben sal; ende met den ghenendat hen bijde cavelinghe oft lotinghe valt, behoort een ieghelijck mede tevreden te sijn.

105. Item, alsmen in erfscheijdinghe tusschen ghebueren te doen gheenepaelsteenen en vint, soo behoortmen d'erve te scheijden nade oude met-

p 234

serije daer omtrent staende, oft naer ghetuijghenis van goede liedens dieover langhe jaren aldaer verkeert hebben, ende dien achtervolghende daereenen paelsteen doen setten; ende soo verre men binnen dertigh jarendaernaer eenen anderen paelsteen vint, soo behoortmen den nieuwenpaelsteen wech te doen ende de erve te deijlen naeden ouden paelsteen.

VAN SERVITUTEN.

106. Item, boomen staende in ghemeijne tuijnen oft heijminghe, die opdenrechten palen staen oft in gemeijne erven, sijn ghemeijn, sonder aenschouwte nemen wie die gheplant heeft.

107. Item, die metsen wilt op zijne erve ende bij sijnder ghebueren erve,mach sijn stellinghen maken op zijns ghebueren erve, ter minster schadeende ongherieve soo dat doenlijck is; ende indien daer iet ghebroken wordeaen zijn ghebueren erve, dat moet hij tot zijnen coste wederom doen makenende repareren.

108. Item, niemant en mach eenighe opgaende boomen, noch oock note-boomen naerder dan op seven voeten naer, ende stronckboomen nader danop twee ende eenen halven voet, ende twelf voeten hoogh boven d'aerdeghestronckt, naer eens anders mans erve setten; ende fruijtboomen moetmensetten vijf voeten van sijns ghebueren erve; ende eenen haeghdoren endedierghelijcke onderhalven voet.

109. Item, als iemants boomen over sijns ghebuers erve hanghen, soomoet hij die corten, oft die vruchten daerover hanghende zijnen ghebuerelaten volghen; daeraf die ghebuer, over wiens erve die boomen hanghen,die keuse heeft.

110. Item, die sijnen ghebuer laet wercken ende sijn werck volmakensonder t'selve te stooren, hoewel hij recht heeft t'selve te moghen doen, enmach het werck, alst volmaeckt is, niet doen afbreken, maer moet soo blijventot dat van selfs vergaet, sonder datmen dat repareren oft reecken mach ingheender manieren; maer die eenen anderen wilt hen[14] verbieden tewercken, oft segghen dat hij hem te nae komt, oft anders werckt dan hetbehoort, is schuldigh t'selve te doen aleer d'werck volmaeckt is.

p 236

111. Item, die sijnen wegh heeft door eens anders erve is schuldigh diente ghebruijcken met behoorlijcken tijde, ten naesten cante ende[15] teminsten schade, ende met goede hoede.

VAN ARRESTAMENTEN.

112. Item, ismen hier inde vooghdije gewoonlijck te doen ende heeftmenvan ouden tijden gheobserveetrt, dat een ieghelijck vermach te arresteren,het sij eenighe persoonen oft sijne goederen, om alsoo in recht te trecken;uijtghenomen buijtenpersoonen oft hunne goederen en vermachmen niet tearresteren op seker vrije mercktdaghen, volghende seker privilegie daerafsijnde.

113. Item, soo eenen officier oft vorster, versocht sijnde, opden behoor-lijcken loon, eenen vremden man oft eenigh arrestabel goet present oft voorooghen wesende te arresteren ende niet doen en wilde, oft na d'arreste-ment ghedaen den man oft goet liet gaen oft versteken, als hij machtighware t'selve te beletten, sonder den crediteur met sufficiente borchtocht oftanderssints te versien ende te besorghen, die moet daervoor innestaen endeverantwoorden oft betalen de schult daervoor het arrestement ghedaenwas, oft versocht was ghedaen te worden.

114. Item, eenen crediteur vindende sijnen schuldenaer van buijten, oftoock van binnen, daeraf apparentie is van fuge, ende beduchtende is dat hijhem absenteren soude aleer hij eenen dienaer soude konnen ghekrijghen,mach selver sijnen schuldenaer aentasten ende vast houden tot dat hij eenendienaer ghekrijghen kan, den welcken hij dien terstont leveren moet; die opzijnen loon ghehouden is den selven schuldenaer te ontfanghen ende arres-teren van s'heeren weghen, ende inder vroonte te houden, op pene lestvoorschreven; ende van ghelijcken mobile goeden die getransporteert endeverborghen souden moghen worden.

115. Item, die eenigh goet binnen sijnen huijse oft bewaernisse ghearres-teert ende den last van t'selve te bewaren aenveert heeft, ende daer-en-bovenwegh laet draghen oft versteken, is schuldigh dat te verantwoorden endedaervoor inne te staen, oft de schult oft actie, daervoor t'selve goet ghear-resteert was, te betalen.

p 238

116. Item, een vremt persoon oft fugitif ghearresteert moet in hachtegaen, totter tijt toe dat hij borchtochte oft cautie ghestelt sal hebben vanhier te recht te staen, ende het ghewijsde te voldoen; ten waer dat hijgheen borghe ghekrijghen en conste, ende dat schepenen, considererendedie gheleghentheijt vander saken, soude ghestaen[16] met cautie juratoirende sijnen eedt.

117. Item, een vremt oft gheestelijck persoon, willende eenen anderenpersoon oft zijne goederen alhier arresteren oft te recht betrecken, is schul-digh terstonts voor den onderschouteth ende twee schepenen borghe testellen met inghesetene, sufficient sijnde, na gheleghentheijt ende grootheijtvander saecken, voor alle costen ende schaden die daeraf souden moghenkomen.

118. Item, dat alle die gene hebbende alhier iemanden oft sijne goederenghearresteert,moeten binnen drij naestvolghende daghen voor de weth ver-klaren die redene waerom dat sij dat ghedaen hebben, oft anderssints soudendie persoonen ende goederen daeraf ontslaghen worden, ten waer dat diewethouderen dat uijtstelden, om redenen, tot eenen anderen dagh.

VAN APPELLATIEN.

119. Alle vonnissen reel ende personeel alhier binnen deser vooghdijenbedinght sijn appellabel aenden schouteth ende schepenen vanden bijvanghevan Lier; van keuren ende breucken tot Santhoven; vande ordinaris tauxoft conincx beede tot Antwerpen; vande rivieren ende beleijden der wate-ren, aende tolkamere tot Antwerpen.

VAN ONBEJAERDE KINDEREN.

120. Die wethouders vander vooghdije, soo onderschouteth als schepenen,sijn respective overmomboiren van alle onbejaerde kinderen inde vooghdijevoorschreven, vader oft moeder verloren hebbende, ende alle andere persoo-nen onder momboirije staende.

121. Item, soo wanneer vader oft moeder, inghesetene der voorschreven

p 240

vooghdije, aflijvigh worden achterlatende onbejaerde weeskinderen, oftsotte, simpele oft beroofde kinderen heurder sinnen, oft blint oft stom, moetdie lanckstlevende van hun beijden, oft, inghevalle man ende wijf beijdeaflijvigh worden, sullen de naeste vrienden vande onmundighe kinderenbinnen veerthien daghen doen daghen voor den onderschouteth ende sche-penen te compareren twee vande naeste vrienden, te weten een van s'vadersweghen ende een van s'moeders weghen, oft van elckx twee persoonen, naergoetduncken ende raedt vande voorschreven overmomboiren, om den eedtte doen als momboirs voor de voorschreve weeskinderen.

122. Item, datmen daertoe sal kiesen persoonen out sijnde over hunnevijfentwintigh jaren ende beneden hunne seventigh jaren, ende anders gheene.

123. Item, dat sij totte voorschreve momboirije kiesen [sullen] die alder-naeste van bloetsweghen den kinderen oft persoon bestaende, indien datsij daertoe nut ende bequaem zijn, oft andere, indien [sij] naer hunneconscientie met advis vande schepenen gheraden vonden dat dien[17] naestedaertoe niet bequaem en waren, oft de selve naeste metten ghenen dievermomboirt worden deijlen souden.

124. Item, van twee persoonen oft meer den kinde oft persoon al evennaer bestaende ende al even bequaem sijnde totter momboirijen, moghen sijkiesen den ghenen die 't hun goetdunckt.

125. Item, soo wanneer die momboirs den eedt als momboirs hebbengedaen, sijn ghehouden terstont daernaer teghens den besittere oft besitterssevanden sterfhuijse, oft andere goederen den kinderen aengaende, te scheijdenende te deijlen, te weten ruerende ende onruerende goederen, huijsraet,have, uijtschulden ende inneschulden, ende die alsoo ghescheijden endeghedeijlt wesende, sijn sij schuldigh de ruerende ende onruerende goederenden weesen ten deele ghevallen te setten oft doen setten bij inventaris ingheschrifte, ende den inventaris te brenghen bijde weth alhier ende heurensecretaris; den welcken inventaris onder de voorschreven weth endesecretaris blijft berustende, om op ende naer dien inventaris rekeningheende bewijs te doen.

126. Item, sijn de voorschreven momboiren ghehouden de haeffelijckegoederen den weesen toebehoorende te doen vercoopen publicquelijck, ter

p 242

presentien van schepenen ende secretaris, die daertoe pertinente voor-waerden sullen stellen, ende bijden vorster oft dienaer de selve haeffelijckegoedens te doen uijtroepen ende alsoo ten hooghsten vercoopen.

127. Item, inghevalle de momboirs voor de weesen dochten profijtelijckte wesen, het ware mits de soberheijt van heure goeden oft anderssints, deselve weesen uijt te laten coopen bijden lanckstlevenden ouders[18], datnochtans sij momboirs sulcke contract niet en moghen sluijten noch passerensonder wel goede informatie te hebben oft profijtelijck is oft niet.

128. Item, sullen alle momboiren, hebbende eenighe administratie,ghehouden sijn alle drij jaren eens voor schepenen deser vooghdije te doenvan haren ontfanck ende d'uijtgheven[19] behoorlijck rekeninghe endereliqua, ende de selve rekeninghe bijden schepenen ende secretaris over televeren, om bijden selven bewaert te worden ende register daeraf tehouden.

129. Item, oft iemant vande momboiren vande weesen sterfde[20], oftonmachtigh sijnder sinnen oft leden worde, oft van quaden regiment worde,dat hij sijn selfs persoon ende goederen niet wel en regeerde, soo sijn dieandere momboirs ghehouden de wete daeraf te doen aenden onderschoutethende schepenen deser vooghdije, die welcke in stede van dien sullenordonneren eenen anderen momboir ende daertoe nut ende bequaemwesen[21].

130. Item, dat onmundighe kinderen ende vrouwen, sijnde onder hunnexxv jaren, en vermoghen niet met recht te tracteren sonder assistentie vandemomboiren, noch oock eenighe erfgoederen transporteren, vercoopen nochoock belasten sonder advis van seven de naeste vrienden, die welcke ondersolemnelen eede sullen affirmeren dat alsulcken transport, vercoopinghe oftbelastinghe, tot behoeff vanden onmundighen, is beter ghedaen dan ghe-laten. Maer vrouwen oft manspersoonen onder xxv jaren vermoghen wel tevercoopen ende te veralieneren van heure ruerende ende haeffelijckegoederen, ghehout sijnde.

p 244

VAN BASTAERDE KINDEREN.

131. Inden eersten, bastaerde kinderen goederen volghen den heere.

132. Item, binnen der vooghdije voorschreve en hebben de bastaerdekinderen gheen successie in gheender manieren.

133. Item, de goederen van ghetrouwde ende wettighe kinderen, ghekomensijnde van bastaerden ende stervende sonder wettighe hoir, volghen denerfghenamen ende niet den heere.

134. Item, een vrouwe sijnde onghehout mach haer kint gheven alsulckenvader alst heur belieft, ende is bij haren eedt ghelooft te sweiren wie devader vanden kinde is, soo verre nochtans die man, die sij 't kint aensweirenwilt, bekent, oft dat de vrouwe can doen blijcken, dat hij met haer te doenghehadt heeft; d'welck of die vrouwe niet en can doen blijcken, mach deman hem daeraf expurgeren bij eede, dat hij de moeder niet bekenten heeft.

135. Item, een man die aen een vrouwe oft meijsken een kint heeft ghe-wonnen, moet haer gheven, vanden tijde af dat sij bevrucht is tot dat sijlevende kint draeght, daeghs eenen stuijver, ende voor haer kinderbeddeses gulden eens.

136. Item, een vrouw behoort haer bastaertkint, dat sij bij eenen onghe-houden man ghekregen heeft, selver mette borste op te voeden een vier-en-deel jaers lanck, mits haer de vader ghevende elck s'daeghs eenen stuijverende betalende de winselsdoecken ende de kleederen vanden kinde; maerdaernaer moeten sij dat kint half ende half houden, ten ghelijcken coste, totdat eenigh van hun beijden hout; in welcken ghevalle moet d'eerste ghehoudedat kint alleen onderhouden; maer wanneer sij beijde ghehout sijn, danmoeten sij dat kint wederom t'samen ten ghelijcken costen onderhouden,half ende half.

137. Item, inghevalle d'een vande ouders vanden bastaertkinde sterfde[22],soo moeten des aflijvighen erfghenamen, sijn goet aenveerdende, voldoendien aengaende des hij, in't leven sijnde, soude moeten voldoen, immers omhet kint te onderhouden tot dat [het] sijnen cost machtigh is te winnen.

p 246

138. Item, een moeder mach altijt de naeste sijn om haer selfs bastaert-kint te houden voor een vremde, soo verre sij dat kint houden wilt op heurselfs cost, oft om alsulcken loon als een vremde daeraf hebben soude, tenware dat den vader vanden kinde sufficiente redenen hadde ende die thoo-nende[23], waerom die moeder dat kint niet en behoorde te houden.

VAN HUERINGHE.

139. Hueringhe gaet voor coop ende sterfdagh en breeckt gheen huere.

140. Item, al ist dat eenighe verhuerde erve oft huijs uijtghewonnen wort,soo en expireert de huere niet, maer succedeert d'uijtwinder in plaetsevanden ghenen die totten uijtghewonnen goeden ghericht is, soo verre datgheschiet sonder bedroch.

141. Eenen tochtenaer mach het goet t'ghene hij in tocht is besittendeverhueren eenen tijt van drij jaren, soo verre daerinne verhuert is landtende weijvelt t'samen, anders expireert de hueringhe vanden weijveltjaerlijckx.

142. Ende oft ghebeurde dat eenigh tochtenaer gheraeckt deser wereltt'overlijden, ende den proprietaris vande goederen den huerlinck wildedoen afstant doen vande hueringhe, sal dien voorschreven huerlinck bijeede moghen affirmeren sijne voorschreve hueringhe; ende oft hij sulckxweijgerde te doen, daertoe vanden proprietaris versocht, [sal] de hueringhevoor nul ghehouden worden.

143. Item, eenen huerlinck mach sijn huere eenen anderen, sijns ghe-lijcken, overgheven oft overlaten voor meerderen, ghelijcken oft minderenprijse, behoudelijck dat de verhuerder daeraf de naeste mach sijn, ten waredat inde huercele anders ware gheaccordeert.

144. Item, eenen huerlinck, naer dat de jaren oft termijn van sijne hueresijn gheexpireert, en heeft gheen recht sijn huere te behouden voor denprijs die eenen anderen daervoor gheven wilt.

p 248

VAN REPARATIE VAN EENEN TOCHTENAER.

145. Eenen tochtenaer oft tochtersse die eenighe huijsen oft eenigheonruerende goederen besith, is schuldigh die goeden te onderhouden ingoeden cuijsbaren reeke, dicht ende drooghe van wanden ende daeeken, endeandere reparatien; ende indien hij daerinne ghebreckelijck valt, moghendie proprietarissen hem dat met recht cuijsbaer doen reparerèn soo datbehoort.

146. Item, eenen tochtenaer oft tochtersse moet alle die commeren endechijnsen die uijt die betochte goederen gaende waren voor datum vandetochte jaerlijckx betalen, sonder cost oft last vande proprietarissen; endeoft die tochtenaer oft tochtersse sulckx niet en dede, maer die renten endechijnsen lieten oploopen sonder te betalen, sulcx dat die rentieren daeropprocedeerden bij rechts-voorderinghe voor t'ghebreck van heurlieder achter-stellen, alsdan mach die proprietaris de betochte goedens beschudden endeden tochtenaer met recht uijt sijne tocht setten.

147. Item, eenen tochtenaer die op eenighe betochte goederen timmerdeneenighe nieuwe edificien, het sij huijs, schuere, stal oft andere dierghelijcke,sal alsulcke edificie, naer de doodt vanden tochtenaer, volghen sijn erfghena-men, behoudelijck dat hij de andere huijsinghen sal onderhouden volghendeden hondert ende vier-en-dertighsten articule deser.

148. Item, eenen tochtenaer oft tochtersse en mach gheen eijcke boomennoch andere opgaende hout uijtdoen, afhouwen noch vercoopen, nochoock eijcken scharenhout afhouwen, ten sij dat out sij ses jaren, ende hetweeck hout vijf jaren.

149. Item, als eenen tochtenaer selver het betocht goet bedrijft endeghebruijckt, alle die vruchten van het besaeijt goet volghen de drij deelenzijn erfghenamen ende het vierden deel den proprietaris, met allen deweijden ende d'andere onghelabeurt goet.

150. Item, alle pachten, renten, hueringhen, vervallen ende verschenenvoor de doodt van eenen tochtenaer oft tochtersse, toekomen den erfghe-namen vanden selven tochtenaer[24], ende daeraf den valdagh niet en isverschenen, komen den proprietaris toe.

p 250

GOEDENISSEN.

151. Item, ismen hier gewoonlijck allen onberuerlijcken goederen naerde vercoopinghe te gheven drij sondaeghsche kerckegheboden continuelijckvan acht daghen tot acht daghen, ende daernaer machmen goijen; endewort ghedaen op dese naerbeschreven manieren: dat de partijen, te wetencooper ende vercooper, sijn ghehouden bij sonneschijn te komen bijdenrentmeester van Hare Hoogheden, oft sijn substituijt, ende den voorschrevenmeijer van Bocholt ende ten minsten twee schepenen, hen goet opdraghen,ter manissen des rentmeesters, in handen des meijers van Bocholt, tenwelcken manisse de partijen verthijen; ende wort bij den voorschrevenmeijer de opdraghende gichte overghegheven den cooper, ende daernaer devoorschreve gichte door den meijer ghebanden[25] ende bijden rentmeestervoorschreven bevrijt.

152. Item, wort van alle vercochte goederen betaelt aenden voorschrevenrentmeester bijden vercooper het recht vanden pontgelt vanden gheheelencoop, afghetrocken allen voorkommeren, waeraf het recht vande pontpen-ninghen eens betaelt is, te weten den twintighsten penninck, ende dat soowelinde belastinghe als vercoopinghe; uijtghenomen inde manghelinghe vanerve teghens erve en wort gheen pontgelt betaelt dan vande penninghendie bij den eenen oft den anderen inde manghelinghe worden toeghegheven.

153. Item, van erffgoederen resorterende onder eenighe laethoven, al istdat zulcke worden ghetransporteert oft met renten bekommert, daeraf enbetaeltmen gheen pontgelt; welcke laethen oft meijeren der selve gheenvoorder kennisse van recht en sijn draghende noch en useren dan alleenlijckerven ende onterven, ende den instel van recht.

154. Maer soo wanneer ghebeurt eenighen treijn van processen tercausen van sulcken goederen oft renten, houtmen onder alsulcke laethoventwee termijnen oft daghen van recht; maer wort het derde overghedraghenvoor den heeren den onderschouteth ende schepenen voorschreven.

155. Ghelijck oock ghebeurt soo wanneer eenighen instel van rechtgheschiet voor den rentmeester, wort insghelijckx de saecke ten derdenghenechtdaghe overghedraghen aenden voorschreven schouteth ende sche-

p 252

penen, alsoo dat gheene laethoven noch rentmeester uijtdinghe noch judi-cature noch executie en hebben; ende worden alle constitutien aldaer ghe-passeert aende heeren schepenen voorschreven bijden meijers ende laetho-ven overghebracht, om aldaer gheregistreert ende beseghelt te worden.

156. Item, in alle goedinghen ende transporten oft belastinghen endehijpothecquen diemen voor schepenen oft laethoven passeert, ismen schul-digh te exprimeren ende te declareren, inde schepenen- ende laetbrieven,alle voorgaende renten, servituten ende commeren daer de goederen tevoorens waren mede belast, sonder generalijck te segghen: « op alle voor-commeren daerop uijtgaende »; ten ware cooper daermede te vreden ware,ende van sijnen accorde ende consente bijde brieven openbaerlijck bleecke.

157. Item, soo wanneer hem iemant verbint als borghe principael, sooheeft den crediteur optie oft hij de principale borghe, oft den debiteuraenspreckt.

158. Maer soo wanneer iemant hun[26] is verbindende oft stellendesimpliciter borghe, soo moet den crediteur eerstmael aenspreken dendebiteur, ende bij aldien den debiteur wort bevonden insolvent, heeft alsdanden crediteur sijn verhael aende selve borghe, om sijnen heijsch mettecosten daeraen te verhalen.

159. Item, als eenen crediteur, hebbende borghe voor sijn schult, die totsekeren dagh ende termijn te betalen staet, ende sijnen schuldenaerlangheren dagh van betalinghe gheeft, oft eenighe nieuwe voorwaerde methem maeckt tot achterdeel vande borghe, soo sijn[27] met dien de borgheontslaghen van hare borchtochte ende ghelofte.

p 254

Declaratie ende ordonnantie ghemaeckt op 't stuck vande weesen der vrijheijdtende vooghdije van Moll, Balen ende Desschel.Alsoo in dese vrijheijdt ende vooghdije van Moll, Balen ende Desschel, overlanghe bij experientie bevonden is gheweest, ende daghelijcks meer endemeer wordt bevonden, dat de onbejaerde kinderen heure ouders beijde, oftden eenen van dien, bijden wille Godts, verloren hebbende, ende oockandere persoonen hunne sinnen ende leden niet wel machtigh, tot hiertoe in't regeren ende administreren van heuren persoon oft goedens, soo bij negli-gentie, onachtsaemheijt, insufficientie, stervende [sterven] oft, quaeden regi-mente van heure momboiren niet en zijn wel gade gheslaghen, ende dat eenighemomboirs gheseth worden sonder eedt, inventaris oft staet van onmundighegoederen te maecken, sonder behoorlijcke rekeninghe te doen op haerentijdt, soo bij quaden regimente oft herhouwelijcken vanden langhstlevendenheurder ouders, oft des ghenens daer die aen herhouwen, ende andersintsin vele manieren qualijck besorght zijn gheweest, grcote schaede daerbijgheleden hebben, ende noch meer souden komen te lijden indien daeropniet behoorlijcken en worde versien, soo ist dat de schouteth ende schepenender voorschreven vrijheijt ende vooghdije van Moll, Balen ende Desschel,willende naer haer beste hierop versien ende besorghen tot welvaren vandevoorschreven weeskinderen ende andere persoonen niet konnende hunselven oft hunne goederen regeren, hebben gheraemt de poincten endearticlen hiernaer volghende.

1. Inden eersten, datmen uijt de weth alhier sal deputeren ende commit-teren in elck dorp twee weesmeesteren ende [om?] overmomboors te wesenvan alle weeskinderen ende andere persoonen die, naer ordonnantie nabe-schreven, sullen behooren in momboorijen ghestelt te worden, te weten totMoll ende Balen de twee outste schepenen, ende tot Desschel den dienendenende lest afghegaen schepenen, die voor hunnen clerck sullen hebben densecretaris deser vooghdijen.

2. Item, soo wanneer vader ende moeder, inghesetene van deser vooghdijeende juridictie der selver, aflijvich worden achterlatende onbejaerde kin-

p 256

deren, zijnde onder de vijf en twintich jaeren out, oft simple, sotten, dieblindt, stom oft met allen doof zijn, soo sal de lanckstlevende van hunbeijden oft den besitter vanden sterfhuijse, oft die naeste vrienden vandendooden, oft naeste gebueren, soo daer gheen vrienden en waren, binnenvijfthien daghen daernaer moeten komen oft seijnden bijde voorschrevenweesmeesters oft oppermomboors van deser vooghdijen, ende brenghenaldaer over de naemen ende toenamen van acht manspersoonen, te weten devier daeraf van s'vaders sijden, ende d'ander vier van s'moeders sijden,alsulcken onmundighen oft ghebreckelijcken aldernaest bestaende, opdepene van twaelf stuijvers, ende voor de tweede reijse dobbel van dien.

3. Van welcke acht persoonen de voorschreven weesmeesters alsdan sullenkiesen twee oft vier daeraf, die hun duncken sullen aldernutst ende bequaemstte wesen totter voorschreven momboirijen; hierinne versien, dat sij daertoekiesen sullen persoonen die out sullen wesen over hunne vijf en twintichjaeren ende beneden haere seventich jaeren, ende anders egheene.

4. Item, die voorschreven weesmeesteren sullen totte voorschrevenmomboirijen kiesen die aldernaeste van bloets-weghen den kinderen oftweesen bestaende, ist dat sij daertoe bequaem ende nut zijn, oft andere,soo dat hun ghelieft, indien dat hun dochte, naer heurder conscientien, datdie naeste daertoe niet soo bequaem en waeren, oft indien de selve naestemetten ghenen die vermomboirt souden worden, deijlen souden oft ijetghemeijn met hem hadden, oft eenighe saecke, ghedinghe oft proces teghenshun uijtstaende hadde.

5. Item, van twee oft meer persoonen den kinderen oft persoonen evennaer bestaende ende al even bequaem zijnde totter momboirijen, sullen sijkiesen den outsten ende naesten gheseten.

6. Als vader oft moeder aflijvich worden die achterlaeten eenighe simpelekinderen, onnoosel oft onmachtigh heure sinnen, oft die stom, blindt oftmet allen doof zijn, al waeren die persoonen over de vijf en twintich jaerenoudt, sullen nochtans ghestelt worden onder momboirijen, om in hunnenpersoon ende goedens besorght te worden.

7. Item, die voorschreven persoonen bijden oppermomboiren tot eenighemomboirijen ghekoren zijnde, die sullen schuldich zijn te gaen ende tecompareren voor schouteth ende schepenen inde weth alhier, om aldaergheordonneert te worden totte voorschreven momboirijen, soomen dat van

p 258

outs gheploghen heeft, doende tot dien den ghewoonlijcken eedt daertoestaende, opde pene van wie sulcks weijgert te doen te verbeuren, voord'eerste reijse twee ceurrealen, ende voor de tweede reijse het dobbel, endetot dien instaen voor de schaeden die d'onmondighe daerdoor souden komente lijden.

8. Item, soo wanneer die momboiren der[28] kinderen ghegheven sullenwesen, inder manieren voorschreven, ghestelt inden eedt, soo sullen deselve momboirs daernaer metten besitter vanden sterfhuijs, soo verre eenvanden ouderen in leven is, oft anderen erfghenaem dien dat aengaet,maecken eenen generalen staet van allen de haeffelijcke ende erffelijckegoederen, renten, actien ende crediten, schulden ende wederschulden,egheene uijtgescheijden, daerinne de weesen eenich recht competeert, denwelcken sij sullen setten oft doen setten bij inventaris, brenghende denselven bijden oppermomboirs ende hunnen clerck binnen een maendt, denwelcken aldaer in behoorlijcker formen in authentijcken reghel sal gesteltworden, ende blijven in handen vanden voorschreven clerck ter griffienbewaert, om in conformiteijt vanden selven bijde momboirs alle termijnenrekeninghe te doen.

9. D'welck alsoo ghedaen zijnde, sullen de selve momboirs teghens denbesittere vanden sterfhuijse oft andere deijlghenoten ende erfghenaemendien dat aengaen sal, procederen totte scheijdinghe ende deijlinghe, alsoo datnaer den landtrecht alhier behoort.

10. Hierinne nochtans versien, datmen de haeffelijcke goeden sal schattenoft verkoopen soo't selve den mede-erfghenamen, tochtenaer oft momboir[29] sal nutste ende bequaemste duncken tot profijt vande weesen te behooren;ende in cas van dat de selve gheschat worden, sal de selve schattinghe oockgevoeght worden bijden voorschreven inventaris.

11. Item, sullen de voorschreven momboirs oock, naer dat den inventarisghemaeckt is ende niet eer, ten overstaen vande oppermomboirs, dekinderen voor 't ghebruijck vanden goede oft voor de gheschatte havemoghen besteden, maeckende daerover accoordt ten nutsten ende profijte-lijcksten vande voorschreven weesen, daervoor sij eedt ghedaen hebben,

p 260

ende sal alsulcken accoordt alsdan in dien ghevalle ghevueght worden bijdenvoorschreven staet ende inventaris.'

12. Sullen oock die voorschreven momboirs altijdt aen haeren overghe-brachten staet ende inventaris gehouden zijn te suppleren 't ghene dat sijnamaels bevinden den weesen te competeren 't zij bij versterf oft anderemaeckagien, ende 't selve den weesmeesteren oft oppermomboiren onderhunnen behoorlijcken eedt overbrenghen, om gheregistreert te worden endegheaddeert totten voorscreven eersten staet, opdat de weesen, voljaertzijnde, van alle hunne goederen goet bescheet vinden, opde pene van eenenceurreael bijde voorscreven momboirs uijt haeren eijghen buijdel te ver-beuren.

13. Tot welcken eijnde interdiceren wij aen alle particuliere momboirs,van nu voortaen, eenighe uijtcoopinghen, contracten oft conventien temaken mette tochtenaren oft tochterssen, [vande goeden] den weesen naer-maels competerende, soowel vande haeffelijcke als erffelijcke goederen,voor den tijdt sij den voorschreven staet ende inventaris van alle degoederen hebben ghemaeckt, de oppermomboiren ghelevert ende bij hungheverificeert zijnde, ende daertoe eerst bijden oppermomboiren gheautho-riseert zijnde oft consent van hun verworven hebbende; van welckenconsent sal mentie ghemaeckt worden inden selven accoorde, op pene vannulliteijt vanden contracte ende een pene van eenen ceurreael.

14. Item, in dese ordonnantie en sullen niet begrepen zijn die ghene diebij hunne ouders bij testamente zijn ghemaeckt oft gheordonneert testa-mentaire momboirs, maer sullen de selve kinderen oft erfghenamengheregeert worden bijden ghenen die daertoe gheordonneert sal zijn bijdeouders.

15. Item, naer dien de tochte sal wesen gheexpireert, ende de momboirsaenveerden sullen ende hebben administratie vande weesen goederen, sullende voorschreven momboirs schuldich zijn de voorschreven weeskinderenende andere onder hunne momboirije staende te regeren, wijsen endeweghen tot alle eere ende saligheijt, al oft hun selfs kinderen waren, terscholen bestellen, aen een ambacht oft andere hanteringhe, daertoe sijsullen sien den weesen gheest meest toe gheinclineert is, naer haeren staetende macht van goede; welcke goederen sij ten meesten oirboire endeprofijte der weesen sullen appliceren ende bekeeren, daer ende alsoo sijmet advise vande oppermomboirs sullen bevinden te behooren.

p 262

16. Item, en sullen de momboirs vande weesen gheene gronden van ervennoch erfrenten moghen versetten oft vertieren, becommeren oft belastenmet erffelijcke oft lijfienten, noch daerop nieuwe timmeragien oft hoven vanplaisantien maecken t'heurder ghenuchten, om egheenderhande saecken diesij naermaels souden moghen bijbrenghen, sonder expressen voorgaendenconsent ende advijse vande oppermomboirs, ende behoorlijck decreet vandeheele weth daerover ghegheven, die daerop oock eerst moeten hooren sevende naeste vrienden, op pene van nulliteijt.

17. Item, dat de weesmeesteren niet en sullen moghen consenteren in 'tvercoopen, belasten, vertieren oft alieneren van eenighe erffelijcke goederender weesen, ten sij dat sij alvooren deughdelijcken van seven de naestevrienden gheinformeert zijn, dat 't selve nootelijck ende profijtelijck is voorde weesen, oft onder momboirdijen staende, ende dat 't selve consent bijdenvoorschreven clerck, in sijn registre gheschreven worde mette declaratievande weesmeesters oft oppermomboirs, die 't selve consent ghedraghenhebben, mette redenen van nootsakelijckheijt oft profijt; ende 't selve ghe-daen zijnde, de voorschreven goederen t'hunnen overstaen ende [van] hunnenclerck, naer voorgaende publicatie ter kercken ghedaen worden, verkochtten hoochsten ende schoonsten, alles op pene dat de voorschreven schepenendeser vrijheijt de selve niet en sullen ewech goeden, oft den cooper daerinnebewaren, maer sal alsulcken vercoopinghe wesen nul, machteloos ende vanonweerden, ende de goederen bijde momboirs ende weesen t'allen tijdemogen worden aengheslagen, die anders verkocht zijn.

18. Welcke penninghen de momboirs terstont sullen opmanen, endedaermede volbrenghen den noodt oft reden waeromme de selve goederenzijn verkocht, immers binnen den tijdt van een maent naer de opdrachte oftgoedenisse, ende daervan doen speciale ende pertinente rekeninghe.

19. Item, soo eenighe renten van weghen de onbejaerde kinderen wordengheredimeert oft afgheleijt, sullen de capitalen daervan terstont moetenaengheleijt worden ter selver naturen, ende [sullen de momboirs] hun welversien van goede ende versekerde persoonen ende panden, binnen dentijdt van een maendt, soo sij iemandt daertoe konnen vinden; soo niet,sullen sulex moeten doen ghebieden inde kercke, oft souden andersints selfden interest moeten betalen ende voor de capitalen instaen.

20. Item, die voorschreven momboiren en sullen gheen vander weesen

p 264

goederen bij cavelinghe moghen deijlen oft lothen staende hunne momboir-dijen, ten ware dat sij met ijemanden wat gemeijns hadden; ende oft eenighevan hunne broederen oft susteren ghetrouwt waren, oft ghecomen totte vijfen twintich jaeren, die hun deel begheerden ende van doen hadden, inwelcken ghevalle sij der weesen goederen moghen deijlen ende lothen bijauthoriteijt ende overstaen vande oppermomboiren, ende andersints niet;waervan de scheijdinghe ende deijlinghe bij hun sal worden ten registreghestelt ende ghevueght bijden inventaris, alles op pene van nulliteijt.

21. Item, dat de voorschreven momboirs egheen processen noch ghedingenvoor de weesen, 't zij als aenlegghere oft verwerdere, en sullen moghen inten-teren noch beleijden sonder consent ende acte van authorisatie vande opper-momboirs; ende wes sij sonder den voorschreven consente attenteren,sullen sij de weesen 't selve t'hunnen koste afdraghen, ende daervan nietmoghen in rekeninghe brenghen; ten ware 't selve proces directelijcken oftiidirectelijcken raeckte de oppermomboirs oft weesmeesters; in welckenghevalle sullen de momboirs moeten consent hebben vande andere vandeweth deser vooghdijen.

22. Item, dat alle momboiren sullen ghehouden zijn alle drij jaeren eensrekeninghe ende bewijs te doen voor de voorschreven oppermomboirs oftweesmeesters voorschreven van hunnen regimente ende bewindt, opde penevan drij guldens; de welcke betaelt zijnde oft niet, sij nochtans sullenmoeten rekeninghe doen als sij des t'elcken versocht sullen worden; welckerekeninghe hun gepasseert sal worden indien sij deughdelijck is, [ende]waervan sij den ontfanck sullen verificeren bijde huerceelen oft rentbrieven,of inventaris, ende het uijtgheven, bij quitantie behoudelijck in kleijnepartijen wesende onder de twee gulden, waervan sij op hun verklaren sullenghelooft worden.

23. Item, sullen de momboirs hunne schriftelijcke rekeninghe overghevenin eenen heelen blaede gheschreven, wel ende behoorlijck ghestelt vaniemandt hem de rekeninghe ende 't schrijven verstaende, stellende eerst denstaet vande goederen; daernaer den ontfanck, ende daernaer het uijtgheven,vueghende daertoe allen de bescheeden waermede sij hun inde rekeninghewillen behelpen, mede metten nomber 1, 2, 3, etc., alles op pene dat deselve rekeninghe ten coste ende laste der selver momboiren sal wordenherstelt ende herschreven.

p 266

24. Item, oft eenighe vande momboiren vande weesen sterve, oft onmach-tich sijnder sinnen oft leden worden, om quade feijten uijt deser jurisdic-tien vluchtich worde, oft van alsulcken regiment worde dat hij sijns selfspersoon oft goedens niet wel en regeerde, dat dan d'andere momboirendaeraf wete sullen doen den oppermomboiren, de welcke inde stede vandien sullen kiesen ende ordonneren eenen anderen momboir, daertoe 'tnutste ende bequaemste zijnde.

25. Item, jonghers oock boven de vijf en twintich jaeren komende, endehaer goedt ende geldt onnuttelijck ombrenghende, sullen blijven indemomboirije totter tijdt hunne momboirs verclaeren ende affirmeren bijeede, dat hun dunckt dat sij wijs ghenoech zijn om hun goet te regeren.

26. Item, oft eenige persoon, onder momboirijen staende, sonder consentoft decreet vande overmomboiren, ende sonder bijsijn van hunne particu-liere momboiren, voor eenighe bancken buijten deser vrijheijt, oft voornotaris ende ghetuijghen, oft oock, bij inadvertentie, alhier voor rent-meester ende schepenen, voor mannen van leene, laethoven oft chijnshoven,eenighe onruerende goederen verkochten, becommerden oft beswaerden,dat alsulcke vercoopinghe ende beswaringhe van onweerde ende van nietsal wesen.

27. Item, soo de cooppenninghen bij de coopers van alsulcke goederenoft renten ghegheven ende betaelt den onmundigllen ende onder sijne jarenwesende, in't gheheel oft in deel waeren onnuttelijck doorghebracht oftverloren, sonder bekeert te zijn in des vercoopers oorboire, dat in diengevalle den selven cooper die penninghen, die alsoo onprofijtelijcken verquistwaren, gheheel ende al verloren sal hebben; maer die noch in wesen warenoft tot oorboir vanden verkoopere bekeert, ende dat daervan ghenoechbleke, dat 't selve in dien ghevalle wederghekeert sal worden ende andersniet, ende 't contract daeraf ghemaeckt sal worden gherescindeert ende teniet ghedaen.

28. Item, oft iemandt vande voorschreven onmundighe persoonen, sonderconsent van sijne momboirs, eenighe voorwaerden, contracten, borchtochteoft gheloften aenginghen, oft ijet deden daer sij merckelijcke schade bijleden oft gheschapen waren te lijden, dat de wethouderen alhier daerinnesullen versien, ghelijck sij naer gheleghentheijdt vander saken sullenbevinden te behooren.

p 268

29. Item, jonghers onder heure jaren wesende, zijn onghehouden tebetalen eenighe penninghen die sij met dobbelscholen, rolbanen, caertspe-len oft dierghelijcke spelen verloren hebben ende schuldich zijn ghebleven;ende dat sij betaelt hebben, moghen sij met recht wederheijsschen; endeop ontleende penninghen op sulcken spelen en salmen oock gheen rechtdoen tot restitutie.

30. Item, soo wie eenighe jonghers betrocke tot spelen, oft aenhaeldenin tavernen oft elders tot slampampen, etc., ende hunne goederen hielpendispenderen oft verquisten, die salmen corrigeren naer gheleghentheijdtvander saecken; ende wat sij daer verteiren oft schuldich blijven, daerafsullen sij onghehouden zijn ijet te betalen.

31. Item, sal een vande momboirs oft curateurs, den overmomboirendaertoe meest bequaem dunckende, alleen hebben den ontfanek, uijtghevenende administratie, waervoor hij, des versocht zijnde, sal moeten stellensufficiente cautie, ten contentemente vande overmomboiren ende van sijneandere medemomboiren; den welcken oock sal ghehouden wesen te doenpertinente rekeninghe ende reliqua van sijne administratie, ende sijnemedemomboiren daervan indemneren; waervoor den selven ende sijnegoederen sullen zijn verbonden, ende daeraf oock ghelofte ende verbinte-nisse doen voor schepenen, blijvende niet te min de medemomboirs oockdaervoor verobligeert, salvo hun verhael op den ontfangher oft adminis-trateur.

32. Item, dat de momboirs ende curateurs, woonende binnen deservooghdijen, gheen vacatien oft loon hebben en sullen van saeeken denweesen aenclevende, die sij binnen de voorschreven voochdije moghenbekorten, soo in directie oft beleijdinghe vau processen oft andersints, tenware de selve waren seer groot, in welcken ghevalle sullen de oppermom-boirs daerinne doen ghelijck sij naer reden sullen bevinden te behooren.Maer soo wanneer sij daeromme moeten reijsen buijten deser vooghdijen,sullen haer hunne vacatien aenghetauxeert worden naer qualiteijt vandenpersoone ende naer haeren staet, midts verklarende dat sij om der weesensaecke alleen hebben uijt gheweest, ende den tijdt daerinne wel endegheheel hebben gheemploijeert.

33. Item, datmen jaerlijcks, den tweeden ghenechtdagh naer Paesschen,voor ende aleer eenighe saecken te expedieren, sal lesen wel ende verstan-

p 270

delijck, present allen de overmomboiren ende heuren clerck, dese teghen-woordighe ordonnantie, ende alle andere naer-ordonnantien daertoe teadderen.

34. Item, dat gheene erffelijcke immeubele goederen van weesen ensullen verkocht worden dan opden voet als voorschreven is, ten ware uijtdecreet van hoogher handt, als vanden rade van Brabandt, oft dat ander-sints bij testamente ware ghecaveert.

35. Item, de haeffelijcke goederen sullen oock verkocht worden, metvoorgaende publicatie ter kercken, ten hoochsten ende ten schoonsten,sonder de selve uijtler handt te vercoopen; maer sullen de selve vandenvorster vander plaetsen afgheroepen worden, sonder datter iemandt voort-aen sal moghen eenighe vande coopen calengieren, oft sulcks moghen doenstellen inde voorwaerden, in prejudicie vande ommundighe.Onder stont: Aldus ghepubliceert, 18 december 1633, inder kercken vanMoll, ten overstaen van schouteth ende schepenen; ende was onderteeckent,J. Loovens.

p 272

Dit zijn alsulcken keuren, statuten ende ordonnantien als bij de twaelffghesworen der vrijheijt van Moll, met interventien vanden schouteth vanHerentals, ten profijte ende welvaert der ghemeijnder ingheseten derselver vrijheijt gheordonneert ende ghemaeckt zijn, naer inhoudt derprivilegien bij onsen ghenadighen heere den Roomschen Coninck endeHertoghen Philippus sijnen sone, bij sonderlinghe gratie hun ghegonnen,ghegeven ende verleent anno l596, den 15 november, ende dese privilegieis wederom gheconfirmeert ende vernieuwt bij onzen lieven ende ghetrou-wen cancellier ende andere luijden van onzen raede van Brabandt, den9 april 1631, hiermede casserende alle voorgaende ordonnantien.

1. Inden eersten, dat van nu voortaen, soo wie ghenomen ende ghecorensal worden bij den meestendeel van sijn ghebueren; in elcken heirtganck,om gesworen te zijn, dat die den eedt sal moeten doen naer inhout derprivilegien, sonder verdrach, ghelijckmen dien van ouden tijden heeftghedaen; ende soo wie hem daerteghen weijgherde oft voorvluchtighmaeckte, dat die sal verbeuren voor d'eerste reijse drij gulden, de tweedereijse ses gulden, ende de derde reijse twelf gulden; ende voorts meerversocht zijnde vanden heer oft van sijn ghebueren, in presentie van andereghesworen, ende hem noch weijghert, soo sal den heere blijven ligghen insijn goet.

2. Item, dat van nu voortaen alle de beedesetters die in toecomende tijdenwesen sullen, [sullen] setten den taux ende last die hem van boven komensal, ende daertoe oock alle alsulcken gelt oft last als den twelf ghesworen,oft het meestendeel van hun, sal goetduncken; ende dat gheseth zijnde,sullen selver heffen, oft doen heffen bij eenen clerck die sij daertoe nemen,ende dien taux betalen daer dien behoort betaelt te zijne; ende het jaer uijtzijnde, sullen ghehouden zijn daeraf te doen goede, wettighe rekeninghe, vanstuck tot stuck, van des gheens dat sij gheseth hebben, ende dat binnen sesweken naer expireren van haer jaer dat sij de settinghe hebben gheseth.Maer oft nu ghebeurde, dat den beedesetter egheen betalinghe en condekrijghen van sijn ghebueren, dat hij dien sal overgheven in schrift aenden

p 274

heer met naem ende toenaem; ende oft den heer, binnen veerthien daghennaer dat hem de fauten overghegheven zijn; egheen executie en doet, nochdat de fauten niet betaelt en worden, dat de beedesetters dan terstont naerdat de 14 daghen uijt zijn, sullen volghen opden heer, naer inhout derprivilegien; ende oft eenighe beedesetters ghebreckelijck waren in desgheens alsoo 't voorschreven is, dat elck van hun daeraen soude verbeuren 25 stuijvers, ten waere dat sekere nootsaecke dede dat sij dat niet ghedoenen consten 1 gulden 5 stuijvers.

3. Item, soo wanneer eenighe saecken van noode zijn, om de ghesworente vergaderen, om te ordineren eenighe saecken den ghemeijnen inghese-tenen aengaende om 't beste ende het meeste profijt t'ordineren, endeeenighe vande ghesworen hen absenteerden ende niet bij en quaemen, datdien sal verbeuren thien stuijvers, alsoo dickwils alst ghebeurden; ende datsullen d'andere ghesworen moghen op hen verdrincken, ten waere dathij hadde merckelijcke nootsaecken, daerom hij niet bijkomen en mochte.

4. Item, de ghesworen sullen ghehouden zijn soo veel settinghen te ordi-neren ende te setten als sij binnen haeren jaere sullen behoeven, om desdorps lasten daermede te betaelen die binnen haeren jaere zijn gheresen;ende wie contrarie doet, die zal de lasten selve betaelen die sij in haer jarenten achter blijven, ten waer grooten nootsaecke datmen niet en kondeghedoen.

5. Item, soo wie eenich goet is huerende van buijtenlieden, sal ghehou-den zijn alle dorpslasten te betaelen, die daervoor sal wesen soo wel execu-tabel als den proprietaris.

6. Item, soo wanneer buijtenlieden diversche parcheelen van erven aendiversche persoonen zijn verhuerende, sal vermoghen den borghemeestereenen oft meer vande beste huerlinghen, naer sijn gheliefte, te doen betalende volle beeden van alle de parcheelen die den eijghenaer is verhuerende.

7. Item, soo wanneer gheboden wort op te brenghen de beesten, silgeltoft ander goet, sal een iegelijck hem daerin rechtveerdelijck moeten quijten,sonder iet te verswijghen, op pene van het dobbel daervan te betaelen, totprofijt vande ghemeijnte, ende daer en boven noch eene pene van 2 gulden10 stuijvers ten behoef vanden officier oft heer, voor de ghene die sijnal beesten willens verswijght.

8. Item, soo iemant bedwonghen wort ter ordinantien vande ghesworen

p 276

voor de ghemeijnte te varen, sijn peerdt oft peerden te doen, ende dat weij-gherden, oft eenighen merckelijcken tijdt vertrock, dat daerdoor schaedequaem (opden loon daertoe gheordineert), sal verbeuren, t'elcker reijse ver-socht sijnde 3 gulden.

9. Item, soo iemand dreijght oft eenighe afdraghende leelijcke woordengaf aen de ghesworen oft keurmeesters vande laeckenen, maethen oft schae-pen, broodt oft bier, oft van andere ampten, om hunder officie wil, ende deselve gheswooren oft keurmeesters dat den heere klaeghden, soo sal alsulc-ken delinquant staen ter correctie vanden heere.

10. Item, niemant en sal gheen avontspelen houden, oft in bruijloften oftander gheselschap eenighe keirssen uijtslaeghen in grammen moede, oppene van te verbeuren t'elcker reijsen 2 gulden; item, datter oock niemantgheen bruijloften en sal houden dan achtervolghende de placcaeten endeordonnantien daeraf zijnde.

11. Item, dat niemant en sal moghen afhouden oft afsnijden eenigherhandehout opde vroente gheplant oft gheseth, 't zij opgaende eesters ende andereijken hout, 't zij esschen, bercken, popelieren, willighen, abeelen, elsen,fruijtboomen, etc., opde pene van 2 gulden, ende noch hebben den moetvande ghesworen; ten waere dat iemandt quaem vaeren ende iet braeckaen sijnen waghen oft kerre, [ende hij] vandoen hadde eenen wisch oftspannaghel, leunen, eerstock, etc., oft dierghelijcke noodt; maer wervenende bercken dackbanden, worden toeghelaten, om sijn huijsinghe mede tedecken, soo verre sij opde vroente oft ghemeijnte worden ghesneden.

12. Ghelijck oock niemant en sal afhouden iemants hout ten respecte vaneenen meijboom, en sij den proprietaris daervan eerst sij ghecontenteert,op pene van te vervallen in eene pene van ses guldens, bij elcken in'tparticulier te verbeuren die daermede handtdadich is gheweest, ende aenden proprietaris het dobbel van dien, ter estimatien van twee ghebueren oftgoede mannen; ghelijck oock niemant eenighe meijen en sal mogen afhoudenoft afsnijden, om op eenighe huijsen te setten oft te steken daer jonghedochters of weduwen woonen; soo wie dit doet oft de handt mede aenhout,verbeurt voor elck in 't particulier 10 stuijvers.

13. Item, niemandt en sal schanden maecken noch breken iemandtsanders heijmsel, gracht, thuijn, veken, ghetuijnte, draeyboom, hoort,

p 278

brugghe oft andersints, op pene van 10 stuijvers, ende soo wie het verbran-den van het ghene voorschreven is, verbeurt t'elcker reijse eenen gulden,ende niet te min den proprietaris sijn schaede goetdoen.

14. Item, soo wie eenige veken, draeijboom, hoort, laet openstaen, dievoor den corenacker oft voor de bempden staet oft hanght, ende die daer-door ginck ende open liet staen, verbeurt t'elcker reijse stuijvers.

15. Item, soo wie sijn goet doet bekeuren hoogher als den ordinaris keur,sal oock opden selven keur gheschut worden alsmen sijn beesten vint opander lieden goet.

16. Item, soo wie zijn goet wilt bevrijden, die sal ghehouden zijn met sijnbeesten op het zijn te blijven, anders sal oock het sijn ghemeijn wesen.

17. Item, de ghesworen schutters sullen hebben, voor eenen dachschot,van elcke beeste stuijvers.Van twee beesten 4 stuijvers. Ende soo voorts naer advenant.Voor een nachtschot 1 gulden 10 stuijvers.Indien dat met opsetten wille gheschiede, ende de tweede reijse, dobbel.

18. Soo verre de schutters simuleren oft conniveren met iemanden,sullen selfs in dobbele pene vallen.

19. Item, sal een ieder moghen schutten op sijn eijghen erve, ende ophunnen eedt ghelooft worden[30] ten zij iet opde persoonen viele te segghen,mits dat sij de selve calengieringhe binnen vier-en-twintich uren sullenaenbrenghen aenden officier; alles op de penen in het keurboeck vermelt.

20. Item, of iemandt geschut worde door eens anders quade heijmen, salde ghene daeraen 't ghebreck is de schaede moeten draghen; item, sal oockeen ieghelijck ghehouden zijn d'eeluect op te maecken aen sijn erve endevroente, van half meert tot half april, opde pene van 6 stuijvers.

21. Item, niemandt en sal onrechte paden gaen, rijden oft varen; alwaerhij egheenen wech en heeft, uijtghenomen den ooghst, als den thienden-waghen rijdt; anders de boden ende kinderen sullen verbeuren 5 stuijvers,ende de ouders ende meesters 10 stuijvers; metter nacht dobbel.

22. Item, soo iemandt door een ander mans besaeijt goet maeckt eenen

p 280

nieuwen wegh, met waghen oft kerren, door coren, gerst, haver, boeckweij,rapen, sporrie oft eenich besaeijt goet, oft het afghepickt is oft niet, opverbeurte van 6 guldens; op ghelijcke pene sullen de thiendenaers ghehoudenzijn haer thiende te haelen ter minster schade. Maer soo het goet afghepicktis, sullen ghehouden zijn 't selve goet uijt den weghe te legghen die daer-door begheert [begheren] te varen, als dat [soodat] sij daer niemant medeschade en doen; anders vervallen [sij] inde voorschreven pene[31].

23. Item, soo wie sal uijtvaren met sijn ploegh oft eeghde op een andermans goet, daer eenigherhande vruchten op besaeijt zijn, sal verbeu-re n . stuijvers.

24. Niemandt en sal plucken op een anders velt oft broeck, dan metconsent, op pene vanden sack met den corf, ende alnoch te verbeu-ren 20 stuijvers.

25. Ende soo wie bevonden worde met-er nacht in iemants rapen oft goette plucken, sal staen ter correctie vanden heere.

26. Item, dat niemant en sal draghen vier op de ashoopen oft elders,sij en sullen [hij en sal] dat moeten stoppen oft uijtdoen, ende alsoo bewarendat het niet en kan vlieghen achter straten, eer hij vandaer scheijt, op penet'elcker reijse te verbeuren 2 stuijvers.

27. Item, dat den heer alle jaer eens sal omgaen met twee schepenen endetwee ghesworen, aen de plaets van Mol, gelijck oock in alle andere heirt-ganghen, soo verre daer klachten komen, ende visiteren alle de ovenen,schouwen ende brouwerijen, oft sij wel gherepareert ende bewaert zijn voorhet vier, daer schaede af komen mochte, te weten de ovenen vast, dicht endeniet ghecloven, ende verre genoech vanden daecke; ende desghelijcks deschouwen hoogh ghenoech ghemetst uijt den daecke, ende andersints ghe-noech bewaert. Alsoo verre daer iemant ghebreckelijck in ghevonden worde,ende hij ghecalengiert wordt, sal verbeurt hebben 20 stuijvers, ende sal noch-tans schuldigh ende ghehouden zijn de schouwen oft ovenen te verbeteren,te repareren binnen veerthien daghen daernaer, alsoo dat sij wel gherepa-reert ende ghemaeckt staen voor het vier, daer schaede af komen mochte,tot der schepenen ende ghesworen prijse; ende soo dickmaels als iemandt

p 282

wordt ghecalengiert naer d'eerste reijse, sal verbeuren 3 gulden, ende dederde reijse 6 gulden.

VANDE KEURMEESTERS.

28. Item, ist gheordineert, wie ghekosen sal worden om keurmeester tezijn van het bier, smout, asijn ende dierghelijcke maeten, van coopbroodt,harinckvaten, ellen ende van dierghelijcke, item, van laecken te keuren,ruijdighe schapen oft andersints, dat die den eedt sullen doen in handenvanden heere; soo wie hem weijghert, verbeurt tot elcker reijse 20 stuijvers.

29. Item, datter niemandt en sal eenich broodt te coope backen, 't zijrogghen oft terwen, sij en sullen dat backen op 't ghewichte van Herentals;welcke keurmeesters sullen moghen ommegaen tot de backers huijsen, alsoodickwils alst hun believen sal;'ende soo waer sij vinden ghebreken dat hetbroodt te licht is, sal den backer verbeurt hebben allen het broodt dat telicht is, ende daertoe noch vervallen inde pene van drij guldens, d'eenehellicht tot behoef vande keurmeesters, ende d'ander hellicht tot behoefvanden heere d'executie doende; behoudelijck dat de keurmeesters sullenopsicht nemen oft het broodt te seer uijtghebacken is, oft over de achtdaghen out, in welcken ghevalle sullen dissimuleren, ende dat de backerslaten vercoopen naer advenant vanden ghewichte; ghelijck sij oock sullenregard nemen oft gheheel van terwe is ende ghenoech ghebacken; bij fautevan dien soude 't selve calengierbaer zijn, niet teghenstaende ['t] swaerghenoech waer; soude tot dien noch verbeuren . . . 4 gulden.

30. Item, ist gheordineert dat alle brouwers, tappers, weirdts oft weir-dinnen sullen moeten haer bier uijttappen ende leveren metter gherechtemetaele Bonsche maete deser vooghdije, te weten potten met drij ooren,naer oude costuijmen. Ende soo de keurmeesters bevinden dat de maete tekleijn is, oft datter potten sonder drij ooren ghetapt worden, daer sal allenhet volck van dien ghelaghe los uijt den huijse gaen sonder te betaelen, tenwaer de potten d'ooren afgheslaghen oft ghebroken waren; ende tot diensal den tapper, weerdt oft weerdinne, verbeuren t'elcker reijse den pot, metnoch eenen gulden x stuijvers; d'een hellicht tot behoef vanden officierd'executie doende, ende d'ander hellicht tot behoef vande keurmeesters.

31. Item, van ghelijcken, salmen oock doen teghen die wijn ende ghe-

p 284

branden wijn vercoopen, [de welcke] sullen ghehouden zijn die uijt te tappenmet de gherechte maete van Herentals, 'tzij met potten, pinten, mindereoft meerdere maeten; maer met gheen commekens en sullen den wijn ver-coopen; soo wie contrarie doet, sal t'elcker reijse verbeuren, daermen demaete te kleijn vindt, te weten, voor den pot, 3 gulden, van een pint,30 stuijvers, ende soo naer advenant, ende sullen dese penen bekeert wor-den als voorschreven is.

32. Item, sullen noch de voorschreven keurmeesters de kremershuijsenende alle de ghene die met olie, smout, azijn, zeem, meede oft dierghelijckewaeren omgaet om te vercoopen, visiteren, oft die een ieghelijck, soowelbuijten- als binnenlieden, uijt- ende innemeten mette gherechte maèt vanHerentals; ende soo wanneer men kan bevinden de maeten te kleijn te zijn,oft tweederhande maeten in huijs te hebben, oft diese verborght oft ver-swijght, oft de voorschreven keurmeesters in haer huijsen niet en willenlaeten visiteren alst hun sal goetduncken, sullen d'eerste reijse verbeuren 3guldens, de tweede reijse ses guldens, ende soo voorts.

33. Item, sullen de voorschreven keurmeesters ghehouden wesen tevisiteren alle ghewicht daermen mede uijt- ende inweeght, daermen eenighewaere mede coopt oft vercoopt, mitsgaders ook de ellen daermen medeuijt- oft inmeet, 't sij wollen oft lijnde laecken; soo wanneermen bevindt hetghewicht te licht oft oock te swaer, oft de ellen te kort oft te lanck, endedie hem weijgherde den keurmeesters te laeten visiteren, als voorschrevenis, die sal d'eerste reijse verbeuren drij gulden, de tweede reijse ses gulden,ende soo voorts.

34. Item, is oock gheordonneert, dat de keurmeesters sullen moghencalengieren de graenmaeten, elck met sijn behoordelijcke maethe, als terwe,coren met sijn maethe, gerst, haver, boeckweije, mout met sijn maethe, naerhet out hercomen, niet hebbende den lesten brandt, op pene van drijgulden.

35. Item, sullen insghelijcks oock keuren ende ondersoecken de sout-maethen, ende alle calengieren die den lesten brandt niet en sullen hebben,ende in 't midden een brugghe; ende wie daermede vercoopt sal verbeuren20 stuyvers.

36. Item, sullen de keurmeesters voorschreven ghehouden zijn denharinck te keuren, ende oock den abberdaen, midts nemende voor haer

p 286

recht, uijt elcke tonne, vanden harinck, voor den keur, vier haringhen,ende van mindere ende meerdere vaten naer advenant; ende van elcke tonabberdaen 2 stuijvers; ende en sal niemant binnen Mol harinck oft abber-daen moghen vercoopen voor ende aleer den selven ghekeurt is; ende denselven quaet ghekeurt zijnde, en salmen den selven binnen de vrijheijdtniet moghen vercoopen, op verbeurte t'elcker reijse [van] 6 gulden.

37. Item, niemant, 't sij brouwer oft tapper, oft tappersse, en sal moghenvercoopen metter tonnen eenich bier, sij en sullen moeten leveren de rechteBonsche maete tot tachtentich potten, de half tonnen ende vierendeelennaer advenant, op verbeurte, t'elcker reijse, van elcke tonne 1 gulden10 stuyvers, ende noch het bier verbeurt.

38. Item, datter niemant en sal vermoghen te tappen, 't zij bier, wijn,ghebrande wijn oft meede, ten sij met consent vanden schouteth ende sche-penen, ende 't meeste deel vande ghesworen, opde pene in het placcaetdaeraf zijnde vermelt.Ordonnantie ghemaeckt bij schouteth, schepenen, borghemeesters enderegeerders der vrijheijdt Moll.

39. Alsoomen daghelijcks siet vervoeren uijt onse vrijheijt diverschetim-meragien, huijsen, schueren, soijen ende andere edificien, tot grootenachterdeel vande ghemeijnte, ende oock andere laet vervallen, weesenaengaende ende die betocht worden, soo wordt bijde selve regeerders welexpresselijck verboden dat niemandt sich en sal vervoorderen eenighe tim-meragien van edificien te vervoeren oft te vercoopen aen buijtenpersoonen,om buijten deser vrijheijdt ghevoert te worden, opde pene van vijftichgulden, soowel te verbeuren bijden ghenen die de selve edifficie ende huijsin-ghen vercoopt, als de ghene die de selve buijten deser vrijheijt vervoert.Ordonnerende oock wel expresselijck aen alle momboirs van weesen endetochtenaren hunne huijsen t'onderhouden, ende op te bouwen 't ghenedat vervallen is, opde pene van sesse gulden t'elcken reijse daermede te

p 288

beuren, soo dickwils als sij, vermaent zijnde vanden officier, in ghebrekeblijven van sulcks te doen, ende dat hij't selve op dobbelen kost self salmoghen doen doen.

VANDE RUIJDIGHE SCHAEPEN.

40. Item, en sal niemant haelen oft brenghen van buijtens dorps, eenigheschapen, om die te houden, oft de selve en sullen worden ghevisiteert vandeghesworen keurmeesters, eer hij de selve sal moghen brenghen op't ghemeij-nen aert onder de ghemeijne schaepen, op pene van daeraen te verbeurent'elcker reijse 30 stuijvers.

41. Item, is insghelijcks wel uijterlijcken verboden dat niemant, uijtghe-nomen den pachter van Gompel ende Wesel, en sal moghen houden meer.dan hondert schaepen in 't ghetal, die den proprietaris sal willen drijven op-den ghemeijnen aert; gelijck oock niemant en sal gheoorloft zijn met iemantanders te maecken collusie [om?] een ghelijcke drift, om door dien middeldese ordonnantie te illuderen, oft de selve toebehoorende diversche per-soonen, op pene dat de ghene [die] daermede ende daerover opden ghe-meijnen aert bevonden soude worden sal verbeuren t'elcker reijse eenengulden; in verstande nochtans dat de jonghe lammeren daeronder niet ensullen worden gherekent voor Kersmis.

42. Item, dat niemant met sijne schapen, oft oock horenbeesten indeheijde ghenaemt de Neere Maethe, en sullen (sic) moghen weijden, dan diedaer recht toe hebben, op pene van elcke beeste . 2 stuijvers.

43., Item, dat niemant eenighe schapen en sal smeeren ter oorsaeckevande ruijdigheijt, voor dat de selve schapen bij den keurmeester zijnverwesen, op pene van 6 gulden.

44. Item, soo wie eenighe schapen heeft binnen der vooghdije die befaemtwaeren datse seerigh ofte ruijdigh waeren, sullen die ghesworen keur-meesters die terstont visiteren; ende soo verre de keurmeesters terstontdaeraf egheen kennisse en konnen draghen, soo sal de proprietaris die alleenhouden op sijn erve, ghebruijckende alleen den aert oft vroente omdaerover te stouwen tot sijn erve, ende sullen daernaer de keurmeestersalsulcken schaepen visiteren van drij daghen tot drij daghen; ende soo verresij seerich bevonden worden, sal den proprietaris die alleen moeten op’t sijn

p 290

houden, sonder die meer over de vroente oft aert te moghen drijven dentijdt van veertigh daghen naer datse verwesen sijn sullen; ende soo hijcontrarie dede, soude daermede verbeuren 6 gulden. Voorts, oft ghe-beurden dat iemant schapen verborghde oft verstaeck, als de keurmees-ters quamen om te visiteren, soude t'elcker reijse daermede verbeuren, vanghelijcken 6 gulden.

45. Item, datter niemant eenighe ruijdighe, wormachtighe oft snotach-tige peerden en sal laten gaen weijden opde ghemeijnte, op verbeurtet'elcker reijse [van] 6 gulden.

46. Item, is oock gheordineert, soo wie eenighe beesten, peerden, koeijen,ossen oft andere prijen zijn afghestorven, en sullen moghen doen villen ops'heeren straeten, oft laeten ligghen, sij en sullen die graven diep inderaerden, maecken dat de honden die niet uijt en dabben, oft sij sullen dievoeren oft doen voeren inde heijde, verre vanden wegh; soo wie contrariedoet, sal t'elcker reijse verbeuren 3 gulden.

47. Niemant en sal inde veldtweghen tusschen de vruchten met sijnpeerden, koeijen oft andere beesten, hoeden oft weijden, dan een ieghelijckop't zijn, op verbeurte t'elcker reijse [van] 15 stuijvers.

48. Niemant en sal met sijn peerden, koeijen, schapen oft andere beestenweijden oft hoeden in eenighe straeten ten veldewaerts inloopende, nochoock op eenighe dijcken oft straeten ten broeckwaerts inloopende, dan eenieghelijck op het zijn, oft voorders als het eelucht en komt, opde verbeurtevan elcke reijse 10 stuijvers.

49. Item, datter niemant sijn beesten weijden oft stouwen en sal op anderlieden goet sonder consent vanden eijghenaer oft huerlinck, op pene van 20 stuijvers, bij nacht dobbel, ende tot dien goet te doen de schade die sijhem ghedaen hebben.

50. Item, sal den pachter van Gompel ende Wesel moeten blijven metsijne beesten ende schapen altijt uijt de heijden ende weijden vandegemeijnte ende inghesetenen van Mol competerende, achtervolghende hetout herkomen, op pene t'elcker reijse van gulden.

51. Niemant en sal willens ende wetens op een ander mans erve hoedenoft weijden, op pene van 3 gulden t'elcker reijse te verbeuren, ende daeren-boven te contenteren vande schade.

52. Niemant en sal voor Alderheijlighen oftnaer half meert moghen hoeden

p 292

oft stouwen met schapen oft beesten, ten sij met consent; ende soo de gheswo-ren den tijdt langher nemen om 'tselve goedt te bevrijden, bij publicatie terkercken, sal in't generael worden bevrijt, ende die contrarie doet, sal ver-heuren 1 gulden, ende den ghemeijnen scheper dobbel.

53. Item, van schaepen die overloopen oft springhen in een ander mansgoet tot drij oft vier in't ghetal, die sullen verbeuren 2 stuijvers; ende dehellicht oft de heele coppel overloopende oft overspringhende ; soo dickmaelsals dat wort bevonden, verbeurt 10 stuijvers, ende den ghemeijnen scheperdobbel.

54. Item, is verboden dat niemant met sijne schaepen in het veit hoedenen sal winter oft somer, ten waer datter iemant eenigh landt hadde ligghenaen de ghemeijnte der[32] schaepsman selver toebehoorende, d'welck hijsoude moghen ghebruijcken, oft ten waer bij consent vande proprietarissenoft huerlinghen daer voor ligghende; soo wie contrarie dede verbeurt t'elckereijse 10 stuijvers.

55. Item, dat niemant, t'sij schepers oft andere, die de schaepen sijnhoedende inde heijde oft in't broeck, en sullen draghen eenighe anderewapenen, t'sij schuppe, schoep oft roer, dan alleen haer vorck, ten ware ophaer eijghen goet, om daermede te wercken, opde pene vande wapenenende 1 gulden.

56. Niemant en sal met eenighe beesten leijden oft stouwen over eenanders landt met graen besaeijt, op verbeurte t'elcker reijse [van] 5 stuijvers.

57. Niemant en sal met sijn schaepen hoeden oft stouwen op het achtersteSavel naer Loemel uijt gheleghen, opde pene van 20 stuijvers, ende denghemeijnen scheper dobbel.

58. Item, soo wie begheert gansen te houwen, die sullen moeten gheken-neft gaen opde vroenten oft heeren straeten, gheboet[33] wordende met eenkenneve van een half elle lanck; soo wie contrarie dede, die sal van elckegans niet ghekenneft wesende verbeuren eenen halven stuijver; ende sooeenighe gans oft gansen bevonden worden ende niet ghekenneft in eenanders mans goet, die sal verbeuren van elcke gans twee stuijvers, boven-dien en sullen sij niet meer gansen moghen houden dan ses gansen, met

p 294

eenen gent; ende de gansen, kieckenen[34], als sij een vier-en-deel jaers outsijn, sullen oock moeten ghekenneft zijn, als voorschreven is, opde penevoorschreven.

59. Niemant en mach meer hoenderen houden dans ses hinnen meteenen haen, daer iemant mochte schade bij lijden; anders soudemen diemoghen vrijelijck doodt worpen oft doodtslaen, sonder daeraen te misdoen;ende de poilliers, die hen willen gheneiren met jonghe hoenderen op tehouden. moeten dat doen op haer goet, datter niemant gheen schade bij enlijde, oft anders machmen die oock vrijelijck doodtslaen, als voorschreven is.

60. Die haer verckens begheiren te laeten loopen op s'heeren straten, sullen[de verkens moeten ghekenneft sijn met een kenneve van twee hamervoetenlanck, op pene t'elcker reijse van 6 stuijvers.

61. Niemant en is gheoorloft eenighe eeckelen af te slaghen oft schudden,met stocken oft kluppelen oft andere instrumenten, oft daermede onder deboomen te komen om sulckx te doen, opde verbeurte vande voorschreveninstrumenten, ende noch daerbij t'elcker reijse 10 stuijvers.

62. Item, soo wie sulckx dede bij nachte soude vervallen in dobbelepene; permitterende eenen ieghelijcken alsulcken misbruijckers de instru-menten, korven oft sacken met de eeckelen af te nemen; verbiedende insghe-lijckx met de schaepen onder de voorschreven eeckelboomen te hoeden, oppene van 0 stuijvers.

63. Niemandt en sal varen om stroo, ten sij hij ghericht heeft eenennieuwen timmer van nieuwen houte drij ghebonten groot; waerover hijeerst sal hebben te vraghen ende hebben consent vande twelf ghesworen,die insien sullen oft hij sulckx van noode heeft; op verbeurte van alle hetstroo, ende tot dien eene pene van 6 gulden.

64. Item, niemant en sal gheen huijsen oft schueren vercoopen om af tebreken, om buijtens dorps te voeren, sonder te hebben drij sondaeghschegheboden ter plaetsen daermen ghewoonlijck is publicatie te doen, op penevan t'elcker reijse 6 gulden.

65. Item, soo wanneer eenighe kinderen ten doope sullen ghebrochtworden, ende den vader vanden kinde, peters ende peeten, tot sesse in'tghetal, met haer mans ende vrouwen ende ghebuervrouwen, sonder meer,

p 296

eenen gent; ende de gansen, kieckenen[35], als sij een vier-en-deel jaers outsijn, sullen oock moeten ghekenneft zijn, als voorschreven is, opde penevoorschreven.

59. Niemant en mach meer hoenderen houden dans ses hinnen meteenen haen, daer iemant mochte schade bij lijden; anders soudemen diemoghen vrijelijck doodt worpen oft doodtslaen, sonder daeraen te misdoen;ende de poilliers, die hen willen gheneiren met jonghe hoenderen op tehouden. moeten dat doen op haer goet, datter niemant gheen schade bij enlijde, oft anders machmen die oock vrijelijck doodtslaen, als voorschreven is.

60. Die haer verckens begheiren te laeten loopen op s'heeren straten, sullen[de verkens moeten ghekenneft sijn met een kenneve van twee hamervoetenlanck, op pene t'elcker reijse van 6 stuijvers.

61. Niemant en is gheoorloft eenighe eeckelen af te slaghen oft schudden,met stocken oft kluppelen oft andere instrumenten, oft daermede onder deboomen te komen om sulckx te doen, opde verbeurte vande voorschreveninstrumenten, ende noch daerbij t'elcker reijse 10 stuijvers.

62. Item, soo wie sulckx dede bij nachte soude vervallen in dobbelepene; permitterende eenen ieghelijcken alsulcken misbruijckers de instru-menten, korven oft sacken met de eeckelen af te nemen; verbiedende insghe-lijckx met de schaepen onder de voorschreven eeckelboomen te hoeden, oppene van 0 stuijvers.

63. Niemandt en sal varen om stroo, ten sij hij ghericht heeft eenennieuwen timmer van nieuwen houte drij ghebonten groot; waerover hijeerst sal hebben te vraghen ende hebben consent vande twelf ghesworen,die insien sullen oft hij sulckx van noode heeft; op verbeurte van alle hetstroo, ende tot dien eene pene van 6 gulden.

64. Item, niemant en sal gheen huijsen oft schueren vercoopen om af tebreken, om buijtens dorps te voeren, sonder te hebben drij sondaeghschegheboden ter plaetsen daermen ghewoonlijck is publicatie te doen, op penevan t'elcker reijse 6 gulden.

65. Item, soo wanneer eenighe kinderen ten doope sullen ghebrochtworden, ende den vader vanden kinde, peters ende peeten, tot sesse in'tghetal, met haer mans ende vrouwen ende ghebuervrouwen, sonder meer,

p 296

begeiren naer de herberghe te gaen om hun een weijnigh te recreeren, datniemant vrempts hem en sal daer moghen bijvoeghen om komen te drinckenoft schuijfteughen; al achtervolghende de gheestelijcke statuten endespeciale ordinantien; op pene van 20 stuijvers; wel verstaende, dat de jonghedochters haer vaders, moeders, broeders sullen moghen medebrenghen,ende die 't haer belieft; wel verstaende dat elcken peteren oft pete bovendie 18 stuijvers in't ghelach niet en sal vermoghen te betalen; wie contrariedoet, verbeurt 20 stuijvers, ende den weirt dobbel.

66. Item, soo wie, t'sij mans oft vrouwen, alhier eenighe kinderen vanbuijten brachten ten doope, binnen Mol niet gheboren sijnde, sal den heerebij arrest die aentasten ende heijsschen eenen pene van. 12 gulden.

67 Niemant en sal op sondaghen ende gheboden heijlighe daghen moghencomenschappen,wercken, varen met waghen oft kerren, sonder consent oft,noots-weghen, vande ghemeijnte daertoe ghedwonghen, op pene verbodeninde gheestelijcke statuten 3 gulden.

68. Niemant en sal onder den dienst der missen, inde herberghen moghengaen drincken op sondaghen oft glieboden heijlighe daghen, uijtghenomende passanten van buijten komende, ende daerbij iemant ontboden waer, opdepene inde gheestelijcke statuten vermelt, van gulden 4 stuijvers.Ende den weirt of weirdinne sal verbeuren 3 guldens.

69. Niemant en sal onder de hooghmisse, des sondaeghs ende heijlighedaeghs, onder het sermoon oft dienst der missen, opde merckt, straet oftkerckhof gaen wandelen, klappen, vele min eenighe tuijsscherije hanterenvan kaetsen, schieten oft anderssins, tot scandael van andere inghesetene,opde pene, volghens de gheestelijcke statuten, van 3 gulden.Ende in respecte vande kinderen, te verhalen op de ouders.

70. Item, en sal oock niemant uijt lichtveerdigheijt, gramschap, oft bijwat middel dat het ware, den naem Godts ijdelijck met eeden, sweiren,cassen oft kruijssen ghebruijken, op pene van 10 stuijvers.

71. Item, en sal oock niemant, wie hij sij, opde kercke moghen worpennoch schieten, noch oock opden toren, noch oock aende kerckmueren ietmoghen breken oft schander maken, op pene van 3 guldens.

p 298

VAN STRAETEN ENDE WEGHEN.

72. Item, dat de heer met schepenen alle jaer eens sal omgaen op strae-ten, heirbanen oft groote passagien, ende oock in alle andere straeten daerklachten mochten vallen; soo daer bevonden wort dat die straeten te enghesijn, sal die ghene die meest inghewonnen heeft vande selve straete, oft oockbeijde, worden[36] alsoo bevonden, met kennisse van saecken, ghecalengiertworden, ende sal oft sullen verbeuren voor d'eerste reijse . 20 stuijvers.

73. Item, sal niettemin de selve ghecalengierde de selve straete binnenveerthien daghen daernaer op sijn behoorlijcke wijdde moeten hebben ghe-maeckt; oft soo verre de heere, met schepenen omgaende, daerinne fautvint, sal daermede verbeuren voor de tweede reijse 3 gulden, ende sullen defauten gherepareert worden bijden heere ten dobbelen coste.

74. Item, sal oock de heere metten schepenen alle jaer eens omgaen endede straeten visiteren aldaer den hoeije- ende corenwaghen passeren moet.om te visiteren de haghen ende ander hout inden wegh staende ende over-hanghende, d'welck die heer inder kercken sal laeten ghebieden, opdateenen ieghelijcken daerinne mach versien; ende alsoo gheboden sijnde, dieheer in't visiteren daerinne noch ghebreken bevonden worden, bij segghen vanschepenen, sal alsulcken ghebrekelijcken daermede verbeuren 10 stuijvers.

75. Item[37], eens ghewaerschout ende ghecalengiert sijnde noch niet enremedieerde, soude daermede verbeuren 20 stuijvers, ende sal wordengheremedieert bijden heere ten dobbelen coste. –

76. Item, soo wanneer de savelmeesters sullen laten ghebieden de straetente maecken, soo sal elck ingheseten hem reguleren, volghens het selve ghe-bodt, ter ghesetter uren ende plaetsen, soo 't gheboden is, te compareren,den stercksten uijtten huijse, met alsulcken wapenen als de selve savelmees-ters sullen ordineren, immers een half ure onbegrepen; ende soo wie inghebreke blijft met sijn peert oft peerden, die sal tot elcker reijse verbeuren12 stuijvers; ende die gheen peert en heeft, 6 stuijvers; ende dit al totbehoef vanden Savel daer de breucken sullen vallen.

77. Van ghelijcken, soo wanneer wort gheboden op 't Savel om te pooten

p 300

oft te planten, oft om het sant te weiren vande heijde, sullen t'elckere reijseverbeuren als voor.

78. Item, dat alle dijcken ende straeten, soo wel in't velt als in het broeck,daerover de luijden moeten drijven oft varen, sullen allen de grachten terwedersijden vanden selven dijcke toekomen den dijcke voor soo veelealst ruijmen aengaet; ende sal allen t'ghene uijt de selve grachten wortghetrocken opden dijck ghetrocken worden, om den selven daermedete hooghen ende t'onderhouden; soo wie contrarie doet sal t'elcker reijseverbeuren 20 stuijvers.

79. Item, soo wie den aert niet en wilt helpen onderhouden, oft de strae-ten niet en wilt helpen maecken oft helpen savelen opde ghemeijne dijcken,dat die den aert, noch oock gheen eeckelen en sullen moghen ghenieten oftghebruijken, opde verbeurte van 10 stuijvers.

80. Item, dat van nu voortaen gheen savelmeesters in eenighen heirtgancken sullen moghen egheen vreheijde uijtsteken om t'savel daermede tehouden, die savelmeesters en sullen dat moeten teeckenen openbaer metgoede groote teeckenen, t'sij met staecken oft anderssints, ende daernaer deneersten sondagh dat doen condighen inder kercken, ende die teeckenen doennoemen, ende oock de plaetse soo waer die vreheijde uijtghesteken is, omde vreheijde te worden ghevrijt, op alsulcken pene als die savelmeesters inelcken heirtganghe bijde ghemeijn ghebueren daerop ordineren sullen, endedie pene dan inder kercken doen ghebieden; ende oft eenighe savelmeesterscontrarie deden, dat die souden verbeuren, elck van hen 10 stuijvers.

81. Item, dat soo wanneer eenighe savelmeesters in eenighen heirtganckeenighe vreheijden wilden wederom insteken ende ghemeijn laeten gaen,datmen dat sal condighen inder kercken op eenen sondagh voor ende aleerdie inghesteken sal worden, ende op wat dagh sij die insteken sullen; endeden savelmeester contrarie doende sal t'elcker reijse verbeuren 10 stuijvers.

82. Item, ist gheordineert, dat den heijdt-keur sal ingaen den eerstenwoensdagh vanden meij ende niet eer, ende dueren tot Bamis ende nietlangher, om eenen ieghelijcken te haelen alle veerthien daghen een voederheijden opten aert, ende niet meer, met drij hootbeesten, diese heeft; endedie maer twee ossen oft twee peerden en heeft, die en sal egheen beestendaertoe moghen hueren oft leenen; ende die maer een peert en heeft, saltweemael moghen varen op eenen dagh; ende die egheen beesten en heeft

p 302

die salder daertoe moghen krijghen om sijn heijde te haelen des anderendaeghs, behoudelijck dat daer een bij sal sijn vanden huijsghesin; ende istwoenstdaghs heijlighdagh, datmen alsulcken dagh sal moghen continuerentot des anderen daeghs daernaer, behoudelijck datmen die sal maeijen tenselven daghe alsmen die haelen sal; soo wie contrarie doet sal t'elcke reijseverbeuren 36 stuijvers.

83. Item, die bijde salvelmeesters heijde sullen ghecocht hebben, oftbijden savel ghedeijlt oft ghecavelt is, sullen de selve heijde ten behoorlijckentijde moeten afmaeijen ghelijck hun bij de savelmeesters sal worden gheor-dineert, opde pene van 10 stuijvers.

84. Item, ist gheordineert dat eenen inghelijcken binnen der vooghdijevan Mol alle jaer sal mogen baggarden ses daghen lanck, oft onderhalvendagh russchen slaen opten ghemeijnen aert, ende niet meer, oft onderhalvendagh torf steken ende met baggarden[38]; ende die contrarie dede soudet'elcker reijse verbeuren 36 stuijvers.

85. Item, is oock gheordineert, dat niemant van binnen der vooghdije vanMol en sal vercoopen aen iemanden van binnen oft van buijten heijde-torfven,russchen oft eenigherhande goet dat sij opten ghemeijnen aert haelen oftwinnen; soo wie dat dede soude t'elcker reijse verbeuren 36 stuijvers.

86. Item. niemant en zal torf steken oft russchen oft schadden stekenopten ghemeijnen aert, oft voor iemanden anders die met den torf, russchenoft schadden sal gheloont worden, noch oock egheenen wech gheven opteverbeurte van 36 stuijvers.

87. Item, soo wie buijten de teeekenen die de savelmeesters uijtghestekenhebben eenighe heijde afmaeijden, schadden of russchen staecke, oft deteeckenen voortstaecke voorder alst gheteekent is, die sal daeraen verbeuren 3 guldens, ende de heijde oft russchen oft torf, alsoo ghesteken sijnde, salmoghen wechhaelen die 't belieft.

88. Item, niemant en sal steken meer als onderhalven dagh inden aert,alsoo verre als sij in een huijs woonen ende tot eenen viere gaen, opdeverbeurte van 20 stuijvers.

89. Item, ist gheordineert ende ghepermitteert eenen ieghelijcken temoghen haelen op s'heeren straeten sant oft savel, om daermede te maken

p 304

ghemeijn straeten oft dijcken, cenen ieghelijcken voor sijn ghebruijck,daer 't de savelmeesters sullen toelaten.

90. Item, is verboden als datter niemant en sal moghen opladen ops'heeren straeten eenighe looveren, met schuppen oft schoepen, op penevan 5 stuijvers.

91. Item, is oock gheordineert, dat niemant en sal huijsenen oft herbergheneenighe vremdelinghen oft buijtenpersoonen meer dan eenen nacht, waerbijde ghemeijnte, heijlighen Gheest oft iemant in't particulier souden moghenbeschadight worden, op pene van 2 guldens.

92. Ghelijck oock niemant dusdanighe persoonen en sal camers ofthuijsen verhueren, oft langher in huijs houden als drij daghen, voor endealeer sij sullen ghebrocht hebben attestatie vande weth oft pastoor hunderlester residentie, van hun leven, comportement ende religie, ende tot dienghestelt hebbende borghe voor drij hondert gulden tot behoef vanden heijli-ghen Gheest, op pene van ses guldens; ende langher vertreckende als veer-thien daghen, sal daermede verbeuren 12 guldens; wel verstaende dat denghenen die dese buijtenpersoonen inghenomen oft ontfanghen heeft, sonderte voldoen, als voorschreven is, die sal de pene selver betalen.

VANDE NETHE ENDE LOOPEN TE BELEIJDEN.

93. Item, soo wanneer gheboden wort de Nethe ende alle kleijn beleij-loopen te veghen, sal den heere dat laten gheven drij sondaeghsche ghebo-den, naer het out heirkomen, ende alsdan de naeste weke omgaen, wanthem belieft, naer het leste ghebodt; ende soo wie alsdan niet gheruijmt enheeft naer het leste ghebodt, ende ghecalengiert bij segghen vande scepenen,sullen daermede verbeurt hebben de pene van 20 stuijvers tot s'heerenbehoef, ende de tweede reijse daeraf ghewaerschout sijnde, ende sulckxniet en deden, sullen daermede verbeuren twee gulden ende soo voorts.

94. Item, is gheordineert, datter niemant en sal eenighe dammen makenoft legghen inde jonghe oft Scheppeleken Nethe, om daermede te waterensijn bempden oft velden, oft daer oock mede visschen, oft cuijlen uijteusendie van aerde oft van russchen oft met heijde ghestopt souden worden, oppene van t'elcker reijse te verbeuren 2 guldens.

95. Item, in kleijne loopen te wateren met dammen wort toeghelaten,

p 306

maer sullen ghehonden sijn, als d'water af is, de dammen wederom terstontuijt te trecken; soo wie dat niet en doet verbeurt t'elcker reijse 10 stuijvers.

96. Item, is oock verboden, als datter niemant en sal gaen visschen intijde als het gras lanck is, daermen merckelijcke schade doet, oft hij saldaermede verbeuren, tot elcker reijse, voor elcken persoon die alsoobevonden wort, 5 stuijvers.

97. Item, soo wanneer gheboden wort de leijgrachten gheleghen tusschende Nethen, oft op andere plaetsen daer het water merckelijck door afschietoft afloopt[39], sullen alsdan oock gheruijmt ende gheveeght worden ghelijckandere waterloopen; ende soo wie sulckx niet en doet die sal tot elcke reijseverbeuren 6 stuijvers.

98. Item, dat een ieghelijck sijn hoodtdammen ende bempden, boven dewatermolen ende daeronder gheleghen, sal onderhouden ende hooghen totopden Molderdijck toe, om het water daerteghen te steijghen daer Coninckx-molen mede gaet; soo wie de dammen doorsteeekt oft sijn bempden niet enhooght ten goetsmans prijse, dat die tot elcker reijsen sal verbeuren 36 stuijvers.

VAN MOMBOIRIJEN.

99. Item, ist gheordineert, dat die lanckstlevende van vader oft moeder,oft naeste erfghenamen van alle weesen, oft andere die onder momboirijenmoeten staen, alsulcken persoonen oft kinderen sullen doen versien vangoede ende ghetrouwe momboirs, binnen den tijdt van ses weken naer datvader oft moeder sullen sijn overleden, op pene van te verbeuren, soo verresij den tijdt laten overstrijcken 3 gulden.

100. Ende daertoe vermaent sijnde ende alsdan niet en deden binnenandere veerthien daghen alsdan volghende, souden verbeuren de sommevan 6 gulden.

101. Item, sullen alle momboirs ghehouden sijn, binnen den tijdt van sesweken naer dien sij den eedt sullen hebben ghedaen, te maken oft doenmaken eenen staet oft inventaris van allen de goeden, have ende erve,schult ende wederschult, ende dien volkomelijck ghemaeckt sijnde ende bij

p 308

gheschrifte ghestelt, alsdan te leveren in handen van twee schepenen endeden secretaris deser vooghdije, om bij hem ten registre ghestelt, oft anders-sints bewaert te worden, op pene van. 3 gulden.

102. Item, sal den overblijvenden van vader oft moeder, oft, bij ghebreckvan vader oft moeder, die aldernaeste erfghenamen van onmundighe, sotte,onnoosele, onmachtighe haerder sinnen, stomme, blinde, etc., doen somme-ren vier vande naeste vrienden, twee van des vaders ende twee van desmoeders weghen; om momboirs te worden; uijt welcke vier persoonen dieschouteth ende schepenen alsdan twee uijtten voorschreve vier sullennemen totten momboirs, die haer naer conscientie de bequaemste sullenduncken te sijn, om alsdan inden eedt ghestelt te worden, op penevan 3 gulden.

103. Item, dat die momboirs sullen ghehouden wesen alle drij jaren eensvoor de weth alhier te doen rekeninghe, bewijs ende reliqua, ende dat alsoocontinueren totten eijnde van hare administratie, op pene van 3 gulden.

104. Allen de voorschreven penen sullen wesen ten behoeve des heeren,des aenbrenghers ende officier d'executie doende, ghelijckelijcken te deijlen.Ende die penen onder den gulden sullen wesen ten behoeve vandenaenbrengher ende den officier d'executie doende.

OP DE PESTE.

Dit is den eedt die bij schouteth ende schepenen, ende bij de twelf ghe-sworen gheordineert ende ghemaeckt is, tot conservatie ende welvarenvande ghemeijnten, opde scrobbers ende scrobberssen die binnen dervooghdije van Mol, Balen ende Dessel, sullen siecke persoonen bewarendie besmet sijn metter gave Godts oft peste, ende inder selver qualiteijt, diegoede liedens huijsen ende goederen reijnighen ende veeghen sullen,alvoor ende eer de voorschreven scrobbers oft scrobberssen bij eenighesiecken sullen ingaen, oft eenighe huijsen reijnighen oft veeghen.

105. " Ick sweire, datick mij toe verhuert hebbe, ende[40] desen sieckenpersoon oft persoonen te bewaren, dat ick den selven wel ende ghetrouwe-lijck sal regheren, hanteren van allen 't ghene dat hem van noode sal wesen,

p 310

ende allen den ghenen die mij ten laste worden gheleijt om te bewaren; endedaer niet af en sal gaen soo langhe als hun Godt het leven laet. Ende indieneenighen siecken, bij den wille Godts, gheraeckte te sterven, belove ick desselven lichaem te recken ende te strecken, ende op stroij te legghen bereetom inde kiste te doen, ende alle vuijligheijt, daer eenigh perijckel af mochtekomen, t'selve diep ghenoech te graven achter inden hof des voorschrevenaflijvighen, ende egheenderhande vuijligheijdt te roocken oft te verbran-den; ende dat ick hunne meubelen, wat goet dat ter werelt is, wel endeghetrouwelijck sal bewaren, ende niet bij mij en sal worden versteken oftverbalemont, oft dat ick bij niemanden anders en sal laten stelen, verstekenoft verbalemonden, maer mij selven daerinne alsoo ghetrouwelijck sal quij-ten oft mijn eijghen goet waer, ende dat ick binnen mijnen ghehuerdentijdt vande erve der siecken niet en sal gaen, ten sal sijn bij consentevande vrienden oft vander weth, oft ghecommitteerde. Ende bij alsoo verredat ick worde verwillight om de selve goeden te reijnighen naer den tijdtvan ses weken ende bij consent van schepenen, belove ick allen de goederensoo lofbaerlijck te wasschen, te schueren, te vieren ende te reijnighen, dattergheen perijckel af en sal komen, naer mijn uijtterste vermoghen, ende al tedoen dat een goet eerlijck man oft vrouwe van eedts-weghen, van Godts-weghen, van rechts-weghen schuldigh is ende behoort te doen; soo waer-lijck help mij Godt den vader, den Sone, den Heijlighen Gheest. "

106. Item, is gheordineert, soo wanneer de peste oft root melisoen ineenighe huijsen binnen der vooghdije van Mol gheraeckte te komen, ofteenigh twijffel van dien daer is, sullen die vanden selven huijse ghehoudenende schuldigh wesen 't selve van stonden aen te kennen te gheven hareghebueren aen weder sijden, op pene van 3 gulden.

107. Item, dat niemant buijtens dorps en sal gaen oft komen in eenighesterfhuijsen, oft dooden begraven, oft huijsen veeghen, oft huijsen ophoudendaer de voorschreve sieckten sijn oft gheweest hebben, hij en sal blijven sesweken lanck uijt allen gheselschap, op pene van 6 gulden.

108. Item, dat soo haest de voorschreve sieckte in eenigh huijs ghekomensal wesen,sullen die vanden huijse ghehouden sijn van stonden aen te stekenoft te hanghen eenen stroijwisch vande lenghde van een elle, ende vandedickte van een mans dije, met drij banden ghebonden, aen oft ontrent der

p 312

straeten-deure, op pene van 3 guldens, oft in plaetse van stroijwisch eenlatte naghelen.

109. Item, dat den voorscreven stroijwisch aldaer sal moeten blijvenhanghen den tijdt van ses weken, wanneer iemant inde huijsinge ghestorven is, ende den tijt van drij weken, soo wanneer daer iemant uijtten voor-schreven huijse gedaen ende aldaer niet ghestorven is, op ghelijcke penevan 3 gulden.

110. Item, datmen in gheen huijsen, daer iemant vande voorschrevensieckten ghestorven is, eenigh goet sal moghen verweren oft roeren dan naerde ses weken dat den lesten aldaer ghestorven is, op pene van. 3 gulden.

111. Item, dat hem niemant en sal vervoorderen te scrobben, oft alspestmeester te begheven bij eenige siecken, oft te gaen in vuijle huijsen,sonder consent van schouteth, schepenen ende het meestendeel vandeghesworen, opde pene van 12 gulden.

112. Item, soo wie buijtens dorps eenighe vandevoorschreven contagieusesieckte had begraven oft huijsen hadde gheveeght, sal ghehouden wesen,naer de ses weken, vanden volcke te blijven veerthien daghen, op penevan 6 gulden.

113. Item, dat niemant en sal gaen achter straeten die met de voorschrevensieckte besmet sijn[41], oft daerbij in huijs sijn, oft die hanteren, sonderwitte roede onderhalf elle lanck bloot inde handt te hebben, opde penevan 2 gulden.

114. Item, ghelijcke witte roede sullen oock moeten draghen, ende 'tvolck mijden naer de distantie vanden tijde voorgheruert, de ghene dieuijt eenighe besmette huijsen vertrecken ende vluchten, op ghelijcke penevan 2 gulden.

115. Item, dat niemant en sal coopen, haelen oft brenghen eenigherhandegoet van daer de voorschreven sieckte is, op pene van 6 gulden.

116. Item, datmen niemanden van buijten gheen huijsen verhueren oftleenen en sal die vande plaetsen komen daer de voorschreven siecktenregneren, op pene van 6 gulden.

117. Item, dat alle deuren, vensteren, gaten, ghesloten ende ghestopt

p 314

sullen sijn ende blijven aende straete sijde, ter plaetsen daer de voorschrevesieckte is, op pene van 2 gulden.

118. Item, dat alle scrobbers ende scrobberssen, om haer nootsake tedoen, sullen vermoghen te gaen lancx s'heeren straeten van elf uren tottwee uren naer middage, om haer affairen te doen, ende niet op straet staenklappen oft wandelen; soo wie contrarie dede, soude verbeuren 6 gulden,en bij nacht dobbel.

119. Item, dat gheene scrobbers oft scrobberssen gheene vergaderinghenen sullen maken oft eenighe hoefkens houden, op pene van 10 gulden,ende bij nacht dobbel.

120. Item, datmen gheene doode lichamen en sal buijtens huijse brenghenom te begraven dan vanden elf uren totten twee uren, ten hooghsten vandendaghe, op pene van 3 gulden.

121. Item, dat de ghene die alsulcken lijck sullen willen begraven, sullenghehouden wesen te gaen voor d'lijck totter kercken toe, de liedens een goederecke te vooren waerschouwende van datter een lijck komt, luijdende totdien de kleijn schelle; d'welck sij oock ghehouden sullen wesen te doenin't wederkeeren, op pene van 2 gulden.

122. Dat oock gheene scrobbers oft scrobberssen gheene visitatie en sullenvermogen te doen sonder bij hun te hebben eenen notabelen persoon, oppene van 10 gulden.

123. Item, dat alle persoonen mette voorschreven sieckte besmet gheweestsijnde ende ghenesen, buijten eenighe sterfhuijsen gheweest sijn de, sullen ver-moghen hunnen kerckganck [te] doen naer dat de drij weken sijn ghepasseertdat sij ghenesen sijn; ende soo wie contrarie dede, sal verbeuren 3 guldens.

124. Item, dat alle de honden ende verckens, ghesloten oft ghebondenghehouden sullen worden onder den ghehuchte oft beestock [bede-stock]daeronder de sieckte is, op pene van 30 stuijvers.

125. Item, dat niemant vande voorschreven gheinfecteerde persoonen ensal mogen vier stoken opder straeten oft buijten sijnen huijse, noch oockhutten af te branden, oft plonderije oft vuijligheijt in't vier worpen, daereenighen merckelijcken stanck soude af komen, op pene van. 30 stuijvers.

126. Item, dat niemant en sal moghen in eenige vuijl huijsen gaen, t'sijdat de selve ghesloten sijn, oft iemant inne is,t'sij scrobber oft iemant anders,sonder consent van mijn heer pastoor, uijtghenomen de ghene die de sorghevande sielen sijn draghende, op pene van 6 guldens.

p 316

127. Item, dat niemant en vermach eten oft drincken, oft converseren metiemant die infect is, oft sal ghehouden wesen te blijven uijtten volck den tijtvan ses weken, op pene van 6 gulden.

128. Item, datter niemant eenighe huijsen en sal veeghen oft en sal, naerdat hij gheveeght heeft ende schoon ghemaeckt, blijven uijt den menschenconversatie den tijt van ses daghen, op pene van 3 gulden.

129. Item, en salmen gheene coopdaghen houden moghen vanden haeffe-lijcke doode goederen, als lijnden, wullen, hooij, strooij, etc., ghecomen oftsijnde inde sterfhuijsen van alsulcken sieckten, voor dat de selve sullen sijnghesuijvert ende gheveeght, op de pene van 6 gulden.

130. Ende sullen noch ghehouden sijn met den coopdagh te houden teverbeijden drij weken naer dat t'huijs gheveeght is, op pene als voorschreven.

131. Item, dat niemant gheene doode haeffelijcke goederen van buiitensdorps ghecocht en sal binnen Mol brenghen uijt gheinfecteerde huijsenghecomen, voor dat het drij weken uijtten voorschreven huijse gheweest is,op pene van 6 gulden.

ORDONNANTIE OP T ROOT MELISOEN.

132. Inden eersten, om den inghesetenen te bevrijen vande contagieusesieckte van 't root melisoen, soo is gheordineert, dat soo wanneer, om (?)eenigh huijs binnen deser vooghdijen gheraeckten te comen oft twijffelhebben, sal het hooft vanden huijse schuldigh sijn t'selve van stonden aente kennen te gheven sijne naeste ghebueren, op pene van 3 gulden.

133. Item, dat allen de ghene waervan de huijsen sijn bevleckt, hun uijttengheselschap sullen houden, ende blijven ten minsten acht daghen naerdat sijgheheel ghenesen sijn ende vander sieckten ontslaghen, op pene van 3 gulden.

134. Item, daer eenighe siecken sijn en salmen gheene doode have uijttenhuijse moghen draghen, noch eenigh mest roeren, ten sij [die] vanden sieck-ten sijn verlaten gheweest oft de dooden begraven thien daghen, opde penevan 3 gulden; maer is toeghelaten ter weken twee daghen mest uijt tevueren, met consent van de ghebueren.

135. Item, datmen niemant huijseren, huijsen leenen oft verhueren en salkomende uijt de huijsen daer de selve sieckte is, sonder consent vandenofficier,gheswooren ende naeste ghebueren, op pene van 4 gulden 10 stuijvers.

p 318

136. Item, dat allen die deuren, vensteren ende gaten ghesloten endeghestopt sullen blijven aende straete sijde daer t'volck meest passeert, immerssoo vele doenlijck is, ten waer voor den nootelijcken uijtganck ende inne-ganck vande ghehoude[42] persoonen, ende leijden vande beesten, op penevan 2 gulden.

137. Item, datmen gheene vergaderinge maken sal bij daghe oft bij nachte,van danssen, springhen oft avontspelen ende dierghelijcke ghedurende desennoot der sieckten; ende die alsulcken vergaderinge, avontspelen, enz.,aenhout, sullen verbeuren t'elcker reijse 6 gulden; ende die daer sullenkomen, elck 20 stuijvers.

138. Item, datmen in't graven vande doode der selver sieckten sal houdenende onderhouden de selve ordonnantie diemen is houdende in't begravenvande doode ghestorven vande peste, op pene van 2 gulden.

139. Item, dat oock niemant en sal moghen inde huijsen gaen daer de selvesieckte is, om die te besoecken, enz., ten ware meesters oft meesterssenhun deser sieckten verstaende ende daervan professie makende, op penedat de selve sullen moeten blijven acht daghen uijtten volck, ende tot dienverbeuren de somme van 3 gulden.

140. Item, dat niemant en sal moghen komen inde conversatie vandemenschen oft ter kercken voor ende aleer hij acht daghen vande selvesieckte is ghenesen, op pene van 3 gulden.

141. Item, dat alle de ghene die de huijsen infect sijn van dese sieckte sullenhun honden ende verckens ghebonden moeten houden oft wechdoen, opdepene van 30 stuijvers, ten waer de selve bij ongheluck oft ghewelt afbrakensonder wete vanden meester, den welcken, daerover hem expurgerendeonder eedt, vande pene sal wesen ontslaghen soo hij, naerdat hij ghecalengiertis gheweest, de selve wederom sal opghebonden hebben oft wechghedaen.

142. Item, allen dese penen, soo vande peste als van root melisoen, sullengheappliceert worden in drij deelen, d'een deel tot behoef vanden heere, hettweede den aenbrengher, het derde den officier d'executie doende.

143. Item, reserveren de voorschreve borghemeesters hun minderen endemeerderen der selver penen, naer de gheleghentheijt vanden tijde.Aldus gheordonneert ende ghestatueert bij Andries Diercx, Wouter Vos,

p 320

Sebastiaen van Meensel, Jan van Gempel den jonge, Jan Vos, EustaesSteffens, Henrick Mangelschots, Jan Peeters, Huijbrecht Stessens, PeeterCaeyers ende Huijbrecht Berchmans, ghesworen deser vrijheijt Moll, ende[ter] interventie van joncker Jacques Rijckewaert, schouteth der stadt endequartiere van Herentals binnen Mol, opten achthiensten junij duijsent ses hon-dert ende drij en dertigh, ende dien voghende gepubliceert opten neghen-thiensten der selver maent junij, naer de hooghmisse, bij mij ondergheschre-ven, als daertoe gheauthoriseert, present den voorschreven heer schouteth.Jan van Roye ende meester Nicolaes Vos. schepenen.

Ende was ondertekentJ. WILLEMOINS, loco LOOVENS, bij authorisatie, met sekere signature. Onderstont: Ghepubliceert den 3 junij 1640, per me, ende was onderteekent.'J. Loovens; leegher stont: Gepubliceert den 10 meij 1648, ende was onder-teekent ut supra. Item, den 16 meij 1649, ende onderteeckent ut ante. Item,den 8 meij 1650, ende 24 meij 1651. Item, anno 1651, 1652, 1653, 1654,1655, 1656, 1657, 1658, 1659; den 22 meij 1661, den 14 meij 1662, den6 meij 1663. Noch onder stont: 30 augusti 1676, ghepubliceert d'ordon-nantie raekende den rooden melisoen hiervoere staende, ende was onder,teekent: A. VANDEN BERGHE, 1682.322

---

[1] Brabandts-recht, tome II, fol. 1245. V. le rapport de M. le conseiller de Cuyper, dans le Recueil desProcès-verbaux des séances de la Commission, tome IV, p. 73. En tête de cette coutume se trouve l'obser-vation suivante de l'éditeur du Brabandts-recht: Costumen die te laet ter handt ghecomen zijn, endeoversulks op haer ordre niet en hebben konnen ghestelt worden, « coutumes qui ont été remises trop tardet n'ont, par conséquent, pu être rangées dans leur ordre. "

[2] Ne faudrait-il pas lire ici: het te verklaren ?

[3] 11 nous semble qu'il faudrait intercaler ici la préposition bij.

[4] Au lieu de: eerste, lisez: eerst de

[5] Au lieu de: indien, lisez: inden.

[6] Au lieu de: al worden, lisez: al wordter.

[7] Le pronom men est ici de trop.

[8] Au lieu de: der, lisez: ter.

[9] Au lieu de: der, lisez: ter.

[10] Au lieu de: der, lisez: ter.

[11] Au lieu de : den, lisez : de.

[12] Au lieu de: wilden, lisez : willen.

[13] Cet article et le précédent portent le même numéro dans le Brabandts-recht.

[14] Le mot hen est ici de trop.

[15] Le mot ende pourrait être supprimé ici.

[16] Il faudrait bien lire ici: ... vonden dat hij soude moghen ghestaen.

[17] Au lieu de: dien, lisez : die.

[18] Au lieu de: ouders, lisez: ouder, sinon : bijden lanckstlevende vande ouders.

[19] Au lieu de: d'uijtgeven, lisez: uijtgeven.

[20] Au lieu de: sterfde, lisez : stierf.

[21] Lisez: eenen anderen momboir daertoe nut ende bequaem wesende.

[22] Au lieu de: sterfde, lisez: stierf.

[23] Au lieu de : thoonende, lisez: thoonde.

[24] Au lieu de: toekomen, etc., lisez : komen den erfghenamen vanden selven tochtenaer toe.

[25] Au lieu de: ghebanden, il faudrait lire: gebannen.

[26] Au lieu de: hun, lisez: hem.

[27] Au lieu de: sijn, lisez: is.

[28] Au lieu de: der, il faudrait lire den.

[29] Au lieu de : momboir, nous croyons qu'il faut lire momboirs.

[30] Il faudrait: ende sal op sijnen eedt ghelooft worden.

[31] La construction de cette phrase est tout à fait incorrecte.

[32] Au lieu de: der, lisez den

[33] Au lieu de: geboet, nous croyons qu'il faut lire gheboeijt.

[34] Au lieu de: gansen, kieckenen, lisez gansen-kieckenen.

[35] Au lieu de: gansen, kieckenen, lisez gansen-kieckenen.

[36] Au lieu de: worden, nous croyons qu'il faut lire: wordende.

[37] Il faudrait bien intercaler ici les mots: indien hij.

[38] Au lieu de: met baggarden, ne faudrait-il pas lire: niet baggarden ?

[39] Il y a ici une lacune.

[40] Nous croyons qu'il faudrait lire: daer ick mij toe verhuert hebbe, desen siecken persoon, etc.

[41] Nous croyons qu'il faut lire: dat niemant en sal gaen achter straten met de ghene die met devoorschreven sieckte besmet sijn.

[42] Au lieu de : ghehoude persoonen, lisez: ghesonde persoonen.