Vocabulaer... van alle dye vreemde oft walsche termen die in desen boeck van Bottelier staen...
(Jan BOTTELGIER, Somme ruyrael, Antwerpen, Henrick Eckert van Homborch, 1503, fo. 7r-9v)
(Koninklijke Bibliotheek, Brussel INC, B 1375)
Bi desen teghenwoerdighen vocabulaer sal men bevinden dat verstant ende bediet int langhe verclaert van alle dye vreemde ofte walsche termen die in desen boeck van Bottellier staen, om te bat tverstant vander materien te hebben, dye welc gheset sijn in ordinancie bi A.B.C.
Arrementen is te verstaen aen te nemen een proces in sulken state alst biden voersaten ghelaten heeft.
Affirmacie is te verstaen yemant toe te segghen een sake warachtich te sijn.
Appliceert dat is een woert biden anderen te voeghen dat bi een dient.
Advoe is een voecht oft gemachticht.
Assigneert bewijst.
Appensement dach van baraet [beraet].
Assise dat sijn dinghe dagen.
Adverse is teghenpartye.
Adheritance is yemant voer recht in een erve te setten.
Arbitres sijn dadinxluden.
Adioincten sijn personen bi ghevoech oft bi gheenicht.
Auctoriseren is macht te gheven.
Aveue tot ghesichte van een yegelijc.
Aboli dat is te nyeute te doen eenich cryme oft delict.
Arrest is een sentencie gegeven biden oversten rechter daermen niet af appelleren en mach.
Attediose swaerlic oft verdrietelijc.
Ames es niemant.
Ariet fieff is leens leen.
Articuleert bi articule te setten een sake oft materie.
Accommodacie is een toevinghe.
Arrable is als een uut sijn propoest wat anders seit daer toe niet dienende.
Alligement is verlichtinghe van eenighe lasten.
Actie is een recht oft toesegghen te hebben tot een sake.
Apprehenderen is aenvaerden.
Atribueren is aen hem te betrecken.
Adoptif is een aen te nemen ende te houden oft sijn kint waer.
Abortif is een dracht die doot ter werelt coemt.
Abcisez dat is een kint ghesneden uut sijns moeders lichaem.
Aulmousnir is een aelmissen ghever oft die aelmissen distribueert.
Amplieren dat is verbreden.
Acceptilacie is een maniere van een contract ende voerwaerde.
Accessore is een sake die uuten anderen spruyt.
Ayeul is een grootvader.
Arbitrale is een uutsprake oft segghen van arbitres oft segsluden.
Bail is een voecht oft regierer van heerlike goeden.
Bournen erfpalen.
Ba.roen sijn als ghenooten oft banreheren.
Calumpnieux is een wetelijke valsche sake te intenderen oft voersetten.
Comparuit is als yemant een betrect voer recht ende niet en coemt dan neemt die ander comparuit dat hi verschenen is.
Contumace is verwonnen te wesen die ghedaecht is ende niet en verschijnt.
Compareren is verschinen.
Consequent is een quade gewoonte te laten ghebruken.
Calumpnia is als boven.
Competent redelic.
Confiscacie is verboernisse van goeden.
Civile is een sake die bloet noch lijf en roert.
Criminele is een sake die tlijf oft lit aengaet.
Compositeur sijn dadinxluden.
Contremanderen wederbieden.
Cederen dat is dat een sijn recht eenen anderen overgheeft.
Constitueren machtighen oft stellen.
Collusie is als een sijn recht een ander overgheeft ende weder brieven neemt dat hi daer aen gheen recht en heeft.
Contentiose een sake daer ghescil af is.
Coniure is vermaninghe.
Collaterale die ter siden aenghevochten sijn bi een overste.
Constant volstandich.
Circonstantes toebehoerten van een sake.
Cryme mesdaet.
Clandestine heymelic.
Competeert aengaet.
Consigneren dat is een in handen te geven oft bewisen eenich pant voer scult.
Cas is een sake.
Coroboreert gesterct.
Contract voerwaerde,
Conservacie beschermenisse.
Compensacie is verlikinghe deen scult oft deen sake oft vonnisse oft cost oft schade te setten teghens dandere.
Conspiracie is een opset te maken om quaet te doen teghens den oppersten die regiert.
Corrupcie is een recht te breken ende tot sinen wille te ghecrighen.
Complices sijn mededoenres oft medeghesellen.
Chamberlaige is trecht vanden camberlinc.
Contenderende is te verclaren in sinen eysche tgeent daer hi toecomen wil.
Concluderen is een slot ende eynde te maken van eenighen saken.
Concedeert overghifte.
Cituacie is staende husinge ende erve.
Committimus is bevelinghe.
Diligenteren is sake te benarsten.
Deffault is in gebreke te vallen vanden beteykende dach te recht te comen.
Deffaillent is die geen die in gebrec valt.
Domicelle is woenstat.
Declinacie is te declineren ende hem te bringhen vanden rechter daer hi voer te recht betoghen is segghende dat hi daer niet sculdich en is te recht te staen.
Dillatorie is die sake te vertrecken of te vertoeven die voer recht hanghet.
Declareren is verclaren.
Delict is mesdaet.
Delay is uutstel.
Decisore is te verstaen een eynde van een sake.
Delinquanten sijn mesdadighe ofte broekighe of overtreders.
Dependeert dat is comende oft sprutende uut een sake.
Difficulteit dat is verschil ghelijc als tusschen swart ende wit.
Dedol is bedroch.
Diminuez is te verminderen een somme van costen iudiciale oft andere.
Detentoer is die ghebruiker van enighe goeden.
Dismes sijn thienden.
Defectif dat is ghebreckelic.
Depost is yemant penninghen of goeden in bewaernisse te gheven.
Distractien dat is vervreeminge van eenighe goeden.
Differeren is wanneer men een sake laet te doen om een anders wille so differeert hi.
Decepcie is bedroch.
Delibereren dat is te sluten wat een doen oft segghen wil.
Decideren dat is een sake te eynden ende uut te spreken.
Dedoptio dat is ghelijc adoptifz als hier voren ghescreven staet.
Detalio dat is ghelijc.
Defurt is diefte.
Diffamatore dat is vermakende ende een quade fame spredende.
Desisteren is dat een hem quijt maect van enich dinc of een ander ongebruyc doet.
Douarie is die lijftocht ofte huwelixe voerwaerden van man of wijf.
Discontinueert is ongehanteert.
Detencie is een dinck onder te houden dat een ander van hem met rechte eyschet.
Delinquant dats een misdader.
Deposicie is sijn goet onder yemant te leggen in bewaernisse.
Debiliteit dat is mismaectheit.
Dediee gesticht.
Excluz uutgesloten.
Evocacie is een sake te betrecken vanden rechter die de kennis toebehoort seggende dat den rechter hem tegens ware ende gunstich sijn wederpartye.
Enfraynte is gebroken sekerhede of dat recht misbruyct.
Execucie dat is tghewijsde te innen.
Excommunicacie dat is den ban.
Exibee is in recht te voorschijn getoent.
Escange is wisselinge.
Excercitoer is die een sake excerceert oft bedient.
Expireert verschenen oft den tijt is over gegaen.
Emolumenten sijn de profiten of vruchten van eenre saken.
Edictum is een generael gebot.
Erreur is een dwalinge.
Esclande oneere.
Esclissement is verscheydinge.
Emptio is een coopinge.
Extractien betogen.
Emancipacie is een sijn eygen voecht te maken.
Espave is een diemen niet en weet waen hi is of wie tgoet toebehoert.
Evidente dat is kenlic.
Edificie is tymmeraetsie of husinge.
Effect is een sake metten wercke te volbrengen.
Eminent dat is boven schinende.
Frustre te vergheefs of negheen.
Furiose crancsinnige personen.
Furple is loesheit of bedroch.
Feodale heergewade oft leenrechten.
Faite is wanneer een stelt sijn sake in faite dat hi bewisen wil tghene dat hi voert stelt.
Fraude is bedroch oft daer bedroch in is.
Furtive haestelic.
Flastri is geteykent biden rechter.
Frivolle is een lichte sake ende in hem selven negheene.
Faussonnerie is een sake daer valscheyt in is.
Fiscus is die ghene die sheeren recht bewaert als procuruer of advocaet.
Ghedecideert ende gedetermineert is een sake ten eynde gebrocht bij sentencie ende vonnisse.
Garant is een waerborghe.
Garnir bewaert of besorcht te sijn.
Gheexibeert ut supra van exibee.
Gherelieveert verlicht.
Gourle dargent bigordel van gelde.
Hosten sijn waerden van herbergen.
Herbeguagie recht van herberge die sommige leenen sculdich sijn.
Heresie ongelove.
Hostieulx sijn reetscappen van enighen ambacht of werc.
Hallos sijn pooten of willigen.
Impetreren vercrigen.
Interineren waerachtigen tghene datmen vercregen heeft ende van waerden gewijst of bekent te sijn.
Intendit is die principale meininge vanden eyscher.
Inthimeren is laten weten.
Imposeren is voertsetten of aenseggen.
Interrupt te vervallen van rechte.
Intenteren aenleggen of beginnen.
Institutoers sijn die ghene die een sake of recht instellen.
Interlocutore is te gheven op een vonnis begeerte van geremitteert te sijn van een rechter voer dander.
Invocatio is te verstaen wanneer een rechter een ander rechter te hulpe roept.
Inepte is niet behorende of niet dienende.
Inpertinent onbequame.
Interrest scade of achterdeel.
Iniurie is diffamacie of scoffiericheit.
Invasien is een opset.
Ingratitude is een ondancbaerheit.
Imputee is die beruft of belast is.
Illegitisme ongetrout als bastaerden.
Iterative is weder om te seggen dat eens gedaen is geweest.
Iuratore dat is bi eede te gheloven te betalen tprincipael ende costen.
Inadvertencie onwetenheit.
Laps beloop van tide.
Locale ghemein castume.
Liticonteste is wanneer een eyscher eyschet daer die verwerer toe seit ick en bin u niet sculdich ontkennende die schult so contesteren sij liten [litem].
Legataire dat is die ghene diemen wat bespreect of maect bi testament.
Ligitisme is getrout.
Lese maieste tegens den here te misdoen.
Molesteren dat is te moeyen.
Mueren veranderen.
Mise de fait hantstellinge van recht.
Mainteneren is tonderhouden.
Mixte dat is een sake gemenget.
Monopole is wanneer enige van enigher neringhe of ambachten maken een meuyt onderlinge huer goet niet min te gheven.
Manachier driegementen.
Manifeste openbaer of bekent.
Mutilacien dat is yemant tontleenen of doot te slaen.
Notoire dat is openbaer.
Nombre is tghetal.
Namptiseren in pande setten.
Nichete loyaerdie.
Nampt dat eest ghene dat in pande geset is.
Negatijf is een sake diemen ontkennen mach.
Observeert is ghebruyct onderhouden of nae gevolcht.
Obtinueert gehouden of vercregen.
Operacie wercken.
Obligacie is een verbant sprutende uut cracht van enige contract.
Oppressien druckinghe.
Ostentacie is een verheffinge.
Obmissien misdaet.
Peremptore dat is exceptie die de sake alheel te niet doet als te seggen ic en ben u niet sculdich.
Presenteren is verschinen voer den rechter.
Preciose waerdige reliquie of ander.
Preiudicie achterdeel.
Promotuer is een die een ander voert stelt of vordert.
Positifz sijn articulen die een eyscher oft verwerer doet van sijn voerstel.
Proprietaire is eygendom.
Prescripci dat is goet gecocht of anders duechdelic vercregen ende beseten te hebben X.XX.XXX.LX [XL] iaer dan eest goet prescribeert.
Postremes is dat uterste van een sake.
Prodicie verraderinge.
Patricide is vader moeder suster broeder of enich van sinen bloede te doden.
Proposeert dat is voertstellen.
Pertinenten is behoerlic.
Premissen is te kennen te geven daer op datmen vercrijcht mandement of remissie.
Petitore is een sake intenteren inder gront.
Possessore is besit of gebrukenisse.
Procederen is voertvaren met rechte.
Prevencie is wanneer een rechter die ierste kennis heeft ende die ander daer niet an comen en mach.
Promissie [Permissie] toelatinghe of consent.
Postmis kinder die nader doot vanden vader geboren sijn.
Precedent voergaende.
Perturbeert verstoert of gehindert.
Predecessoer dat is een voersaeten.
Presumpcie vermoeden.
Parage maechscap.
Participacie mede deelachtich.
Pupilles weesen onder huer iaren.
Productie dat is bi tuge oft anders te doen bliken van sijn voertstel.
Perpetuele ewelic of te ewigen daghen.
Querelle beclachte of questie.
Quitteren quijtscelden.
Quantiminorum ende quantiplurium dat zijn leden ende specien van actien also in rechten gehieten.
Reproches sijn wrakinghe van tugen of anders.
Rescriptie sijn brieven geimpetreert van den paeus om yemant te verdachvaerden.
Reintegre weder ghestelt int ghene dat hem ofhandich gemaect was.
Rappelleert wederroepen.
Refuseren weygeren.
Referendares rechters die biden geesteliken rechte gestelt sijn.
Renvoy eest wederkeeren der geenre die aengesproken sijn anders dan voer hueren rechter ende daer af begeert men renvoy.
Redebitore is met recht weder te eyschen tgene dat vercocht is mits heimelic gebrec.
Recreance dat eest ghebruyck vander sake daer questie om is soe langhe alst proces gheduert.
Redemptie is lossinge aen goet te hebben.
Restabliz wedergestelt int sijne.
Reconvencie dat is wanneer een beclaget den ghenen die hem in rechte betogen hadde.
Rapt berovinghe.
Raport over te brengen.
Ravestissement dat sijn makinghe die man ende wijf malcanderen doen.
Restringere dat is een sake of ghewoente dat te breet was te restringheren ende te verminderen.
Souverain dat is die opperste.
Subiect dat is ondersate.
Souffissant bequaem of seker genoech.
Sauvegaerde is wanneer een prince yemant neemt in sijnre bewaernis.
Specialic heeft veel manieren mer bisonder eest gemeyn.
Sommacie maninge.
Serve eygen.
Subrogues is een die inde plaetse van een ander geset wort.
Surrepcie is wanneer dat een vercrijcht brieven verswigende die waerheit vander sake.
Successie besterffenis.
Stipulacie macht te gheven.
Supposeert ondergeset.
Suffragant is een wijbisscop.
Saisine besit.
Signifierende dat is beteykenende.
Sensible verstandenisse ende wetentheit.
Satisfactie voldoen.
Siccaire is een loy die ordineert hoe dat men rechten sal dootslagers ofte die ghene di yemant vergheven.
Sacrilegie is wanneer men kerckelike of heilighe dingen steelt.
Sortilegie is wychelerie.
Sedicio is een beroerte ende commocie onder die gemeinte te maken tegens de ghene die regieren.
Sodomite dat is werc tegen der naturen.
Tribunale is die stoel daermen recht doet.
Transporteren is een sake een andere op te dragen.
Transigueren is een sake een ander op te gheven.
Transactie is compact te maken oft overcomen van saken die in recht hanget.
Tutoers of tutelle zijn voechden of regierers.
Tangibile ghevoelende oft ghevoelen mach.
Tabellion sijn secretarisen ofte notarisen vanden heere ofte coninc.
Turpitude leelic of leelicheit.
Vertificacie [Verificacie] is van een sake te doen bliken bi tughen oft anders.
Vacant is een officie onbedient.
Vendicie vercopinge.
Utiliteit oerbaer.
Violence ghewelt.
Ventileert is een van een materie bi monde te openbaren voer een rechter.
Vehemente is een blikende ende openbare suspicie of vermoeden.
Ygnoreren is vander saken niet te weten
Ypoteque is enich goet dat welcke dat tot enigen renten ofte schulden verbonden wordt
Vocabulaer... van alle die vreemde of walsche termen die in desen boeck van Bottelier staen...
(Jan BOTTELGIER, Somme ruyrael, Antwerpen, Claes de Grave, 1520, 9,5 kolommen)
(Koninklijke Bibliotheek, Brussel III, 67.079)
Toegevoegde lemmata en wijzigingen (in vergelijking met Antwerpen, 1503)
Appaeulx appellatien
Collecteurs vergeerders
Advoieren vestigen oft approberen
Appostaten dat sijn de ghene die dwalen oft dolen van goede wercken
Accessoers sijn die gheleerde mannen dye de vonnissen maken vanden rechter ongheleert
Atroce iniurie seer groot oft swaer iniurie
Bigame die twee huysvrouwen ghehadt heeft oft een weduwe getrout heeft
Contumax is de den rechter versmaden ende niet en coemt
Considereren tsamen geloven oft te verbinden
Cautie borchtochte te stellen
Civile sake dat is waerlike sake
Canon geestelike sake
Circonstantie die geleghentheyt
Desavoyeren dat is afgaen oft niet approberen
Divortie is man ende wijf te scheyden met recht
Defloratie dats een vrouw te ontsetten van haerder eren
Defereren appellacie is iemant te ontfangen om te appelleren
Daubondant is soe veel meer oft een overcoren waer
Dedicare ghesticht
Deserte is binnen den behoorliken tijt dye appellatye niet te vervolghen
Enquesten ghetuyghenissen te horen of te doen
Egal ghelijk
Equipolle ghelijken
Emunite dat exempt oft vrij is
Exploytieren is bi eenen sergant oft stadtdyenaer te doen betalen
Furieux voldoen
Fermier een pachtenaer
Fatalia dat sijn die daghen om een appellacie te moghen vervolghen
Gheventileert die sake te vermanen oft disputeren
Gheperpetreert het fayt ghedaen
Intervenieren voor een ander een sake te aenverden
Inthimeerde dat is dat partie oft de ghene die niet gheappelleert en heeft mer t vonnis ghewonnen heeft
Innoveren is een sake anderwerf te beghinnen oft te vernyeuwen
Interdict dat verboden is
Importun te door naerstich
Legaet een dinck dat bi testament gemaect ende ghegheven is
Mobile ruerende
Margheren [Marglieren?] kercmeesters
Orphanen die kinderen sonder vader
Postulatie een begheerte
Privere heymelic oft secreet
Parchonier te hebben bi testamente een legaet oft ghifte voren uut
Prophane is een plaetse onghewijdt dyemen nochtans niet vercopen en mach
Prorogatie uutstellinghe oft verlenghinne
Permissie toelatinghe oft consent
Patentes openbaer
Ratificere van waerden houden
Surseor vervallen oft voorsitten
Succumberen een proces verliesen
Sorteren sijn natuer volghen
Subroguez een ander in sijn plaetse te stellen
Triumpheren een proces winnen
Tricherie bourije
Termineren eynden
Vivelotte dat is den nootorf vanden vrouwen om te leven
Tonsure cruyne