WOORDENLIJST UIT DE "INLEIDING" GETROKKEN

WOORDENLIJST UIT DE "INLEIDING" GETROKKEN.

Bijlage bij S. VISSERING: "De Rechts-taal van H. De Groot's inleiding tot de Hollandse rechtsgeleertheid"

Achteruitvaerders ofte Banckbreeckers (Bancquerotiers) II. 5, bl. 35; III. 41, bl. 179*.

"Oock alle uitstellen ghegheven aen achteruitvaerders zijn nietig." (Vg. WB. 730).

Aengaen (het) van de erfenisse (Aditio). II. 28, bl. 58*; II. 42, bl. 97*. (Vg. WB. 132).

Aengroeyen (accrescere). II. 30, bl. 80*.

"Dat het deel van d'eene zijde de magen van d'andere zijde niet en mag aengroeyen."

Aenkomste (titulus). II. 7, bl. 37, 39; II. 22, bl. 60, 62*; II. 48, bl. 104*.

Goede, lastige, lastelicke, winstelicke, wettelicke, rechtelicke aenkomste. (Vg. WB. 204).

Aennemen, aennemer. III. 45, bl. 181.

Accepteeren, acceptant van wissel. (Vg. WB. 254).

Aentael (lus rei vindicationis) II. 7, bl. 37, 39; II. 8, bl. 40*; III. 26, bl. 157.

"Aentael op eene zaecke; - genoegzaem om alle aentael te dooden; - ende mag daerom elck een dien iet is gemaeckt, niet alleen aentael gebruicken op de saeck, maer oock opspraeck op den Erfgenaem." (Vg. WB. 385).

Aentalen. II. 37, bl. 38*.

"Die mochte ... sulck goed aentalen." (Vg. WB. 388).

Aentellen, aenteller, aentelling. III. 13, bl. 130*; III. 14, bl. 132.

"Aentellen geschied in seecker slag van geld; - men mag oock voor den tijd in den wisselbrieff genoemt geen aentelling doen." (Vg. WB. 396, waar echter De Groot niet aangehaald wordt).

Aenvaerden, aengevaert, onaengevaert, aenvaerder. II. 1, bl. 27; II. 21, bl. 58*; III. 13, bl. 130.

Van eene erfenis; - van eenen wissel (accepteren) (Vg. WB. 423).

Aenvang (het recht van). II. 7, bl. 38*.

Het inbezitnemen van goederen. (Vg. WB. 434).

Aenvanger. II. 4, bl. 33*.

"Andere ongeeigende goederen komen toe den aenvanger."

Aenwas, aenwerp. II. 9, bl. 42, 42*.

"Gemiddeld aenwerp (insula in fluvio), ongemiddeld aenwerp (alluvio)." (Vg. WB. 474).

Aenwijzing (assignatie). III. 45, bl. 180*.

"Aenwijzing geschied wanneer een schuldenaer sijne schuldenaer verzoeckt aan sijne inschulder betalinghe te doen van zijnent wege."

Aerd- ofte nagel-vast. III. 14, bl. 133.

Aesdoms- ende schependoms-recht. II. 28, bl. 71 v.v. (Vg. WB. 600).

Afcomste. III. 1, bl. 109. (Ontbinding van verbindtenis).

"Wij sullen eerst spreecken van 't bestaen der verbintenissen in 't ghemeen ende daer nae van de afcomsten van dien, te weten, tusschen wie ider afcomste bestaet ..." (Vg. WB. 1090, waar echter De Groot niet aangehaald wordt).

Affkomsten (species). II. 1, bl. 14.

"Een geslachte (genus) waeronder veel affkomsten (species) behooren." (Vg. WB. 1093).

Afschatten, afschatting. II. 32, bl. 81*, 82.

"Wanneer de ghemeene saeck eenig goed van noode heeft en 't zelve den onderzetter afschat; - onder behoorlicke siering, dat is afschatting." (Vg. WB. 1317).

Afwinnen. II. 6, bl. 36*.

"Maer de vruchten die te vinden zijn mogen hem [den bezitter te kwader trouw] rechtelick afgewonnen werden." (Vg. WB. 1911, waar echter De Groot niet aangehaald wordt).

Afzetten, afzetting. II. 37, bl. 37*; III. 1, bl. 111*.

"Recht om te eischen ofte om een eisch af te zetten; - door deze afzetting behiel den bezitter het bezit, zonder nochtans eigendom te verkrijgen." (Verg. Verzet).

Alinge goederen. II. 48, bl. 104.

"Algemeene onderzetting die gedaen werd over des onderzetters alinge goederen."

Amiraalschap, Amiraal-schip. III. 22, bl. 151*.

"Amiraalschap is maetschap van schepen verscheiden luiden toekomende tot verweering."

Anen. II. 27, bl. 70.

"Overgrootvaders."

Argelist (dolus). III. 48, bl. 182*, 183.

"Is quaed bedrog aengeleit om iemand te verkorten."

Arren moede. III. 33, bl. 172.

"Dat de doodslag niet door arren moede maer door verzuim is toeghekomen."

Avarie (avarije). III. 22, bl. 151*; III. 24, bl. 154*; III. 29, bl. 161*.

"Schade ... die men gewoon is te brengen in avarie; - groote avarie, dat is als ghemeene last, die ghedraghen moet werden bij schip ende goed, ten zeggen van goede mannen; - 't maken van de avarije" (het opmaken of berekenen).

Aver. I. 14, bl. 22*.

"Van aver tot aver."

Baerschuldig (zie bij de Spreekwoorden: in vaerde ende velde).

Baet-trecking (Verbintenis uit - ). III. 30, bl. 163.

"ontstaet wanneer iemand zonder vorige rechtgunninge baet treckt, ofte zoude komen te trecken uit eens anders goed."

Banckbreeckers, banckbreeckinge, bankbreukig. II. 5, bl. 35, 35*; III. 39, bl. 177* (verg. achteruitvaerder).

Beampte-schrijver (notaris). II. 17, bl. 51.

Bed. I. 5, bl. 9*; II. 27, bl. 70; II. 28, bl. 76; II. 41, bl. 92*, 93.

"Zoo van volle als van halve bedde; - het bedde gescheurt, gescheiden zijnde."

Bedeghen. III. 45, bl. 181.

"Indien hij ... van weghen zijn onvermoghentheid waer vluchtende of schuilende of anders voor onvermogende bedeghen."

Bedinger. III. 3, bl. 118.

"Dat den bedingher ende belover mogten zijn op ééne plaetse."

Bedwingen. I. 9, bl. 18*; II. 20, bl. 57*; III. 19, bl. 141*; III. 31, bl. 166.

"Maer hem rechtelick daertoe laet bedwingen; - mag de huider den verhuirder bedwingen; - bedwongen bij gijzelinge of pandinge."

Begrijpen. III. 32, bl. 167*.

"Indien hij begrepen (geapprehendeert) was op de versche daet." (zie Spreekwoorden.)

Beheren, behering, beheerbaer. II. 1, bl. 27*, 28; II. 22, bl. 62.

"Behering (Ius is rem) is 't recht van toebehooren bestaende tusschen den mensch ende de zaecke zonder noodigh opzicht op een ander mensch; - is bezitrecht ofte eigendom."

Bekomer (acquisitor). II. 8, bl. 40; II. 41, bl. 92.

"Door bekomers daed werd den eigendom verworven."

Bekommeren, bekommering (arrest). III. 20, bl. 142*, 145; III. 24, bl. 154.

"Bekommering van schip ofte lijff; - 't zij de waren mede bekommert zijn."

Belasting. III. 12, bl. 129; III. 32, bl. 170.

"Vruchten die den lasthebber ter zake van zijne belastinge aankomen; - door doen, als door belasting, toestemming, heeling, medestand ... ."

Belenden. III. 15, bl. 135*.

(Zelfst. nw.) "aanwijzing van de belenden."

Belet. III. 20, bl. 148.

"Zieckte ofte noodelick belet."

Belet van hoger timmering (jus non altius tollendi). II. 34, bl. 83*.

Belofte: zie toezegging.

Bemaegden, onbemaegden. II. 26, bl. 69; II. 30, bl. 80.

"Bemaegden in dit stuck werden genoemt die magen, dat is bloedverwanten, nalaten binnen de leden die mogen erven; - onbemaegden wierden van ouds gehouden die gheen magen na en lieten binnen het vierde lid" (Vg. WB. 998).

Beraed (jus deliberandi). II. 21, bl. 58*.

Bergen, bergers, bergloon, het gebergde. III. 27, bl. 158*; III. 29, bl. 161.

"Om ander luiden goed in zee te bergen."

(Verg. onderwind).

Bescheid. III. 5, 120*; III. 49, bl. 184.

"Schriftelick bescheid; - valsch bescheid; - bescheid van geleend geld."

Bespreck. II. 47, bl. 102*.

"Deze gerechtigheid en werd bij handelinge ofte bespreck niet bekomen."

Bestandigheid, onbestandigheid. III. 30, bl. 165.

"Van de bestandigheid ende onbestandigheid der verbintenissen."

Bestorven. II. 41, bl. 92*.

"Beiderzijds bestorven; - de bestorven zijde."

Betaling (solutio). III. 39, bl. 177.

"is eene opbrenginghe des zaecks die iemand schuldig is."

Betalings-gelijck. III. 40, bl. 178.

"is onder-rechtlegging, vermenging, verlijkinge."

Beteren. III. 34, bl. 173.

"Sulcs werd ghebeterd als een wonde, niet als een doodslag."

Beternisse. III. 25, bl. 156*.

"Indien 't leen-goed bevonden werd door des leenmans toedoen verbetert te zijn, sal den Heer vrij staen de waerde van de beternisse te betalen."

Beuren (capere). II. 15, bl. 48*; II. 16, 49*.

"Wie bij uiterste wille mogen beuren."

Bevoorwaerden. III. 8, bl. 124*; III. 14, bl. 134; III. 21, bl. 150*.

"Want dickmael werd bevoorwaerd dat den schuldeischer sal ghenieten de vruchten van 't pand."

Bevrachter. III. 20, bl. 144.

"Een bevrachter een schip ghehuirt hebbende om sijn wille daermede te doen."

Bewaeraenneemer, bewaeraenneeming, bewaergeving (depositum). III. 6, bl. 122; III. 7, bl. 123.

"Onder bewaergeving behoort mede, dat bij wijlen eenig strijdig goed gestelt werd in bewaerde hand (apud sequestrem)."

Bewind, bewinden, bewind hebben. I. 9, bl. 18, 18*.

"Bewindende voogd (administrerende)."

Bewoning (habitatio). II. 44, bl. 99*.

"Recht van bewoning over een huis."

Bezit-recht. II. 2, bl. 28.

"is dat uit het bezit volgt."

Bezorger (curateur). II. 21, bl. 59*.

"Werd ... een bezorger gestelt om 't bewind te hebben van des sterfhuizes goederen."

Bezwaren, bezwarenisse. II. 22, bl. 60*.

"Indien de zake den maker toe-komende ende by hem weggemaect ergens mede ware bezwaert, zoo moet onderscheid gemaect werden of uit krachte van die bezwarenisse den eighendom soude konnen werden verlooren."

Bijlbrief. II. 48, bl. 103*.

"Iemand die geld heeft geleent om een huis ofte schip te bouwen ofte te herbouwen, ofte den arbeid daertoe heeft ghedaen over 'tselve huis ofte schip; den brief die van dese schuld werd ghemaect noemt men den bijlbrief."

Bladinghe. II. 39, bl. 88.

"Nochtans de ghewoonte, die soo wel over de woorden als over het recht heerscht, heeft te wege ghebracht, dat als iemand aen sijn huisvrouw ofte aen iemand anders maect de lijftocht ofte bladinghe van alle sijne goederen ... ."

Blinde lotinge. I. 9, bl. 17*.

"Bij caveling, anders genoemt blinde lotinge."

Bloedgebreck. II. 43, bl. 98; III. 25, bl. 156*.

"Een leen werd verloren door bloedgebreck."

Bodemerie (bodemerije). II. 48, bl. 103; III. 11, bl. 128*; III. 20, bl. 149*.

"is geldleening waarvan den uitleener 't gevaer loopt van de zee; - bodemerie tot het vierde deel toe van de waerde van den bodem."

Boedel (bona). II. 11, bl. 44*.

"is 't geheel, begrijpende al 't gunt een alleen ofte meer 't samen in ghemeenschap toebehoort, met de lasten."

Boedel-afstand (cessio bonorum). III. 51, bl. 184*.

Boedelhouders, boedelhoudsters. II. 13, bl. 47.

Boedelmenging. II. 11, bl. 44; II. 13, bl. 47.

"By huwelick; - buiten huwelick."

Boedel-scheidinge. I. 9, bl. 17*.

Boete. II. 23, bl. 64.

"Alwaer oock iets ghemaeckt bij wijse van boete (poenae nomine).

Borge, achterborge, borgtocht. III. 3, bl. 115, 115*.

Bozeming (boezeming). II. 5, bl. 36*; II. 32, bl. 81*.

"Recht van spasteecking ende bozeming."

Breuck, breucken (ww.). I. 15, bl. 23; II. 48, bl. 103*.

"Eer sij voor de misdaed gebreuct hadden (poenam pertulissent).

Brieven ende schuldkennissen. (obligatiën). I. 9, bl. 17*.

Bruick (usus). II. 44, bl. 99.

(Vg. WB. i.v. gebruik, 511).

Bruickleening (commodatum). III. 6, bl. 122.

Bundig. III. 14, bl. 131.

(Bindend, geldig).

Burger-recht (bijzonder) (jus privatum). I. 2, bl. 5.

Carspel (parochie). II. 1, bl. 25*; II. 45, bl. 101.

Cavelen, caveling, cavel-ceelen, cavel-brieven. I. 9, bl. 17*; III. 28, bl. 159*.

(Ook somwijlen met k gespeld.)

Cijns, cijnsbeurder, cijnsgoed, cijnsplichtige, cijns-recht ofte uitgang (census). II. 46, bl. 101*, 102.

Dading (transactio), dadingen ww., dadingwoorden. III. 4, bl. 120.

Dagen, daging (citatio), daagcedel. II. 21, bl. 59*; III. 57, bl. 184*, 185.

Deurwaerder. II. 21, bl. 59*.

Diefte. III. 8, bl. 124*; III. 9, bl. 125.

(Diefstal.)

Dijckplichtige landen. II. 32, bl. 81*.

Dingluiden, dingsluiden. I. 13, bl. 21*; II. 28, bl. 73*; III. 4, bl. 120.

Dingtael, dingtalen, ww., dingtalige zaeck (res litigiosa). I. 4, bl. 8; III. 4, bl. 120; III. 14, bl. 131*.

Doodslag, doodslager. III. 33, bl. 171, 172.

"Misdaed jegens het leven; - doodslag niet door arren moede maer door verzuim."

Dreef (actus). II. 35, bl. 84*.

Driftig. III. 38, bl. 176*.

"Een schip ... driftig zijnde geworden buiten des schippers schuld."

Drop (jus stillicidii). II. 34, bl. 83*.

"dat is 't recht om sijn ontfangen hemelwater te laten vallen op eens anders grond (het dropdragend erf)."

Dropvang. II. 34, bl. 83*.

"dat is het recht om te vangen het hemelwater, komende van eens anders erf."

Dwang-lossing. III. 14, bl. 132*.

"Maer den Rentheffer mag van den Rentverschrijver geen dwanglossing bedingen. Want dit zoude maecken leening ende gheen koop."

Edelboortig. I. 14, bl. 22.

"Uit het geslachte komt het onderscheid dat eenige zijn edelboortig, eenighe on- edelen."

Eigendom. II. 3, bl. 28*, 31; II. 33, bl. 82.

''is de toebehoorte tot een zaeck waerdoor iemand, schoon het bezit niet hebbende, 'tzelve vermag rechtelick te bekomen.''

Volle eigendom (dominium plenum).

Gebreckelicke eigendom (quasi-dominium).

(De laatste wordt ter onderscheiding eene gerechtigheid genoemd.)

Eigendoms-verwacht. II. 47, bl. 102*.

''is een gerechtigheid die iemand heeft op de zaecke van een ander, waerdoor den eigendom t'eeniger tijd op hem moet komen.''

Eigen maken, eigenen, eigening.II. 4, bl. 31*; II. 11, bl. 44; II. 14, bl. 47*; III. 10, bl. 126 III. 14, bl. 130*; III. 15, bl. 135*; III. 39, bl. 177*.

''Dat den verkooper indien hij eigenaer is van het verkochte goed, schuldig is den kooper daerin te eigenen; - geëigend, ongeeigend goed.''

Eigengenoten. III. 28, bl. 159.

''Eigengenoten ofte bezitgenoten.''

Enckels. II. 27, bl. 69*.

''Kindskinderen ... welcke men hier te lande plag enckels te noemen.''

Erfaenhangig. II. 33, bl. 82*.

''Erfaenhangige gerechtigheden ... die aen eenigh heerschend erf vast zijn werden ten aenzien van het onderworpen erffdienstbaerheden genoemt.''

Erfdeeling. II. 40, bl. 89*.

Erfdienstbaerheden (servitutes praediorum). II. 33, bl. 82*; II. 34, bl. 83.

Zijn onderscheiden in huisdienstbaerheden en velddienstbaerheden.

Erfenisse (hereditas). II. 11, bl. 44*; II. 19, bl. 55*.

''is eens overledens boedel.''

Erfgenaem ofte oir (haeres). II. 14, bl. 48.

''is een die intreed in des overledens boedel, als zijn recht ende last in 't ghemeen verkregen hebbende.''

Erflating. II. 14, bl. 48; II. 19, bl. 55*; II. 20, bl. 56*; II. 42, bl. 97.

''is een beteickening des willes, wie men wil dat erfgenaem sal zijn;'' - erflating uit de hand (institutio), over de hand (substitutio); - by erflatinge ofte by makinge.

Erfpacht-gunning. III. 6, bl. 122; III. 18, bl. 139.

Erfpacht-recht. II. 40, bl. 88*; III. 18, bl. 139.

''is erffelicke tocht van eens anders ontelbaer goed onder jaerlicksche erfpacht.''

Evenheid, onevenheid, verevening, weder-evening. I. 1, bl. 1*; III. 1, bl. 108; III. 6, bl. 121*; III. 10, bl. 127; III. 30, bl. 165; III. 32, bl. 170 v.; III. 33, bl. 192; III. 35, bl. 173*; III. 52, bl. 185*.

(Volgens de rechtsleer van De Groot is het de eisch der vergeldende rechvaardigheid, dat eenen iegelijk het zijne toekome. Dit noemt hij evenheid, vermoedelijk als vertaling van aequum, aequitas in hun oorspronkelijke beteekenis. Die evenheid kan verstoord worden ten bate des eenen, ter schade des anderen; dit kan gebeuren ter minne of ter onminne, dat is, door een rechtmatige daad, zoo als eene vergissing (betaling van iets onverschuldigds) of door eene onrechtmatige daad. Zoo ontstaat er onevenheid. Deze is dan oorzaak van verbindtenis tot verevening of weder-evenng, d. i. tot herstel der evenheid.)

Zie voorts op verevening, wederevening.

Gasting. I. 18, bl. 21*.

''Dat is wanneer een van beide dingluiden is vremdeling, hier gheen maelstede houdende; werd spoediger ghehouden als poorterding.'' (Vg. WB. 313, 321.)

Geboorte. I. 3, bl. 6; II. 40, bl. 89*.

''t Erfpacht-recht werd verloren door uitsterving van des eerste Erfpachters geboorte.''

Wanschapen geboorten (monstra).

Gedaentgeving. III. 8, bl. 39*.

''Van 't bekomen door gedaentgeving.'' (Vg. WB. 550).

Geheng (gehengen). II. 36, bl. 85*; II. 39, bl. 87*.

''Iets te gehengen ofte te gedogen; - toezegging, 't gheheng daerop volgende.'' (Vg. WB. 857).

Geloof. II. 48, bl. 104.

''Door 't verstrecken van sijn geloof voor den eigenaer.''

Gelovers (crediteurs). II. 11, bl. 45*; II. 42, bl. 98; II. 48, bl. 103*, 105.

''Voor schulden staende huwelick ghemaeckt ... vermooghen de gelovers den man ende sijn erfghenamen voor het gheheel aen te spreecken; - het leengoed verkoopen ten bate van de gelovers; - als den eene ghelover gheen recht gevende boven den ander; - of 't verbonden ontilbaer goed in handen van den gelover werd gestelt ofte niet.''

Gemeenschap. II. 28, bl. 158*; II. 48, bl. 104; III. 29, 160*, 162*.

''Gemeenschap zonder overkoming; - gemeenschap des zaecks; - gemeenschap des uitkomsts; - gemeenschap van nooddruft; - ghemeenschap van den Oost-Indischen handel.''

Gemoedhebbing. III. 42, bl. 180. Zie leesting.

Genoemde in den wisselbrief. III. 13, bl. 130.

(de nemer).

Genut. II. 44, bl. 99; III. 41, bl. 179.

Zie nutten. ''Zonder genut'' Zie schenking.

Gerechtigheden (zonderlinge). I. 4, bl. 8; II. 43, 98*; III. 23, bl. 152; III. 28, bl. 160. (eigenaardige rechtsbetrekkingen).

''Zoo ontstaen hieruit eenighe zonderlinge gerechtigheden.''

Gerechtigheid. II. 33, bl. 82*; II. 38, bl. 86*; II. 44, bl. 99; II. 47, bl. 102*.

''Ende 't minste deel [van den eigendom] noemt men een gerechtigheid, als het recht van voetpad; - gerechtigheid waerdoor den eighendom ghemindert werd; - gerechtigheden dienende tot nut ofte tot zeeckerheid.''

Gestade, gestaden ww., gestadigen, gestade zijn. I. 4, bl. 8; II. 21, bl. 59*; II. 42, bl. 97; III. 3, bl. 117*, III. 51, bl. 185, 185*.

''Sulx dat 't gunt alsnu bij bejaerde ongetroude wijven wert gepleegt, schoon sonder voogt, niet en laet gestade te zijn; - om aldaer ondersocht ende, soo sulcs bevonden werdt te behooren, gestadet (geïnterineert) te werden; - mits hij de gedane opdracht gestade; - dat zijn doen zal werden gestadigt (rem ratam haberi).

Gestaltenisse (rechtelicke). I. 3, bl. 6; II. 1, bl. 23*.

''Der menschen (Ius personale); - der zaecken.''

Gewijsde. III. 49, bl. 183*, 184; III. 50, bl. 184*.

''Een vonnisse gaet in kracht van gewijsde zake.''

Gezichtverbod. II. 34, bl. 84.

''Dat is 't recht waer door iemand werd verboden uit zijn erf te zien op eens anders erf.''

Gifter. II. 1, bl. 26; III. 2, bl. 112.

''Dat de gifte toekomt die den laetsten gifter naest bestaet; - ende daerom en is den gifter het gegeven goed niet gehouden te waeren.''

Gijzeling. I. 9, bl. 18*.

''Bedwonghen bij gijzelinghe ofte pandinge.''

Gods-penning. III. 14, bl. 133*.

''Welck hand-gift bij ons oock genoemt werd een Gods-penning omdat het ghemeenlick niet veel meer en bedraegt alsmen wel ghewoon is aen den Armen om Godswille te geven.''

Goeden, ontgoeden. II. 18, bl. 54; II. 22, bl. 63.

''Want die men goed bij uiterste wille, die mag men oock ontgoeden.''

Goederen ofte haven (bona). II. 1, bl. 27.

''Wandelbare zaken die uit haren aerd zoowel die als deze kunnen toebehooren.''

Goederen. I. 8, bl. 15*, 16; I. 9, bl. 17; I. 19, bl. 18*; II. 1, bl. 24; II. 7, bl. 37.

Roerende, onroerende, roerelicke, onroerbare, tilbare, ontilbare.

Gootrecht (jus cloacae). II. 34, bl. 84.

'''t Recht om een goot te hebben leggende ofte uitkomende op eens anders grond.''

Grond-eigenaer, grond-heer. II. 10, bl. 43*; 46, bl. 102.

Gunste van de land-overheid (octroy). II. 15, bl. 49.

Handelbraeck (recessio a contractu). III. 42, bl. 180.

Handeling. III. 47, bl. 182*.

''Zaecken die geraect zijn buiten handelinge.''

Handeling. II. 47, bl. 102*; III. 2, bl. 111*; III. 3, bl. 114, 114*; III. 6, bl. 121.

''Overkominge die anders handeling genoemd werd is de eendracht des willes van twe ofte meer luiden tot eens ofte beider nut.''

(NB. III. 43, bl. 180 worden handelaers genoemd, die de handeling hebben aangegaan).

Hand-gift. III. 14, bl. 133*. Zie Gods-penning.

Hand-lichting (emancipatio). I. 6, bl. 13.

''Dewelck geschied of in rechte of stilzwijgende.''

Handvolling, handvulling (namptissement). III. 5, bl. 121; III. 13, bl. 130; III. 24, bl. 155*; III. 45, bl. 181*.

Haven. II. 1, bl. 27. Zie Goederen.

Havening, havenisse. III. 7, bl. 124; III. 9, bl. 125*.

''Kosten die tot nodig onderhoud ende havenisse des bewaerde zaecks zijn gedaen; - 't onderhoud van een geleent paerd ende havening.''

Hechtenisse. III. 51, bl. 185.

''Soo hij in hechtenisse is bij den stad-schrijver.''

Heere-loon. III. 20, bl. 142*, 143.

''Dan indien de schipper gedrongen wierd te dienen op heereloon.''

Heergewaden (laudemiae). II. 41, bl. 96.

Helpelijck. III. 22, bl. 151*.

''De ghenesing van die ghenen die in 't vechten verminckt zijn, ende soo zij niet helpelijck en zijn haer vrij brood haer leven lang.''

Herkomen (oude) (coustumen). I. 2, bl. 4.

Herstelling (restitutio in integrum). I. 8, bl. 16*; III. 48, bl. 182*, 183, 183*; III. 52, bl. 185*.

''Herstellinge uit vaere, argelist ende minderjarigheid.''

Her-wissel. III. 45, bl. 181.

Heusch versoeck in rechte (request civijl). III. 48, bl. 183.

Hofs-kinderen, stads-kinderen. I. 11, bl. 19*; II. 15, bl. 49.

''Quistgoederen ... werden daeromme genoemt Hofs- ofte Stads-kinderen.''

Hoofd voor hoofd (per capita). II. 28, bl. 76.

Hoofd-geld. III. 10, bl. 128; III. 14, bl. 132; III. 45, bl. 181.

(Kapitaal).

''Winpenningen op te hopen tot hoofd-geld.''

Hoon, honer, gehoonde. III. 35, bl. 173, 173*.

''Misdaed jegens de vrijheid werd genoemt hoon.''

Houder. III. 13, bl. 130.

''Den houder des wissel-briefs.''

Huir ende verhuiring (locatio-conductio). III. 6, bl. 122*; III. 19, bl. 140.

Huis-bestiering. I. 3, bl. 6.

''Uit dit gezag van een man over zijn vrouw, ende van de ouders over de kinderen is ontstaan de huis-bestieringe.''

Huis-dienstbaerheden (servitutes praediorum urbanorum). II. 34, bl. 83.

Huisgebou-recht. II. 46, bl. 102.

''De gerechtigheid die iemand heeft tot een huisgebouw staende op eens anders grond.''

Huisraed (supellex). II. 22, bl. 61.

''is 't geheel van 't gunt eighentlick tot dienst van 't huis behoort.''

Huld. Zie manschap.

Huwelick ofte echt. I. 5, bl. 9.

Huwelicken. I. 4, bl. 8.; I. 5, bl. 9.

''Alle mondigen mogen huwelicken nae haer zelfs wil.''

Huwelicks-gave. II. 42, bl. 97.

''Uit sake van ... huwelicksgave.''

Huwelicksche voorwaerde (pacta antenuptialia). II. 12, bl. 45*.

''is een handeling tusschen toekomende echtgenoten aengaende hun goederen.''

Inbalcking ofte inanckering (jus immittendi). II. 34, bl. 83.

''Dat is 't recht om een balck ofte een ancker te hebben in eens anders gebouw.''

Inboel. II. 22, bl. 61.

''is al het geheel van het tilbaer goed dat in een huis werd bevonden.''

Inborelingen, inborelingen-recht. I. 13, bl. 21*, 22.

''Uitlanders bekomen inborelingen-recht door bewilliging van de Staten des lands.''

Inbrenging. II. 11, bl. 45.

(thans: inbreng.)

Indien, mids, opdat, waerom als zelfstandige naamwoorden gebezigd. II. 18, bl. 54*; II. 20, bl. 56*; II. 23, bl. 63*; II. 36, bl. 86; III. 2, bl. 112*; III. 3, bl. 118*.

''Suiverlick ofte met een indien; - slechtelick ofte onder een indien; - oock onder mids ofte indien; - men kan oock bij de makinghe voegen een waerom (causa) een indien (conditio) ende een opdat (modus); - een oneerlicke ofte verboden indien.''

Inleenen, inleener, inleening. III. 9, bl. 125; III. 10, bl. 126.

''Den aennemer ofte inleener; - maer waer de inleening geschied ten dienste van de uitleener.''

Inschuld (jus in personam sive creditum). I. 9, bl. 17; II. 1, bl. 27*; III. 1, bl. 106*; III. 14, bl. 131*; III. 28, bl. 160; III. 40, bl. 178*.

''d. i. 't recht van toebehooren dat den eenen mensch heeft op den anderen om van hem eenige zake ofte daed te genieten; - vergelijking tusschen inschuld en uitschuld.''

Inschulder (crediteur). II. 5, bl. 35; III. 1, bl. 109; III. 3, bl. 116* en verder passim.

Inzeilen, inzeiler. III. 38, bl. 176*, 177.

''Ingeval een schip zeilende ofte fockende een ander schip vastleggende inzeilde; - in welcken ghevalle den inzeiler de gheheele schade moet betaalen.''

Jegens. III. 34, bl. 172*; III. 35, bl. 173; III. 37, bl. 175*.

"Misdaed jegens 't lichaem; - misdaed jegens de vrijheid; - een rechter wijzende jeghens wetten ... ofte gunnende uitstel jeghens recht."

Kennisse (instantie). II. 41, bl. 96*.

"Alwaer oock komt de tweede kennisse van achter-leen."

Kennisse (acte). III. 45, bl. 181.

"De houder des wissel-briefs ... is gehouden ... een kennisse daervan te maken ...; ende is schuldig den wisselbrief met de kennisse terug te zenden."

Keves-kinderen. Zie wettigen, onwettigen.

Klad-boeck (protocol). II. 17, bl. 51*.

"Van den beampten schrijver."

Klare, onklare schulden (debita liquida, illiquida). II. 21, bl. 59*.

Kleinnood (juweelen). II. 22, bl. 61.

"'t Geheel van goud, zilver, gesteente ende diergelijcke daer mede 't lijf niet bedeckt maer verciert werd, alzoo genoemt omdat het is van kleine nood."

Kloving, kluft (per stirpes). II. 28, bl. 75, 76, 76*.

Koop ende verkoping (Emtio-venditio). III. 6, bl. 122; III. 14, bl. 130*.

Koopbraeck. III. 17, bl. 138*; III. 52, bl. 186.

"Den koop te breecken."

Koopgeld, koopschat (pretium). III. 1, bl. 108*; III. 14, bl. 130*; III. 15, bl. 135, 136.

"Koopschat in gelde."

Koopsgevolg. III. 15, bl. 135.

"Zijn: koopsnakoming, koops-overgang, koopbraeck."

Verg. naesting.

Kost (victus). II. 22, bl. 61.

"Begrijpt alleen spijs ende drank." Verg. Onderhoud.

Kusting, kustingbrieven, kustingpenningen. II. 48, bl. 105*; III. 14, bl. 133*.

"Doch de betalinghe kan bedonghen werden niet alleen gereed, maer oock by tijden ende deelen, 'twelck by ons genoemt werd kusting-penninghen, ende de brieven daer van gemaect, kustingbrieven."

Laden, ontladen. III. 20, bl. 143*.

Landgemeene geschreven wet. I. 2, bl. 3*.

"Bestaet in Besluiten der Staten (resolutiën) ofte in bevelen van Landshoofden (placcaten)."

Landskinderen. III. 3, 114*.

"Lands- ofte stads-kinderen."

Lands-stand (wet raeckende) (jus publicum). I. 2, bl. 5*.

Land-weer. II. 41, bl. 95.

"De leenmannen ... moeten haere leenheeren dienen in alle heervaerten, te weten tot verweeringhe der paelsteden, 'twelk men landweer noemt."

Lastaennemer, lastaenvaerding, lastgever, lastgeving (mandatum). III. 6, bl. 122; III. 12, bl. 128*, 129*.

Lasteraar, lastering, gelasterde. III. 36, bl. 174*.

"Misdaed jegens eer werd ghenoemt lastering."

Leen, leengoed, leengoederen (feuda), onleengoederen (allodia), leengunning, leenrecht (jus feudi), leensgevolg, leengifte, leenroerig, leenzaken, hoofdleen, achterleen; leenheer, leenman, leensleenmannen (ofte mansmannen), leenvolger, leenbezitter; leenbanck, leenhof. II. 26, bl. 68, 69; II. 41, bl. 89* vv.; III. 6, bl. 122*; III. 25, bl. 155*, 156*.

Leenen. III. 9, bl. 125.

"In 't Duitsch werd het woord leenen ghebruict soo wel daer men 't selve moet wedergeven, als daer men niet hetselve maer evenveel weder-geeft; maer alsoo de eigenschappen van deze handelingen seer verscheiden zijn, zoo is noodig het twijffelachtige woord met eenige bijvoeging te onderscheiden."

(Van hier onderscheid tusschen bruick-leening en verbruick-leening).

Leesting ofte gemoedhebbing (satisfactio). III. 42, bl. 180.

"is opbrenging van iets anders in plaetse van 't gunt iemand schuldig is, met des inschulders wille, tot schuldlossing."

Leevering ofte opdracht (traditio). II. 5, bl. 34*.

Legdagen. III. 20, bl. 143.

Lichtschepen. III. 29, bl. 162*.

"Mag den schipper ... lichtschepen huiren om 't schip te lossen."

Lid, leden, gelid. I. 5, bl. 9; II. 20, bl. 57*; II. 26, bl. 69; II. 27, bl. 70.

"Kinderen van 't eerste gelid; - leden van bloed."

Verg. Maegtalen.

Lijckschulden. II. 23, bl. 64*.

Lijfdiensten. I. 4, bl. 8.

"Alzoo sommige luiden oock lijfdiensten schuldig zijn."

Lijftocht (ususfructus), lijftochter. I. 9, bl. 17*; II. 20, bl. 58; II. 22, bl. 61; II. 39, bl. 87, 88.

"is tocht voor des tochters leven; - nabootsing van lijftocht (quasi ususfructus)."

Verg. Bladinghe.

Lijftoebehooren (vestis). II. 22, bl. 61.

"is 't geheel van kleederen."

Loon. III. 19, bl. 140-141; III. 20, bl. 144*; III. 24, bl. 152*, 153.

(ruim begrip = huurprijs, niet alleen van diensten, maar ook van goederen en geld).

Lossing. III. 14, bl. 132.

"van renten."

Maegschap. I. 5, bl. 9; II. 27, bl. 69*.

Opgaende, nedergaende (dalende) zijdelinge maegschap.

Maegtalen, gemaegtaeld. II. 27, bl. 69; II. 30, bl. 80; III. 16, bl. 137*.

"Leden van maegschap; - allegader even nae gemaegtaeld zijnde."

Maelstede (domicilium). I. 5, bl. 10*; I. 13, bl. 21*.

"Vreemdeling, hier gheen maelstede houdende."

Maetschap ofte vennoodschap (societas). III. 6, bl. 122*; III. 21, bl. 149*, 151.

"is een overkominghe van twee ofte meerder luiden om door gemeenschap van goederen ofte dienst gemeene baet te trecken; - bij huwelick is tusschen echtghenoten blijvende bij 't landrecht maetschap van alle goederen; bij voorwaerden gaet men aen gemeenschap."

Makelaers. III. 24, bl. 152*.

"Tollenaers ende makelaers."

Maken (legateren), maker, making (legatum), making-beurder (legatarius), makinghe van keure (legatum optionis), vooruit-making (praelegatum), wegmaken. II. 14, bl. 48*; II. 18, bl. 53; II. 20, bl. 57; II. 22, bl. 60 v.v.; III. 28, bl. 160.

(Verg. Ontmaken).

Maners. III. 39, bl. 177*.

(schuldeischers).

Maning. Zie Vermaning.

Manschap ofte huld (homagium). II. 41, bl. 94*.

Man-wijven (hermaphroditi sive androgyni). I. 3, bl. 6.

Morgenbeden. II. 41, bl. 95.

"Grondlasten."

Mede-plichtigen. III. 41, bl. 179*.

"Toezegging van de schuld niet te eisschen, 'tzij die gedaen is aen een ofte meerder mede-plichtigen, ofte oock aen de borge, ontbind de schuld."

Mede-reden, mede-reders, mede-rederschap, mede-reding. III. 23, bl. 152.

"Mede-rederschap is maetschap van verscheiden luiden, die een ofte meer schepen onder hun ghemeen zijnde tot gemeene baet gebruicken."

Mids. Zie Indien.

Misdaed, misdadige. III. 18, bl. 139; III. 19, bl. 141*; III. 20, bl. 147; III. 21, bl. 150*; III. 30, bl. 163*; III. 32, bl. 167; III. 33-38, bl. 171-176.

"Misdaet is een doen ofte laten, zijnde uit zich zelve ofte door eenige wet ongeoorloft; - uit eene misdaed kan ontstaen tweederlei verbintenisse; de eene tot straf, de andere tot wedergeving van de onevenheid."

"Haer eigen misdaed ende verzuim; - de huirder is oock schuldig te vergoeden alle schade, die door zijn misdaed ofte versuim van sijn huisgezin ... werd aengedaen."

"Een doodslag ofte andere misdaed lijffstraffe verdienende; - misdaed tegen 't leven, tegen 't lichaem, enz.; - blijckelicke misdaed (maleficium), misdaed door wetduidinge (quasi-maleficium)."

Missing. III. 1, bl. 110*; III. 19, bl. 140; III. 45, bl. 181*.

"Met kosten, schaden ende missingen; - vergoeding van schade ende missingen daerdoor geleden."

Mogenheid. II. 45, bl. 100.

"Dat de graef van Holland ... plag in Vriesland over 't Vlie gehuld te werden als de moghenheid der Vriezen."

Mondborg, mondborgschap, momboirs, momberschap. I. 4, bl. 8*; II. 41, bl. 96.

"Voogdie, 'twelck oock mondborgschap werd ghenoemt, omdat de voogd den onmondigen als verborgt, waer voor men nu zeit momberschap, ende voor mondborgen momboirs; - voor onmondigen doet den mondborg den eed."

Mondig, onmondig. I. 4, bl. 8.

"Mondigen werden genoemt die haer zelfs ende haer eigen zaken machtig zijn ende oversulcx op eigen naem dingtael mogen voeren; die men oock andersins zelfmonden plag te noemen; onmondigen dien sulcx ontbreect."

Mondigen ww., mondig maken. I. 10, bl. 19.

"Doch die aldus zijn gemondigt; - zoo wanneer een wees ... mondig ofte sijns zelfs voogd werd gemaect."

Moordelick. III. 33, bl. 171*.

"Een doodslag is geschied moordelick, dat is luipende ende loerende."

Morgen-gave (duwarie). II. 12, bl. 46*; II. 42, bl. 97*.

Muirbezwaring. II. 34, bl. 83.

"Dat is 't recht om op eens anders muir iet te bouwen."

Naesting (retractus) (andersins zinnige, naekoop, aenboord ofte wederdrijving genoemt), naesten, naester, naesting aenleggen. II. 40, bl. 89*; II. 42, bl. 67*; II. 47, bl. 103; III. 16, bl. 137, 138*.

"is een recht iemand toebehoorende over eenig ontilbaer goed, als oock op den kooper ende verkooper wanneer 'tselve goed verkocht werd, om te treden in des koopers plaetse."

Verg. Koopgevolg.

Nagel-naeste. II. 2, bl. 72; III. 38, bl. 168.

"'t Voorzeide woord naeste wierd scherp genomen, dat is, gelijck men van ouds sprack, voor nagel-naeste, sulcs dat geen plaetsvolling wierd toegelaten."

Nahuir. III. 19, bl. 140*.

"Onder idel voorgeven van huir ofte nahuir."

Natrecking. II. 9, bl. 41.

"is wanneer van twee 't samengevoegde zaken de waerdiger d'onwaerdiger tot haer trect."

Neering. I. 13, bl. 21*; III. 23, bl. 152.

"'t Zij tot eigen neering, 't zij op huire; - koophandel ende neeringhe."

Neeringachtige gemeente. I. 3, bl. 7.

"De neeringachtige gemeente, haer de moeite ontslaende, heeft het gebied ghelaten aen de voornaemste van verstand ende middelen, waeruit ontstaen is de bester-regieringe (aristocratia).

Nooddruft. II. 14, bl. 47*; III. 24, bl. 153; III. 51, bl. 184*, 185.

"Alsoo de ouders schuldig zijn haere kinderen van nooddruft te verzorghen; - men mag alles doen verzeeckeren uitgenomen ... vrachtloon van schepen bedongen, kruid, loot, nooddruft; - zijne middelen boven nooddruft."

Nood-weer. III. 33, bl. 172.

"Of dat iemand in nood ware om zijn lijff, wijff, kinderen ofte goed jeghens geweld te beschutten, ende alsoo iemand doodsloeg, 't welck nood-weer werd ghenoemt."

Nood-weg. II. 35, bl. 84*, 85.

"is een weg alleen te gebruicken tot den oegst, tot een lijck ofte andere noodzakelickheid."

Nutten, nutter, nutting, nuttrecken, genut. II. 39, bl. 88; II. 44, bl. 92; II. 47, bl. 102*.

"Tot dagelics behoeff te nutten; - dat de nutting moet geschieden zonder zaecksvermindering; - zonder 't selve genut aen anderen te mogen overdoen."

Oir, mans-oir. II. 14, bl. 48; II. 43, bl. 98.

Zie erfgenaem (Vg. WB. 103)

Oirbaer, oorbaer, oirboir. I. 9, bl. 17; II. 7, bl. 38*; II. 9, bl. 41*; III. 1, bl. 109; III. 28, bl.159.

"Ten meesten oirboir van de wezen; - om 's lands oirboir; - om den ghemeenen oirboir."

Omwegen. Zie wegen.

Onbejaerden. I. 5, bl. 10.

"Jonggezellen beneden de vijf en twintig, jonge dochters beneden de twintig jaren."

(Verg. WB. 965)

Onbemaegden. Zie bemaegden.

Onbeschadigt. III. 3, bl. 117*.

"Dat een voogd zijn weze zal onbeschadigt houden (rem salvam fore pupillo)."

Onbestandig, onbestandigheid. III. 17, bl. 139; III. 30, bl. 165.

"Zoo soude de koop ... van den aenvang aen onbestandig zijn geweest."

Zie voorts bestandigheid.

(Verg. WB. 1076 i. v. onbestendig).

Onbestorven kinderen. I. 6, bl. 12*.

Zie bestorven (Verg. WB. 1078).

Onderhoud (alimenta). II. 22, bl. 61.

"is 't geheel begrijpende kost, klederen ende huisvesting, 't welck duirt iemands leven lang."

Verg. Kost.

Onderpand. II. 23, bl. 64*.

"Dat hij heeft recht van onderpand op 't goed van de erfenisse."

(Vg. WB. 1429, 1431.)

Onder-recht-leggen, onder-recht-legging (consignatio). III. 16, bl. 138*; III. 48, bl. 178*.

"is wanneer den schuldenaer, de betaling aengeboden ende geweigert zijnde, het gunt hij schuldig is leit onder 't gherecht, den inschulder daer van de weet doende."

(Vg. WB. 1435.)

Onderwind, onderwinden, onderwinder, onderwonden zaeck. II. 21, bl. 59; III. 19, bl. 140-141*; III. 27, bl. 158.

(Algemeen begrip.)

"Want, wie erfgenaem zijnde gestelt ... hem iet van de nagelaten goederen onderwind; - onverstand van een konst die hem iemand onderwind; - de huirder blijvende in 't onderwind van het land ende hem latende daerover in rechten betrecken."

(Bepaald begrip.)

"De moeite die iemand aenneemt ten opzichte van een afwezende, zonder last, om zijne zaecken te verrichten; - den onderwinder mag uit het onderwind scheiden; - onder dese naem van onderwind behoort mede de moeite die ghenomen werd om ander luiden goed in zee te bergen."

Onderzetten, onderzetter, onderzetting, het onderzette, onderzetbaer goed. II. 22, bl. 60*; II. 48, bl. 103 v.v.; III. 8, bl. 124.

"is eene gerechtigheid over eens anders zaeck dienende tot zekerheid van inschuld; - is stilzwijgende (legaal) ofte besproocken (conventioneel)."

Onedelen (niet edelboortig). I. 14, bl. 22*.

"Zijn eertijds geweest tweederlei: welgeboren mannen ende gemeene luiden."

Onevenheid. Zie evenheid.

Ongebruick. II. 37, bl. 86*.

"Onghebruick van een derde deel van honderd jaren."

Ongeval (onverzuimt). III. 34, bl. 172*.

"Noodweer ende onverzuimt ongheval werd hier, ghelijck in een doodslag, vrij gekent."

Onschuld doen (excusatio). I. 7, bl. 15.

"Voogden ... staet vrij, voor het gerechte haer onschuld te doen op haer vermogen ofte ongelegenheid."

Ontbied. III. 20, bl. 147*.

"Schipgesellen ... zijn in alle gevalle schuldig op des schippers ontbied wederom aen boord te komen."

Ontfanckelick. II. 51, bl. 185.

"Wie vertrocken zijn ofte gescholen hebben ... zijn tot deze weldaed niet ontfanckelick."

Ontgoeden. Zie goeden.

Ontmaken (adimere legatum). II. 24, bl. 67*.

"Maeckingen is 't bijsonder vergaen oock, wanneer deselve na 't maken bij den maker zijn ontmaeckt."

Ontrouw ofte smaed (felonie). II. 48, bl. 98.

Ontzich. II. 24, bl. 65*.

"Dat de uiterste wille hem door dwang ofte ontzich is afgheperst."

Onvermogend, onvermogentheid (insolventie). III. 45, bl. 181.

"Ofte anders voor onvermogende bedeghen; - ofte van weghen zijn onvermoghentheid waer vluchtende ofte schuilende."

Onzeilbaer. III. 24, bl. 154*.

"Een schip geworden zijnde onzeilbaer."

Oorkonde. III. 3, bl. 118.

"Schriftelicke ofte mondelinge oorkonde."

Zie wille (uiterste).

Oorkonden. I. 13, bl. 21*; I. 14, bl. 22*.

"Dat de uitlanders oock niet toegelaten en wierden te oorkonden jegens inboorlingen."

Oorkondschap. II. 7, bl. 38*.

"Met oorkondschap der schepenen."

Oorloff. III. 19, bl. 142; III. 20, bl. 145*, 148.

"Die een dienstbode binnenstijds oorloff geeft zonder wettelicke redenen."

Oorzaeck. III. 3, bl. 118; III. 5, bl. 121; III. 30, bl. 165.

"Oneerlicke, onrechtmatige, rechtelicke, verboden, wettelicke oorzaeck."

Opbrengen, opbrenging. III. 39, bl. 177; III. 42, bl. 180.

"Opbrenging des zaecks die iemand schuldig is; - opbrengen kan bestaen in doen ofte geven."

Opbrenginge der kinderen. I. 3, bl. 6*.

Opdat. Zie indien.

Opdracht. Zie leevering.

Opleggen, oplegging. III. 19, bl. 141*; III. 20, bl. 143; III. 23, bl. 152*.

"So is den koopman den schipper ghehouden op te leggen zijn besproocken vracht; - oplegging van de winstmissinge; - schippers ... zijn schuldig te doen reeckening, bewijs ende oplegging van 't te kort."

Opperheid. I. 3, bl. 6*.

"Der mannen over de wijven; want het wijste komt altijd toe te gebieden."

Op-rechten. III. 29, bl. 161.

"Indien koopmans-goed door toedoen, schuld ofte onkunde der schipsgezellen schade leed, soo zijn sij dat gehouden op te rechten."

Opspraeck, opspreecken (actio in personam). II. 7, bl. 37*; II. 20, bl. 58; II. 23, bl. 64; II. 42, bl. 97*; III. 5, bl. 121; III. 16, bl. 138*.

"Opsprake op eenig mensch; - dat die daermede zijn gebaet niet alleen opspraeck hebben op den vervremder, maer oock aentael op het vervremde goed; - schuldeischers spreeckende op des schuldenaers boedel; - spreecken op den kooper ende den verkooper."

Verg. aentael.

Opvloten. III. 29, bl. 162*.

"Maer of een schip, komende omtrent de gaten ofte havenen van den lande, soo diep ging, dat het niet opvloten en konde."

Opzeggen, opzegging (renunciatio). III. 21, bl. 151.

Opzicht (onderling) (relatio). I. 3, bl. 6, 8.

"Een onderling opzicht tusschen de menschen."

Oud-eigen, oud-eigenaer. II. 46, bl. 102; II. 48, bl. 103*; III. 14, bl. 132.

"Op eenighe plaetsen noemt men het cijns-goed oud-eigen, gelijck oud-burgemeister werd genoemt die eertijds burghemeister was; - ten waer uit zaecken van oud-eigen, dat is als iemand een huis ofte land verkocht, een cijns daerop houdende; - een cijnsbeurder ofte oud-eigenaer."

Overbodig. I. 10, bl. 19; II. 12, bl. 46*; III. 20, bl. 147.

"Al waer 't dat een zodanige beklaegde voogd overbodig waer seecker te doen voor zijn bewind, - ende den schipsgesel niet overbodig zijnde hem te ghedragen ten zeggen van den stierman."

Overdaed. I. 15, bl. 23.

"Doch hebben altijd des Graefs Amptluiden den geestelijcken overdaed bedrijvende, moghen vanghen."

Overkoming (contractus). II. 47, bl. 103; III. 5, bl. 121 en verder passim.

"Die anders handeling ghenoemt werd, is de eendracht des willes van twe ofte meer luiden tot eens ofte beider nut."

Overloop. II. 9, bl. 41, 41*.

"Overloop van zand (overstuiving) ofte van water (overvloeijing)."

Overspel. I. 12, bl. 21; III. 35, bl. 174.

Overwinninge. III. 21, bl. 150.

(Overwinst).

Overwonnen kinderen. I. 12, bl. 21; II. 31, bl. 81.

"Die gewonnen zijn in overspel, ofte uit twee die malkander in bloed ofte zwagerschap te nae bestonden dan dat sij aen malkander souden moghen trouwen."

Verg. Speelkinderen.

Overzetting (delegatio). III. 44, bl. 180*; III. 45, bl. 181.

"Is wanneer den eene schuldenaer werd bevrijd, stellende een ander die daertoe willig is, in zijne plaetse; - wissel-brieven hebben geen kracht van overzetting."

Pachter. III. 19, bl. 140*.

(Huurder).

Pachters. III. 21, bl. 150*.

"Eenighe 'slands goederen ofte middelen in pachte nemende."

Pand (rechtelick). II. 48, bl. 103*.

"Want dat men rechtelick pand noemt en is eigentlick gheen onderzetting, als den eene ghelover geen recht gevende boven den ander."

Pandaenvaerder, pandaenvaerding (contractus pignoris).III. 6, bl. 122; III. 8, bl. 124, 124*.

Pandgeving ofte verzetting. III. 8, bl. 124.

"Is een overkoming waer door iemand eenig goed een ander tot zijns schulds verzeeckering in handen stelt."

Pandinghe. II. 46, bl. 102.

"Cijnsrecht plag oock te hebben recht van pandinghe."

Plaetsvolling (repraesentatie). II. 28, bl. 72.

Plegen. II. 20, bl. 57*.

"Soo werd nochtans bij ons ... ghepleegt ... dat de kinderen eerst trecken haer rechtelicke deel uit de heele erfenis."

Poorterding, poortersgeding. I. 13, bl. 21*; II. 7, bl. 38*.

Zie Gastding.

Quijting III. 39, bl. 177.

"is een daed die uit eighen kracht het recht ontbind ende is betalinge ofte betalings gelijck."

Quijtschelding. 41, bl. 179; III. 45, bl. 181*.

"is wanneer de ontbindinge spruit uit des inschulders wille; - quijtschelding door de wet geschied door verjaringe."

Quistgoeden, quistgoederen (prodigi). I. 11, bl. 19*; II. 17, bl. 50*.

"Die men op-maeckers ende verdoenders noemt."

Raecke (in goeden). II. 39, bl. 87; III. 19, bl. 141*.

"Tocht-huizen te houden in goeden raecke (sarta tecta); - oversulcs mag den huirder oock den verhuirder bedwingen om 't verhuirde goed te houden in goeden raecke."

Recht. I. 1, bl. 1.

"Ruim genomen: is de overeenkoming van de daad eens redelick wezens met de reden: voor zoveel aen dezelve daed een ander yet is gelegen."

"Eng genomen: is het opzicht dat daer is tusschen een redelick wezen ende yet dat op hetzelve past door waerdigheid ofte toebehooren."

Recht (aengeboren). III. 35, bl. 173*.

Verg. Wet (aengeboren).

Rechtelick deel, gedeelte (portio legitima). II. 18, bl. 53; II. 20, bl. 57*.

Rechtmatig. I. 1, bl.1.

"is dat met het recht overeenkomt."

Recht-plegen. III. 3, bl. 117*.

"Dat iemand die recht-pleegt het ghewijsde sal voldoen."

Verg. recht-spreecken.

Rechtsgeleertheid. I. 1, bl. 1.

"is een konst om nae de rechtvaerdigheid te leven."

Rechts-ontbinding. III. 39, bl. 177.

"geschied door quijting ofte door quijtschelding."

Recht-spreecken. I. 8, bl. 16*; III. 46, bl. 182.

"Uit de handelinge van de voogden moghen de wezen t'haerder tijd recht-spreecken; - beletsel waerdoor iemand geen recht en heeft konnen spreecken."

Verg. recht-plegen.

Rechtsverlij. Zie Verlij.

Rechtvaerdigheid. I. 1, bl. 1.

wettelicke (legalis).

begevende (justitia distributiva).

vergeldende (justitia commutativa).

Redderen. I. 4, bl. 8*; I. 6, bl. 12*.

"Onmondigen door onbequaemheid om zich zelfs te redderen; - al waer 't schoon, dat sy de bequaemheid hadden om haer selve te redderen."

Regieringe. I. 3, bl. 7.

Volcs-regieringe (democratia).

Bester-regieringe (aristocratia).

Eens-regieringe (monarchia).

Renten, rente-betaling, rentheffer, rentschuldigen, rent-verschrijver. I. 9, bl. 18; II. 42, bl. 97*; III. 14, bl. 132, 132*.

"Men mag gheen leenen belasten met renten; - koop van landen ofte van renten; - den kooper werd genoemt rentheffer, den verkooper rent-verschrijver."

Reuilen, reuiling (permutatio). III. 6, bl. 121*; III. 31, bl. 166.

"is geven om geven, wanneer het bestaet in enckele zaecken."

Rij-pad. II. 35, bl. 84*.

"is 't recht om te paerd over iemands land te rijden."

t' Saembelending. III. 28, bl. 160.

"is naeste gelegentheid van verdeelde landen, zonder zichtbaer ofte kennelick gescheid."

t' Samendaging. III. 3, bl. 115.

"wanneer ... alle gelijck in rechten aenghesproocken werden."

Schadeloosheid. III. 1, bl. 109; III. 7, bl. 124.

"Indien den onmondige van de voogd zijne schadeloosheid kan bekomen."

Schaer, scharen, scharing, grond-scharing, land-scharing, schaerbaer goed. II. 44, bl. 99; III. 28, bl. 159, 159*.

"Recht van scharing op meente-landen."

Schelden (ten goede) (quijteeren). III. 16, bl. 138*.

Schencking, schenckagie (donatio). III. 2, bl. 111*, 113*; III. 41, bl. 179.

"Quijtschelding geschied bij schencking, wanneer den inschulder zonder genut den schuldenaer van de schuld ontbind (acceptilatio).

Schepenen. II. 28, bl. 74.

"Dus genoemt omdat zij 't vonnis schiepen."

Schepen-kennisse. III. 5, bl. 120*; III. 19, bl. 140.

"Schriftelicke toezegging, die gheschied door Schepen-kennisse, bescheid van een beampte-schrijver ofte een handschrift bij den toezeggher gheteickent."

Schot-vrij. I. 14, bl. 22*.

"De edelen waren oock schot-vrij."

Schuld. III. 1, bl. 106*, 107.

"Ruim genomen werd gezeit van alle daed den mensch nae 't voorschrift van eenige deugden betamende; bestaet meest in drie hoofdstucken: weldaed-schuld (barmhartigheid), trouw-schuld (waerheidsliefde), misdaed-schuld.

"Eng genomen, slaet op inschuld ende kan sonder deselve niet bestaen, ende werd anders ghenoemt verbintenisse (obligatio)."

Schuldkennissen. Zie brieven.

Schuldsplissinge. III. 3, bl. 116.

"Onder borgen."

Schuldvernieuwing (novatio). III. 43, bl. 180.

Schutten, schutskoi. III. 38, bl. 176*.

"Beesten die op eens anders land werden gevonden mogen geschuttet werden."

Siering. Zie afschatting.

Slecht, slechtelick. I. 1, bl. 1; II. 43, bl. 97*; III. 3, bl. 118*; III. 40, bl. 178.

"De toezeggingen kunnen geschieden slechtelick ofte onder een indien; - slechtelick erfgenaem, niet onder boedelbeschrijving; - slecht wanverzoek; - slechte evenheid."

Smaed. Zie ontrouw.

Smaldeelen, smaldeeling. II. 28, bl. 73; II. 40, bl. 89.

Smalheren (vasallen). II. 1, bl. 27*; II. 41, bl. 95.

Spa-steecking. Zie bozeming.

Speelkinderen. I. 12, bl. 20*, 21; II. 27, bl. 71; II. 31, bl. 80*, 81.

"Die geboren werden uit twee ongetroude die na rechten t' samen hadden mogen trouwen."

Verg. overwonnen kinderen.

Splisbare, onsplisbare schulden. II. 21, bl. 59.

Stads kinderen. Zie hofs kinderen, lands kinderen.

Staet ende beschrijving (inventaris). I. 9, bl. 17.

Steigering (dagelicksche). III. 14, bl. 132*.

(Koers van het geld.)

Straetvoogd. I. 4, bl. 8*.

"Een gekozen voogd, die men anders een straet-voogd noemt."

Tafelhouders (lombarden). II. 3, bl. 30*.

Tegendinger (partie adverse). III. 50, bl. 184.

Teickenaer, teickening (wissel-). III. 13, bl. 130.

Ter-hand-zetting. II. 48, bl. 104; III. 8, bl. 124.

"Bisondere onderzetting over tilbaer goed kan geschieden of met ter-hand-zetting of zonder ter-hand-zetting."

Ter nood (in subsidium). II. 20, bl. 57.

"Ten ware de erfenisse andersins de lasten niet en konde dragen; want dan soude hy ter nood by de schuldeischers aenghesproocken konnen werden."

Ter schenck. III. 1, bl. 111*.

Ter slete. III. 46, bl. 182.

"Koopmanschap ter slete gelevert."

Tiend, tiendbaer, tiendenaer, tiendrecht. II. 45, bl. 99*-101*.

"Smalle, krijtende tienden; - dat koren tiendbaer is; - tiendrecht is een gerechtigheid om 't elfde deel van eenige vruchten te trecken."

Tilbaer, ontilbaer. Zie goederen.

Tocht (dominium utile), tochts-deelen, tocht-goed, tocht-huizen, tochter, erfelicke tocht. II. 6, bl. 36*; II. 38, bl. 86*, 87; II. 39, bl. 87, 87*; II. 40, bl. 88*; II. 44, bl. 99.

"Tocht is een gerechtigheid om de vruchten van eens anders zaeck te trecken zonder des zaecks vermindering; - is lijftocht ofte erffelicke tocht; - erffelicke tocht is, die met één leven niet en werd bepaelt; - is erfpacht-recht ende leen-recht; - tochtsdeelen zijn bruick ende tiendrecht."

Toebehooren. I. 1, bl. 1; II. 48, bl. 106; III. 1, bl. 106*.

"Is waerdoor yet het onze werd genoemt, ende bestaet in behering (jus reale) ende inschutd (jus personale)."

Toebehoorte. Zie eigendom.

Toebehoorte van land ende woning (instrumentum fundi). II. 22, bl. 61.

"is 't geheel van den bouwtuig."

Toebehoortig. II. 1, bl. 27.

"Die bij de wet niemand toebehoortig en zijn gemaect."

Toedoening. II. 9, bl. 41; II. 10, bl. 43*.

"Door toeval ofte door toedoening."

Toezeggen, toezegger, toezegging (promissio). III. 1, bl. 107*, 111; III. 3, bl. 115 v.v.; III. 5, bl. 120*; III. 6, bl. 122*.

"Toezegging (promissio) is meer dan belofte (pollicitatio); - toezegging noemen wij een willige daed eens menschen, waerdoor hij aen een ander iet belooft, met meninge dat den ander hetzelve aennemen ende daerdoor op den belover eenig recht zal mogen verkrijgen; - geschied uitdruckelick ofte door wetduiding; - schriftelicke toezegging (literarum obligatio); - toezegging door wetduiding begrijpt zeeckere voorwaerden, die schoon niet uitgedruct zijnde tusschen de handelaers, evenwel gehouden werden voor uitgedruct, alleen met het noemen van de naem van de handelinge."

Tollenaers. III. 24, bl. 152*.

"Alle luiden mogen verzeeckeren ende haer laten verzeeckeren, uitgenomen de Rechters gestelt over 't stuck van verzeeckering ende hare dienaers; als oock tollenaers ende makelaers."

Troubelofte. I. 5, bl. 9.

Tuisch-spel, tuisch-spelen (alea). III. 3, bl. 119; III. 21, bl. 150*.

Twistige zaken. III. 4, bl. 120.

"Van alle twistige zaken mag men dadingen."

Uitgaen, uitgang. I. 10, bl. 19; II. 7, bl. 37.

"Den uitgang van der voogden dienst is ... ten seste wanneer den dag uitgaet ofte 't geval komt te ontbreecken, ofte de zaecke ophoud, onder ofte over de welcke iemand de voogdije was toegedragen; - na 't uitgaen van de voogdije."

Uitgang. Zie Cijns.

Uitheemschen, uitlanders. I. 13, bl. 21*; II. 16, bl. 49*.

Uitneming (exceptio). II. 8, bl. 40; II. 24, bl. 66.

(niet als rechtsterm, doch als uitzondering).

Uitrechten (executeren). II. 42, bl. 97*.

"So moghen sij eerst de leenvruchten ... uitrechten."

Uitschuld. III. 28, bl. 160; III. 40, bl. 178*.

"Uitschulden zijn hieronder niet begrepen; - verlijking is een teghenstelling van inschuld jegens uitschuld."

Uitstel (brieven van) (respijt). III. 51, bl. 185*.

Uitwinnen, uitwinning. II. 40, bl. 90; III. 3, bl. 116.

"De eigenaer moet het erfpacht-recht wettelick uitwinnen; - soo lang tot dat hy den zaeckweldighe sal hebben uitghewonnen; - na de uitwinninge van den zaeckweldige."

Uit-woeckeren. III. 10, bl. 128.

"Waerdoor ... menschen die met het geld veel meenen te winnen mettertijd uitgewoeckert werden."

Verg. Woecker.

Vaere (metus). III. 48, bl. 182*, 183.

"Werdt verstaen een groote vreese, als van dood; - herstellinge uit vaere."

Veelbegrijpende zaken (universales). II. 1, bl. 23*.

Veinsterrecht. II. 34, bl. 84.

"is 't recht om een veinster te hebben hangende ofte opgaende over eens anders grond."

Veld-dienstbaerheden (servitutes praediorum rusticorum). II. 35, bl. 84*.

Vennoot, vennoodschap. Zie Maetschap.

Verbintenisse. III. 1, bl. 109, 111; III. 39, bl. 177; III. 48, bl. 182*, 183.

"is eene daed van de eene waeruit voor een ander inschuld ontstaet; - verbintenissen ontstaen, - sterven, - vergaen, - worden krachteloos gemaect door behulpmiddelen."

Verbruickleening (mutuum). III. 6, bl. 122; III. 10, bl. 126.

"is een overkoming waerdoor iemand iets van 't sijne, 'twelck meetbaer, telbaer ofte weegbaer is, een ander ter handen stelt opdat het des ontfangers eighen werde, ende den ontfanger daernae zoo veel van 't selve geslacht en van gelijcke deugd wedergeve."

Verdragen. III. 50, bl. 184.

"Een eed by iemand gedaen: 'tselve zoude zijn, indien hy bereid zijnde den eed te doen, hem deselve waer verdragen."

Vereeren. III. 13, bl. 130.

"Een ander die den wisselbrief wil vereeren."

Verevening. III. 33, bl. 172; III. 35, bl. 173*.

"Wie een wild beest ofte een ander beest hadde, dat gewoon waer quaet te doen, en 't selve niet wel en verzekerde, komt iemand daerdoor te sterven, is des doodslags schuldig soo veel de verevening aengaet; - uit beslaping by wille schijnt wel, dat na 't aengeboren recht gheen verevening en soude werden vereischt."

Verg. evenheid, weder-evening.

Verhael. III. 1, bl. 110*; III. 45, bl. 181, 181*.

"Soo soude hy verliesen zijn verhael op den teickenaer van den wisselbrief."

Verjaring. (usucapio et praescriptio). I. 7, bl. 37; III. 46, bl. 181*.

"Gelijck by ons den eigendom door verjaringhe werd bekomen; - verjaring, wanneer zeeckere tijd zijnde verstreecken de schuld werd gehouden voor gequeten."

Verkorting over de helft. III. 52, bl. 185*.

Verlaten, verlating. II. 21, bl. 58*; II. 32, bl. 81*; II. 42, bl. 97*; II. 47, bl. 102*; III. 41, bl. 179*.

"Eene erfenis verlaten (repudiare); - sijn recht verlatende; - woorden die sijns rechts verlatinge medebrengen; - eigendom werd oock verloren door verlatinge, te weten so wanneer iemand niet en wil dat iet langer zij onder zijne goederen."

Verlij, mv. verlijen. II. 41, bl. 96, 96*; II. 42, bl. 98; II. 45, bl. 100*; III. 25, bl. 155*.

"Verlij geven, verlij nemen" (leenrecht).

Verlij, rechtsverlij. III. 3, bl. 116*; III. 13, bl. 130.

"De borg mag oock vóór de betalinge van den schuldeischer afvorderen verlij van 't recht, dat de schuldeischer heeft op de mede-borghen; - die dan van den genoemde in den wisselbrief rechtsverlij mag bekomen."

Verlijden, verliden.

"Doch soo wanneer het bescheid is van gheleent geld, alsoo de luiden dicmael sulcs verliden vóór het aentellen, is by de wetten goed gevonden, dat de toesegginghe binnen de twee jaren te reeckenen van den dag van 't verliden af hem mag behelpen met te seggen dat het geld niet en is ghetelt gheweest."

Verlijcken, verlijking. III. 29, bl. 162; III. 40, bl. 178*, 179.

"Verlijking is een teghenstelling van inschuld jeghens uitschuld tusschen deselve luiden uitstaende, tot ghelijcke waerde toe; - verlijkinghe der schaden die gheleden zijn door werpen, stranden, kerven ofte andersins ... 't welck al te samen in een ghebracht zijnde, werd een ighelick uit die heelen hoop verlijckt nae beloop van de verlooren ende behouden goeden."

Verloop (mora). II. 40, bl. 90.

Verlossing. III. 41, bl. 179*.

"Bij ons, ghelijck in toezegging, alsoo oock in verlossing is 't genoeg dat men zodanighe woorden ghebruicke, die zijns rechts verlatinge mede-brenghen."

Vermangelen, vermangeling. II. 5, bl. 36; II. 45, bl. 100.

"Tienden van Zeeland eertijds aen de Graven vermangelt om eenige goederen."

Vermaning (rechtelicke). II. 24, bl. 67.

"Zoo wanneer een meerderjarige erfgenaem, ghestelt by uiterste wille een jaer lang na rechtelicke vermaning nalaet de makinge te voldoen."

Verg. III. 1, bl. 110* Maning.

Vermenging (confusio et mixtio). II. 8, bl. 39*, 40*; III. 40, bl. 178*.

Veronderpanding. II. 48, bl. 104.

"Besproocken onderzetting ofte veronderpanding is algemeen ofte bijzonder."

Verreuiling. II. 42, bl. 97.

Versteck. II. 18, bl. 54*.

"Ende moeten dat recht binnen vijf jaeren instellen, op versteck."

Versteecken. III. 51, bl. 184*, 185.

"Dat hij geene goederen en heeft versteecken noch verzweghen."

Versterf mv. versterven en versterften. II. 26, bl. 68*, 69; II. 29, bl. 80; II. 31, bl. 81.

"Versterf is een aenkomste van erfenisse buiten uiterste wille."

Verstooring (restitutie). II. 6, bl. 36*.

"Ende voor de genoten vruchten die niet te vinden en zijn, is hy gehouden verstooringe te doen."

Vertichting. I. 9, bl. 17*; II. 29, bl. 79*.

"Boedelscheidinghe ofte verlichtinge."

Vertrecken. III. 15, bl. 136.

"De levering by den verkooper zijnde vertrocken (gedilayeert)."

Verval (recht van). II. 38, bl. 87; II. 46, bl. 102; II. 48, bl. 105*.

"Hy en mag oock by voorwaerden niet bedinghen recht van verval van eigendom by wanbetalinge."

Vervangen (pupillariter substituere). I. 6, bl. 13.

Vervremden, vervremder, vervremding. II. 20, bl. 57*, 58; II. 29, bl. 79*.

Verwandelen (transire). II. 8, bl. 40.

"Want in sulcken gevalle verwandelt den eigendom niet."

Verwillekeuren (consenteren). III. 19, bl. 140.

Verzeeckering (asseurantie). III. 6, bl. 122*; III. 24, bl. 152*.

"is een overkomingh waerdoor iemand op hem neemt het onzeecker ghevaer dat een ander had te verwachten; den welcke wederom hem daervoor gehouden is loon te geven."

Verzeeckerbrieff, schrift van verzeeckering (police van asseurantie). III. 24, bl. 154 v. v.

Verzet (recht van) (exceptio). III. 1, bl. 111; III. 4, bl. 120; III. 30, bl. 164; III. 49, bl. 183*; III. 50, bl. 184.

"Uit dading ontstaet verzet voor den verweerder; - eeuwig verzet; - verzet van vonnisse ofte gewysde zaeck (exceptio rei judicatae); - verzet uit gedane eede (exceptio jurisjurandi)."

Verg. afzetting.

Verzetten, verzetting. III. 8, bl. 124, v.; III. 23, bl. 152*.

Zie pandgeving.

Verzorger (curateur). III. 51, bl. 185.

"Een verzorger over den boedel."

Vierendeelen. I. 7, bl. 14; I. 9, bl. 18*; I. 14, bl. 22; II. 28, bl. 73.

"Dat is de naeste vrienden van de bestorven zijde."

Vlucht-woorden. II. 17, bl. 52.

"Want vlucht-woorden behooren voor geen uiterste wille te strecken."

Voeringe. III. 20, bl. 146; III. 29, bl. 161.

"Om de jonge luiden ende anderen te williger te maecken tot de zeevaert, is van alle oude tijden in deze landen alle luiden haer in scheepsdienst ter zee begevende, toeghelaten seeckere kleine koopmanschap met haer eighen geld te mogen koopen ende sonder vracht te geven met het schip over te brengen: welcke kleine koopmanschap voeringe werd genoemt."

Voetpad (iter). II. 35, bl. 84*.

"Dat is 't recht om te voet te mogen gaen over eens anders land."

Volmachten (procureurs). III. 46, bl. 182.

Vonnisse. III. 49, bl. 184.

Verg. gewijsde.

Vonnis-gelijck. III. 50, bl. 184.

"is een eed die by iemand is gedaen over een zake die by zijn tegendinger gestelt was t' sijnen eede."

Voogd, voogdeloos, voogdije. I. 4, bl. 8*; I. 6, bl. 13; I. 7, bl. 15.

"Werd des vaders voogdije oock geëindigt, soo wanneer den vader selve in voogdije werd gestelt."

Voorgherechtigheden. I. 11, bl. 20*.

(Voorrechten.)

Voor-raed. II. 24, bl. 66.

"Indien iemand zijne uiterste wille schriftelick gemaect met voor-raed hadde deursneden."

Voorslaegs-wils. III. 2, bl. 113*.

(Met opzet.)

Voorspraken (advocaten). III. 46, bl. 182.

Voor-zaet. II. 7, bl. 37; III. 49, bl. 184.

"De goede trouw van den voorzaet hielp den erfgenaem."

Vremden (uitlanders). II. 16, bl. 49*.

(niet-verwanten). II. 19, bl. 55*; II. 24, bl. 66.

Vrijen (luere). II. 22, bl. 60*; III. 15, bl. 136; III. 39, bl. 178.

"In welcken gevalle den erfgenaem het goed moet vrijen; - onder waeren is oock het vrijen begrepen; - die aen een wees betaelt werd niet ghevrijd."

Vrijgeweldig. III. 35, bl. 173*;

(Vrij van geweld.)

Vrij kennen. I. 9, bl. 17.

"Doch indien bij uiterste wille iemand waer vrij gekent van beschrijvinge te leveren."

Vrij licht ofte vrij gezicht (jus luminibus non officiendi; prospectus). II. 34, bl. 84.

Vrouwekracht, vrouwekrachter. III. 35, bl. 173*.

Vruchten. II. 38, bl. 87.

"Alle baet die uit de zake ontstaet."

Waerborgh. III. 14, bl. 131.

"Den verkooper en is niet gehouden waerborgh te stellen."

Waerd. II. 1, bl. 25*; II. 32, bl. 81*; II. 48, bl. 103.

"De waerd, dat is de dijck-ring; - waerden, dat is landen begrepen onder ééne dijckagie."

Waerden. II. 9, bl. 42.

"Platen ofte stroom-eilanden, die men op eenige plaetsen waerden noemt."

Waerdigheid. I. 1, bl. 1.

"Is de bequaemheid van een redelick wezen tot yet dat begeert werd."

Waeren, waering (garanderen). III. 2, bl. 112; III. 14, bl. 130*, 131, 135*, 136; III. 25, bl. 156.

"Eigening ofte waering van eenighe zaecke; - onder waeren is oock het vrijen begrepen."

Waerhand. III. 14, bl. 131.

"Dat hy den kooper boven den koopschat sooveel soude vergoeden als denselven kooper aen de eigendom van de saeck gelegen was, 'twelck men noemt waeren, ende die tot sulcks gehouden is, waerhand."

Waerom. Zie indien.

Wanbetaling. III. 47, bl. 182.

"Vóór zijne wanbetaling (ante moram)."

Wandelbaer. III. 14, bl. 132*.

"Aengezien de waerde van geslagen geld in des landen ... van over langen tijd seer wandelbaer is geweest."

Wandelbaere, onwandelbaere zaecken (res alienabiles, inalienabiles). II. 1, bl. 26; II. 22, bl. 60.

"Al dat onder menschen wandelbaer is (in commercio)."

Wanschapen geboorten (monstra). I. 3, bl. 6.

Wanverzoeck. II. 41, bl. 96; II. 43, bl. 97*.

"Sonder verlij ofte manschap mag niemand in rechten op een leen aentael doen ofte 'tselve verweren ... Evenwel bij versuim, 'twelck wanverzoeck werd genoemt; - slecht wanverzoeck."

Waterhaling (aquae haustus). II. 35, bl. 85.

"'t Recht om water te halen uit eens anders put ofte regenback."

Wateringen. II. 35, bl. 85.

"Heere-wateringen, ban-wateringen."

Waterleiding (aquae ductus). II. 35, bl. 85.

"'t Recht om water uit iemands water af te leiden."

Waterloop (jus fluminis). II. 34, bl. 83*.

"'t Recht om zijn water te laten loopen over eens anders grond."

Waterlozing te veldewaert. II. 35, bl. 85.

"'t Recht om zijn water te lozen over eens anders grond."

Wedde, wederwedde. III. 3, bl. 119.

"In Holland plag seer gebruickelick te zijn dat den eenen dingman den anderen in recht een wedde bode over schuld ofte onschuld, om door de vrees van groot verlies de luiden af te schricken van onrechtmatige Rechtspleginghe; ende alle wedden hadden haer wederwedde."

Weddingen. III. 3, bl. 119; III. 24, bl. 153.

"Dat is toezegginghen op een indien."

Weder-eisching (condictio). III. 30, bl. 163*.

Weder-evening. III. 32, bl. 170 v.

"Tot weder-evening dan zijn gehouden alle die iemand door misdaed hebben verkort."

Verg. evenheid.

Wederspreecken, wederzeggen, wederzegger, wederzegging. I. 5, bl. 10*; I. 8, bl. 15*.

"'t Huwelick der wezen en is oock niet van onwaerde door het wederspreecken der voogden; - dat geen weder-zeggen vallende ofte den weder-zegger in 't onrecht zijnde bevallen."

Wedertocht. III. 8, bl. 124.

"Want dickmael werd bevoorwaerd dat den schuldeischer sal ghenieten de vruchten van 't pand voor het missen van de winste van sijn geld, 'twelck genoemt werd wedertocht."

Weerloos. II. 48, bl. 105; III. 2, bl. 113; III. 8, bl. 124*.

"Ofte door argelist het pand den schuldeischer weerloos heeft gemaect."

Wees, wezen. I. 7, bl. 13*; I. 11, bl. 19.

"Die door onbequaemheid om zich zelfs te redderen onmondig zijn, werden in 't gemeen wezen ghenoemt. Deze zijn onbejaerde of bejaerde."

Weet, wete. I. 5, bl. 10; III. 24, bl. 153, 154*; III. 32, bl. 170*; III. 40, bl. 178*.

(kennis).

"Maer waren de goederen so lang te voren vergaen, dat hij ... daervan de wete konde hebben..."

(kennisgeving).

"Nadat haer de wete is gedaen; - de wettelicke wete; - den inschulder daervan de wete doende."

Weg (via). II. 35, bl. 84*.

"'t Recht om met paerden ofte wagens over iemands land te varen."

Wegen. II. 35, bl. 84*.

Heere-wegen (viae publicae).

Buir-wegen (viae vicinales).

Wegen (rechte), omwegen (directe, indirecte). II. 16, bl. 50.

"Overwonnen onwettelicke kinderen mogen mede van haer ouders noch door rechte wegen, noch door omwegen bij uiterste wille niet genieten."

Weg-maken. Zie maken.

Werpen. III. 29, bl. 161*.

"'t Schip in nood zijnde ende den schipper meenende oirboir te zijn, goed te werpen."

Wet. I. 2, bl. 2 vv.

"De wet is een werck des redens, yet dat eerlick is schickende ten gemeenen beste, ingestelt ende gekondigt door yemand dien 't gezag over eenige gemeenschap toekomt."

De wet is:

Aengeboren (lex naturalis) of gegeven (lex positiva).

Gegeven wet is:

Goddelick of menschelick.

Menschelicke wet is:

Volckerwet (Jus gentium), burgerwet (Jus civile).

Burgerwet is:

Geschreven of ongeschreven (costuimen, oude herkomen).

Geschreven wet is:

Landgemeen (generael), plaetselick (locael).

Wet. I. 5, bl. 10.

(overheid).

"Zoo werd bij de wet van de plaetse met kennisse van zaken sulcx bevolen te geschieden als deselve oirboir ende redelick vind."

Wets-duiding (verbintenissen door) (quasicontractus). III. 26, bl. 157.

"Ontstaan uit erfenis, voogdij, onderwind; - toezegging door wetduiding."

Verg. toezegging.

Wets-kenninghe. I. 5, bl. 10*.

(beslissing der overheid bij verzet tegen huwelijk van minderjarigen).

Wettigen, onwettigen (legitimi, illegitimi). I. 12, bl. 20*.

"Onwettigen die men van ouds keveskinderen noemde."

Wettigen, w.w. wettiging. II. 41, bl. 94.

Wezentlick (het) (substantiale). I. 3, bl. 6.

Wijnkoop. III. 16, bl. 138.

"De naester moet oock betalen de wijnkoop (soo daer eenighe by den kooper betaelt is) tweevoud."

Wijsdom (sententia definitiva). II. 28, bl. 74.

"Alsoo nu in 't oud Hollandsch doemen was gezeit vonnis geven, waerom oock een eindelick vonnis wijsdom, dat is der wijsen dom wierd genoemt ..."

Wille (uiterste). II. 14, bl. 48; II. 17, bl. 50.

"is een oorkonde van 't gunt iemand wil dat van 't zijne na sijn dood sal geschieden; - is volkomen (testamentum) of onvolkomen (codicil)."

Willer. II. 17, bl. 50*, 51*; II. 22, bl. 62.

"De uiterste wille in schrift zijnde vervat bij den willer ende by hem geteickent."

Winning. III. 10, bl. 128; III. 15, bl. 135*.

"Werd toeghelaten van honderd penninghen twaelf in 't jaer tot winning te bedingen; - winninghe te geven van 't gemiste geld jeghens den penning zestien."

Winpenningen. III. 10, bl. 128.

"Maer onbetaelde winpenninghen op te hoopen tot hoofdgeld ende daervan wederom winst te bedinghen is ... verboden."

(Anatocismus.)

Winst. III. 21, bl. 150 v.; III. 52, bl. 186.

(In ruimeren zin, anders bij de Groot doorgaans baet.)

"Meer deel aen de winst ende minder aen de schade; - aengezien de maetschap om winstes wille alleen werd aengegaen; - eenige winst tot loon bedongen."

I. 9, bl. 18; III. 8, bl. 124; III. 10, bl. 128.

(In engen zin, gelijk winning.)

"Winst van zijn geld; - winst jeghens den penning sestien."

Winstderving (lucrum cessans). III. 12, bl. 129; III. 13, bl. 130*; III. 20, bl. 144; III. 23, bl. 152*.

"Kosten, schade ende winstderving."

Wissel-brieff. III. 13, bl. 130; III. 45, bl. 180*, 181.

"Wie een wissel-brieff werd aengeboden is schuldig aen te vaerden (accepteren) ofte te verwerpen (protesteren)."

Wisseling (cambium). III. 6, bl. 122; III. 10, bl. 126*.

"Want als men geld geeft om datelick ander geld te ontfangen, dat en is geen leening maer geld-reuiling, die men wisseling noemt."

Wissel-teickening. III. 13, bl. 130.

"is schriftelicke lastgheving waerdoor iemand belast eenen ander, van sijns lastgevers wege zeecker geld aan een derde te tellen."

Verg. teickenaer.

Woecker. III. 10, bl. 126; III. 14, bl. 133.

"Van verbruickleening ende woecker; - zoo mag men oock voor ghereed geld niet meer renten koopen dan de redelickheid toe en laet; anders werd sulcks voor woecker gehouden."

Verg. uitwoeckeren.

Woest-ballingen (bandijten). II. 24, bl. 67; III. 32, bl. 168.

"Dit aldus geschied zijnde wierd den misdaedige gheleit woest-balling met vier ende brand."

Woord-verbintenisse. III. 3, bl. 116.

"Borgh-tocht geschied als andere woord-verbintenissen door toesegging ende aenneming."

Zaecks-gevolg (rei consequentia). II. 8, bl. 39*.

Zaecks-overgeving (overkoming door). III. 6, bl. 122*; III. 12, bl. 128*.

"Van deze dagelicksche handelingen werden eenige voltrocken door zaecks-overgeving; - handelingen die zonder zaeck-overgeving werden voltrocken (obligationes ex consensu)."

Zaeckweldige (principale debiteur). I. 9, bl. 18; III. 3, bl. 114*; III. 41, bl. 179*.

"is dien de zaeck voornamelick aengaet."

Zeecker doen (cavere). I. 7, bl. 14; I. 9, bl. 16*.

Zeeckering (cautio). I. 7, bl. 14; III. 3, bl. 117*.

"Onder goede zeeckering; - vele toesegginghe, meest onder zeeckering."

Zeevonden (onbeheerde), zeevonder. II. 1, bl. 27*; II. 4, bl. 34.

Zeggen (uit- ofte in-). II. 36, bl. 86.

"Zoo wanneer een vollen eigenaer van twee huizen het eene huis heeft gebruict met eenige gerechtigheid over het andere huis; ende daernae door opdracht de huizen in eigendom werden gescheiden, zonder iet uit ofte in te zegghen."

Zelfmonden. I. 4, bl. 8.

"Mondigen ... die men oock andersins zelfmonden plag te noemen."

Zijde-erffenisse. II. 28, bl. 78.

Zijde-magen. II. 41, bl. 91*.

Zijdigheden (partijschappen). II. 41, bl. 91.

"De Hoecksche ende Cabeljauwsche zijdigheden."

Zucht. III. 28, bl. 159*.

(bij land-scharing).

"'t Gunt niet deelbaer en is, behoort die te volgen die 't meeste deel heeft; ofte de deelen ghelijck zijnde, die de meeste reden van zucht heeft tot de zaeck, mits doende vergoedinghe aen de anderen."

Zusterlingen. II. 27, bl. 70.

"Maer omdat kinderen van twee zusters malkanderen in dit [vierde] ghelid bestaen ende de oude Duitschen meer wercs plaghen te maecken van maegschap komende door vrouwen, als vaster gaende, zoo werden de neven ende nichten van dit lid alle gader malkanders zusterlinghen ghenoemt."

Zwaerdzijde, spilzijde. II. 41, bl. 92, 93.

SPREEKWOORDEN EN GEZEGDEN DIE NIET ONDER EEN BEPAALD

WOORD TE BRENGEN ZIJN.

Sonder veel gelaets. I. 5, bl. 10*.

"Van ouds plag men in dese landen het huwelick te voltrecken sonder veel gelaets; op eenige plaetsen alleenlick door het byslapen met kennis van de magen wederzijdes."

(Verg. WB. i. v. gelaat 1028).

Zaken in geding staende (litigieus). II. 7, bl. 37.

Verg. twistige zaken.

Met een bruidegom mag men loven, maer met een bruid moet men geven. II. 12, bl. 46*.

Verg. over den zin van dit spreekwoord. Van der Keessel, Thesis CCLVI.

Ter naester lage ende minster schade. II. 32, bl. 82.

"Welck recht oock Dijckgraven ende Heemraden hebben binnen haren waerd, om aerde te halen tot maecking ende hermaking van dijcken mits deselve halende ter naester lage ende minster schade onder behoorlicke siering, dat is afschatting."

Dien water deert, die water keert. II. 35, bl. 85.

"Nae gemeen recht mag yder een sijn water laten lopen soo het van selfs wil loopen. Waer uit het oude spreeckwoord komt: dien water deert, die water keert."

Met voorwaerden gaet een man uit sijn kleederen. III. 3, bl. 114.

"Dat is sijn recht."

Zijn voeten steecken in des verkoopers schoenen. III. 14, bl. 131*.

"Men mag oock verkoopen de erffenisse van een overleden mensch ... Ende hoewel de kooper alsdan zijn voeten steeckt in des verkoopers schoenen, soo mag nochtans den verkooper by des overledens schuld-eischers aanghesproocken werden."

Met den voet stooten. III. 14, bl. 132.

"Doch men mag oock wel een twijffelachtig recht ofte zaecke verkoopen, so goed ende quaed als 't is, sonder daervoor in te staen, 't welck men noemt met de voet stooten."

Land baenen. III. 19, bl. 140*.

"De overkominge waerdoor iemand land aenneemt te baenen voor zeecker deel van de vruchten (colonus partiarius)."

Weiland insteecken. III. 19, bl. 141.

"Die weiland voor langen tijd van jaren heeft gehuirt mag hetselve in de laetste jaren niet insteecken."

Landen liggende gemengder veure. III. 28, bl. 159.

"Van landen legghende gemengender veure, ende niet zijnde verhuirt, is de gewoonte in Rijnland, dat het genut werd geschaert ten overstaen van schout ende buiren, elck nae sijn aendeel in de landen."

Te geef ofte te neem. III. 28, bl. 159, 159*.

"De deelen ghelijck zijnde mag het den een den ander stellen te geef ofte te neem."

Begrijpen op de versche daed. III. 32, bl. 167*.

"Iemand moedwilliglick zijnde doodgeslagen so wierd het doode lichaem gebracht voor den rechter ende de naeste magen doende de klachte van weghen het doode lichaem, soo wierd den levende, indien hij begrepen was op de versche daed, gheleit bij den doode ..."

Bij staende sonne nochte over dwarse nacht. III. 32, bl. 168.

"So dat de saecken niet en konden afgedaen werden bij staende sonne nochte over dwarse nacht."

In vaerde ende velde. III. 32, bl. 168*; III. 33, bl. 171*; III. 34, bl. 172*.

"In vaerde nochte in velde; - in vaerde ofte in velde; - zoo wanneer veele t'samen doende zijn gheweest in vaerde ende velde, ende mids den doncker ofte anders niet zeecker en is, wie de wonde heeft gegeven, so moeten die met haer allen eenen baerschuldigen man uitmaken ofte mogen anders een voor al aengesproken werden."

(Vg. WB. i.v. aenvaarden, 420.)

Ten dage dienende. III. 51, bl. 185.

"Ende is den versoecker gehouden ten daghe dienende te verschijnen."