COUTUMES DE GHEEL.

TEXTE[1].

Coustuijmen, rechten ende usantien der vrijheijdt ende lande van Gheel, ingheschrifte ghestelt naer uijtwijsens der ordinantien ende eeuwighen edictevande eertshertogen, onse doorluchtighste princen, van date den 12 julijanno 1611, ende diensvolghende overghesonden inden souverainen raedevan Brabant.

TITEL I.

VAN OFFICIEN ENDE JURISDICTIEN IN 'T CIVIEL.

1. Inden eersten, alsoo tot Gheel het ordinaris lantghenechte ghehoudenende beseten wort bijden drossaert ende seven schepenen, oft den meesten-deel der selver, soo sullen sij schuldigh ende ghehouden wesen alle onder-saten recht ende justitie te administreren in alle saken, personele, reeleende mixte, ende dat bij respective manissen des beeren drossaerts endeschepenen wijsdomme, des dijnstdaeghs, van vijfthien daghen tot vijfthiendaghen, altijdt onder voorgaende ende openbare sondaeghsche proclamatie,ten ware dattet selve ghenechte gheraeckte te vallen op eenen heijlighen-dagh, dan verlenght het ghenecht tot des anderen daeghs daernaer; endebeginnen t'elcken des somers naer half meert ten acht uren, ende deswinters naer Bamis ten negen uren voor noen, totten eijnde vande rollen.

2. Item, wordt eens des jaers, naer voorgaende sondaeghsghebodt,ghehouden het jaerghedingh, precieselijck den eersten dijnstdagh naer DrijConinghen; ende soo wien alsdan ten selven daghe naer den noen oft desavonts aenghesproken wort, ende eenwerf, anderwerf ende derdenwerfvoorgheroepen sijnde, hem daernaer ten selven avonde niet en laet stellenop sijn verantwoorden, is alsdan verreijckt; ende die [hem] ter antwoordeheeft doen stellen, wort des anderen daeghs in recht ghehoort.

3. Ende oft eenighe saken niet en kosten ghedecideert worden bijdeneedt, ghelijck dat onderwijlen ghebeurt, bij swaerigheden, absentie vanthoon als andersints, wort nochtans voor den naestcomenden lantghenechte

p 326

gheeijnt; ten ware dat de sake seer obscuer ware, de welcke sal moghenghestelt worden ten lantghenechte.

4. Item, het lantghenechte neemt sijn beginsel alle jaer naer het jaerghe-dinghe; het welck alsoo het gheheel jaer sijnen cours hout, van vijfthiendaghen tot xv daghen, als voorscreven is, sonder verlenghen oft uijtstellen,ten ware dat schepenen anders goet dochte; ende ghedueren de vacantienvan xv julij totten eersten dijnstdagh naer Sint-Gielis daernaestvolghende,behoudelijck dat den heere drossaert het ghenechte, vande heerlijckheijtwel eens sal moghen uijtsetten ende niet meer.

5. Van personele saken besetmen den persoon ende sijne goedens, diemen commeren, beslaghen ende int recht betrecken wil, met declaratievanden heijsch, ende waeraf dien is groeijende, op pene van nulliteijt;ende wort den debiteur oft beclaeghde daeraf metten ghesworen dienaer,binnen den anderen naestvolghenden ghenechte, de wete ghedaen; ende sooverre den beclaeghde oft debiteur ontsette, moet borghe stellen, ghelijekd'aenlegghere inden beginne oock moeten doen heeft; oft en kan hij gheenborghe ghekrijgen, vermach het selve te doen bij sijnen eede.

6. Item, die proceduren moeten ghedaen ende ghehouden worden bijaensprake, antwoord, replicque ende duplicque; ende inde sake van appel-latien, bij griefven, antwoorde oft justificatie, replicque, duplicque, sondervoorder schrijvens, ten ware bij ordinantien van schepenen; ende om elckeschrifture te dienen, heeft partije vijfthien daghen; ende soo wien tot sijnendaghen niet ghereet en is van sijne schrifture te dienen, wort ghehouden alsversteken, ten ware dat drossaert ende schepenen hem uijt gratie ander dilaijgaven, d'welck sij alleenlijck doen moghen twee reijsen, sonder meer;behoudelijck dat partije, naer aenspraecke, elck eens vanden heere moghenhebben ende obtineren eenen heerlijcken dagh, in wat state de sake sijghestelt vande finale conclusie der selver, ende niet meer.

7. Item, partije doende hare aenspraecke, verantwoorden, replicque,duplicque, sullen ten selven daghe sonder vertreck allen't bescheet ingheschrifte overgheven daermede sij hare intentie ende allegatie ten selvendaghe ghedaen sullen willen fonderen, opde pene daervan versteken te sijn,ten ware dat bij schepenen anders gheordonneert ware.

8. Item, partije, dach ghenomen hebbende om thoon te leijden, is schul-digh dien te produceren binnen ses weken, op versteken te sijne, ten ware

p 328

dat bleke van behoorlijcken devoir; in welcken ghevalle schepenen soudenmoghen gheven een dilaij voor alle dilaijen, sonder meer, ende sullen schul-digh wesen partije oft procureur te doen daghen om die ghetuijghen tekomen sien produceren ende sweiren; ende daernaer hebben partijen daghvan xv daghen tot xv daghen, om te dienen van reprochen, ende xv daghenvan salvatien, sonder meer, op versteken.

9. Item, als de beklaeghde ende sijne goedens -ordinarie beset sijn, [endehij] niet en ontset oft hem hofveerdigh en maeckt, wort bij den aenleggheresijne begonste sake vervolght totten derden ghenechtdaghe, ende ten vierdenghenechte wort de sake verreijckt.

10. Ende alle verreijckselen, soo reele als personeele, daer gheen ontset enis ghedaen oft cautie ghestelt, moeten ende behooren ghestelt te worden terleveringhen, binnen den toekomenden ghenechte, totter heeren ghemoetten;maer alle andere vonnisse ten jaerghedinghe, als oock ten personele oft reelelantghenechte ghegheven, daerinne ontset is ghedaen, ende cautie ghe-stelt, worden ter executie ghestelt, oft magh men de leveringhe daeraf nemenbinnen s'jaers (soo verre die daertoe staet) voor het suranneren vandenvonnisse, ende teghens datmen de leveringhe sal doen, wort het selve meteen sondaeghs ghebodt openbaerlijck ter heeren huijsen afgheboden.

11. Item, de leveringhe wort ghenomen ter presentie vanden heeredrossaert oft siinen stadthouder ende vier schepenen ten minsten[2], wortden heijscher, mits ghewarigen[3] sijne schult, pant ghelevert, om daeraenende [aen] alle de goederen des beklaeghde sonder verbaelmonden sijnet'achterheijdt te verhaelen, met alle wettighe kosten.

12. Item, eenen jeghelijcken ghewarighen[4] sijne schult, magh die welminderen maer, niet meerderen.

13. Item, de leveringhe ghenomen sijnde ende [de] stadthouder vandendrossaert, oft de dienaers door hun bevel, stellende het vonnis ter behoor-lijcker executie, executeren des verwonnen ende ghecondemneerde meublegoedens, ende stellen die daernae ten hooghsten ende schoonsten op eenenmerctdagh ter venditien, tot dattet princepael met alle costen is betaelt,ende wort daeraf ghehouden goet registre.

p 330

14. Ende soo verre de haeflijke goedens niet ghenoegh en sijn. soo execu-teertmen voorts de erflijcke goedens bij vercoop, naer voorgaende drijsondaeghsche openbare publicatien: daeraf door drossaert ende schepenendrij sitdaghen worden ghehouden, gelijck dat van chierdaghen hiernaer indereele saken sal worden verhaelt, ende onder behoorlijcke rechten endebewijs; ende soo verre de erflijcke goedens niet ghenoegh en sijn, soo wortde schuldenaer in hachten ghestelt, ende t'sijnen coste ghehouden tot andertijt hij heeft voldaen.

15. Item, den schuldenaer wiens haeflijcke goedens oft panden vercochtsijn, magh de selve lossen voor den prijs dat die vercocht sijn, binnen denderden daghe; ende aengaende die erflijcke goedens, sal die moghen lossenbinnen drij jaren, mits oplegghende cost ende commer, ende daernaer niet;ende inghevalle van lossinghe sal den cooper ghehouden sijn vande inneko-men ende bladinge van dien te doen behoorlijcke rekeninghe, bewijs endereliqua, des versocht sijnde.

16. Item, de dienaers en moghen niemanden executeren dan bij voor-gaende consent vanden heere drossaert oft sijnen stadthouder, om wat sakedattet soude moghen wesen, bij hem hebbende d'acte van schepenen, bijdensecretaris gheteeckent, die sij gehouden sijn, des versocht sijnde, tethoonen; andersints en is niemant schuldigh pant te gheven oft te latenvolghen, ten ware voor prince-penninghen, impost, beden ende dierghelijckeghepriviligeerde schulden.

17. Item, alsmen een proces heeft laten verjaren sonder termijn daeringhehouden te hebben, wort t'selve naer den overstrijck vandenjare ghehoudenvoor gheperimeert ende ghesmolten, ten ware dat inde sake, t'sij princepaeloft incidenteel, soo verre ware gheprocedeert datter gheenen termijn en vielemeer te houden; ende is [de] aenlegghere in sulcken cas ghehouden, sondervan voorgaende procedure te moeten desisteren, te beginnen met eeneandere ende nieuwe instantie; ende willen[5] den verweerdere costen heijs-schen ende die doen taxeren, is ghehouden conclusie te nemen in materievan surannatie ende vonnisse dien aengaende t'obtineren; ende niet teghen-staende alsulcke desertie, blijft den verweerdere behouden allen sijn recht,d'welck hem uijt eenighe acten, inden processe ghehouden, is gheacquireert.

p 332

18. Item, alle questien van scheijdinghen ende deijlinghen, van erfcoop vanerfgronden, van injurien, arbeijtsloonen, verteirde montkosten, verdronckeghelagen, ende andere ghepriviligeerde schulden, moghen ten derden daghebedinght worden; ghelijck oock die drossaert, nomine oficii, extraordinariemagh institueren alle grove ende enorme excessen, penen, boeten, keurenende breucken bijden keurboecke niet bekent; maer alle kleijne excessen oftdelicten moeten extraordinarie ghepersequeert worden, behoudelijck nampti-zatie bij provisie, indien schepenen de sake daertoe vinden ghedisponeert,ende voorts alles anders, t'zij ordinarie oft extraordinarie, naer goetdunckenvande schepenen.

19. Item, in saken die bij sommatien, verdachvaerdinghe ende daghemen-ten oft extraordinarie worden gheinstitueert, moeten alle daghementen voord'eerste reijs ghedaen worden aenden persoon vanden ghedaeghde, oft aendenpersoon oft persoonen, ten huijse des ghedaeghde, die ghequalificeert sijnom aenden ghesommeerde rapport te doen, ten ware datmen den selven nieten koste ghevinden; in welcken ghevalle sullen de daghementen bij consentvan schepenen, moghen ghedaen worden ter plaetsen daer den debiteur sijnedomicilie heeft ghehouden, endc dat met behoorlijck interval, in't regardvanden ghenen die present sijn, van drij daghen, ende die absent sijn, vanacht daghen.

20. Item, indien de ghedaeghde ten bekenden daghe[6] niet en compa-reert, soo wort hij, voor de twee eerste daghementen ende defaulten, ghe-condemneert inde costen van twee contumacien, ende versteken van sijneexceptie declinatoir ende dilatoir; ende inghevalle hij, voor den derden maelverdachtvaert wesende, oock nieten compareerde, soo wordthij (soo wanneervande deught vande geheijste schult blijckt, bij schepenen-brieven, obligatienende andere dierghelijcke documenten) ter manisse des drossaerts, met von-nisse van schepenen, ghecondemneert inde conclusie t'sijnen laste ghenomen,met costen van vervolghe.

21. Maer indien daer gheen wettigh bescheet oft ander betooch en is, soosal den aenleggher voor't profijt van dien gheadmitteert worden ten thoon,ende daer ten eijnde recht ghedaen worden naer behooren, den ghedaeghdeniet te min condemnerende inde kosten vande drij defaulten.

p 334

22. Item, soo wanneer jemant sijne partije heeft doen verdaghvaerdenende selver niet en compareert, soo wort den ghedaeghde t'sijnen versoeckegheabsolveert vande instantien, ende den aenlegghere ghecondemneert indecosten.

23. Item, naer de doot van eenen notaris moeten sijne registren oftprothocollen ende pampieren, bij hem aengaende sijne officie ghehouden,ghebrocht worden in handen van schepenen deser vrijheijt, om die bijhunnen secretaris aldaer bewaert te worden, ten dienste ende gherieve vaneenen jeghelijcken.

24. Item, niemandt en mach bedwonghen worden eenighe keuren oftbreucken te betalen, hij en ware daer eerst inne bij vonnisse van schepenenghecondemneert, soo verre hij recht versoecken wilt; ende moet den dros-saert oft eenen anderen sijnen heijsch bethoonen, eer hij can gheobtinerenin cas van ontkennen.

TITEL II.

VAN REELE SAECKEN.

1. In reele saecken van ghehijpotequeerde renten oft uijtwinninghe vangoeden, volghtmen met drij besetselen ende drij voordaeghen, ende alsootot op den 6en dach van recht, van xv daghen tot xv daghen, mits den debiteurende die panden toebehoorende [sic], daervan doende voor den tweedenbesette behoorelijcke wete, ende[7] indien hij vintbaer is; ende indien hijniet vintbaer en is, soo wort de wete vanden voornoemden besette ghedaenaen de pachters, ghebruijckers oft bewaerders vande panden, ende oock bijproclamatie, alwaer worden verdachvaert alle die ghene die totte besettepanden eenich recht vermeten; van welcke weten de wethouderen teneersten ghenechtdaeghe sal moeten blijcken.

2. Ende soo verre partijen, de panden toebehoorende, niet en ontsetten,soo worden ten voorghenoemden sesden daghe, in sulcken ghevalle, deselve panden verreijckt ende ghewesen ter leveringhe binnen den toeco-menden ghenechte ende der heeren ghemoetten; ende is den aenlegghereoft besettere, ten tijde vande instellen, ghehouden te declareren voor wat

p 336

rente ofte actie ende voor hoeveele verloops hij sijn beset is doende, op penevan nulliteijt; ende en mach egheen besetsel noch voordaghen onvervolghtlaeten, op pene als voren.

3. Metwelck beset blijven gheaffecteert den gront ende allen t'ghene daeropis, sonder dat den proprietaris de selve mach amoveren, alieneren oft ander-sins hantplichten in prejudicie vanden procedent; ende inghevalle ter con-trarien van dien ghedaen worden[8], sal den besetter sijn verhael hebben,om sijn vonnisse ter executie te stellen op des eijghenaers haeffelijcke endeerffelijcke goederen.

4. Ende inghevalle gheduerende de procedure tot evictie vanden gronde,eenighe vruchten ghetijdich worden om afghedaen te moeten worden, endeden gronthouder egheene borghe en hadde ghestelt voor het voldoen vandenvonnisse inder saecken te wijsen, sal den crediteur moghen contenderentot sequestratie vande vruchten, het welck hem met vonnisse alsoo salgheaccordeert worden.

5. Item, teghens datmen de leveringhe sal doen, soo wort te bevorensopden gront pant ghehaelt van rusch oft rijs, ende den proprietaris oftpartije daervan wete ghedaen, datmen tot sulckenen daeghe op sijnen pantoft goedens sal leveringh houden voor drossaert ende schepenen, opdatpartije aldaer mach comen ende in rechte ghehoort worden, indien hetsoude moghen bevonden worden alsoo te behooren.

6. Item,indien partije ter selvertijdtegheene redenen en heeft om in rechtghehoort te worden, ofte niet en compareert, doetmen aldaer de leveringhe,ende moet den besettere sijne schult ende t'achterheijt bij eede verificeren;waernaer hem de besette goedens worden ghelevert, om sijne t'achterheijtdaeraen te verhaelen; ten ware datten instel ghedaen ware voor verloopenchijnsen, in welcken ghevalle de besette panden souden worden ghelevertin t'voorjaer.

7. Item, naer de leveringhe soo wordende uijtghewonnen ende gheleverdegoederen, naer voorgaende drij openbaere sondaeghsche gheboden, tenhooghsten ende schoonsten vercocht bij drij chierdaeghen, t'elcken sater-dach achter den anderen volghende, ten overstaen vanden drossaert endeschepenen; daeraf oock registre wort ghehouden; ende soo verre de ver-cochte goedens alsdan meer uijtbrenghen dan daervoor de selve sijn uijtghe -

p 338

wonnen, met alle costen, dat wort den ghenen die de goedens uijtter hantsijn ghewonnen gherestitueert.

8. Item, indien den besettere sijn beset gheintenteert ende vervolghtheeft met erfbrieven ghepasseert voor schepenen deser vrijheijdt, oftdaeronder de goeden gheleghen sijn, inhoudende redemptie oft niet, soomach den gheinteresseerde comen naer d'jaer ende ses weken, doende hant-vullinghe ende betaelinghe vande achterstellen, costen, commer opleg-ghende, daer sijne panden voor uijtghewonnen ende ghelevert sijn, endedaernaer niet; behalven dat, indien den voornoemden uijtwinner eenighevruchten oft profijten daeraf ghetrocken ende ontfanghen heeft, dat hijdaeraf, inghevalle van lossinghe, sal doen rekeninghe den gheinteres-seerden, sonder dat den uijtwinner den gront sal moghen argheren in eeni-gher manieren binnen den selven tijde.

9. Item, indien het voorschreve goedt ghelevert ende uijtghewonnenware uijt crachte van Antwerpsehe brieven, instrumenten, legaten, oft vooreenighe civile schult, waer ende tot wat plaetsen die ghepasseert sijn, sooworden de voorschreve erffelijcke goedens den besetter ghelevert ter wet-tigher blaedighen[9] ende ter rekeninghe, sonder verbaelmonden oft veron-ghelijcken des goets, om diensvolghende wettelijcke te verhueren, endevoorts den proprietaris oft andere daertoe actie oft recht hebbende te doenrekeninghe, bewijs ende reliqua vande selve goedens, des versocht sijnde.

10. Item, een uijtwinner is schuldich sulckene uijtghewonnen goedens inhanden te houden jare ende maenden, sonder die tc moghen verhandelen oftevercoopen; ende indien hij bevint, dat hij mettet jaerlijckx innecommen ende[de] profijten van de voorschreve uijtghewonnen goedens in langhen tijdt vansijne achterstellen, schulden, actie, niet en soude connen voldaen worden, soovermach hij het selve onse ghenaedighe heeren de eertshertoghen ende aenhunnen souverainen raede te kennen gheven, ende aldaer vercrijghen octroijende consent om de voorschreve panden, bij assistentie vanden drossaert oftmeijer ende schepenen, daeronder de goedens gheleghen sijn, openbaerlijckten hoogsten ende schoonsten te moghen vercoopen, ende daervan te doenbehoorelijcke rekeninghe, bewijs ende reliqua.

11. Item, die in possessie is den termijn van thien jaren om te heffen

p 340

eenighe renten oft pachten uijt crachte vande selve boecken oft rollen, sonderander bescheet van brieven daeraf te hebben, mach d'erve vanden ghenendie de pachte ofte rente betaelt heeft, oft van sijne erfghenamen, doenbesetten ende uijtwinnen voor sijnen achterstelle, niet teghenstaende dathij deur[10] echten pant niet en besaete, totter tijt toe dat hij den hefferesijnen rechten pant bewesene[11], ende soo veele dede dat hij daeropvoortaen sijne betaelinghe sonder calonie heffen mochte.

12. Item, eenen crediteur oft rentier hebbende diversche gronden vanerven hem ghelijckelijck verbonden, mach een oft meer vande selvegronden, die hij meijnt voor sijne rente goet ghenoech te sijn, besetten,sonder op alle die panden te derven procederen, behoudelijck den ghenenwiens panden beset worden sijn regres teghens sijne ander panthouwers.

13. Item, eenen jeghelijcken hebbende jonghere rente ofte erfpacht, ofteenighe andere wettighe actie, ende [die] mette voorschreven uijtwinninghede voorschreven sijne rente oft wettighe actie verliesen soude in't gheheeloft in't deel, vermach binnen s'jaers den uijtwinder hantvullinghe endebetalinghe doen van t'ghene hij opde uijtghewonnen panden heijschende is,met alle wettighe costen, ende midts dien de selve bij transport aenveerden,omme te houden ende te ghebruijcken als voren; maer naer d'jaer vanevictien en heeft egheen voorder actie dan aende penninghen overendeboven de oude rente, metten achterstel ende costen vande evictie, met desdaeraen cleeft; ende oft de panden beter waren, moeten gheeumceert[12] ende vercocht worden, om het surplus den erfghenaem gherestitueert teworden.

14. Item. die eenighe erve heeft doen besetten ende uijtwinnen, is schul-digh alle renten ende chijnsen daer uijtgaende (ouder van date dan de renteoft schult daervoor hij beset ende uijtwinninghe doet) te betaelene, endeandersints soude, die andere chijns oft rente heeft, de selve erve wedermoghen doen besetten en hun[13] afwinnen; ende oft de constitutien warenvan eenen date, sal gheprefereert worden die eerst sijn beset sal ghedaenhebben.

p 342

15. Item, op boecken ende manualen van kercken, heijlich Gheesten,cloosteren, Godtshuijsen oft testamentelijcke ghehijpotecqueerde renten,doetmen recht ghelijck op schepenen-brieven, behoudelijck dat wettelijc-ken blijcke van possessie van betaelinghe, ende dat partije verclaere ondereedt, des versocht sijnde, egheen ander bescheet te hebben noch te weten;ende sijn schuldich voor hunne achterstellen, als van oude tijden, op hunnepanden rechtelijck te procederen bij beset, ghelijck andere renthefferen,naer costuijme deser vrijheijt, sonder tot grooten cost ende ongherievevanden ghemeijnte te procederen bij andere weghen.

16. Item, die eenich uijtghewonnen goet vercoopt die is schuldich insijnen eijghen naeme den coop[14] waerschap te beloven ende daerafghenoech te doen.

TITEL III.

VAN DAEGHEMENTEN.

1. Alle daeghementen van persoonen, rechtelijcke weten ende sommatien,worden ghedaen bijde dienaeren, sonder eenighen specialen oorlof vandendrossaert, sijnen stadthoudere oft schepenen daertoe te behoeven.

2. Item, alle interdicten op voorwaerden, aenveerdighen[15] oft ghe-bruijck van goedens, van vercoopinghe, van goedenisse, ende anderediergelijcke en moghen niet gheschieden sonder voorga enden consent vanschepenen.

3. Item, moeten alle daeghementen gheschieden daeghs te vorens oftvier en twintig uren voor den beteeckenden daghe oft tijde van rechte, tenware in respect van ghevanghene oft ghearresteerde persoonen.

4. Item, en mach oock egheene pandinghe, wettelijcke wete, daeghemente,sommatie noch executie ghedaen worden ten huijse daer eene vrouwe vankinde inligghende is, soo langhe sij inleght.

5. Item, den lancxstlevenden van man ende vrouwe, d'erfghenamenvanden aflijvighen noch andere en moghen niet ghedaeght noch in rechteaenghesproken worden, ghesommeert noch gheexecuteert, binnen ses weken

p 344

naer de doodt vanden aflijvighen, uijt saecke van eenighe schulden den sterf-huijse aengaende, ten ware dattet sterflluijs bevonden worde insolvent ;moghen in sulckene ghevalle alle arresten, besetselen, sommatien, beschrij-vinghen ende executien binnen den voorschreven tijde ende naer de doodtvanden aflijvighen ghedaen worden.

6. Item, daghementen, sommatien ende insinuatien oft weten ten woon-huijse van partije bij een vande ghesworen dienaers ghedaen aenden per-soon oft persoonen die ghequalificeert sijn om aenden ghedaeghde oftghesommeerde rapport te doen, sijn van weerden, al oft die aen partijen selfsghedaen waren.

7. Item, daeghementen, sommatien ende weten op gheoorlofde plaetsenende tijde bij daghe ghedaen, sijn van weerden; maer naer den sonnenonderganck ghedaen, sijn van onweerden.

8. Item, worden den officier, stadthouder oft dienaers ghelooft aengaendede relatien die sij van hunne exploicten doen, behoudelijck datmen wortgheadmitteert om de contrarien te moghen thoonen.

9. Item, egheene goedens en moghen debite uijtghewonnen wordensonder eerst ende alvorens [de wete] behoorlijcke ghedaen te zijn aendenproprietaris vande goedens, oft desselfs administrateur, oft [aen] sijnenhuijse, aen jemanden ghequalificeert om vande wete raport te doen.

TITEL IV.

VAN ARRESTEMENTEN.

1. Als twee persoonen d'eene den anderen doet[16] arresteren, soo moetde ghearresteerde in vroente gaen, oft is hij ghehouden borghe te stellen vante rechte te staen ende 't ghewijsde te voldoen; ten ware dat de ghearres-teerde egheene borghe ghecrijghen en konste, ende dat schepenen, conside-rerende de gheleghentheijdt vande saecken, ordonneerden dat die selveghearresteerde ghestaen soude met cautie juratoir.

2. Daernaer is den arrestant ghehouden de ghearresteerde ten derdendaghe, goedts tijdts voor den noen, ten ghedesigneerden tijde, in buijten-vierschare aensprake te doen, ende hem te fonderen van den arreste; ten

p 346

ware dat het arrest gheschiet ware uijt cracht ende voor het voldoen vanghewesene vonnissen oft voluntarie condemnatien alhier ghewesen en ghe-passeert; ende alsoo wort de saecke voorts bedinght totten eijnde toe, vandrij daeghen tot drij daeghen, ten ware dat partijen anders ten wedersijdenaccordeerden, oft schepenen de saecke anders vonden ghedisponeert.

3. Item, indien den arrestant sijne partije binnen den derden daegheegheene ticht oft aenspraecke en doet, oft tot dien fine binnen behoorelijckentijdt niet en compareert, soo sal de voorschreven ghearresteerde vandenarreste costeloos ende schadeloos ontslaeghen worden ; ende vande costenende voordere schaeden ende interresten, des versoeckende, salmen dieghearresteerde permitteren den selven ten derden daghe, oft ten eerstenghenechtdaghe over te gheven, daertoe den arrestant sal worden ghedaeghtende[17] daerop ten selven tijde, sonder eenigh vertreck, te segghen sijngoetduncken.

4. Item, eenen buijten-persoon willende eenen anderen buijten-persoonoft sijn goedt doen arresteren, is ghehouden eerst borghe te stellen voor alleoncosten, schaeden ende interesten, die ter saecken vanden arreste oftrechtsvoorderinghe souden moghen komen te gherijsen; ende oft de saeckebij tijde beswaerde, soo souden die borghen die moeten verstercken.

5. Item, als den officier oft dienaer versocht wort eenen vremden man oftsijn goedt, present sijnde (hem aldaer ghetoont), t'arresteren oft aen te slaen,ende [hij] het selve weijgherde te doen, oft, naer het arrest ghedaen, den manoft goede liete gaen oft versteken, die moet het selve verantwoorden, oftbetaelen de schult daervoor het arrestement oft aentast ghedaen oft versochtis, wettighe redenen in desen uijtghesteken.

7. Item, eenen crediteur vindende sijnen debiteur van buijten, endebeduchtende dat hij hem absenteren soude aleer hij cenen dienaer soudemoghen crijghen, mach self sijnen schuldenaer vasthouden tot dat hijeenen dienaer ghecrijghen can, den welcken hij den schuldenaer leverenmoet; den welcken schuldich is den debiteur t'arresteren ende in goedebewaernisse te houden, op sijnen behoorelijcken salaris; ende van s'ghe-lijcken machmen doen vande meuble goedens die ghetransporteert endeverborglien souden moghen worden.

p 348

7. Item, den officier oft sijne dienaers en moghen het goet van eeneningesetenen oft ondersaet deser vrijheijdt niet arresteren, noch en mach oppenninghen onder jemant anders berustende, den inneghesetenen toebehoo-rende, met recht niet vervolght worden voor eenighe schulden oft actien,ten ware datter anders egheen verhael en ware, oft dattet selve bij sche-penen alsoo ghewesen oft gheordonneert waere, oft dat den arrestant t'selvegoedt t'sijne wilde maecken, oft seijde daeraen paert ende deel te hebben;maer en machmen[18] den inneghesetene goedens wel arresteren endesequestreren soo verre datter apparentie is van vluchte ofte vertreck.

8. Item, als eenich goet onder jemandt is ghearresteert, en mach [hij] t'selveniet laten volgllen noch ewech draghen noch versteecken, oft is schuldich desaecke te verantwoorden, ende voor de schult inne te staen, ten minstentotte weerde van het selve goet.

9. Item, opdc meuble goedens alhier ghearresteert sijnde wordt ghepro-cedeert ghelijckmen doet voor personele schult, behoudelijck dat den onder-houwer vande goedens daeraf sal wete ghedaen worden, gelijck dat indenvoorgaenden article is verhaelt, ende voorts den ghenen die het goet toebe-hoort met behoorelijcke brieven aenden officier vande plaetsen daeronderden debiteur is gheseten; ende inghevalle van egheene sekere woonstadt, bijproclamatie.

10. Item, alle saterdaghen is binnen de vrijheijdt van Gheel vrij marckt,alsoo datmen opden[19] daeh niemant en mach arresteren noch becommerenin persoon noch in goedens, ten ware voor prince penninghen, oft schuldendie opden selven dach aldaer ghehandelt oft ghemaeckt waeren.

11. Item, en mach oock niet ghearresteert noch gheapprehendeertworden die van buijten inne gheschreven wort om eenighe saecke, oft dieghedaeght is en[20] comt als ghetuijghen sijne kennelijckheijt te segghen, soooock niet die ter begravinghe oft uijtvaert gaet, noch momboirs, curateurs,executeurs van testamenten, administrateurs van goederen voor de schuldenvan hunne weesen, vermomboirde persoonen, sterfhuijsen ende andereheurc meesters.

12. Item, niemant en mach om civile saecken, daer lijf noch ledt aen

p 350

verbeurt en is, noch door arrest vande selve saecken in hachten ghehoudenworden, soo verre hij cautie stelt van te recht te staen ende t'ghewijsde tevoldoen, ten ware hij ghevanghen ware voor prince penninghen, voor ghe-wijsde dinghen, om bedroch van versweghen waerschappe, oft om tevolcomen eenighe bevelen vanden heere oft vande weth.

13. Item, van erfpenninghen, voorwaerde opde vroente[21], machmen denghebreckelijcken inde ghevanckenisse haelen ende houden t'zijnen coste,tot dat hij voldaen heeft.

TITEL V.

VAN CHIJNSEN, RENTEN, CONTRACTEN, VOORWAERDEN ENDE BORGHTOCHTEN.

1. Alle oude chijnsen ende fondatien tot broot ende wijn om mede tecelebreren, worden ghehouden voor onquijtbaer, ten ware dat bijder consti-tutien anders ghecaveert ware; in t'betalen vanden achterstelle ghestaetmenmet currenten ghelde.

2. Item, men en is inde voornoemde vrijheijt ende lande van Gheel nietghehouden ijet te gheven van renten ofte pachten daeraf in dertich jarenegheene behoorlijcke maninghe oft betaelinghe en is ghedaen, uijtghenomenkercken, heijligh Geesten, gasthuijsen ende andere gheestelijcke plaetsen,den welcken langheren tijdt wordt toeghelaeten.

3. Item, hoewel eenige goedens oft gronden van erven der[22] chijnsen,renten ofte pachten [op] uijtgaen, ghedeelt ende ghespleten worden; daer-omme en is den rentier oft heffer niet ghehouden den chijns, rente ofte pachtte splijten, maer moet ghelijckelijck betaelt worden, oft andersints machvolghen op sijne panden soo hem die verbonden staen; ten ware dat diebijden chijns- oft rentheffer ghedeelt ende ghespleten waeren.

4. Item, niemant en mach eenich huijs oft edificie afbreken, oft eenighengront verargheren in prejudicie vanden chijnsheffer oft rentier, ten sij dathij eerst alle verloopen sal hebben afghedaen ende betaelt, ende den chijn-senaer ofte rentier tot dien ghestelt sal hebben andere goede toepanden,t'sijnen contentemente, ofte ter discretien vande schepenen.

p 352

5. Niemant en mach bij eenige voorwaerde, contract, coopmanschappeofte conventien verkrijghten erffelijckheijt in eenighe onruerende goederen,huijsen oft renten, noch oock de selve belasten met eenighe renten oftsomme van penninghen, ten sij dattet selve contract, comenschappe oftconventie ghepasseert ende herkent sij voor drossaert ende schepenen, oftvoor meijer ende schepenen oft laten vanden grontheere daeronder de selvegoederen, huijsen ende renten gheleghen sijn, oft voor die wethouderenvande hooftstadt, ende dat daeraf gheschiede opdracht, goedenisse endeerffenisse, uijtghenomen alleenelijck houwelijcksche voorwaerde, scheij-dinghe ende deijlinghe, testamenten oft uijtersten wille.

6. Item, alle erffelijcke goedens, huijsen oft renten, weesen oft onbe-jaerde kinderen, kercken, heijligh Gheesten, Godtshuijsen ende gasthuijsen,oft gheestelijcke plaetsen toebehoorende, oft tot godtsdienst gheordonneert,oft die vercocht worden voor uijtghewonnen renten, oft om jemandtsuijttersten wille te voldoen, moeten bij authorisatie vande weth, naer voor-gaende proclamatie, den meesten daervoor biedende openbaerlijck ter[23] hoochsten ende schoonsten vercocht worden, ende dat met afmijnen,verdieren ende uijtgaen der brandende keersse; ende sullen de' twee deelenvanden verdieren oft hooghen wesen tot profijt vanden uijtghevere.

7. Item, soo wie eenighe erven vercoopen, versetten oft met rentenbelasten wilt, is schuldich te specificeren, ende, indien hij versocht wort, bijsijnen eedt te verclaeren alle renten, commeren en lasten daer te voorens opuijtgaende, ende te beloven waerschap; met welcke belofte van waerschap denpersoon ende alle goedens vanden belovere, die hij alsdan heeft ende naer-maels mach verkrijghen, sijn generaelijck verbonden voor t'voldocn vandeselve waerschap, soo langhe hun oft sijne erfghenamen die toebehooren.

8. Item, als eenen schuldenaer oft debiteur generaelijck verobligeert,verbindt ende hijpotecqueert alle sijne goedens, ruerende ende onruerende,alsulcke generale hijpotecque oft verbant streckt haer ende begrijpt allee-nelijck de goedens vanden schuldenaer, soo langhe hij oft sijne erfghenamende selve besittende ende ghebruijckende sijn, ende niet langher, alsoogenerale verbant oft hijpotecque niemanden en belet sijne goedens temoghen vercoopen oft veranderen.

p 354

9. Item, haeffelijcke goedens en blijven niet verbonden als pandt, langherdan sij blijven inden eijghendom vanden schuldenaer.

10. Item, die in't vercoopen ofte belasten van sijne erfgoedens eenigherenten, lasten, chijnsen oft commeren daervorens uijtgaende, verswijght,moet den cooper, indien [het] hem belieft, sijne penninghen wederomgheven metten interest der selver, ende weder nemen t'ghene hij vercochtheeft, ende soo langhe t'sijnen coste ghevanghen blijven tot dat hij voldaenheeft, ten ware hij dan andersints versekerde ende voldede, ende tot dieneijnde staen tot arbitraele correctie van schepenen.

11. Item, allen het ghene dat aen een huijs oft erve naghelvast oft aertvastis, behoort te volghen den ghenen die het huijs oft erve volght oft toebe-hoort, oft dat andersints ghemaeckt is dienende totten huijse om aldaer temoeten blijven.

12. Item, alle renten ofte erfpachten uijt haerder naturen onquijtbaer,blijven onquijtbaer, hoe dickwils die succederen; maer als die om eenighgoet oft sekeren prijs van ghelde vercocht sijn, soo blijven die altijdt quijt-baer voor den selven prijs; maer als vanden selven prijs niet en blijckt, soosijn sulcke vercochte renten quijtbaer teghens den penninck xviij.

13. Item, niemant en mach met sekeren prijs van penninghen eenighecorenrenten oft van anderen soorten van granen oft ghewas, noch mede vanbeesten, boter, houtwaer, olie, smout oft andere specien ende waeren consti-tueren, op pene van nulliteijt vanden contracte ende verbeurte vandenprijs tot profijt vanden heere.

14. Item, alle renten bij coop oft in ghelde gheconstitueert, hoewel datinde brieven vande constitutien egheene mentie van redemptie en is ghe-maeckt, worden ghehouden voor quijtbaer; ghelijck oock alle renten waerafegheene constitutie-brieven en worden ghevonden, noch oude manualenoft registren, voor sulckenen prijs ghelijck den [een] voorgaenden articledat medebrenght.

15. Item, men mach egheene onquijtbaere renten constitueren bij scheij-dinghe oft deijlinghe, contracten, goedenissen, giften, houwelijcksche voor-waerden ofte testamenten, dan bij simpele erfuijtghevinghe, andersints datde selve sullen wesen quijtbaer; de gheltrenten teghens den pennincksestien ende de corenrenten teghens vijftien gulden de veertel.

p 356

16. Item, die renten quijt, sal ghestaen (in't reguard vande gheltrenten)midts betaelende de capitaele penninghen metten achterstel naer raedtvanden tijde datse verloopen is [zijn]; dan, quijtende corenrenten, moet denvollen pacht betaelen alsmen in't jaer ghetreden is.

17. Item, als eenighe rente oft erfpacht ghequeten wort daer een andersijne tochte aen heeft, vermach den proprietaris vande voornoemde renteoft erfpacht de penninghen van lossinghe naer hem trecken cnde ontfanghen,midts bekennende den tochtenaer soo veele lijfrenten ende die versekerenop goede suffisante panden; ende indien den erfman t'selve niet doen enwilde oft en konste, soo mach den tochtenaer de penninghen naer hemtrecken, midts stellende goede cautie vande penninghen altijdt weder televeren als den erfman die sal weten aengheleijdt ter selver nature in goedepanden; ende indien sij beijde in ghebreek waren, soo souden de voor-noemde penninghen ghesequestreert worden totter tijt datmen die soudeweten aen te legghen aen goede renten.

18. De outste rentbrieven worden altijdt de jonghste van date ghepre-fereert opde panden hem speciaelijck verbonden staende.

19. Soo wie in eenighe erve ghegoijt ende gheerft wort, moet ghelovenschot, loth, impositien ende ghebuerelijck recht.

20. Item, eenen jeghelijeken proprietaris mach sijne proprieteijt vandebetochte goedens wel vercoopen, belasten ende daeraf disponeren, sonderbijsijn, consent ende wille vanden tochtenaer, behoudelijck den tochtenaersijn tochte.

21. Item, soo wie eenighe renten afquijten wil, moet den heffere de capi-tale penninghen presenteren, naerdien hij den achterstel, naer raedt vandentijde datse verloopen is, voldaen heeft oft ghepresenteert heeft te voldoen;ende ingheval van weijgheringhe, mach alle de penninghen consignerenonder schepenen, ende protesteren van voortaen in egheene renten meerghehouden te wesen, doende den proprietaris daeraf de wettiglle wete; endeen moghen de penninghen bijden heffer aldaer niet ghelicht worden voor hijen verleene den quijtere schepenen-quitancie; ende behouden de schepenenvande gheconsigneerde penninghen den negllensten penninck.

22. Item, men mach egheene renten afquijten in prejudicie vanden ghenenwien de rente voor de afquijtinghe verbonden is, soo wanneer den debiteurvande rente vande verbintenisse der selver ghewaersehouwt heeft; ten ware

p 358

dat hij t'selve goets tijts behoorelick veradverteerde den ghenen wien derente verbonden staet.

23. Item, die in houwelijcksche voorwaerde belooft eenighe penninghente betaelen naer sijne doot, oft die eenigh goet oft huijs huert voor sekerenprijs s'jaers, is schuldich, ten versoecke vanden vercooper ofte verhuerder,daertoe te stellen goede cautie oft borchtochte, soo verre den vercooperofte verhuerder t'selve versoeckt aleer t'vercocht goedt ontfanghen oftcomenschappe ghelevert is, ende aleer den huerlinck in't ghebruijck is,hoewel inde voorwaerde daeraf niet vermaent en is.

24. Item, als jemant voor schepenen hem als borghe verbint voor eenenbuijten-ghesetenen, soo mach de ghene tot wiens profijt de borchtochteghedaen is de borghe aenspreken, indien hem belieft, niet teghenstaendedat de principaele present ende sufficient is omme te betalen.

25. Item, een oft meer persoonen hen voor schepenen verbindende vooreenen anderen als borghe principael, oft als voor sijne eijghene schuldt endein't besonder, oft dat sij gheloven, indien den principaelen sijnen dach nieten hout oft in ghebreke blijft, selve de schult te betaelen, soo moghen sij,naer overstrijck vanden tijde van betaelinghe, in rechte gheconvenieertworden als principael, hoewel de schuldenaer present ende sufficient ware,ende oock een voor al.

26. Maer eene simpele borghe, sonder dat eenighe vande voorscrevenclausulen gheexpresseert sijn, en mach uijt crachte van sijne borghtochte nietaenghesproken worden, ten zij den principalen debiteur ende sijne goedenseerst uijtghewonnen ende gheexcuseert sijn; ten ware dat jemant voorschepenen hem borghe ghestelt hadde van te recht te staen ende t'ghewijsdete voldoen, de welcke sonder voorgaende excusie vanden principalendebiteur, mach uijt crachte vanden vonnisse gheexecuteert worden.

27. Item, als eenen credileur, hebbende borghe voor sijne schult die totsekeren termijn te betaelen staet, ende[24] daernaer sijnen schuldcnaeranderen dach van betalinghe heeft[25], oft innovatie vande schult ghebeurtsonder consent oft wete vanden borghe, soo is daerdoor de borghe vansijne borghtochte ontslaghen.

p 360

28. Item, als[26] eenen buijtenman oft gheestelijck persoon, willendejemanden in recht betrecken, is schuldich cautie te stellen voor de costenvanden processe, ende boven dien te recht te staen ende t'ghewijsde tevoldoen, indien men hem jet heijschen wilt; ten ware dat, partije ghehoort,anders daerinne versien werde bij schepenen.

TITEL VI.

VAN HUERINGHEN.

1. Huere gaet voor coop, soo verre die niet en gheschiet tot prejudicievande calengieringe oft eenighe verkochte goedens, ende sterfdagh enbreeckt gheen huere, soodat, al ist dat een huijs oft erfve verkocht wordt,soo moet den huerlinck de huere ghebruijcken soo langhe die duert, al-waert oock soo dattet huijs oft erfve bij executie verkocht ware.

2. Dan, als eenighe verhuerde erfve oft huijse voor erfrenten wordenuijtghewonnen, soo expireert de huere, ende moet den huerlinck d'erfve ofthuijs ruijmen ten eijnde vanden jare daer hij in ghetreden is naer de evictie.

3. Item, de verhueringhe bij eenen erftochter ghedaen sal stadt grijpen totdrij jaren naer sijne doot, sonder langher, soo verre den huerlinck de goe-dens daeraf heeft beginnen te hantpriseren [hantplichten] oft laboreren:ende is den huerlinck overleden, soo hebben 't sijne erfghenamen, indienhaer 't belieft, sonder nochtans eenigh voordeel buijten de jaerlijcksche hue-ringhe te nemen oft aen jemanden te doen gheven, oft andersints den huer-linck te belasten tot achterdeel van den proprietaris; waeraf een jeghelijck,soowel den huerlinck als verhuerder, ghehouden is altijdt bij eede hem teexpurgeren.

4. Ende soo wanneer datter contrarie ghebeurt, oft dat jemant weijgherdehem te expurgeren, sal de hueringhe ghehouden worden voor nul,ende salmen[27] in dien ghevalle den huerlinck moeten t'goedt ende t'huijsruijmen ten naesten tijde vanden jaere daer hij in is ten tijde vanden over-lijden vanden tochtenaer, soo verre den proprietaris t'selve versoeckt endebegheert.

p 362

5. Maer die verhueringhe bij eenen opgheseten tochtenaer ghedaen extin-gueert ten eijnde vanden jare daer den huerlinck in is, soo verre deerfghenamen belieft, hebbende keuse oft sij de hueringhe houden willenoft niet.

6. Item, den huerlinck die eenighe erfve oft huijs huert van eenen tochte-naer is schuldigh de huere te doen kondighen bijden officier aenden pro-prietaris oft deel hebbende van sijne partinaris verhuert (sic), de welckebinnen xiv daghen naer de voorschreve kondinghe ofte wete magh de selvehuere aenveerden, mits stellende goede sufficiente borghe voor de selvehuere, ende daernaer niet; het welck gheen plaetse en grijpt tusschen deouders ende de kinderen.

7. Item, als een huerlinck coopt oft doet coopen tot sijnen behoeve d'erfveoft huijs dat hij in hueringhe heeft, soo smelt ende is sijne huere te niet;ende indien den koop ghecalengiert wort, moet terstont vande erfve ofthuijs scheijden, niet teghenstaende eenighe conventie ter contrarien.

8. Item, den verhuerder is altijt naest van sijne verhuerde goedens alsden huerlinck eenen anderen die huere wilt overlaten, oft voorts verhuert,indien hem belieft, om daermede sijnen wille te doen, alwaert oockghekomen totten tweeden ende derden huerlinck.

9. Item, den huerlinck, naer de expiratie van sijne huere, en heeft gheenrecht om die huere te behouden vopr den prijs dat een ander daervoorgheven wilt.

10. Item, die eenighe huijsen verhuert, is schuldigh die te onderhouwen,dicht ende droogh van water ende wint, van wanden ende dack, deuren,vensteren ende andere nootsaeckelijcke reparatien.

11. Item, eenen huerlinck boomen settende op 't goet dat hij ghehuertheeft, magh die wederom uijtdoen ende met hem nemen in't afscheijdenvande hueringhe, ten ware dat den proprietaris beliefden de selve plantagiente betalen ten segghen van goede mannen hen des verstaende.

12. Item, alle haeffelijcke goedens bevonden in een verhuert huijs, denhuerlinck toebehoorende, staen ende sijn verbonden voor de huere vandeselve huijse oft erfve, ende moet den huerlinck de huere betalen, oftden goeden moet vanden verhuerder hebben, aleer hij de haeffelijcke goe-dens uijtten huijse oft vander erfven doen magh; ende indien hij contrariedede, soo behooren sulcke haeffelijcke goedens (ten versoecke vanden

p 364

verhuerder) wederom binnen plaetsen, oft in handen van justitie ghebrochtte worden, om de verschenen huere daeraen te verhalen; sulcx sal oockachtervolght worden in respecte vande lanthueringhe ende de vruchtendaerop staende.

TITEL VII.

VAN PAELEN ENDE ERFSCHEIJDINGHE.

1. Soo wie wilt palen teghens sijnen naerghebuere, oft erfwegh preten-deert over jemants erfve, moet comen voor drossaert ende schepenen, endeversoecken eene palinghe oft beleijde; ende indien hem t'selve gheaccor-deert wort, dan sal hij laten ghebieden met een sondaeghs ghebodt, oudersende omsitters te comen opde palinghe oft beleij, ter voornoemder plaetsen,tot alsulckenen daghe als drossart ende schepenen dat ordonneren, endedaerteghens doen daghen den ghenen daer hij teghens paelen, erfscheij-dinghe, erfweginghe doen wille; ende moeten partijen ten wedersijdenteghens den dagh dienende hare ghetuijghen opden gront doen daghen,ende naer dien designatie ghedaen is, aensprake ende antwoorde ghehoort,dan hoortmen den thoon ende wort dien t'eijnde recht ghedaen.

2. Item, alsmen (om erfscheijdinghe tusschen partijen te doen) gheenepaelsteenen en vint, soo behoortmen d'erfve te scheijden naer d'oude met-serije oft heijmsele daer noch staende, oft naer ghetuijghenis van erfbrievenende andere schriftelijcke bescheeden, oft van goede lieden die over langhejaren daer verkeert hebben, ende diensvolghende daer paelsteenen te doensetten; dan, soo verre men binnen dertigh jaren daernaer andere paelstenenvint, soo behoortmen den nieuwen paelsteen wegh te doen ende d'erfve tescheijden naer den ouden paelsteen, ende naer den tijt van dertigh jarenniet.

3. Item, niemant en magh tusschen partijen erfven eenighe palen stellen,steken oft setten, dan in teghentwoordigheijt, met consent ende wete vandeproprietarissen ten beijden sijden ligghende, oft metten rechte, bij overstaenvan drossaert oft meijer ende schepenen, partije daertoe gheroepen, oppene van daerover arbitraelijcken ghecorrigeert te worden.

p 366

4. Item, soo wie eenighe paelen versette oft uijtdede, bij hem selven oftjemanden anders, om een ander in sijne erfve oft gherechtigheijt te vermin-deren oft frauderen, sal ghecorrigeert worden als eenen dief, mede alle deghene die daertoe behulpigh sijn gheweest.

5. Item, tuijnen oft heijmselen tusschen twee ghebueren erfven opdegherechte paelen van twee erfven ghestelt, behooren ten ghelijcken kosteghemaeckt ende onderhouden te worden, ende al dat ghelijck ghebruijcktwort.

6. Item, boomen staende inde ghemeijne tuijnen oft heijmselen, oft in'tmidden van eenighe grachten, oft die opde gherechte paelen oft in ghemeijneerfve staen, sijn ghemeijn, sonder aenschouw te nemen wie die gheplantheeft.

7. Item, die een huijs oft muer staende aen sijns ghebueren erfve doetafbreken, is schuldigh [in] de plaetse van dien tot sijnen koste eene blindeheijminghe te stellen; ende indien hij het selve, met consent ende toelatinghevan sijnen ghebuere, doet setten opde gherechtighe palen tusschen hemende sijne ghebueren, soo is den heijm oft heijmsele ghemeijn, ende moetvoortaen tot ghelijcken koste onderhouden sijn; maer indien hij de selve heij-minghe oft anderen tuijn oft heijmsele doet setten op sijn erfve, soo behoorthem dien alleen toe ende moet tot sijnen koste onderhouden worden.

8. Item, niemant en magh vensteren maken oft licht oft ghesichtscheppen door oft in eenen ghemeijnen muere.

9. Item, alle useldruppen vallende van tichelen oft schalien dack ghevenende bewijsen datten erfdragher vanden selven huijse oft erfve, daer dat dacktoebehoort, aldaer buijten sijnen muer oft want heeft eenen halven voeterfve, ende in stroijen dack eenen voet, te weten soo verre als den useldrupvalt oft d'anckerhout streckt, soodat sij hem sijnen ghebuere niet naerderkomen en magh.

10. Item, niemant en magh tegens sijnen ghebuere legghen eene messie,verckenskot noch vuijlenisse, hij en maeckte daerteghens eenen muer vanonderhalven steen dick, ende dat hij sijnen ghebuere wachte vanden stanck;noch en magh de vuijligheijt van sijne messie, verkenskot oft anders terstraten niet uijtleijen, maer moet die op t'sijn soo leijden, dat niemantdaerbij gheenen stanck oft letsel en hebbe.

11. Item, die sijnen ghebuere laet wercken sonder het werck te stooren,

p 368

hoewel hij recht heeft t'selve te moghen doen, en magh nochtans t'selvewerck, als t'volmaeckt is, niet doen afbreken, maer moet soo blijven tot datvan selfs vergaet, sonder repareren; maer die eenen anderen wilt verbiedente wercken, oft segghen dat hij te naer comt, oft anders werckt dan hetbehoort, is schuldigh t'selve te doen aleer d'werck volmaeckt is, rechtelijckenmetten heere; ende wat naer het voorghenoemde ghebodt ghemaeckt ware.moet wederom afghebroken ende te niet ghedaen worden, inghevalle sulexbehoort.

12. Item, die sijne erfve met opghesette grachten wilt doen beheijmen,moet tusschen het ghehuijlt vanden gracht ende d'erfve van sijnen ghebuerelaten boven drij voeten ende beneden twee voeten erfve.

13. Item, die eene doorne haghe wilt planten moet die setten onderhalvenvoet binnen sijne erfve, ten minsten, andersints magh sijne ghebuere t'selvebeletten ende die doen uijtworpen metten heere, indien sulcx met rechtbehoort te gheschieden.

14. Item, niemant en magh sijne erfve boven den ouden gront oft bodemsoo hooghen ende oock soo nederen oft leeghe maken dat sijne ghebuereeenighe schade oft letsel daeraf hebbe.

15. Item, als iemants boomen over sijns ghebueren erfve hanghen, soo moet(des vermaent sijnde) die corten, oft magh de ghebuere alle de schadelijcketacken over desselfs erfve hanghende selver corten, dat hij daervan gheeneschade en lijde, oft sijn fruijtboomen moeten de overhanghende vruchten deghebuere volgllen, oft magh die overhanghende tacken corten, daeraf deghebuere, over wiens erfve de boomen hanghen, de keuse heeft.

16. Item, die eenighe boomen, gheen fruijtboomen noch stronckboomenwesende, wilt planten ontrent sijns ghebueren huijs oft erfve, moet de selveplanten thien voeten, de fruijtboomen vijf voeten, ende de stronckboomenvier voeten van sijns ghebueren erfve oft huijs; ende soo wie contrarie dedesal partije oft ghebuere daerbij gheinteresseert sijnde alsulcken plantsoenmoghen doen beleijden bij drossaert ende schepenen, ten coste vandenonghelijcke, om die uijtgheworpen te worden, indien schepenen bevindensullen sulex te behooren, ende tot dien staen to tcorrectie naer gheleghent-heijt vander sake.

17. Item, die sijnen wegh heeft door eens anders erfve is schuldigh diente ghebruijcken met ghetijdighe vromde, ten naesten cante, ter minster

p 370

schade, met gheseelde beesten ende met goede hoede, soo dat gheene schadeen gheschiede, op pene vande selve te moeten betalen.

18. Item, die landt, bemden oft bosschen heeft ligghende vande straeten,moet eenen wegh hebben van die voorligghen, ter minster schade, tenmeesten proffijte, ten naesten cante ende ter naester straten, om daer uijt-ende in te gaen ende te rijden.

19. Item, waterloopen moeten gheleijt worden ten nedersten velde endeter naester moeder, ende ter minster schaeden. sonder iemanden schade tedoen aen sijne erffelijckheijt, ten ware dat sulcke koste bethoonen, dat hijover iemants erfve schuldigh ware het water te leijdene.

TITEL VIII.

VAN RECHTEN GHEHOUDE PERSOONEN AENGAENDE.

1. Item, den man, als momboir van sijne huijsvrouwe, vermach alle haregoederen, actien, schulden ende innecomen vervolghen, eijschen endebeschudden, ende de haeffelijcke goedens vercoopen, sonder consent oftauthorisatie van sijne huijsvrouwe.

2. Item, eene ghehoude vrouwe en mach in rechte niet doen, noch procu-reur machtighen, sonder consent ende bijwesen van haren man; ende deonghehoude vrouwe sonder eenen momboir haer metten rechte ghelevert.

3. Item, soo haest als man ende wijf sijn ghehout, soo sijn alle de meu-belen ghemeijn, ende soo worden heur beijder schulden eene masse, alsoodat alle de meuble goedens, soowel van d'een als van d'andere, daervoormoghen in rechte betrocken ende gheexecuteert worden.

4. Item, den man vermach alle erffelijcke goedens van sijnder sijdenghecomen, ende oock staende t'houwelijck vercreghen, als hij alleen daerinneghegoeijt ende gheerft is, transporteren, belasten ende vercoopen, sonderconsent, wille, wete oft bijsijn van sijne huijsvrouwe; maer als de huijs-vrouwe mede inde vercreghen erfgoedens ghenoemt staet, alsdan mach denman haer deel, in al noch in deel, niet vercoopen, belasten noch veralie-neren, ten sij de vrouwe daerinne consenterene, ende met haren man alsmomboir de onterffenisse ende goedenisse mede doet, oft procuratie daertoeverleene voor drossaert ende schepenen ghepasseert.

p 372

5. Item, de vrouwe mach hare erffelijcke goedens niet vercoopen,verminderen oft belasten sonder consent van haren man; dan, mach weldaeraf disponeren bij testamente sonder t'voornoemde consent, endesonder de kinderen inde legitime te prejudicieren.

6. Item. den man en mach sijns huijsvrouwe onruerende goedens oftrenten van haerder sijden ghecomen niet vercoopen, vervremden, belastenoft beswaeren, in al noch in deel, dan ten bijsijne, wille, wete ende consentvan sijne huijvrouwe, die d'alienatie oft belastinghe daeraf met assistentieende overstaen van haeren man selve moet bekennen, ende willichlijck,onghedwongen, passeren voor schepenen; ende oft hij contrarie dede soudesijn van onweerde.

7. Item, den man is schuldich de penninghen ghecomen vande vercochteerffelijcke goedens van sijne huijsvrouwe oft afghequeten renten van haerdersijden ghecomen wederom aen te legghen aen d'andere[28] erffelijcke goe-dens oft renten, die succederen inde plaetse ende houden de nature vandeselve vercochte goedens oft afghequeten renten; ende oft den man diewederom niet aen en leijde in coopinghe van andere erfgoedens oft renten,soo soude de huijsvrouwe oft hare erfghenamen de selve penninghenvooruijt hebben uijtter haeven oft vercreghen goedens; ende indien die nietghenoech en waren, soude de suppletie daeraf moeten gheschieden uijt desmans goedens voor de hellicht, sonder voorder; allen 't welck van ghelijckensal gheschieden ende plaetse hebben ten respecte van des mans goederen.

8. Item, houwelijckx goedt, dat de ouders oft overouders heure kinderengheven, oft de weerde van de selve, dat moet wederom comen opde oudersdie t'ghegheven hebben, soo verre de kinderen voor d'ouders sterven sonderwettich kindt oft kinderen levendich achter te laten, oft dat kintskinderenbij hun alsoo achterghelaeten oock voor de grootvaeder oft grootmoedergheraeckten te sterven.

9. Item; man ende wijf, die staende haren houwelijcke des eens oft desanders onruerende goedens belasten met renten, ende de brieven daerafghelijckelijck ende willichlijck, onbedwonghen, voor schepenen passeren,die belastinghe moet ghemeijn ghedraeghen worden, in sulcker voeghen datde ghene van man oft wijf, die de onroerende goedens toebehooren, oft

p 374

hunnen erfghenaem, ghestaen midts draeghende de hellicht vande voor-noemde vercochte renten, ende d'ander moeten d'een hellicht vande voor-noemde belastinghe afdoen oft daerteghens compenseren tot sijnencontentemente.

10. Item, als man ende wijf eenighe onruerende goedens aen malcanderenten houwelijcken brenghen, oft binnen den houwelijcken aensterven, diemet commeren belast sijn, soo verre de commeren, renten oft chijnsenstaende den houwelijck ghelost worden oft ghequeten, ende den pant daerafontlast, in dien ghevalle worden de afghequeten commeren ghedeijlt alsconquest ende vercreghen goedt; alsoo dat de ghene die ten scheijdenevanden bedde onroerende goedens oft erven wederom naer hem neemt,moet den anderen oft sijne erfghenamen de hellicht vande selve oft ghelijckerente daerop assigneren ende laten heffen ende jaerlijckx ontfanghen terquijtinghe toe vande selve.

11. Item, eenen debiteur oft uijtreijcker van rente comende vande sijdevande vrouwe, en mach de selve niet afquijten, ende mette capitale pennin-ghen aenden man ghedaen niet ghestaen, noch hem ende sijne pandendaeraf ontlasten, ten ware dat hij de selve afquijtinghe dede inde presentievande schepenen, met wete ende overstaen vande huijsvrouwe vandenghenen aen wien d'afquijtinghe soude gheschieden.

12. Item, d'erffelijcke patrimonie-goedens van eender vrouwen enmoghen niet gheexecuteert worden voor de schulden van haren man staendehaerder beijder houwelijck ghecontracteert, soo verre een vrouwe daervoorniet wettelijck voor drossaert oft meijer ende schepenen ghelooft en heeft,ende dat sij naer de doot van haren man egheene have oft vercreghen goeten aenveert, maer die abandonneert, ende naer den tijdt van deliberatieniet meer in t'sterfhuijs en comt; des mach sij uijtten sterfhuijs gaen ghekleetals sij opden Paesdach gaet ghekleedt ende ter kercken.

13. Item, vader noch moeder en sijn niet ghehouden te betalen deschulden, breucken oft boeten van hare kinderen als sij in haren broodt nieten sijn, oft dat de selve gheemancipeert sijn, oft datse heur winnen[29] bijvremde buijten s'huijs.

14. Item, man ende wijf moghen naer hare doodt heure goedens maeken

p 376

ende laeten d'een den anderen, oft iemant anders die't hun belieft, soo verresij t'samen egheene wettighe kindereen n hebben; ende moghen oockt'samen ende elck in't besonder, sonder elck anders consent, hen testamentwel maeken ; maer en moghen d'een den anderen bij heuren testamente oftdispositie in heure gherechtigheijdt niet prejudicieren.

15. Item, alle heuren pachten, inne- ende uijtschulden, achterstellen endeinnekomen van huijsen, erfven ende renten, sijn ten scheijdene vandenhouwelijck deijlbaer half ende half.

16. Item, man of wijf voorkinderen hebbende ende met de selve vandehaeffelijcke goedens afghescheijden sijnde, ende daernaer conquesterendediversche haeffelijcke ende erffelijcke goedens, mach daermede doen sijnvrijen wille ende daeraf disponeren naer sijne gheliefte.

17. Item, als man ende wijf t'samen hun testament ghemaeckt hebben,dat mach elck van hun, voor soo veel als het hun[30] aengaet, soowel voorals naer het scheijden vanden bedde, wel wederroepen, al hadden sij oockmalkanderen ghelooft dat niet te doen; maer wie van hun beijden binnenden houwelijck het ghemeijn testament wederroept, sonder consent oft wetevanden anderen, en mach niet ghenieten oft profiteren van 't ghene dat hemd'andere bij dien testamente heeft ghemaeckt ende ghelegateert ghehadt;behoudelijck dat de lanckstlevende, naer de doodt vanden eersten aflij-vighen, wel anders mach disponeren van sijne eijghene goedens, ende oocksijne legaten behauden hem bijden aflijvighen ghelaeten ende ghemaeckt.

18. Item, alle melioratien ende beteringhen van edificien volghen denghenen dien den gront toebehoort, behoudens vergheldinghe te doen aenden ghenen die vande ghehuijschen d'erfve niet en is toekomende, soo wan-neer de selve merckelijck groot ende profijtelijck sijn den ghenen die d'erfvetoekomt.

19. Item, als man ofte wijf aflijvigh wort, ende dat den lanckstlevenden,uijt krachte vanden testamente oft uijttersten wille. wilt blijven in't ghe-bruijck vande haeffelijcke goedens bijden eerst-ervende achterghelaten, isschuldigh alle de haeffelijcke goedens in't sterfhuijs bevonden te doen be-scllrijven ende inventarieren bijden secretaris vande plaetsen, ter presentienvanden drossaert oft meijer ende schepenen. ende die behoorelijck te doen

p 378

schatten met lieden hun des verstaende, ende de hellicht vande gheschattesomme, met onruerelijcke oft met andere goedens, ende sekere borghe (tenghenoechde van partije) te versekeren ende verborghen, om de hellichtvande somme naer sijne doodt te doen restitueren den erfghenamen vandeneersten aflijvighen.

TITEL IX.

VAN ONBEJAERDE KINDEREN.

1. De wethouders vande vrijheijdt oft lande van Gheel sijn respectiveovermomboirs van alle onbejaerde kinderen, vader oft moeder verlorenhebbende, ende van alle andere persoonen onder momberije staende.

2. Item, als vader oft moeder afijvigh wort achterlaetende onbejaerdekinderen onversien van momberije, soo is de lanckstlevende schuldighbinnen twintigh daghen te brenghen oft te doen daeghen twee mansper-soonen, d'een van s'vaders ende d'ander van s'moeders sijde, out over devijf-en-twintigh jaren ende beneden de 70 jaren, ende anders egheene, dekinderen naest bestaende van bloedtsweghen, opdat sij daertoe bequaemsijn, oft andere oock van [den] bloede, opdat de schepenen belieft, indiendattet hun dochte, naer heurder conscientien, dat de naeste daertoe soo nietbequaem en waren, oft dat de selve deijlen soude, oft iet ghemeijns met hunhadde, oft eenighen ghedinghe met hun uijtstaende; alles ter discretien vanschepenen: opde pene, voor d'eerste reijse van twee guldens, het derdendeel den heere ende ander der kercken ende den Heijlighen Gheest, endetweede mael het dobbel, ende daernaer tot correctie van schepenen.

3. Welcke persoonen alsoo gheeligheert sijnde, de momborije ende tutelesullen aenveerden, ende den ecdt daertoe staende presteren; ende in casvan difficulteijt, daertoe bedwonghen worden bij reele executie ende appre-hentie van hunne persoonen, tot hunnen koste, ten ware dat sij merckelijckeende wettighe redenen hadden om hun vande momborije te excuseren, die sijsullen moghen allegueren voor schepenen, de welcke, de redenen ghehoort,daeroppe sommierelijck ende sonder forme van proces recht sullen doen soodat behoort.

4. Item, indien de persoonen niet bequaem en sijn, oft de kinderenegheene vrienden en hadden hen van bloedtsweghen bestaende, soo sullen

p 380

de schepenen goede persoonen daertoe ordonneren, die met de oudersmeeste conversatie ende kennis ghehadt hebben, die oock schuldigh sijnde momberije te aenveerden, oft daertoe bedwonghen worden, als voor;item, van twee oft meer persoonen den onmondighen al even naer bestaendeende al even bequaem sijnde totter momberijen, kiestmen den outsten, oftmoghen schepen ordonneren die hun goet duncken.

5. Item, wanneer de momboiren de kinderen gegheven sijn in manierenvoorschreve, ende den eedt daertoe staende ghedaen hebben, soo sijn deselve ghehouden terstont daernaer, soo verre de kinderen vader oft moederhebben inden sterfhuijse gheseten, te versoecken staet ende inventaris vandelanckstlevende; welcken staet (soo verre hij oft sij bij testament in vollenbedde ghemaeckt daeraf niet en is ontlast) den lanckstlevende schuldigh iste maeken van alle de goederen die hun[31] ende sijne kinderen onver-scheijden ende onverdeijlt sullen moghen toebehooren, met declaratie van[de] inne- ende uijtschulden, ende dien ghewarighen met eede, indien'tver-socht wort; ende sijn ghehouden ende moeten daernaer procederen totscheijdinghe ende deijlinghe; ten ware dat de momboiren profijtelijckervonden voor de weesen om metten lanckstlevenden contract aen te gaenende uijtcoope te laeten doen uijt het ghene de weesen is competerende;vermoghen het selve te doen met consent vande schepenen.

6. Item, alle momboiren sijn schuldigh, binnen ses weken naer hunneneedt, over te brenghen den staet ende inventaris van alle der weesen goe-dens, hoedanigh die souden moghen wesen, opde pene, voor d'eerste reijse,van twee guldens, ende voorts ghelijck dat hiervoorens inden tweedenarticule is verhaelt.

7. Item, de momboirs sijn schuldigh alle drij jaren, oft t'elcken als sijdaertoe versocht worden, voor drossart ende schepenen rekeninghe tedoen, opde pene, voor d'eerste reijse, van drij gulden, ende binnen tweemaenden daernaer, opde verbeurte van het dobbel van dien, ende daernaertot correctie van schepenen, te bekeeren als voor, ende daervoor te moetenverantwoorden.

8. Item, naer de doodt van vader oft moeder den lanckstlevende en isegheene momboir van sijne kinderen, ten ware dat den selven lanckstleven-

p 382

den bijden testamente vanden eersten aflijvighen momboir oft momboiresseover de selve kinderen ware gheordonneert, de welcke moghen uijt krachtevan dien de weesen ende hunne goedens administreren, sonder bijde wethgheconfirmeert, oft inde voornoempde ordonnantie begrepen te sijn; ghelijckoock niet en sijn alle testamentaire momboirs; dan, sijn ghehouden, binnentwintigh daghen naer de doodt vanden testateur, de weth te thoonen, endeoock copije te laeten, indien der selver goetdunckt, vande ordonnantienwaermede de selve momboirs oft momboiressen sijn gheconstitueert, oppene van twee guldens, te verbeuren ende bekeeren als voor.

9. Het is niet gheoorloft eenigherhande weesen erfgoet, renten oft erf-pachten te verkoopen oft eenighsints te belasten; daertoe eerst is gherequi-reert special decreet ende consent van schepenen; ende voorts en machegheen erfgoet onterft, ewech ghegoeijt noch belast worden, dan, moetenalle voorens[32] komen ende overstaen seven vande naeste vrienden denweesen bestaende, die moeten verklaren bij eede datte't selve verkoop oftbelastinghe beter ende meer tot profijt vande weesen is ghedaen dan ghe-laeten, sonder argelist; ende alle verkoopinghen ende belastinghen andersghedaen sijn nul ende van onweerden, ende de penninghen daervoor ghe-gheven blijven verloren, ten ware datmen konste bewijse dat de selvebekeert waren tot profijt van de weesen.

10. Item, de erfgoedens oft renten die vader oft moeder verkochthebben, oft de penninghen ontfanghen, moghen de momboirs inden namevande weesen ende naer de doodt wel vestighen ende goeijden, ten advisevande weth.

11. Item, alle haeffelijcke goedens weesen oft vermomboirde persoonentoebehoorende en moghen niet verkocht worden dan openbaerelijck, naervoorgaende publicatie, ten hooghsten ende sehoonsten; daeraf de momboirster naester rekeninghe moeten overbrenghen de declaratie vande vercochtegoedens; ende moeten van ghelijcken oock verkocht worden alle erffelijckegoedens, soo dat onder den tijtel van Chijnsen, renten [etc.] naerder isgheexpresseert.

12. Item, alle contracten, voorwaerden ende coopmanschappen die deweesen doen sonder consent van hare voochden, soo verre die sijn teghens

p 384

profijt ende in prejudicie vande selve weesen, worden ghehouden ende sijnmetter daet nul ende van onweerden.

13. Item,niemant en is uijt momborije oft weesschappe hij en isghekomentot gheestelijcken staet, oft ghehout, oft out vijf-en-twintigh jaren volkomen;ende eene dochter moet altijdt onder momborije blijven tot dat sij ghehoutis; ende oft schepenen iemanden bevonden tot sijne volkomen jaren ghe-komen te sijn ende niet habiel noch idoin om sijn goet te administreren,moghen den selven in voeghdije houden ende heure curatele doen conti-nueren tot wedersegghen.

14. Item, de manspersoonen ghehout sijnde ende noch wesende ondervijf-en-twintigh jaren, moghen alle contracten passeren, ende aenveerden 'tbewint vande haeffelijcke goedens ende jaerlijcsche profijten vande erffe-lijcke goeden oft renten, maer en moghen egheene onruerende goedensalieneren, verkoopen noch belasten, dan met consent vande weth.

15. Item, in't ghene des voorschreven is uijtghenomen: dat alle jonghersonder momborije staende, out wesende de knechtkens xiiij jaren, ende devrouwelijcke persoonen xij jaren compleet, moghen van alle hare goedens,haeffelijck ende erffelijck, valide disponeren, bij testament oft uijtterstenwille, tot behoef vanden ghenen dien t'hun belieft, habiel ghenoech om hetlegaet te ontfanghen, ghelijck dat onder den tijtel: Van testamenten ghe-seght wort.

16. Item, de momboirs en moghen der weesen penninghen niet langheronderhouden sonder aenlegghen dan een vierendeel jaers, oft [moeten] daerafself interest betalen; ende oft de momboiren daertoe gheene bequame oftprofijtelijcke middelen en vonden, moeten dat de schepenen te kennengheven, om de selven (sic) te houden voor gheëxcuseert oft niet, naer ghele-ghentheijt vander saeken.

17. Item, den momboir wesende een man met eeren, staende ten goedenname ende faeme, doende rekeninghe vande administratie bij hem over deweesen goet ghehadt, worden ghepasseert de partijen van sijn uijtghevenbedraghende onder xxxij stuijvers, mits de selve alleenelijck verificerendemetten eede, soo wanneer het selve versoecht wort, sonder daeraf eenigheandere oft naerdere verificatie te derven doen.

18. Item, de momboirs worden betaelt van hunne vacatien die sij buijtende vrijheijdt doen ende van hunne moeten bij ordonnantie van schepenen,

p 386

oft hebben den Ixen penninck; maer en hebben egheenen salaris van capi-taele penninghen van afgheleeghde renten, noch van ghereede penningheninden sterfhuijse bevonden, noch van eenighe vercochte immeuble goedens.

19. Item, elcken momboir is een voor al ende elck in solidum ghehoudente verantwoorden ende goet te doen allen 't ghene dat binnen sijnen tijdtgheschiet is; ende hebben de weesen de keuse wien sij van heurliedenaenspreken willen, behoudelijck hem sijn verhael teghens sijnen medemom-boir, soo verre dien de foute mochte gheïmputeert worden; wel verstaendedat den ghenen die alleen gheadministreert heeft, eerst moet gheproeft sijn,ten ware datte't selve[33] notoirelijck insufficient oft absent waren.

20. Item, momboiren oft curateurs, executeurs van testamenten, facteu-ren, rentmeesters ende administrateurs van ander lieden goedens, sijnexecutabel uijt krachte vanden vonnisse teghens hunne persoonen inder[34] qualiteijt ghewesen, tot datse goederen hebben bewesen hunne weesen [oft]hofmeesters toebehoorende, daerop men het vonnisse soude moghen terexecutie stellen, oft andersints rechtelijcken hebben ghepresenteert reke-ninghe, bewijs ende reliqua te doen.

TITEL X.

VAN BASTAERDEN.

1. Bastaerden en moghen niet testeren sonder octroij vanden hertoghevan Brabant, ten ware datse wettighe kinderen hadden ende levendeoverlieten.

2. Item, de goedens vande bastaerden sonder wettighe oir oft moederghestorven sijnde, volghen den heere.

3. Item, eenen bastaert en succedeert niet inde achterghelaten goedensvan sijnen vader ab intestato, noch en heeft egheen recht van versterffenisse.t'zij in rechte linie oft uijtter sijden, ten sij datte't selve hem ghelaten wierdebij testament; ende al waer oock die ghelegitimeert, en soude niet succederensoo langhe alsser andere wettighe erfghenamen sijn.

4. Item, simpele bastaerden ende heure wettighe kinderen succederen in

p 388

hunne moeders goedens, in have ende erfve, in rechten struijck oft linievande moederlijcke sijde, maer niet in collaterale successie, soo de moedersegheene andere wettighe kinderen en hebben.

5. Item, insghelijckx succedeert de moeder alleen, oft heure erfghe-namen, inde goederen van haer bastaertkint sonder wettighe kinderenghestorven sijnde.

6. Item, als ghetrouwde ende wettighe kinderen van aflijvighe ouders,daer d'een wettigh ende d'ander bastaert is, sterven sonder wettighe oir,sonder testament van hun oft van hare ouders, daer het goet af ghekomenis, ghemaeckt te sijn, volghen hunne goedens den erfghenamen vandewettighe sijde, sonder dat de heere oft aturelijcke sijde daerinne eenighrecht hebben.

7. Item, bastaerden in houwelijcken staet verkreghen, ende andere diemen noempt overwonnen bastaerden, en succederen inde moeders goedensniet, al en ware de moeder niet ghehout gheweest.

8. Item, een vrouwpersoon mach haer kint gheven alsulcken vader als 'thaer ghelieft, ende is bij haren eedt ghelooft te verklaren wie den vadervanden kinde is, soo verre nochtans den man, dien sij het kindt aensweirenwilt, bekent, oft de vrouwe kan doen blijcken, dat hij niet[35] met haer tedoen ghehadt heeft binnen s'jaers; d'welck oft de vrouwe niet en kanbethoonen, mach den man hem alsdan daeraf expurgheren bij eede, dat hijde moeder binnen een jaer voor den tijdt dat sij gheleghen is vanden kindeniet bekent en heeft, ende alsoo vanden kinde ontslaghen [zijn].

9. Ende is eenen man schuldigh sijn bastaert kint t'aenveerden, te houdenende t'alimenteren; des mach de moeder altijdt de naeste sijn van haer selfsbastaert kindt te houden voor eene vremde, soo verre sij dat kindt houdenwille, t'zij op haer selfs kost, oft om sulcken loon als een vremde daerafhebben soude; ten ware dat den vader sufficiente redenen thoondewaeromme de moeder dat kindt niet behoorde te houden.

p 390

TITEL XI.

VAN SUCCESSIEN, VERSTERFFENISSEN, SCHEIJDINGHEN ENDE DEIJLINGHEN.

1. Man ende wijf, soo wanneer sij egheene kinderen t'samen en hebben,ende staende heuren houwelijck verkrijghen erffelijcke ende immeuble goe-dens oft renten, weder den man daer alleen inne geghoeijt is oft de vrouwe,ofte beijde samen, sijn ghemeijn, ende moeten twee sijden hebben endeghedeijlt worden half ende half; ende blijft den lanckstlevende proprietarisvande hellight, ende van d'andere hellight vanden eersten aflijvighen behoutde selve inde hellight vande selve hellight de tochte; ende de haeffelijckegoedens, schulden, achterstellen, pachten, personele actien ende ghereetghelt worden oock gedeijlt half ende half, ten ware dat anders daeraf wareghedisponeert oft ghecontracteert.

2. Ende aengaende de erffelijcke patrimoniele goedens ende rentenghekomen vande sijde vanden overledenen, oft die [hij] selve voor endebuijten den houwelijcken staet heeft ghehadt oft verkreghen, die succederengheheelijck op desselfs erfghenamen, ende keeren ten struijcke daer dieaf ghekomen sijn, behoudelijck de lanckstlevende de tochte in de hellightvande selve goedens.

3. Item, man ende wijf sittende in houwelijcken staet ende t'samen wettighkint oft kinderen hebbende, ende de eene van hun beijden aflijvigh wort,soo sijn ende blijven de voorschreven kinderen proprietarissen ende erflie-dens van des vaders ende s'moeders goedens; alsoo dat de lanckstlevendedaervan niet en mach disponeren, maer behout alleen de touchte van sijnepatrimoniele goedens; ende inde achterghelaten goedens vanden eerstenaflijvighen blijft den lanckstlevenden tochtenaer oft tochtersse van eenehellicht, ende inde verkreghen goedens van drij ghedeelten, ende die kinde-ren eijghenaeren; ende de haeffelijcke goedens, ende alle andere active endepassive schulden, worden ghedeijlt in tween, d'een hellicht tot profijt vandenlanckstlevenden ende d'ander tot profijt van sijne kinderen.

4. Ende is de lanckstlevende ghehouden te scheijden van sijne kinderen,in manieren voorschreven, oft uitcoope teghens de momboiren vande weesente doen, ten ware dat hij daeraf ontlast ware bij testament in vollen beddegemaeckt; in welcken ghevalle evenwel de voorschreven lanckstlevende is

p 392

ghehouden de kinderen behoorelijck te alimenteren naer sijnen ende derkinderen qualiteijt, tot dat elck out sal sijn ten minsten achtien jaren, oftandersints sal van sijn deel, inghevalle van verargheringhe, vervallen.

5. Als sulcke lanckstlevende herhout ende wederom kinderen krijght, denaerkinderen en hebben gheen deel in sijn goet, want dat blijft de voorkin-deren; maer het ghene dat sulcke lanckstlevende, naer het afscheijdinghe,oft uijtcoop vande kinderen oft met hunne momboirs ghedaen, naerderhantconquesteert, is tot profijt vande naerkinderen, soo verre de selve eenigheverkrijght, sonder dat de voorkinderen eenigh recht in de verkreghen goe-dens, soo haeffelijck als erffelijck, eenighsints konnen pretenderen.

6. Item, man oft wijf verkrijghende bij versterf eenighe erfgoedens, ren-ten of erfpachten uijtter sijden, staende heuren houwelijck, de selve wordengheacht ende ghehouden als patrimoniele goedens, ende behout die lanckstlevende daeraf die tochte van eene hellicht.

7. Item, de lanckstlevende van man oft wijf en moghen gheene tochtehebben in eenighe goedens daer die eerst-ervende met vollen rechte niettoekomen en was, oft die ten tijde vande eerst-ervende noch in tochte werdebeseten, hoewel datte proprieteijt op den eerst-ervende verstorven mochtwesen.

8. Item, de wettighe kinderen van man oft wijf staen oft komen indeplaetse ende representeren heure ouders, behalven dat, in scheijdinghe endedeijlinghe, den broeder deijlt teghens twee susters inde erffelijckheijdt, tensij dat vader ende moeder, sittende in vollen bedde, bij testament, uijtterstenwille, oft houwelijckx voorwaerde, anders gheordonneert ende ghewilthadden, dat sonen ende dochteren even ghelijck sullen deijlen; maeraengaende de haeffelijcke goedens succederen ende deijlen de susters sooveel ende soo diepe als de broeders.Alsoo dit voorgaende articule te seer ombilligh ende bitter is, dat eenensone soude deijlen teghens twee susters, ende dat alle ghetrouwde kinderenhunne ouders even naer zijn, soude tot groot contentement ende welvaren vandeghemeijnte wel gheraeden zijn dit voorgaende articule te veranderen aldus:Item, de wettighe kinderen van man oft wijf staende[36] inde plaetse enderepresenteren hunne ouders, ende in scheijdinghe ende deijlinghe in rechte

p 394

linie succedeert ende deijlt[37] de susters soo veel ende soo diepe als debroeders, behoudelijckx de sonen hunne prerogativen inde leenen.

9. Item, uijtter sijden en versterft suster oft susters kinderen egheeneerffelijckheijdt, daer broeder oft broeders kinderen sijn, behalven de haef-felijcke goedens aengaende, succederen de susters ende de susters kinderensoo diep ende soo veel als broeders oft broeders kinderen.

10. Item, in successie van broeder oft suster soo excludeert den broederoft suster van gheheelen bedde den broeder oft suster vanden halvenbedde.

11. Item. eenen halven broeder oft suster succedeert alleenelijck sijnenhalven broeder oft suster inde erffelijcke goedens ghekomen vande sijdedaeraf sij malkanderen bestaen, inde hellicht vande haeve ende verkreghenerfve; maer aengaende de proprieteijt vande gheconquesteerde goedens, bijvader oft moeder noch in't leven sijnde naer het afscheijden vande voorkin-deren gheconquesteert, de welcke opden aflijvighen halven broeder oft sustermette't scheijden vanden bedde uijtten hoofde van sijnen vader oft moederwaren ghedevolveert, daerinne nochtans de selve vader oft moeder haddenbehouden de erftochte, keert de selve proprieteijt wederomme ende wortgheconsolideert mette erftochte, ende blijven alsulcke gheconquesteerdegoedens toebehoorende den vader oft moeder, sonder dat den halvenbroeder oft halve suster vanden eersten bedde eenigh recht daeraen iscompeterende.

12. Item, alle erffelijcke goedens, renten, chijnsen ende erfpachten succe-deren ende volghen den struijck ende troncke daervan die ghekomen sijn,ten zij dat daer anders behoorelijck ware af ghedisponeert.

13. Item, de erffelijcke goedens ende erfrenten die de lanckstlevendetoekomen bij successie van sijnen vader oft moeder naer de doodt vandeneersten aflijvighen, dat is als vader ende moeder vanden lanckstlevendenoverlevenden[38], den eersten aflijvighe van man ende wijf, die succederenopden selven lanckstlevende met vollen rechte alleenelijck voor de hellicht,ende d'ander hellicht op sijne voorkinderen, behoudelijckx den selvenlanckstlevende daeraf sijn erftochte; ende in dier vueghen succederen de

p 396

goederen oock, is 't dat die den lanckstlevende aenkomen in tweeden hou-welijck, ende dat, stervende den eijghenaer, sijnen ghehuijschen vandentweeden houwelijck (hem oft haer overlevende) heeft sijne tochte sijnleefdaghe lanck ghedurende inde hellicht van het deel vanden voornoemdeneijghenaer.

14. Item, als kinderen bij legate oft andersints selve eenighe goedenshebben oft verkrijghen om te leven, soo hebben de ouders de blaedinghevande selve goedens soo langhe sij de kinderen onderhouwen, ende sijnonghehouden de kinderen daeraf eenighe vergheldinghe te doen.

15. Item, daer kinderen sijn van gheheelen bedde, houwelijckx goet ghe-hadt hebbende, t'zij have oft erfve, ist dat, 't bedde ghescheijden sijnde, sijwillen komen paerten ende deijlen metten anderen heure broeders oftsusters, sijn schuldigh ter ghemeijnder deijlinghe vande andere kindereninne te brenghen 't ghene hen bijde ouders ten houwelijcke ghegheven is,oft soo langhe stille te staen tot dat die andere kinderen daerteghensverleeken sijn, ten ware dat d'ouders anders hadden gheordonneert.

16. Item, een kint houwelijckx goet ghehadt hebbende van sijne ouders,ende komende in't sterfhuijs, willende succederen ende teghens den lanckst-levenden paerten ende deijlen, moet ende is schuldigh inne te brenghen hetvoorsehreven houwelijckx goet, naer raet dat hij wilt oft moet succederen;ende ghestaet den innebrengher van desen ende den voorgaenden articulemette 't capitael, sonder reguard te nemen op eenighen interest oft lanck-heijdt van tijde.

17. Item, vader ende moeder succederen hunne kinderen oft kintskin-deren stervende sonder wettighe gheboorte, soo verre die kinderen aflijvighworden aleer het bedde vanden vader oft moeder ghescheijden is, uijtsluij-tende susters ende broeders ende alle andere bestaende uijtter sijden;behoudelijck indien eenigh kint ghehout is, den weduwenaer oft weduweheure tochte in't goet daer hij oft sij schuldigh is tochte inne te hebben,maer niet inde erfgoedens daer die eerst aflijvighe met vollen rechte niettoe ghekomen en is.

18. Item, indien eenigh kint oft kints-kint aflijvigh werde sonderwettighe gheboorte, naer dattet bedde vanden vader ende moeder ghescheij-den ware, soo soude 't goet van alsulcken aflijvighen toekomen ende succe-deren opden eijghen broeder ende suster vanden aflijvighen ende niet opden

p 398

vader oft moeder noch levende; maer indien d'aflijvighe egheen broedersoft susters en hadde, soo soude de vader oft moeder succederen in 't goetvan heure sijde ghekomen alleenelijck, ende alle andere goedens soudensuccederen opde naeste erfghenamen vanden aflijvighen, behoudelijckaltijdt 't recht vande tochte, ghelijck boven.

19. Item, als eenen weduwaer oft weduwe, wettighe kinderen hebbende,ende vande selve verdeijlt ende ghescheijden wesende, herhout, ende daer-naer aflijvigh wort, sonder kinderen achter te laeten vanden tweedenhouwelijcke, soo succederen de voorghenoemde kinderen in alle d'erfgoe-dens die de weduwaer oft weduwe met vollen rechte besittende was tentijde vanden tweeden houwelijcke, ende die staende t' selve houwelijcke ophem verstorven sijn; behoudens den stiefvader oft stiefmoeder de tocht indehellicht vande selve goedens; item, succederen oock inde hellicht vandehaeffelijcke ende verkreghen goedens staende 't voorschreven tweedehouwelijcke gheconquesteert.

20. Item, oft eenen weduwaer oft weduwe, wettighe kinderen hebbende,herhoude aleer de selve van sijne kinderen ghescheijden ende ghedeijlt ware,oft uijtkoope teghen de mamboiren van sijne kinderen, oft de kinderen selfs,out ghenoech wesende, hadde ghedaen, ende daernaer aflijvigh wordde,soo souden de voorkinderen aenveerden, boven der[39] erffelijcke goedensghekomen vande sijde vanden overledighen, d'een hellicht vande gheheelehave, ende de hellicht vande erffelijcke goedens ten tweeden houwelijckverkreghen, ende dat uijtten hoofde vanden eersten overledighen, endedaertoe noch d'andere hellicht vande hellicht vande voornoemde have endeverkreghen goedens, als van weghen den lesten overledighen, t'zij vader oftmoeder, soodat sij hebben souden de drij deelen vande have ende verkre-ghen goedens.

21. Item, daer ghetrouwde kinderen van diverse bedden sijn, endeiemant sterft de kinderen even naer bestaende, het ware uijtter rechte linieoft uijtter sijden, dan sullen de kinderen samen succederen bedde-ghelijck,behoudelijck dat in successie uijtter sijden komende den broeder de sustersexcludeert.

22. Item, wat een onghehout weduwaer oft weduwe onverdeijlt vande

p 400

kinderen verkrijght, dat wort ghemeijn ende half ghedeijlt tusschen denverkrijgher ende [de] kinderen, als verkreghen metter ghemeijnder haven.

23. Item, gheprofesside religieusen worden ghehouden voor civilijckenghestorven ende en succederen niet inde goedens van haerlieder vader,moeder oft andere vrienden.

24. Item, alle haeffelijcke goedens, gelt, gout, silver, ghemunt oft onghe-munt, ghesteente, juweelen, clenodien, pachten, achterstellen, incominghenvan renten, van huijsen, van landen ende van erfgoedens, personele renten oftobligatien op ['t] corpus van dorpen oft particuliere persoonen staende, metegheene hypothecque versekert zijnde, ende alle schatschulden, waeren endecomenschappen toebehoorende den sterfhuijs binnen deser vrijheijdt endelande van Gheel respective ghevallen, tot wat plaetsen die bevonden worden,behooren te succederen ende moeten ghedeijlt worden ghelijck de haeffe-lijcke goedens binnen deser vrijheijdt wesende ende bevonden, daervoordie oock worden ghehouden; maer die onruerende goedens ende erfrentenworden ghedeijlt naer den bancken recht daeronder datse gheleghen sijn,soo verre daeraf egheene dispositie en is ter contrarien.

25. Item, de lanckstlevende, man oft wijf, heeft keuse, weder hij hembegheert te houden aen't testament, aen de houwelijckxsche voorwaerde oftaen het landtrecht, ende sal een van drijen alleen nemen t'sijnen profijte endedaermede moeten te vreden sijn, ten ware dat bijden ouderen oft houwe-lijcksche voorwaerde anders daerinne ghedisponeert oft versien ware.

26. Item, eenen weduwenaer oft weduwe mach ten koste vanden sterf-huijse ses weken naer den overlijden van haren man (sic) in het sterfhuijsblijven sitten onghestoort, om binnen middeler tijdt te beraeden, oft sij hetsterfhuijs des overleden begheert[40] te abandonneren, oft aen te veerden,ende te verklaeren waeraen sij begheert[41] te houden, t'zij aen de houwe-lijcksche voorwaerde, testament oft landtrechte, ghelijck den voorgaendenarticule dat toelaet, op sulcks dat sij niet met allen en mach versteecken bijhaer selven oft iemanden anders (sic).

27. Item, man oft wijf, naer 't breken van den bedde blijvende sitten inhet sterfhuijs, oft iemandt anders het sterfhuijs aenveerdende, behoort ende

p 402

is schuldigh de erfghenamen te gheven behoorelijcken staet ende inventarisvanden sterfhuijse totter selver erfghenamen koste, ende die ghewarighenbijder eedt, des versocht sijnde, ende sweiren dat hij (sic) egheene goeden,penninghen, renten, actien oft credieten meer en wete oft en heeft den sterf-huijse aengaende, oft daer het sterfhuijs eenichsints soude moghen in gherichtzijn, dan die hij heeft verklaert ende ghedesigneert bijden selven inventaris,ende dat hij (sic) egheene goedens, penninghen oft credieten, oft iet den sterf-huijse aenklevende, verborghen, versteken, wechghegheven, verdonckertoft versweghen en heeft, bij hem selven oft iemanden anders, in fraude vandeerfghenamen. ende soo verre sij (sic) naermaels iet bevonde oft tot kennissequame daer het sterfhuijs in gericht ware, oft datten selven in al oft in deeltoebehoorde, dat hij (sic) dat altijdt terstont de erfghenamen sal te kennengheven, ende dat te goede brenghen, ende tot ghelijcker profijten latenkomen ter deijlinghen.

28. Ende indien die den staet ende inventaris ontfanghen heeft hem wiltfonderen in het voorschreven sterfhuijs erfghenaem te wesen, moet ende isschuldigh binnen ses weken te verklaeren weder hij als erfghenaem in 'tvoorschreven sterfhuijs wilde (sic) treden oft niet, op pene van ghehouden teworden voor het sterfhuijs aenveert te hebben, ende dit sonder prejudicievan het beneficie van inventaris, bijden eeuwighen edicte van onsen souve-rainen princen de Eerts-hertoghen, den 12 julij anno 1611, ghe-emaneert.

29. Item, eenen weduwenaer oft weduwe, oft erfghenaem [hem] simpe-lijck draeghende als erfghenaem, oft aenveerdende de goedens vandenaflijvighen sonder opene brieven van beneficie van inventaris vande princenverworven te hebben, die moet alle de schulden ende lasten vanden sterf-huijse betaelen, alwaer 't soo dat de schulden verre excedeerden de weerdevande goedens desselfs sterfhuijs.

30. Item, eenen buijten-gheseten, willende hem erfghenaem fonderenin een sterfhuijs, is schuldich, des versocht zijnde, te stellen sufficientecautie alhier te recht te staen ende 't ghewijsde te voldoen van het ghenedatmen hem uijt saecken vanden sterfhuijse ende den overleden, soudemoghen heijschen.

31. De ghemeijne uijtschulden vanden sterfhuijse, kosten van begrave-nisse ende kercken-rechten, moeten uijtte ghereetste meublen, actien endecredieten betaelt worden, soo verre die strecken; ende bij insufficientie der

p 404

selver uijt de ghemeijne verkreghen goedens; ende bij ghebreke van dien,uijt de erfrenten, ende daernaer uijtte erfgoedens, waervan de begraeffenisseende kercken-rechten, voor alle schulden ende legaten, moeten betaeltworden.

32. Item, den crediteur van eenen overledenen, oft vanden sterfhuijse daermeer erfghenamen zijn, mach sijn ghereede schult heijsschen [van] een vandeerfghenamen, dien 't hem belieft, de welcke schuldich is de schult tebetaelen, sonder te moghen volstaen voor sijn deel; maer sal sijn verhaelhebben op sijne mede-erfghenamen, om elcken te doen betaelen sijn deel,daertoe men hem dach van guarrand verleenen moet; des is den crediteurschuldigh sijne sehult over te brenghen oft te heijschen aen eenighe vandeerfghenamen vanden sterfhuijse, binnen s'jaers naer de kennisse vandenoverlijden.

33. Item, als iemandt de Heijligh-Gheest proeven heeft, ende die als ael-moessen ghenietende sterft, volghen sijne achterghelaetene goederen denHeijlighen-Gheest; behoudelijck datter kinderen waeren,die sullen ghenietende hellicht, ten ware dat de kinderen begheerden te restitueren 't ghenevande tafele vanden Heijligh-Gheest ghekomen is.

34. Item, als een vande erfghenamen oft recht hebbende inde achterghe-laten goedens van eenen overleden begheert te hebben scheijdinghe endedeijlinghe vande goedens in het sterfhuijs bevonden, die is schuldigh alleandere die oock recht pretenderen oft meijnen te hebben in het selve sterf-huijs te doen daeghen voor de weth, om hem te verstaen tot scheijdingheende deijlinghe, oft 't sterfhuijs te renuncieren ende buijten te gaen; endeindien de ghedaeghde compareren, soo doen de schepenen voorts rechttusschen partijen ghelijck dat behoort; ende indien de ghedaeghde ofteenighe van hun niet en compareerden, tot drij verscheijde reijsen daertoeghedaeght wesende, soo procedeert die heere (ten versoeeke van partije) totscheijdinghe ende deijlinghe in plaetse vande absenten; ende die, verdach-vaert wesende, 't sterfhuijs renuntieren wilt, is schuldich 't selve te doenvoor de scheijdinghe ende deijlinghe, oft binnen ses weken, ghelijck dathiervoorens verhaelt is.

35. Item, niemandt en is ghehouden langher inde ghemeijnschap vandehuijsen oft erfven met eenen anderen te blijven dan hem en belieft, hoeluttel deels hij daerinne oft aen heeft, maer mach begheeren scheijdinghe

p 406

ende deijlinghe, altijt als hem goet dunckt, indien de huijsen oft erfvenghevueghelijck deijlbaer zijn sonder verbaelmonden oft merckelijcke schaedevande portionarissen.

36. Item, als de erfghenamen vanden sterfhuijse niet en konden over-komen met heure scheijdinghe ende deijlinghe, soo behoortmen het goetvanden sterfhuijse te deijlen in soo veel deelen als daer erfghenamen zijn,ende cavelen ende loten d'welck eenen ieghelijcken hebben sal; ende mette[met het] ghene dat hem bijder cavelinghe valt, daer behoort eenen jeghe-lijck mede te vreden te wesen.

37. Item, waert datter eenighe erfven waren niet wel deijlbaer, oft diebij deijlinghe souden argher wesen, in dien ghevalle behoortmen te cavelenwie dat die erfven setten ende priseren sal omme te gheven oft te houden;ende die het selve bijder cavelen valt, is schuldigh d'erfve te schatten endete priseren, dan, moghen d'andere, elck naer sijnen cavele kiesen. oft sij dieerfve voor die schattinghe behouden willen, oft laten den ghenen die deschattinghe ghedaen heeft, de welcke schuldigh is d'erfve voor de schattinghe te aenveerden; oft inghevalle van egheene schattinghe, sullen diegoeden laten vercoopen tot heurder aldaer[42] behoef.

38. Item, de abusen diemen bevonden heeft te spruijten uijt scheijdingheende deijlinghe, daermede den eenen de gronden worden aenghedeijlt voorlos ende vrij, ende den anderen de lasten daerop uijtgaende in 't gheheeloft in deel: is gheordonneert dat voortaen, in scheijden ende deijlen vandegronden van erfven eenighe sterfhuijsen competerende, elck parcheel salghedeijlt worden met sijne lasten, oft, inghevalle dat andersints nootelijckmoet gheschieden, tot verlijckinghe vanden sterfhuijse, ende dat alsulckedien de lasten sijn aenghedeijlt sijne mede-erfghenamen terstont salontlasten met het stellen van andere panden.

39. Item, soo wanneer eenighe persoonen questie oft gheschil hebbenom de successie van eenich sterfhuijs, oft willende voor den anderen ghepre-fereert worden, soo sullen schepenen, indien hun goet dunckt, de goederenvanden selven sterfhuijse moghen doen sequestreren in een derde handt,ordonnerende ende stellende daertoe eenen derden, suffisant wesende, diede goederen vanden sterfhuijse, ghedurende 't proces, administreren sal,

p 408

behoudelijck dat hij schuldigh sal zijn, ten eijnde vanden processe, goederekeninghe, bewijs ende reliqua te doen, tot profijt vande gene die d'erfge-namen[43] bekent sal zijn.

40. Item, daermen alhier tot Gheel egheene andere costuijme, ordinantienoft'statuten af en heeft, salmen in 't wijsen achtervolghen de ghemeijngheschreven rechten.

TITEL XII.

VAN TOCHTENAERS.

1. Item, alle tochters of tochterssen sijn schuldigh de huijsinghe dewelcke sij in tochte besitten kuijsbaerlijck te onderhouden, dicht endedrooch van water ende wint, van wanden, van dacken, vensteren, deuren,borneputten, ende alle nootelijcke reparatie, op pene van ghesecludeert temoghen worden met recht van sijne[44] tochte.

2. Ende en vermoghen niet voorder oft breeder, op 't goed datte selve intochte besitten, houden oft doen houwen noch steunen, dan daer ’t daxe[45] oft fasseelmes schuldich is te gaene; behoudelijck dat sij (bij advise vandenproprietaris, oft vaiide weth, inghevalle sij t' samen niet en consten gheae-corderen) moghen afhouwen oft doen afhouwen alle opgaende ende anderehoutten tot reparatien vande huijsinghen noodicli, sonder voorder; endeindien op 't voornoemde goet egheen hout en ware daertoe dienende, soomoeten de proprietarissen des tochtenaer [s] leveren het hout tot reparatievan hunne huijsinge, ende dat op hunnen kost, ende de tochtenaer isschuldigh het selve t' sijnen koste ende laste in sijn werck te doen stellen.

3. Item, eenen tochtenaer oft tochtersse en vermach oock niet voorderoft breeder de bosschen, de strunckboomen oft houtwas, die hij in tochtebesit, houden dan van vijf jaeren tot vijf jaeren, altijt met ghetijdinghe[46] vroeme, opde pene als voor, oft soudemen het selve aen sijn goet oft erfghe-namen moghen verhaelen.

p 410

4. Item. eenen tochtenaer oft tochtersse is schuldich te betaelen allechijnsen, renten ende lasten opde goeden uijtgaende; ende indien [zij]daeraf in-ghebreke ware[n], ende die liete[n] verkoopen[47] drij jaren oftmeer sonder te betalen, sulcx dat de rentlieden daeroppe procedeerden bijrechtsvoorderinghe oft evictien voor 't ghebreck huns achterstels, alsdanmach den proprietaris de betochte goedens beschudden ende de selve aen-veerden, ende sijn profijt daermede doen, tot dat den proprietaris, vandeachterstellen, renten[48] die hij sal betaelt hebben mette costen, schaedenende interesten van dien, vanden tochtenaer sal wesen gerenbourseert.

5. Item, indien eenich betocht huijs oft edificie verbrande, inne oft ommeviele, ruineerde, oft andersints in sulcken staet ware dat het selve eenichreparatie oft nieuw werck vereijschte, soo soude de proprietaris daertoe moe-ten doen de stoffe, steen, kalck ende hout, alle verhouwen ende ghevrocht,bereet om in 't werck te legghen, ende 't selve moeten leveren ten gronde,sonder des tochtenaers kost; ende moet den tochtenaer voorts 't selve werckdoen opmaecken op sijnen kost; ende soo verre den proprietaris, daertoeversocht zijnde, dat weijgherde, soo mach den tochtenaer, bij consent vandeweth, den pandt daervoor belasten, soo veel als de materie ende stoffe soudekosten; welcke rente den proprietaris is schuldich jaerlijcks te betaelen;ende inghevalle den tochter oft tochtersse in ghebreck waere, soo vermachden erfman de selve goedens aenveerden, midts den tochtenaer jaerelijcksbetaelende de hellicht van 't ghene dat de goederen jaerelijcks in huere oftpacht uijtbrenghen sullen, boven de commeren ende chijnsen.

6. Ende als eenen tochtenaer aflijvigh wordt naer dat de vruchten ofthaudtwas vande goedens, die hij selfs ghebruijckt ende in tochte besit, ghe-pickt, ghemaeijt, afghedaen oft afghehouden zijn, hoewel de selve nochopden grondt lagh [-en], soo competeren sulckene vruchten den erfghenaemenoft sterfliuijs vanden tochtenaer; ende oft sulcke betochte goedens bijdentochtenaer besaeijt waeren, ende daernaer aflijvigh wordde, soude den erf-ghenaem vanden selven tochtenaer daeraf toekomen het ploeghrecht, teweten de hellicht vande besaeijde vruchten, ende den proprietaris d'anderhellicht, om ghelijck op 't velt ghedeijlt te worden.

p 412

7. Maer indien,de selve goedens voor seeckeren termijn in pachte uijtghe-gheven oft verhuert waeren, sullen alsdan d'erfghenaemen vanden tochte-naer trecken ende ghenieten alle de pachten oft hueringhen die voor densterfdach vanden tochtenaer verschenen zijn; ende die naer sijne doodt eerstverschijnen, sullen volghen gheheelijck ende al den proprietarissen, sonderdat de erfghenaemen des tochtenaers, naer raet vanden tijde, daerinnemoghen mede paerten ende deijlen; des sullen de proprietarissen de com-meren ende lasten vande selve verhuerde goedens van dien jaere ghehoudenzijn te draeghen.

8: Item, eenen tochtenaer mach niemanden anders overgheven, trans-porteren noch cederen sijne tochte, dan alleenelijck den erfman; ende sooverre hij anders doet, vervalt van sijne tochte; ende inghevalle die bij evictieoft subhastatie verkocht wordt, mach den proprietaris die binnen s'jaerslossen ende daeraf de naeste zijn.

TITEL XIII.

VAN TESTAMENTEN.

1. Testamenten, dispositien oft uijtersten wille voor twee schepenen endesecretaris deser vrijheijdt, oft voor notaris, pastoor oft onderpastoor deservrijheijdt, in presentie van twee ghetuijghen ghepasseert, ende bijde testa-teurs ende ghetuijghen daertoe gheroepen gheteeckent: sijn van weerden,oock sonder andere solemniteijten naer de gheschreven rechten gherequi-reert, al oft het met schepenen vonnisse alsoo ghewesen ware.

2. Item, eenen ieghelijck mach van sijne eijghen goedens [hem] metvollen rechte toebehoorende disponeren, ende de selve gheven, laeten,maecken, ende erfghenamen institueren, bij forme van testament oftcodicille, den ghenen oft den[49] ghene die het hem belieft, soo verrede ghene diese ghelaeten ende ghemaeckt zijn habiel is om te moghenontfanghen.

3. Item, man ende wijff, wettighe kinderen t'samen hebbende. enmoghen malkanderen, bij forme van testamente oft andersints, in preju-dicie ende achterdeel vande legitime van hunne kinderen, niet disponeren

p 414

oft maeeken, noch de selve legitime beswaeren met fideicommis, dilaijvan tijdt, substitutie, verbodt van niet te verkoopen noch andersints, tenwaere dat sij redenen ghenoech hadden om sulcks te doen.

4. Item, mans persoonen over veerthien jaeren, ende vrouwelijckepersoonen over haer twaelf jaeren oudt, haer sinnen machtigh zijnde.moghen maecken ende ordonneren heur testament ende uijtersten willesonder bijzijn oft authorisatie van hunne ouders oft momboirs.

5. Item, niemandt en mach bij testament disponeren van leengoederensonder octroij vanden hertoghe van Brabandt, oft ten ware dat 't selvegheschiede voor leenheer ende stadthouwer, oft mannen van leenen daerafdat 't leen ghehouden wordt.

6. Item, de kennisse vande validiteijt van testamenten competeert sche-penen deser vrijheijdt, ende andere schepenen van subalterne banckendaeronder de goederen gheleghen zijn, voor de welcke moghen endebehooren d'erfghenamen, legatarissen ende andere respectivelijck uijttentestamente tot voldoeninghe van dien oft betaelinghe van heure legaetenende andersints ageren.

7. D'ouders en moghen de bastaerden verkreghen in houwelijcken staet,ende andere diemen heet onverwonnen[50] bastaerden, noch mede gheor-dende religieusen, noch kinderen van priesters, egheene erfghenameninstitueren, noch legaeten maecken, anders dan haere bloote alimentatie.

8. Item, alle executeurs van testamenten moeten der kercken rechten,legaten ende schatschulden betaelen, ende moghen daervoor naer de doodtvanden aflijvighen gheconvenieert worden, tot dat sij rekeninghe ghedaenhebben ende ghescheijden sijn van hunne executeurschap, ende daernaerniet.

9. Item, als iemandt bij sijn testament laet ende maeckt eenen anderenop eenige erffelijcke goedens sekere somme van penninghen, daervoor deselve goedens verbindende, sonder die te stellen in handen vanden legataris,soo moet den selven legataris vande ghelegateerde somme opde voornoemdegoedens volghen met rechte, ende die evinceren ende verreijcken, ende tergoedenisse komen soo dat behoort.

10. Maer oft iemandt ghemaeckt ware eenighe erffelijcke goedens oft

p 416

erffve totter tijdt dat sijne erffghenamen oplegghen ende betaelen de ghele-gateerde somme van penninghen, soo mach den legataris terstont naer dedoodt vanden testateur de selve goedens aenveerden, ende die tot sijnenprofijte besitten ende ghebruijcken; des is hij ghehouden die behoorelijckte onderhouden, ende jaerlijck[51] lasten daeruijt gaende te betalen, sooende ghelijck eenen tochtenaer, totter tijdt de somme hem ghemaeckt salvoldaen sijn.

11. Item, egheen erfgoedens en moghen ghelaten worden bij testamente,gifte oft eenigherhande donatie tot profijt vande momboiren, toesienders,curateurs oft administrateurs, oft heure vrouwen oft kinderen, ghedue-rende den tijdt van heure administratie; noch en moghen oock ghemaecktnoch gelegateert worden in dooder hant, als kercken, cloosteren, Heijligh-Geesten, Godtshuijsen, hospitaelen, collegien, etc., op pene van nulliteijt;ende die sijne goedens onderworpt substitutie ende fideicommis, is ghe-houden te achtervolghen de ordinantien ende eeuwighen edicte vandenxijen julii 1611[52].

12. Item, prodigue verclaert en moghen egeen testament maecken danbij consent van schepenen, momboirs oft curateurs.

TITEL XIV.

VAN CALENGIERINGHE ENDE NAEDERSCHAPPE.

1. Soo wie eenighen coop oft contract van erffelijcke goedens oft rentenwilt calengieren ende vernaederen, die is schuldich te compareren voordrossart ende schepenen, oft andere officiers, daeronder de goedens ghe-leghen sijn, namptiserende aldaer gout ende silver met eene borghe, endevoorts doen ghelofte vanden coop, bij hem ghecalengiert, in alle poinctente voldoen, midtsgaders verclaeren uijt wat oorsaecke dat hij de vervoorde-ringhe[53] doet; ende wort in dien ghevalle in materie van calengieringheontfanghen bij respective manisse des drossaerts ende schepenen wijs-domme, ende voorts daeraf wete ghedaen den cooper ende vercooper, om inoppositie te comen oft andersints te doen soo naer recht behoort; ende mach

p 418

men alsoo t'vercocllt goet niet erven oft goeijen voor ende ander tijdt (sic)dat de questie van calengieringhe is ghe-eijnt.

2. Item, soo wanneer wettich contract oft coop oft palmslach is gheschiettusschen contrahenten, soo is calengieringhe ende naederschap gheboren;die welcke is drijderhande : oft die gheschiet van'bloetsweghen, oft vanpaert- ende deelsweghen, oft van beschaedicheijt van grondts- oft servituts-weghen.

3. Item, alle-de ghenen die den vercooper van bloetsweghen bestaen,worden in calengieringhe ontfanghen, ende die aldernaest den vercooperbestaet wort alle andere voorder bestaende gheprefereert inde goeden ghe-comen vande sijde daervan hij den vercooper bestaet, sonder te vraeghenoft aenschouw te nemen van wie den vercooper het ghecocht goet is aenghe-comen, hoewel dat die ghene, comende vanden struijck daervan de goe-deren ghecomen sijn, moet gheprefereert worden [aen] de andere van bloedeeven naer bestaende, behoudelijck dat den calengierder in't vercoopen nietgheconsenteert heeft, oft, present gheweest sijnde, in 't drincken vandenlijfcoop sijn aendeel betaelt heeft.

4. Item, inghevalle twee calengierders den vercooper even naer be-staende[54] in eenen graede, soo volght de naederschappe den ghenen dieeerst behoorlijck sijn calengieringhe gheïntenteert ende ghedaen heeft.

5. Item, alle de ghene die paert ende deel hebben in eenighe vercochtegoedens worden gheprefereert allen den ghenen den vercooper van bloetwe-ghen bestaende; ende indien sij even diep ghepaert waeren in 't vercochtgoet, soo wort gheprefereert den ghenen die eerst sijne calengieringhe heeftgheïntenteert, als voor.

6. Soo wie van gronts- oft servituetsweghen eenighe erffelijcke goedenscalengiert ende vernaerdert, wordt gheprefereert alle den ghenen denvercooper van bloetsweghen bestaende, ende den ghenen paert ende deelin 't vercocht goedt hebben[55], ten zij dat de verpande oft veronderpandegoedens des calengierders daeraf ende van servituet ende beschaedicheijt,naer de kennisse vande gheïntenteerde vernaederinghe, binnen den derdendaghe behoorelijck ontlast waeren, ende dat den calengierder daeraf wete

p 420

ghedaen waere, in welcken ghevalle alsulcke calengieringhe soude cesseren.

7. Item, soo wanneer, naer den coop van eenighe erffelijcke goedens,ghedaen worden drij sondaeghsche gheboden ende publicatien, t' elckennaer de hooghmisse achtereen volghende, den volcke meest vergadertsijnde,ter plaetse daeronder de ghecochte goedens resorteren ende gheleghen sijn,ende dat de goedenisse daerop ghepasseert is, soo sijn allen de weghen vancalengieringhe-ende naederschappe ghesecludeert.

8. Calengieringhe van goeden die niet ghegoeijt en sijn naer drij son-daeghsche gheboden, staet altijdt open tot dat de possessie is gheprescribeert.

9. Item, wanneer de sondaeghsche gheboden ghedaen worden naer degoedenisse, soo blijven sulcken goeden calengierbaer een jaer naer degoedenisse, ende niet langher.

10. Ende indien daer gheene drij sondaeghsche gheboden vande vercoo-pinghe ghedaen en sijn voor oft naer de goedenisse, soo blijven de vercochtegoedens calengierbaer een jaer naer de behoorlijcke goedenisse ghedaenvoor den heere ende hof daeronder de goedens ghelegen sijn, ende daernaerniet.

11. Ghelijck oock, soo wie rente uijt sijne goedens gillende is, ende ver-cocht wesende, mach die selver uijtreijcken binnen s' jaers naer date dat dekennisse aen hem is ghecomen, [ende ?] lossen sonder eenighe calengieringhete moeten presenteren.

12. Item, men mach egheene sondaegsche gheboden doen ten sij dat dencoop vande goedens tusschen den vercooper ende cooper eerst ghemaecktende metten palmslach ghesloten sij.

13. Item, eenen calengierder is ghehouden, ten versoecke vanden vercoo-per oft cooper, sijnen eedt te doen dat hij de naederschappe ghedaen heeftende doet voor hem selven ende tot sijn selfs behoef ende voor niemandenanders, noch tot jemants anders beliefte oft profijt, ende dat hij, om dievernaderinghe te doen, van niemanden en is toeghemaeckt oft ghesproken,ende dat hij het ghecalengiert goedt jaer ende dach behouden sal, ghelijckzijn proper eijghen goet, sonder arghelist.

14. Ende den selven eedt ghedaen wesende, sijn cooper ende vercooperschuldich, ten versoecke vanden calengierder, in sijne presentie oft van sijneghecommitteerde, bij hunnen eedt te verclaeren hoe ende in wat maniere

p 422

de comenschappe opden palmslach ghemaeckt ende ghesloten is, sonderfraude oft list, oft sonder eenigh toesegghen dat ten laste vanden calengierdersoude moghen komen.

15. Maer naer de eeden alsoo ghedaen sijnde, soo moet den calengierder,binnen sonnenschijne van dien daghe oft binnen xxlv uren, aen schepenenconsigneren de penninghen vande comenschappe die ghereet staen te betalen,soo verre die penninghen binnen dien tijde souden moeten oft connen gheteltworden, ende voor t'voldoen vande voordere conditien stellen goede endesuffisante borghe, naer uitwijsen vande voorwaerde, op pene van te vervallenvan sijne calengieringhe.

16. Item, eenen calengierder bijden coopere in .sijne naederschappebekent sijnde, is schuldich te doen dat den cooper soude moeten doen, endedat binnen sonnenschijn oft vierentwintigh uren, op pene als voor.

17. Ende ingevalle dat tusschen den calengierder ende cooper eenigheoppositie oft altricatie viele, soo moet ende behoort den vercooper vandencalengierder voldaen ende betaelt te worden, mits bij hem het vercocht goetopdraegende met halem[56] in handen vanden heere, tot behoef vanden ghenendie'r recht toe heeft; ende moet elcken calengierder den coop, soo die dencooper in't gheheel ghedaen heeft, calengieren ende vernaederen, ende nietghespleten.

18. Item, soo verre den calengierder niet en wilt versoecken dat cooperende vercooper bij hunnen eedt verclaeren hoe ende in wat maniere den cooptoeghestaen ende ghespleten is[57], dan, verstaet die anders te thoonen,d'welck hij wel doen mach, soo is hij schuldich, ten versoecke vandenvercooper, te consigneren binnen sonnenschijne oft 24 uren de ghereedepenninghen die den vercooper ende cooper affirmeren sullen onder eedtghereedt te staen te betalen, ende voor de voordere conditien ende pennin-ghen te stellen cautie, als voor.

19. Item. bij soo verre den calengierder niet en voldoet t' ghene hijghehouden is te doen, ende alsoo van sijne naederschappe vervalt, soo is

p 424

den cooper ghehouden den coop te voldoen, behoudeiijck sijn verhaelteghens den calengierder indien daer schaeden oft costen sijn gheleden oftghedaen.

20. Item, moghen vercooper ende cooper malcanderen wel quijtschelden,alsoo verre daer noch egheene vernaderingh ghepresenteert en is, endeanders niet.

21. Item, in 't vercoopen van goeden die bijden heere bij subhastatie oftbij chieringhe ende andersints, den meesten daervoor biedende, vercochtmoeten worden, en valt egeene calengieringhe oft naederschappe.

22. Item, alle afghedaen ende ghevelde vruchten, ende alle opgaende endealle andere afghehouden weeck- oft schaerhout op 't ghecalengieert goedtvoor de calengieringhe ghewasschen, soo verre die vanden gronde niet enzijn, ende alle hueringhen, renten ende erfpachten zedert de vercoopinghevoor de naderschappe ghevallen ende verschenen, die onbetaelt staen, vol-ghen den calengierder vanden tijdt af dat hij sijne naederschappe ghepre-senteert heeft ende daervan de wete heeft doen doen aenden cooper.

23. Hout staende inden eersten struijck van sijnder plantagien, wortghehouden voor onberoerelijck goet, ende is oversulcx calengierbaer.

24. Den calengierder is ghehouden den cooper te restitueren, metteprincipaele penninghen van sijnen coop, alle noodelijcke reparatien die dencooper heeft moeten doen aen het vercocht goet.

25. Item, wanneer jemant met eenen anderen puere manghelinghe doet,sonder bedroch, van eenighe onroerende goedens, al worde oock eenighenprijs oft bate toeghegheven vander eender [oft] vander ander sijde, dan envalter egheene calengieringhe, soo verre de permutanten sweiren bij eede,des versocht sijnde, dat de manghelinghe alleenelijck is ghedaen om malcan-deren te gherieven ende te accommoderen, ende dat sij respective hun goedtniet en souden hebben willen derven sonder de manghelinghe, ende dat demanghelinghe niet en is toegegaen om het bloet te versteecken.

26. Item, de calengierder comt inde plaetse vanden cooper, soodat hij moetdoen allen t' ghene dat de cooper schuldigh was te doen, sonder de conditieoft nature vanden contracte eenichsints te veranderen; ende moet oock goetdoen alle verdier-penninghen, bedeckt oft ghevasticht sijnde, ter goeder trou-wen ghestelt; ende soo verre cooper ende vercooper oock, mede [met] alleandere, hooghen opde vercochte erve ghestelt hebben, [moeten] hun daerop

p 426

presenteren te expurgeren; des moet den calengierder oock ghecort endegoedt ghedaen worden allen t' ghene dat den cooper was belooft oft toeghe-seijt, waerbij het bloet oft de calengieringhe soude moghen beswaert wesen.

27. Item, alle coopen van erffelijcke goedens binnen deser vrijheijt ghele-ghen, bij buijten-persoonen, tot Gheel niet woonachtigh, ghedaen endeghecocht, moghen bijde inneghesetenen deser vrijheijt vernadert worden,die voor alle afghesetenen worden gheprefereert, ten ware dat sulcke afghe-setenen tot sijnder voordeel hadde de calengieringhe, het sij van bloets- oftdeels- oft gronts- ende servituetsweghen, in welcken ghevalle alsulckecalengieringhe soude moeten cesseren, ende anders niet.

TITEL XV.

VAN GHESTOLEN, VERLOREN ENDE ONBEKENDE GOEDENS.

1. Eenen jeghelijck mach sijn ghestolen ghelt oft goet, hem selven onver-cocht ende onverlooft toebehoorende, ende teghens sijnen danck hem afhen-dich ghemaeckt, vervolghen, doen arresteren ende t'sijn maecken voordrossaert ende schepenen, met ghetuijghe, oft metter eedt, ten goetdunckenvan schepenen, ende moet hem volghen ende gherestitueert worden los endevrij, sonder jet daervoor te betalen, niet teghenstaende dat t'selve op eenevrij marckt oft openbaerlijck oft andersints ghecocht is, oft bijden officiervan s'heeren weghen aenveert ware; ende den cooper en mach vandenghenen die het goet toebehoort sijn ghelt niet heijsschen, opdat hij daer-door gheleert worde egheen ghestolen goet meer te coopen, behoudelijckdatmen den officier, den aentast vanden persoon ende ghestolen goetghedaen hebbende, sal ghehouden sijn daeraen sijnen redelijcken salaris tegeven, ter discretie van [de] weth.

2. Item, alle goedens daeraf den proprietaris onbekent is, oft [die] hemniemant aen en draeght, oft [daeraf men] niet en wete wien dattet behoort[dat zy behooren], volghen den officier, tot behoef vanden heere, behoude-lijck den eersten vinder sijn recht, als hiernaer gheseijt wordt.

3. Item, die eenich verloren goet oft ghelt ghevonden heeft, is het selveschuldich den officier te kennen te gheven, binnen vierentwintich uren, diehet selve onder behoorlijcken inventaris mach aenslaeghen, ende bewarenses weken lanck, ende openbaerlijck doen condighen met drij sondaeghsche

p 428

geboden binnen der plaetsen daer sulcken goet ghevonden is: dat denselven sekere verloren ghelt oft goet in handen heeft, die hun daertoerecht vermeten, dat sij het selve te kennen gheven binnen ses weken, oft datsij anders van heuren rechte ten eeuwighen daghe versteken sullen blijven.

4. Ende inghevalle niemant dat goet t'sijne ghemaecken en can, sooblijft dat goet den heere; dies moet den eersten vinder daeraf altijt hebbenden twintichsten penninck, ende vanden vont van bier de hellicht (sic).

5. Item, indien jemant dat goet t'sijne ghemaecken kan, alsdan heeftden officier oock voor sijne bewaernisse den twintighsten penninck vandeweerde desselfs goets, ghelijck d'eerste vindere, maeckende t'samen voorden heere ende vindere den xen penninck, ende moet daer-en-bovenbetaelen d'onkosten vande publicatien, ende andere daerop gheloopenende ghedaen.

6. Item, die eenigh verloren ghelt oft goedt vindt ende t'selve behoutsonder te kennen te gheven, als voor, sal daeraf ghecorrigeert wordennaer goetduncken van schepenen.

TITEL XVI.

VAN PREFERENTIEN VAN CREDITEUREN.

1. Als diversche persoonen hebben beset ende beslaeghen eenich fugitiefoft insolvents persoons goedens, oft achterghelaten goeden van een becom-mert sterfhuijs, wie dat eerst oft lest beset heeft, oft in sijne evictie volcomenis, en heeft daerinne niemant egeene preferentie noch prejudicie, danmoeten al te samen concurreren, elck naer raet van sijne schult; ten waredat hij, die noch beset wilde doen, soo spaede quame dat de evincenten degoedens hadden doen vercoopen, ende de penninghen daeraf waren ghedis-tribueert.

2. Wel verstaende nochtans, dat de rentieren, ende alle andere specialehypotecque hebbende, worden voor alle andere gheprefereert; moet des niette min alsulcken hypotecaris crediteur sijne panden besetten naer recht,ende voorts met alle poincten van recht uijtwinnen ende vercoopen; endesoo verre de vercochte goedens alsdan meer uijtbrenghen, dat wort gheëm-ploijeert totte ghemeijne crediteurs.

3. Item, naer dat jemandt fugitief oft insolvent is en mach sijne goedens

p 430

egheensints vercoopen, veranderen, transporteren oft andersints alienerenoft in betaelinghe [gheven], oft den eenen crediteur voor den anderen daer-inne eenighsints voordeel doen oft gheven in eenigher manieren, onder watcoleur dattet zij; ende sijn alle dispositien ende contracten bij alsulckenschuldenaer dien aengaende ghemaeckt nul ende van onweerden.

4. Item, die het goet oft have van eenen schuldenaer, aflijvich oft voor-vluchtich, oft niet machtich sijnde sijne crediteuren te betaelen, ende opwiens goedens beset ghedaen is, oft die in rechte is betrocken, helpt verste-ken, vluchten ende vervremden, oft self binnen sijnen huijse hout oftherberght in prejudicie vande crediteuren, is schuldich te betaelen de credi-teuren gheverificeert hebbende hunne schulden, allen t' ghene des sij aendes principaele schuldenaers goedt te cort comen.

5. Voor alle ghepriviligeerde crediteuren wordt gheprefereert die ghenedie sijne eijghen goedens onder den ghefailleerden fugitiven, oft in eenichbecommert sterfhuijs, vindende, wilt vendiceren; daernaer de tamelijckeoncosten vande begravenis ende kercken-rechten.

6. Voorts worden gheprefereert s' hertoghen ende prince penninghen,hertoghen beden, contributien ende huijshuere; daernaer bodeloon vanknaepen ende maerten, ende puren arbeijts loon; salarissen van advocaeten,procureurs, chirurgijns, met des der cueren aengaet.

7. Voor de costen ende maeltijdt van uijtvaert oft exequien ende vanlegaten worden de crediteurs des aflijvighen gheprefereert.

TITEL XVII.

VAN PURGE.

1. Item, eenen jeghelijck erfgronden, chijnsen, renten oft erfpachten heb-bende, ende hem beduchtende in toecomende tijden te hebben calagnie oftproces bij hem oft sijne naecomelinghen, oft dat jemant hem vanteert rechtoft actie te hebben op oft teghens sijnen persoon oft goedens, is ghehoudenhem te reguleren naer den xxxvie article van het eeuwich edict van onseSouveraine Princen vanden jare xvic ende elfve, ende ordinantie vandenraede van Brabandt in het twelfsten capittel ende den 6en ende 19en articlegheëxpresseert.

p 432

TITEL XVIII.

BENEFICIE VAN INVENTARIS.

1. Item, die hem wilt fonderen erfghenaem van eenen overleden bijbeneficie van inventaris, is schuldich t'selve te vercrijghen vanden Prince bijopene brieven, ende voorts dien aengaende hem te reguleren volghendehet eeuwich edict van weghens Hare Hoogheden uijtghegaen in't jaer xvicende elf.

TITEL XIX.

VAN PRESCRIPTIE.

1. Niemandt en vercrijght eenich recht bij verloop van tijde oft bij pres-criptie minder dan van dertich jaeren continuelijck, uijtghenomen vansaeeken daerinne bij desen anders speciaelijck ghedisponeert is, ende oockvan saecken ende beletselen van oorloghe, ende daervan bij placcaeteanders is ghestatueert.

TITEL XX.

VAN CRIMINELE PROCEDURE.

1. Inden eersten, soo wanneer jemant ghevangen is, soo magh de drossaertinde presentie van twee schepenen den selven examineren, sonder datmen[58] den selven nochtans vermach den ghevanghenen te bedwinghen te doeneenigh verklaeren, besonder niet onder eedt.

2. Die drossaert is ghehouden allen den ghenen die hij vanght, ende omcriminele oft civile saken wilt betichten, fixe domicilie hebbende oft inne-woonder vande vrijheidt oft lande van Gheel, ten derde daeghe naer deapprehentie ticht ende aenspraeck te doen, ten ware de ghevanghene, onghe-hacht ende onghehouden, onder den blouwen hemel, hem omverleth stelde,oft anders moet de ghevanghene ghewesen worden costeloos ende schadeloosvande hachten ontslaeghen.

p 434

3. Men moet teghens eenen ghevanghen inneghesetene, des begheerende,recht doen van derden ten terden daghe, ten eijnde toe vande saken, tenware de schepenen anders, mits redenen, gheliefden te ordonneren.

4. Ende de ghevanghene is ghehouden binnen andere drij daghen sijnedefensie te verthoonen; ende indien schepenen bevonden de sake den lijveniet aen te gaen, soo moghen sij ordonneren datte ghevanghene vandeghevanghenisse sal ontslaghen sijn, onder cautie van te voldoen dat dendrossaert op hem met recht sal moghen winnen, ende oock, bij ghebreke vanborghe, onder cautie juratoir ende beloften van hem te presenteren indeghevanghenisse toties quoties, sub poena convicti.

5. Maer aengaende de vaghebonden ende uijtlantsche delinquanten isde drossaert schuldich alsulckene ghevanghenen binnen acht daghen tervierschaere te brenghen, ende teghens de selve aenspraeck te doen, endesoo sommierelijcken teghens den selven te procederen met corte endeperemptoire dilaijen, ende te eijnden soo haest als het moghelijck sal wesen.

6. De drossaert moet de ghevanghene, sonder de[s] ghevanghene[n] cost,eenen procureur doen, die[n] hij begheert, soo verre den selven procureurde dinghbancke deser vrijheijt frequenteert.

7. Moet oock de[n] drossaert de[n] ghevanghene allen sijnen thoon doenbehoorelijcken comen ende overhooren, soo verre als het de schepenen inderredelijckheijdt dunckt te staene.

8. Item, den drossaert en magh niemanden stellen ter scherper exami-natien oft andere corporele correctie, sonder daertoe ghewesen te sijn metschepenen vonnisse; ende moet d'examinatie geschieden in presentie vandeschepenen; ende en magh de drossaert niemanden langher noch anderssintsdoen pijnighen dan schepenen goet en dunckt.

9. Item, aleer de[s] ghevanghene[n] belijdt, opde torture ghedaen, plaetse,grijpt, soo moet hij in presentie van schepenen t'selve belijdt anderwerfongheacht ende onghehouden bekennen onder den blouwen hemel.

10. Item, ghelt ende goedt datmen vint over eenen ghevanghenen iemantanders toebehoorende, ende die dat sijne can ghemaeeken, moet hemgerestitueert worden, ghelijck dat onder den titule: Van ghestolen goedensis verhaelt.

11. Item, die uijtten voornoemden lande oft vrijheijt is oft wort gheban-nen eenighe jaren, ende daerteghens inne quame ende ghevanghen werde,

p 436

sal ter ordonnantien van schepenen het voorgaende vonnisse, sonder andereoft voordere vonnisse te verwachten, teghens den selven ter executieghestelt worden, inghevalle datte selve gheene nieuwe defensien en heeft.

12. Item, eenen jeghelijck vermagh eenen misdadighen, die op 't feijtbevonden wort, aen te tasten, houwen ende terstont leveren in handenvanden drossaert, stadthouder oft dienaers.

13. Item, die drossaert en magh gheene inghesetenen vanghen nochaentasten, al waer hij bij jemanden bedraeghen, soo verre hij is staende tengoeden name ende fame, ten sij de selve ghenomen sal hebben informatieprecedent, om, die bij schepenen ghesien, [deselve] daernaer ghedecerneertsullen hebben dat hij daeroppe ghevanghen worde, oft datten persoonghevonden sij in het teghenwoordigh misdaet, oft ter instantie ende bijaccusatie van formele partije daer apprehensie toe staet.

14. Item, en magh de drossaert noch sijnen stadthouder oft dienaers ineene [eens] inneghesetene[n] huijs komen oft gaen, om eenighe huijssoec-kinghe oft apprehentie te doen om civile saken, ten ware in herberghen,voorder dan de voornoemde inneghesetenen oft sijne huijsvrouwe oftfamilie in sijne absentie en belieft, ten sij bij consente van schepenen in haer-lieder presentie, oft ten minsten van twee schepenen, daertoe gheordonneert.

15. Item, en magh gheene[n] inneghesetenen, bij informatie, preparatoirondersoeck oft ander extraordinarisse weghen, bedwonghen worden om bijeede hem selven oft sijne vrienden in linea ascendente in quarto gradu, oftin collaterali in tertio gradu ineluijs bestaende, noch oock sijne complicente vroeghen oft te belasten, maer wel om sijne kennelijckheijt te segghen vanhet ghene des hij van vremde wete; ende indien dattet ghene datmen aenhem ghedroeghe oft wilde ondervraghen hem selven mede aenginck, endedat hij alsoo bij sijn dispositie[59] hem selven oft sijne vrienden oft complicendirectelijck oft indirectelijck belasten soude, en soudemen, in dien ghevalle,dien niet moghen dwinghen ten eede, om te deponeren, om wat sake dattetoock ware.

16. Item, wanneer eenigh vonnisse in criminele saken ghewesen is, datmoet sorteren effect, ende en magh partije daeraf niet appelleren; ende dendrossaert, weijgherende het vonnis ter executie te stellen, alsser eenighe

p 438

klachten quamen van partije oft eenighe gheinteresseerde, alsdan en dervenschepenen tot sijnder manissen gheen recht oft vonnisse meer wijsen totdattet selve vonnis is volbracht ende ter executie ghestelt; het welck oockplaetse heeft van vonnissen in civile saken ghegheven ende van alleexecutien.

17. Item, om totter executie te proeederen, soo ordonneren drossaertende schepenen t' samen eenen dagh, om de selve executie te volbrenghenover den misdadighen, ende dien naervolghende moet, ten gheluijde vandeklocken, uijt elcken huijse een manspersoon boven sijne xx jaren ende onderde sestigh jaren, ter plaetsen daer de voornoemde executie gheschieden sal,compareren met behoorlijcken gheweir, op alsulcke pene als schepenendaertoe sullen ordonneren, soo verre des noot sij.

18. Item, als een ghevanghene van lijf oft lede t' onrecht beticht is,moet den officier, daerinne gheduijmt [ghedoemt] sijnde, hem sijne kostenende schaden betalen.

19. Item, al ist dat jemant vande vrijheijt oft lande van Gheel sijn lijfverbeurt, nochtans en is sijn goet niet verbeurt tot behoef vanden heere,maer blijft allen t' selve tot behoef vande erfghenamen tot in het derde lith.

TITEL XXI.

VAN STRAETSCHENDERIJE.

1. Die de straten scheijnt, jemant schaeckt, dootslaet, brandtsticht, vrou-wekrachte doet, transionneert oft jemant sijn ghelt bij fortse oft dreijghe-menten afneemt, oft dreijght jemants huijs oft goet af te branden, verbeurtsijn lijf, sonder verdragh.

2. Item, soo wanneer meer persoonen hantdadigh sijn in een ghevechtoft aen eenen doodtslagh, ende d'een van hun peijs oft soen maeckt mettenghequetsten montsoenderen[60], soo worden daermede begrepen allen deandere die mede strijtveerdigh gheweest hebben, want peijs ende soen vooreenen, is soen ende peijs voor allen.

3. Item, den outsten sone is montsoendere van den vader alleen; ende

p 440

daer gheene sonen en sijn, is ['t] d'outste broeder; ende als den doodengheene broederen en heeft, alsdan is den vader; ende daer gheenen sone,broeder noch vader en is, is den montsoender den naesten manspersoonvande vaderlijcke sijde vanden dooden, t'zij jonck oft out; ende die d'outsteis van vele in ghelijcken grade, is den montsoendere, ende de soenpennin-ghen behooren den montsoendere alleen toe.

4. Item, den montsoendere en is niet ghehouden mette soenpenninghendes overledene schult te betalen, ten ware dat hij hem droeghe als erfghe-naem vanden dooden.

5. Item, als de momboirs van eenen montsoendere, onder sijne jarensijnde, den soen maken met advoij vande weth, soo moet den soen effectsorteren, sonder gherevoceert oft inneghebroken te moghen worden.

6. Item, eenen dief verbeurt de galghe oft coorde, sulex datter de dootnaer volght, ten ware datte schepenen, naer gheleghentheijt vander saken,minder correctie ordonneerden.

7. Item, die eenen anderen vanden levenden lijve ter doot brenghtmoet ghestraft worden metten sweerde, ten ware dat t'selve gheschietware uijt nootweer, ende andere oorsaken die excusabel waren.

8. Item, die eenen dief met sijn goet bevint magh den dief sijn goetafhendigh maken, oft, indien den dief het goet van hem worpt, aenveerden,maer is schuldigh ende ghehouden dat den officier van dier plaetsen, daerhet selve onder ghebeurt, te kennen te gheven binnen xxiv uren daernaer,ende presenteren, indien jemant t'goet sijn maken wilde, daeraf te recht tekomen, sonder eenighe overleveringhe daeraf te moeten doen.Den onderghescreven, als secretaris der vrijheijdt van Gheel, ende t'selveofficie bedient hebbende over de dertigh continuele jaren, verklaert endeaffirmeert waerachtigh te wesen, dat binnen de voorschreven vrijheijtgheduerende den voorschreven tijt het meestendeel van het ghene indeboven gheschreven costuijmen ende observantien is ghecomprehendeert,aldaer onverbrekelijck achtervolght is gheweest, ende datmen de vonnissendiensvolghende heeft gheconfirmeert, ende dat oock het meestendeel vandevoorschreven costuijmen is conform de gheschreven rechten ende costuij-men, die hij inden comptoire van de voorsehreven secretarie, ten aenkomstevande bedieninghe vande voorschreven officie, heeft ghevonden, anno 1563,inden raede van Brabant overghedraghen is gheweest.

p 442

Oirconde dese onderteeckent, den 15 julij 1619. Ende was onderteeckent .CAUWERS.

Wij, schepenen ende regeerders der vrijheijt van Gheel verklaren bijende mits desen dat wij, ten overstaen ende advijse van rechtsgheleerdeende practizijnen residerende binnen de voorschreven vrijheijt, hebbende[61] gheëxamineert het libel vande costuijmen, observantien ende usantien dervoorschreven vrijheijt Gheele, ende dat wij den innehouden vanden selvenlibelle tot noch toe bij ons ende onse voorsaeten, voor date vanden eeuwi-ghen edicte van Hunne Hoogheden [van] den jaere 1611, den 12en julij,hebben gheweten ende ghesien achtervolght te worden, ende dat dienconformelijck vele ende verscheijde vonnissen in judicio contradictorioghewesen, sijn achtervolght ende gheacquiesceert gheweest, als houdendet' ghene inden voorschreven libelle is ghecomprehendeert voor onseordinarische gheacquiesceerde ende gheobserveerde costuijmen endeobservantien.In kennisse der waerheijt, hebben dese door den secretaris der voor-schreven vrijheijt met sijne ghewoonelijcke signature doen confirmeren,op den 15en julij 1619.Oirconde bij mij, ende was onderteeckent: CAUWERS.

Ghecollationneert teghens de gheschreven costuijmen, berustende tergreffie vande secretarije der vrijheijdt van Gheel, is daermede bevondenconcorderende, opden 20en augusti 1681.Quod attestor: P. MARCELLI, not.

---

[1] Brabandts-recht, t. I, fol. 743, 2e série. Yoir le rapport de M. le conseiller de Cuyper dans le recueildes Procès-verbaux des séances de la Commission, t. IV, p. 73.

[2] Nous croyons qu'il fraudrait intercaler ici ende.

[3] Au lieu de: ghewarighen, lisez: ghewarighende.

[4] Au lieu de: ghewarighen, lisez: ghewarighende.

[5] Au lieu de: willen, lisez: willende.

[6] Au lieu de: ten bekenden daghe, nous croyons qu'il faut lire: ten beteekenden daghe.

[7] Cet ende est ici de trop.

[8] Au lieu de: worden, lisez: worde, ou plutôt wierd.

[9] Au lieu de : blaedighen, lisez: blaedinghe.

[10] Au lieu de: deur, lisez : den.

[11] Au lieu de: bewesene, lisez: bewese.

[12] Au lieu de: gheemceeert, lisez: gheevinceert.

[13] Au lieu de hun, lisez: hem.

[14] Lisez: den cooper.

[15] Au lieu de: aenveerdighen, lisez: aenveerdinghen.

[16] Au lieu de: doet, lisez : doen.

[17] Au lieu de: ende, nous croyons qu'il faut lire: om.

[18] Lisez plutôt: maer men mach, etc.

[19] Au lieu de : opden, lisez: op dien.

[20] Au lieu de: en, lisez: ende.

[21] Il doit y avoir une erreur; la rubrique marginale de Christyn dit: Vroent schuldenaer machmenin hachten houden tot de voldoeninghe.

[22] Au lieu de : der, lisez: daer.

[23] Au lieu de: ter, lisez: ten.

[24] Cet ende doit être supprimé.

[25] Au lieu de: heeft, lisez : geeft.

[26] Cet als doit être supprimé.

[27] Au lieu de: salmen, lisez : sal.

[28] Au lieu de: aen d'andere, lisez : aen andere.

[29] Lisez: datse heur broot winnen.

[30] Au lieu de : hun, lisez : hem.

[31] Au lieu: hun, lisez : hem.

[32] Au lieu de: alle voorens, nous croyons qu'il faut lire: alvorens.

[33] Au lieu de: datte't selve, lisez: dat de selve.

[34] Au lieu de: inder, nous croyons qu'il faut lire: in deser.

[35] Le mot niet est ici évidemment de trop.

[36] Au lieu de: staende, lisez: staen.

[37] Lisez: succederen ende deijlen.

[38] Au lieu de: overlevenden, nous croyons qu'il faut lire: overleven.

[39] Au lieu de: der, lisez die.

[40] Au lieu de : begheert, lisez: begheren.

[41] Au lieu de: waeraen sij begheert, lisez: waeraen sij hen begheren.

[42] Au lieu de: aldaer, lisez: alder ou aller.

[43] Au lieu de : die d'erfqhenamen, nous croyons qu'il faut lire: die als erfghenamen, etc.

[44] Au lieu de : sijne, lisez: hunne.

[45] Au lieu de: 't daxe, lisez: d'axe.

[46] Au lieu de : ghetijdinghe, lisez : ghetijdighe.

[47] Au lieu de: verkoopen, lisez: verloopen.

[48] Nous croyons qu'il faut lire: vande achterstellen der renten.

[49] Au lieu de : den ghene, lisez: de ghene.

[50] Au lieu de : onverwonnen, lisez: overwonnen.

[51] Au lieu de : ende jaerlijck, lisez: ende de jaerlijcksche.

[52] Placards de Flandre, t. II, p. 739, articles 17 et 18.

[53] Au lieu de : vervoorderinghe, lisez : vernaerderinghe.

[54] Au lieu de : bestaende, lisez: bestaen.

[55] Au lieu de : hebben, lisez: hebbende.

[56] Au lieu de: halem, lisez: halm.

[57] Au lieu de : toeghestaen ende ghespleten, "conclue et éclissée", les deux coutumes de Deurne disentrespectivement aux articles 8 et 150 (t. IV, pp. 124 et 202) : ghemaeckt ende ghesloten, « faite et conclue »;il en est de même dans la coutume de Lierre, articles 9 et 12 (ibid., pp. 496 et 498), et notre présente coutumeporte elle-même, à l'article 14 ci-dessus: ghemaeckt ende ghesloten.

[58] Au lieu de : datmen, Lisez: dat.

[59] Au lieu de: dispositie, lisez: depositie.

[60] Ne faudrait-il pas lire : met des gequetsten montsoenderen, ou plutôt montsoendere, " le compo-siteur du blessé ?

[61] Au lieu de : hebbende, lisez : hebben.