INSTRUCTIO AD FILIUM SUUM EUSTACHIUM.
(MANUSCRIT DE VANZURPELE).
INSTRUCTIO AD FILIUM SUUM EUSTACHIUM.
(MANUSCRIT DE VANZURPELE (1).)
Godefridi-Joannis Zurpelii, J. U. licentiati, urbis Diestensis pensionarii,
Instructio ad filium suum Eustachium-Franciscum, J. U. baccalaureum,
super consuetudine, privilegiis et jure ejusdem urbis, scripta anno l696,
mense augusto.
Dilecte fili, jam annus et vigesimus, quo patrio solo fui a secretis, et pen-
sionarius, ex lectis eo tempore et observatis, tam in urbis archivo, quam
in judiciis, hec pauca ad te transmitto, pro vero judice juris Diestensis
fruere labore patrio, pro te et patria tua in timore Domini.
Signé G. J. VANZURPELE, l696.
Au bas de la page se trouve cette annotation:
Relegi hunc libellum currente anno vigesimo quinto officii mei, et appro-
bavi omnia et singula que manu meâ scripta sunt. Actum 2 augusti 1701.
Signé G. J. VANZURPELE, 1701.
On lit à la page 2 cette autre annotation:
In Brabantia primo loco utimur consuetudine et jure proprio, secundo
loco utimur constitutionibus regiis, et tertio loco jure romano, veluti jure
communi, ita ut casus primo vel secundo loco non decisus, decidi debeat ex
jure romano, propter equitatem ejusdem juris, et hoc per principes Bra-
bantie centies constitutum est.
(1) Ce manuscrit repose en original aux archives de la ville de Diest, sous le no 787. Nous l'avons conféré
avec un autre manuscrit portant la date de 1704 et ayant appartenu à M. Pierre Christiaens, de Diest, en son
vivant membre de la Chambre des représentants. Nous devons la communication de l'un et de l'autre manuscrit
à l'obligeance de M. l'avocat Charles Duysters, secrétaire de la ville de Diest. Voyez, au sujet des deux
manuscrits, le Rapport de M. le conseiller de Cuyper, dans le t. IV des Procès-verbaux de la Commission,
p. 48, et l'appendice au Rapport de M. le conseiller Colinez, p. 225. Le manuscrit Christiaens porte pour
inscription: Instructio patris ad filium de jure et consuetudine civitatis Diestensis.
Coutumes de Brabant. Quartiers de Louvain et de Tirlemont.
418
CAPITTEL I.
AENGAENDE DIE REGERINGHE DER STADT VAN DIEST.
I. Den heer van Diest stelt in de selve stadt den drossaert, scauthet,
twee borghermeesters en seven scepenen (1).
En marge: Den drossaert en scauthet moeten in t'aencomen tot
haer officien den eedt doen aen handen van den
president scepene.
2. Den drossaert en scauthet sijn officiers perpetuële, maer borgemees-
ters en scepenen sijn annaele (2).
3. De borgermeesters en scepenen, door d'officiers in eedt gesteldt sijnde,
kiesen en stellen de thien mannen van den rade der selver stadt (3).
4. De twee borgermeesters, seven scepenen en thien mannen van den
rade hebben gesamender hant (4) het politiecq regiment over de geheele
stadt, en worden in hun vergaderingen en resolutien genoempt Weth ende
Raadt van Diest.
5. Dese van weth ende raedt stellen gesamender handt den pensionaris
ende den secretaris, als dese officien (die perpetueel sijn) comen te vaceren.
En marge : Pensionaris en secretaris moeten in t'aencomen tot
haer officien den eedt doen aen handen van bor-
germeesters ende nijet van d'officiers (5).
(1) Le manuscrit Christiaens ajoute: Uijt cracht van eijgen recht; en als hij de stadt aenveert, soo doet hij
den eedt aen handen van den president schepene. (Art. 1.)
(2) Le manuscrit Christiaens ajoute, quant aux bourgmestres et échevins: Emmers als het den heere gelieft;
en moeten den eedt doen aen handen van d'officiers, als commissarissen van den heere, in de vernieuwinge der
magistrature in de maent october. (Art. 3.)
(3) Le manuscrit Christiaens ajoute : Uijt twee en twintigh mannen, de welcke in augusto te voorens tot
dijen eijnde zijn overgegeven aen de regeerende magistraet, in het clooster van de minderbroeders, door die
deekens van d'ambachten. (Art. 4.) - Die thien mannen van den Raade moeten haeren eedt doen aen handen
van d'officiers; de selve zijn annael, en als de magistraet verandert wordt, soo en mach niemandt van de
selve mannen in dienst gesteldt worden voor het tweede jaer in den raade. (Art. 5.)
(4) Manuscrit Christiaens : Ten overstaen van d'officiers. (Art. 6.)
(5) Le manuscrit Christiaens ajoute: Ende en mach daer, volgens de privilegien van de stadt, egeen vergade-
420
6. Die van weth ende raedt stellen jaerlijcx, als de magistraet vernieuwt
wordt, twee rentmeesters van de stadt, vier kerckmeesters, vier h[eijlich]
geestmeesters, twee bauwmeesters, en vergeven soo voirts alle andere
officien die van auts gestaen hebben tot hunne dispositie, en die jaerlijx
gewoon sijn verandert te worden, daeronder oock begrepen den maender
ende die meesters van de piertse (1).
7. De thien mannen van den raedt, en alle andere hier boven in den
sesden articule beroepen, worden ontslaegen van hunne functien en obliga-
tien soo haest de borgemeesters en schepenen, uijt laste van den heere,
door d'officiers jaerlijx ontslagen worden van hunnen eedt.
8. De borgermeesters, scepenen ende raedt staet toe, ten bijsijn van
d'officiers, in den naem van den heere, het maecken van caerten, statuten
en alderhande politique ordonnantien, soo aengaende (2) de gulden,
ambachten, collegien, gasthuijsen, goidts-huijsen, wees-huijsen als andere,
volgens de stadts-privilegien, die jaerlijx besworen worden int vernieuwen
van de magistraet (3).
9. De borgermeesters sijn oppervooghden en overmomboirs van alle en
ijedere corpora in den voorgaenden achtsten articule uijtgedruckt, ende sijn
schuldich alle politiecke ordonnantien (4) te doen observeren, en door den
scauthet te doen executeren, den welcken oock gehauden is, volgens
stadts-privilegien, soodaenich versoeck van borgemeesters promptelijck
t'achtervolgen, soo haest hen gebleken is van transgressie (5).
ringe ingestelt worden, ten zij daertoe den pensionnaris ende secretaris oock geroepen zijn, en aen de welcke
in allen gevalle toecompt het votum decisirum.
(1) Le manuscrit Christiaens ajoute: Policijmeesters, ceurmeesters..., ende vermoogen alle de selve officien
te continueeren offt te veranderen, behoudelijck dat zij, in cas van verandering op de rentmeesterij, aldaer
schuldig zijn, volgens stadts-rechten en privilegien, eenen auden te laeten ende eenen nieuwen toe te voegen,
ten zij dat weth ende raadt, om seer merckelijcke reedenen, het anders geraeden vonden. (Art. 9.) - Alle
welcke officien bij electie verandert zijnde, soo moeten de persoonen daertoe gekoosen haeren eedt doen aen
handen van d'officiers off van de borgemeesters, in presentie van de magistraet. (Art. 10.)
(2) Le manuscrit Christiaens ajoute: Het verhoogen en verminderen van stadts-accijsen, als oock op...
(3) Le manuscrit Christiaens ajoute Ende zijn de selve caerten en politique ordonnantien, soo wel als oock
de voorschreve statuten van justitie, te meermaels in judicio contradictorio geconfirmeert geworden door
den souverainen raade van Brabant, soo tegens ingesetene als tegen affgeseetene, uijtwijsens d'acten en
vonnissen daervan berustende onder d'archiven van Diest. (Art. 16.)
(4) Le manuscrit Christiaens ajoute En statuten van justitie.
(5) Le manuscrit Christiaens ajoute: Op privatie van zijn officie, uijtwijsens de privilegien en contracten
422
TEXTE.
10 (1). En behoiren daerom tot dijen eijnde alle clachten ierst gebracht
te worden aen borgermeesters, om te sien oft sij d'excessen sauden connen
in t'minnelijck nederleggen oft corrigeren, als oppervoochden.
11. Ende bij faute van dijen sijn zij gehauden soodanige transgressien te
doen en laeten beteren door het officie, op den voet van d'ordonnantien.
12. De convocatie van weth ende raedt staet toe aen borgermeesters,
ende aen nijemant anders, gelijck hun oock privatievelijck competeert het
doen convoceren van de magistraet, alleen op t'stuck van regeringhe (2).
13. In vergaderinghe van borgermeesters en scepenen, ende oock in
vergaderinge van borgermeesters, scepenen ende raedt, staet toe aen
borgermeesters [alleen] (3) de propositie te doen, oft deselve te laeten
doen door pensionaris, oft secretaris present sijnde (4) en, dese gedaen,
moet ijeder sich [int opineeren] (3) reguleeren naer d'ordonnantie van
wegens den grave Engelbrecht, als heere van Diest, daerop gemaeckt, den
4en september 1500 (5).
14. In absentie van gouverneur oft commandant, hebben de borger-
meesters [altijts van audts] (3) de sleutels van stadts-poorten onder hun
commando op t'stadt-huijs, in sekere kiste van audts daertoe gebruijckt;
daerover gemaeckt tussen den heere en de stad, ende uijtwijsens d'exempels daervan zijnde in de scabinale
rollen. (Art. 17.)
(1) Les art. 10 et 11 ne sont pas dans le manuscrit Christiaens.
(2) Cet article est ainsi amplifié dans le manuscrit Christiaens Het doen convoceeren van de magistraat en
het doen convoceeren van weth ende raadt staet toe aen de borgemeesters ter exclusie van alle andere, ende en
behoort den eenen borgemeester sonder kennis van den anderen geen convocatie te laeten doen, nogh oock
geen propositie in vergaderinge, ten zij met zijn communicatie, alsoo haer macht en functien egael zijn op
t' stuck van de regeringe; ende en moogen de borgermeesters geen convocatien laeten geschieden op t stuck
van regeeringhe off van electie als door de schepene knaepen, en door niemanden anders. (Art. 18).
(3) Manuscrit Christiaens.
(4) Le manuscrit Christiaens dit mieux: Oft in sijne absentie door den secretaris.
(5) Le manuscrit Christiaens ajoute: Staende geregistreert in registro chartarum, fol. 240 et seqq.; ende
besonderlijck soo moet, in t' stuck van politique regeeringe, het opineeren beginnen van boven, d'autste
borgermeester ierst, daernaer den tweeden, daernaer den audtste schepene, en soo voorts tot den jonghsten;
ende desgelijcx in den raade, omdat de experientie van de aude regeerders den wegh moeten aenwijsen aen
de jongere. (Art. 49.) -D'officiers present sijnde in de vergaderinge, ende oock de borgermeesters, en moogen
egeensints toelaeten dat jemanden van de schepenen off van den raade eenige propositie doe, om d'abuijsen en
quade gevolgen, die daeruijt connen spruijten; en souden de resolutien op sulcke voet genoomen, altijts
subject blijven aen cassatie. (Art. 20).- De borgermeesters en behooren int stuck van politicque regeeringe geen
propositie te doen aen weth ende raadt, tenzij dat deselve alvoorens gedaen zij aen de weth alleen, alhoewel
zij daertoe niet en zijn gehouden. (Art. 21.)
424
TEXTE.
en geven oock alsdan het parole aen de wachten, ter exclusie van alle
andere (1).
En marge Hier tegens heeft den wachtmeester Remond een con-
trarie ordre becomen van den hertoch van Beijeren,
als gouverneur van t'landt; doch de selve kan in
recht afgedaen worden (2).
ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.
1. Den secretaris van de rentmeesterije wordt gereputeert voor perpe-
tuele ende als het selve officie comt te vaceeren, soo wordt het vergeeven
door borgemeesters, schepenen ende raade gesamender handt, ende moet
dijen secretaris den eedt doen aen handen van d'officiers, oft van de borger-
meesters. (Art.11).
2. De twee schepene knaepen, met den knaep van de rentmeesterije ende
concherge van t'stadthuijs, sijn perpetuele, en als die posten coomen te
vaceeren, soo staen zij ter dispositie van weth ende raad ; ende moeten alle
deselve in eedt gestelt worden door d'officiers, off door de borgermeesters.
(Art. 12.)
3. De dieners van justitie worden gestelt door d'officiers, en behoort sulcx
te gebeuren met kennis van de magistraet, alsoo de selve van audts genoemt
worden: s'heeren en stadts dienaers. (Art. 13.)
4. De portiers van stadtspoorten zijn perpetuele ende zijn van alle aude
tijden gestelt geweest door die van weth ende raad, ter exclusie van gou-
verneurs en wachtmeesters; en moeten deselve in eedt gestelt worden door
d'officiers van de stadt, off door de borgermeesters. (Art. 14.)
5. Aen schepenen knaepen staet toe het roepen voor borgermeesters,
(1) La dernière partie de cet article est ainsi formulée et amplifie dans le manuscrit Christiaens: Ende hebben
zij oock, in sulken gevalle, als colonnels over de gulden en borgerlijcke wijcken, altijdts van audts gegeven
het parolle aen de wachten, ende moesten de wachtmeesters tot dijen eijnde alle avonden het selve parole
coomen haelen opt stadthuijs, uijt den mont van de borgemeesters, om 't selve voorts te geeven aen de ser-
geanten, de welcke aldaer oock alle avonden compareerden en moesten compareeren. (Art. 22.)
(2) Au lieu de ces derniers mots, le manuscrit Christiaens dit Ende en hebben de borgermeesters daerop
niet anders behouden, dan dat zij de preferencie hebben in den crijgsraed boven den wachtmeester. (Art. 22.)
426
TEXTE.
maer allerhande poenen moeten gedraegen en gebooden worden door
s'heeren en stadts dienaers. (Art. 15.)
6. De borgermeesters, schepenen ende raadt staet toe, ten overstaen van
d'officiers, en zijn in viridi possessie tot nu toe, van te maeken allerhande
ordonnantien op de borgerlijcke wachten, ende moeten deselve punctuelijck
achtervolght worden door de borgers, sonder aensien van den wacht-
meester, den welken daerover egeen ingressie noch stemme en heeft, noch
oock en behoort te hebben, alhoewel hij daerover wel magh gehoort worden.
(Art. 23.)
7. Den heer van Diest magh, volgens de contracten ende privilegien der
selve stadt, de magistraet bij hem gestelt continueeren, int geheel off voor
een deel, twee, drij, vier, vijff en meer jaeren, en, in cas van continuatie
int geheel, soo blijven oock stilswijgens gecontinueert de mannen van den
raade en alle andere officiers bij weth en raadt gemaekt, als boven, sonder
te mogen procedeeren tot d'electie van eenen nieuwen raadt uijt de twee
en twintich lest te voorens overgegeven door de deekens van de ambachten.
(Art. 24.)
8. Maer bij soo verre den heere maer een eenigh persoon comt te veran-
deren in de magistraet, in sulcken gevalle moet daer geprocedeert worden
tot d'electie van eenen nieuwen raadt, ende tot veranderinge off continuatie
van alle officien hierboven uijtgedruckt articulo nono. (Art. 25.)
9. Daeruijt soo staet te bemercken, dat een persoon veel jaeren achter-
een volgende kan blijven in de magistraet ; maer, volgens stadtsrechten, soo
en magh een borger, die dit jaer heeft gedient als raetsman, niet overge-
geven nogh gekoosen woorden, om als raetsman te continueeren het volgende
jaer, maer daer moet altijdt een jaer tussen beijde loopen; en hierinne soo
is de conditie van de magistraet beeter als die van den raadt. (Art. 26.)
10. In de voorgaende eeuwen, tot in den tijde toe van hertogh Willem
van Gulick, die de heerlijckheijt van Diest bij erffmangelinge heeft gequit-
teert in den jaere 1499, soo wierde de magistraet gans anders gekoosen
ende gestelt als wel naer dato van dijen tot nu toe word gedaen, soo ende
gelijck men daervan int lanck ende breedt op een ander plaetse sal spree-
ken, met aenwijsinge hoe ende op welke maniere de nominatie van de
magistraets persoonen plaeht te gebeuren, en waeruijt nogh de heden-
daeghse nominatie haeren oorspronck nempt. (Art. 27.)
428
COUTUMES DE LA VLLE DE DIEST.
TEXTE.
11. Den drossard van Diest staet, in den naem van den heere, over stadts
reekeningen, maer niet den schautet; en staen daerover, neffens hem, als
auditeurs perpetuele, den pensionaris en secretaris; ende als auditeurs
ordinaire, de twee borgemeesters, den president van de weth ende den
president van den raade, te weeten die de welke in functie geweest zijn int
selve jaer waervan de reekeninge gebeurt, opdat zij haer cedulen souden
verantwoorden die zij geordonneert, geteekent en doen teekenen hebben.
(Art.28.)
12. De rentmeesters met den secretaris van de rentmeesterije zijn schul-
digh t'achtervolgen alle apostillen en ordonnantien, de welke par ordre van
de voorschreve auditeurs sijn gemargeert geworden op stadts reekeningen,
en moet daerop pertinente reflexie genoomen worden in de naestvolgende
reekeninge, om te sien off zij haer daernaer punctuelijk gereguleert hebben,
soo tegens stadts debiteurs als andere, alsoo deselve ordonnantien bequaeme
volmachten zijn, om te ageeren in rechte, soo tegens ingesetene als tegens
affgesetene, omdat deselve auditeurs aldaer representeeren het geheel
corpus van de regeeringe, en niet gecenseert en werden van eenige orders
te geven, als ten meesten voordeele en proffijte van de stadt. (Art. 29.)
13. De stadts reekeningen moeten, volgens de stadts rechten, gebeuren
met oepen deuren van 't stadthuijs, en mogen aldaer present wesen alle ende
ieder borgere der selve stadt, soo noghtans dat acn haer niet en is geoorloft,
ten tijde van deselve reekeninge, te doen eenige stoornisse, alteratie off
contradictie, maer moeten hooren en stilswijgen voor dijen tijdt. (Art. 30.)
14. Stadts comme en archiven moeten altijt staen en bewaert worden
binnen de secretarije van de stadt, en zijn de sleutels daervan verdeijlt
geweest, in september 1624, in voegen als volght : die borgermeesters eenen,
den president van de weth eenen, den president van den raedt eenen, ende
den pensionaris eenen, uijtwijsens de resolutieboeck van 't selve jaer.
(Art. 31.)
15. D'officiers en borgermeesters behooren te meermaels in allerhande
vergaderingen, van justicie, van logementen en van policije, te vermaenen
een ieder, en oock stadts knaepen op haeren eedt, van te swijgen en noijt
kenbaer te maeken d'opinien van particuliere ende het geheijm van de
kamere; want andersints soo valt daerdoor op straet de liberteijt van opi-
neeren, de welke de ziele is van een oprechte vergaderinge, en soo noot-
430
TEXTE.
saekelijck is tot eene goede regeeringe, als daer van noode is een ziele tot
het leeven van den mensche expertus loquor, experto crede, coram Deo
non mentior; cedros Libanij, et duces gregum sub hâc peste cecidisse reperi.
De vrouwen en mogen geen kennis van het stadthuijs hebben, en mans die
niet swijgen en konnen en behoorden in geen publijcque functie te comen
nogh gebruijckt te worden. (Art. 32.)
16. De stadt van Diest was in oude tijden geregeert door seven sehepenen,
vijff mannen van den raade, en door vier rentmeesters maer Willem, her-
toghe van Gulick, heeft, int jaer 1477, met toestaen van de leeden van de
stadt, daertoe gevoeght twee borgermeesters ende nogh vijff mannen van
den raede, hebbende de rentmeesters gereduceert op twee, en eenen clercq
oft secretaris ende het is uijt crachte van d'aude reekeninge (1) dat den
president schepene heeft blijven behauden het staeren [staeven] van den
eedt aen den heere ende aen d'officiers van de stadt. (Art. 33.)
CAPITTEL II.
AENGAENDE DE JUDICATURE.
1. De borgermeesters en scepenen van Diest sijn te samen rechters
ordinair, en hebben [ter manisse van den schoutet] kennisse, judicature en
bericht over alle borgers [poerters] en [andere werlijcke] inwoonders der
selve stadt en cuijpen oft limieten van dijen, in alle saecken, reële, perso-
nele, mixte, civiele en criminele, uijtgenomen die de welcke hieronder
worden uijtgesteken, oock uijtgenomen de leenen [de welcke staen ter
judicature van den leenhove aldaer] (2).
2. In vonnissen gewesen bij borgermeesters en schepenen te samen,
appelleert men recta via naer den raede van Brabant, ende nijet naer sce-
penen van Loven, omdat de stadt van Diest nijet en is ressort van de stadt
van Loven, noch oock dese en herkent voor haere hooftstadt.
3. De borgermeesters [alleen] hebben kennisse en judicature over alle
saecken concernerende stadtsacceijsen, huijshure, bodeloon, en andere
dijergelijcke.
(1) Reekeninge, " compte, " ne faudrait-il pas lire regeeringe, " administration "?
(2) Tout ce qui se trouve entre crochets est ajouté d'après le manuscrit Christiaens.
432
TEXTE.
4. Van vonnissen gewesen bij borgermeesters alleen, appelleert men naer
het collegie van scepenen van Diest, ende van daer recta via naer den raede
van Brabant.
5. Den maender en pierts-meesters van Diest hebben kennisse en judica-
ture over alle saecken de pierts en drapperije aengaende (1).
En marge Daer en placht nijemant deken van de drapperie te
worden ten sij hij schepenen geweest was (2). Siet
llet Resolutie-boeck de anno 1555, 5 novembre
en tselve behoirde noch geobserveert te worden.
6. Van vonnissen bij pierts-meesters (3) gewesen, appelleert men naer
t'collegie van borgermeesters en scepenen, ende vandaer recta via naer den
rade van Brabant.
7. Den meyer ende laeten (4) van de bancke van Tongerlo binnen Diest
hebben kennisse en judicature over de huijsen en gronden van erve chijns-
roerich sijnde onder den selven laethof, soo binnen de stadt als cuijpen van
dijen gelegen.
8. Den selven meyer en laeten sijn oock [van over langen tijde] (5) in
possessie gecomen van de personele procedure over d'inwoonders ende
besitters van erven aldaer chijns-roerich sijnde (6).
9. Van vonnissen gewesen bij meijer en laeten van Tongerlo appelleert
men naer het collegie van borgermeesters en scepenen van Diest, ende
vandaer recta viâ naer den rade van Brabant.
(1) Cet article est ainsi formulé dans le manuscrit Christiaens: De vijff deekens van de piertse off drapperije
hebben, ter manisse van haeren maender, kennis en judicatuer voor alle saeken raekende de piertse off
draperije. (Art. 5.)
(2) Le manuscrit Christiaens ajoute Sijnde de selve bancke eertijts geweest van consideratie, en het is van-
daer, dat de selve deekens nogh jaerlijcx gaen, in de groote processie, onder den standart van de stadt, rechts
voor de mannen van den raade. (Art. 7.)
(3) Manuscrit Christiaens : Bij die deekens van de piertse.
(4) Manuscrit Christiaens : Die seven chins laethen.
(5) Manuscrit Christiaens.
(6) Le manuscrit Christiaens ajoute ce qui suit Ende die traditie is, dat sulcx soude gebeurt zijn door
d'indifferentie van de secretarissen van Diest, dewelke oock gesamentlijck waren secretarissen van Tongerlo,
welke combinatie noijt en behoorde gedoecht te werden: nogh oock dat de laethen van Tongerlo souden
mogen zijn borgermeesters off schepenen van Diest, om diversche redenen; ende behoorde den prelaet sijn
latnen off mansionarissen te maeken van persoonen buijckvast woonende onder sijnen chinshove. (Art. 9).
434
10. Alle borgers, poirters (1) en andere inwoonders (2), het zij de selve
geseten sijn onder den hooghen heer, oft onder andere subalterne hoven
binnen de stadt oft cuijpen van Diest, de welcke door ordre van borgermeesters
geroepen worden door een stadts-knaep (3), om te compareren voor de
selve borgermeesters, om wat saecken ende om wiens versoeck het saude
mogen wesen, sijn schuldich aldaer in persoon te verschijnen, om t'aenhoiren
t'gene hun geproponeert sal worden.
11. Ende indijen de selve weijgeren oft dilaijeren te comen, moghen de
borgermeesters hun doen roepen op seker pene, die hun jaerlijx in t'aen-
comen van hunne functie moet verleent worden door scepenen (4).
12. En ingevalle sij dan aen dat geboth noch niet en gehoirsamen, soo
doen de borgermeesters sulcke pene decreteren door scepenen, en oock te
samen soodaenige persoonen condemneren in t'achtervolgen van het geboth
[van comparitie] waertoe sij dan connen gepraempt worden met executie.
13 Oock soo verre dat sij met aentast van haer persoon moghen gebracht
en gestelt worden voor borgermeesters op t'stadthuijs.
14. Soodat, tegens het roepen voor borgermeesters geen exceptie en valt,
het zij declinatoire oft andere, noch oock ingespannen en mach worden
[van borgers, poirters oft andere werelijcke persoonen binnen de stadt oft
cuijpen van Diest geseten] (5).
15. Door de geldersche en fransche oorloghen, in de voorgaende eeuwe (6),
soo is, bij acte en permissie van den heere van Diest, binnen de selve stadt
gecomen ende gehouden het gerecht van Caggevinne, d'welck aldaer, uijt
(1) V. la note 1 ci-contre.
(2) Le manuscrit Christiaens dit En werelijcke inwoonders.
(3) Manuscrit Christiaens : Door een schepene knaepe.
(4) Le manuscrit Christiaens dit: De welke int vernieuwen van de magistraet haer eens ende voor all door
schepenen behoorde verleent te worden. (Art. 12.)
(5) Les mots placés entre crochets ne sont pas dans le manuscrit Christiaens, mais dans celui-ci on a ajouté
ce qui suit : Dan, in cas van sieckte off van ander notoir beletsel, soo dispenseeren de borgermeesters daerover
naer gelegentheijt van saecke, en admitteeren een procureur off ander persoon in hunne plaetse, bequaem om
rapport te doen van de propositie; maer sulcx gebeurt seer weijnigh, omdat de borgermeesters altijdt moeten
trachten parthijen int minnelijck van elck anderen te crijgen, 't welk moet gebeuren partijen present. (Art. 14.)
(6) Le manuscrit Christiaens dit : ten tijde van keijser Carel den vijfde.
436 COUTUMES DE LA VILLE DE DIEST.
TEXTE.
crachte van dijen, heeft kennis en judicature over alle persoonen en
goederen onder hunnen districte geseten (1).
En marge: Dit gericht is voor desen gehauden geworden op de
borcht tot Schaffen, die verbrant is, en gestaen
heeft daer nu den Waterbosch is [van den heere
van Diest], ende alwaer een deel van de grachten
nogh heedensdaeghs gesien worden. D'acte is van
datum den 21 novembris 1532(2). Die van Cagge-
vinne (3) hebben, naer het cesseren van den oor-
loghe, wederom haer bancke mijnen te brenghen
onder den buijtenlande; maer daerover proces
ontstaen sijnde tusschen de stadt en haer, soo is bij
vonnisse van den 4en julii 1566 verstaen, dat de
bancke sal blijven binnen Diest [ter tijdt ende wijle
daerover gedisponeert sal worden bij den heere].
De stucken en t'vonnis sijn onder d'archieven van
de stadt.
16. Van vonnissen gewesen bij meijer en scepenen van Caggevinne appel-
leert men naer scepenen van Aerschot vandaer naer scepenen van Loven,
ende vandaer reformeert men naer den raede van Brabant (4).
(1) Le manuscrit Christiaens dit : Over alle persoonen en goederen in het buijtenlandt van Diest, onder
Caggevin Lovens en Kempens gelegen. (Art. 16.)
(2) Le magistrat Christiaens ajoute encore ceci : Ende hetselve gerecht bestaet in den meijer ende seven
schepenen, waeronder twee de principale worden genoempt binnen schepenen, moetende te voorens geweest
hebben schepenen van Diest, en van d'andere vijff schepenen sijn daer vier van de kempensche zijde en eenen
van de lovensche zijde. (Art. 17.)
(3) Au lieu de : Die van Caggevinne, le manuscrit Christiaens dit: Die van de kempensche zijde.
(4) Le manuscrit Christiaens ajoute ce qui suit : Maer hoe, uijt wat crachte en wanneer sulcx is begonst,
en kan men niet achterhaelen; ondertusschen, soo is het eijgen off allodiael buijtenlandt van Diest, bij wege
van sulken appel, geworden ressort van Loven, ende, uijt dien hoofde alleen, soo is daer ingedrongen ende in
gebruijck gekoomen de costuijme van Loven, sonder dat die van Loven oijt hebben konnen bewijsen, dat in
de repartitie van Braband in vier hooftsteden ende in vier hooftquartieren, in sijn beginsel soude gestelt
wesen het voorschreven buijtenlandt; en daerom soo is altijdt van wegens de stadt van Diest gesustineert
geweest, dat allen 't selve maer en bestaet in een pure usurpatie, gemerckt dat de burcht van Diest, geen
ressort zijnde, oock het landt daervan dependerende geen ressort en kan wesen, de saecke geconsidereert in
haeren grondt.
438
17. Aen den scauthet van Diest staet toe, in den naem van den heere, het
maenen van borgermeesters en scepenen, het zij de selve te saemen oft
appaert te recht sitten, om vonnissen te geven, oft oock om gichten, goe-
denissen oft andere scabinale acten te doen (1), daer het maenisse van doen
oft gerequireert saude wesen [ ende in sijne absentie, soo maent den oudsten
van de weth, daerbij zijnde] (2).
18. Desgelijcx maent den maender die piertsmeesters (3), den meijer van
Tongerlo sijn laeten (4), ende den meijer van Caggevinne sijn scepenen.
19. Ende bestaet de nature ende die crachte van maenisse [die daer
gedaen wordt voor het geeven van vonnissen], daerinne dat scepenen oft
laeten door den officier gemaent [ende vermaent] worden in den naem van
den heere, om recht en justitie t'administreren in saecke die sij voor handen
hebben, gelijck dat volgens de wetten en privilegien behoort [en gelijck zij
dat volgens haeren eedt schuldig zijn te doen (2).
20. De vrijheijt des landts van Lummen, namentlijck die binnenbanck
sonder distinctie te maeken oft die ondersaeten ende die gronden van
erve aldaer binnen cuijpen gelegen, Brabants sijn oft Loons, comen ter
appellatie aen scepenen van Diest, als hun wettich hooft [van audts tot nu
toe] (2), naer wiens rechten en costumen sij haer oock behoirt te confor-
meren (5).
ARTICLES SUPPLEMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.
1. Binnen Diest wordt nogh gehouden het leenhoff van Diest ende van
(1) Au lieu de: te doen, le manuscrit Christaens dit: te laeten voltrecken.
(2) Ce qui est entre crochets est du manuscrit Christiaens.
(3) Au lieu de : die piertsmeesters, le manuscrit Christiaens dit : die dekens van de piertse.
(4) Manuscrit Christiaens : Sijn chins laethen.
(5) Le manuscrit Christiaens ajoute ce qui suit : Ende zijn alle saeken van tijde tot tijde, in materie van
appel, geweesen volgens de rechten en Costuijmen van Diest, de welke tot Lummen onder die binnenbancke
oock behooren geobserveert te worden, uijwijsens d'aude registers en documenten der stadt van Diest; ende
zijn ter secretarije van Diest, in d'aude buijtenrollen, verscheijde partijen en processen te vinden, de welcke
vandaer, in materie van appel, sijn overgebracht geworden, boven dat oock andersints de costuijme van
Diest in veel en verscheijde poincten conform is aen de costuijme ende het gebruijck van den lande van
Loven. (Art. 27.)
440
TEXTE.
Sichen, bestaende in den stadthouder en seven leen schepenen, dewelke
altemael behooren te wesen leenmannen van Diest ende leenmannen van
Sichen, alhoewel het, om diversche reedenen, veel beeter soude wesen dat
het een en d'ander appart wierde gehouden en apparte rechters hadde,
gelijck daervan onder den titule van leenen sal gesprooken worden.
(Art. 23.)
2. Voor die capittels van Sint Joan ende Sint Sulpitius binnen Diest,
worden te rechte getrocken alle supposten van deselve cappittels. (Art. 24.)
3. De Begijnen van Diest staen te rechte, even als de borgers en andere
wereltlijcke ingeseetene, voor de richters der selve stadt, in voegen en
manieren hierboven uijtgedruckt. (Art. 25.)
4. Als een Begijne door haer geestelijcke oversten gecondemneert is van
het begijnhoff te moeten ruijmen en quitteeren met haeren huijsraedt, soo
en magh zij, volgens stadts rechten en volgens d'exempels daervan zijnde,
daeruijt niet gestelt worden dan door den schouteth van Diest, aen den
welke d'executie daervan toestaet van alle aude tijden, uijtwijsens d'archiven
van de stadt, zijnde het begijnhoff van Diest gefundeert door de heeren van
de selve stadt, ende den grondt, waerop het staet, verkreegen geweest door
de selve heeren tegens d'abdije van Sint Truijen, gelijck daervan op eene
andere plaetse sal gesproecken worden. (Art. 26.)
CAPITTEL III (1).
VAN SUCCESSIEN IN 'T GENERAEL.
Ierst van successie van man aen vrauw, en van vrau aen man.
1. Onder de stadt ende cuijpen van Diest, succedeert den man aen
de vrauw.
Ende die vrauw oock aen den man, als daer geen wettich kint oft kinderen
sijn van sulcken man ende vrauw voirtsgecomen, ende als soodaenige
successie nijet en is gecontrarieert oft verboden bij testament (2) oft
hauwelijxs voorwaerde.
(1) Chapitre V du manuscrit Christiaens.
(2) Le manuscrit Christiaens dit: Bij hun gemeijn mutuael testament.
442
En marge: Siet hierover d'attestatie schabinael staende int' tweede
Rootboeck, fol. 275. - Siet hierover een exceptie
articulo tertio vant' sesde cappittel. - Nota. Tot
dese articulen dient genoteert te worden, dat de
selve maer stadt en grijpen als sulcke man ofte
vrouw, sonder kinderen van dijen hauwelijck
gestorven, egeen wettige voorkinderen en hebben;
want in desen gevalle, soo draeghen altijt sulcke
voorkinderen een hellicht naer haer uijt den
hoofde van hun afgestorven vader ofte moeder, het
sij de goederen geconquesteert sijn in weduwe-
lijcken staet, oft oock in den selven hauwelijck,
daer geene kinderen van en sijn; maer soo blijft
de lanxtlevende evenwel altijt in conquesten
behauden in d'een hellicht haer erftocht cum plena
potestate, ende in d'ander hellicht haer naeckte
toechte.
2. Dese successie [van man aen vrouw ende van vrouw aen man] (1) heeft
plaetse over alle immeuble goederen binnen de stadt oft cuijpen van dijen
gelegen, over de welcke den ierst stervende was vrije heer ende meester.
3. De selve successie extendeert haer oock tot de proprietijt van immeuble
goederen op den ierst stervende gesuccedeert, oft aen hem gegeven oft
gelaeten ex linea recta vel collaterali, oft bij ijemanden anders (2), ende
waervan een ander is besittende de naeckte toechte.
4. Den lanxtlevende van [alsulcken] (3) twee gehuijschen vermach, uijt
crachte van de voormelde successie, alle soedaenighe goederen vercoopen,
belasten en daervan disponeren, soo bij testament als andersints [even als
van sijn eijgen goet] (3).
5. Ende ingevalle hij [, weduwer oft weduwe blijvende] (4) compt te
(1) Manuscrit Christiaens, art. 3.
(2) Au lieu de: Bij ijemanden anders, le manuscrit Christiaens dit: off bij eenen vremden, art. 4.
(3) Manuscrit Christiaens, art. 5.
(4) Manuscrit Christiaens, art. 6.
TEXTE.
sterven sonder testament te maecken, soo succederen alle de selve goederen
op sijn naeste bloet, ter exclusie van de vrienden van den ierst gestorven.
6. Den lestlevende van twee gehuijschen, het zij die te samen kinderen
verweckt hebben ofte nijet, is erfgenaem mobiliair van den ierst stervende,
ende wint met sijn lanxtleven alle meublen en personele actien, hoedaenich
de selve sauden moghen wesen (1).
Successie in de rechte linie.
7. In recta linea succederen de kinderen van den selven bedde aen
vaeder en moeder hooftsgewijse, ende die kintskinderen staexgewijse.
8. Onder [de stadt en cuijpe van] (2) Diest succederen d'auders aen
hunne kinderen, als daer geen broeders oft susters oft andere descendenten
en sijn van de selve auders afgecomen.
9. Als vaeder oft moeder compt te sterven achterlaetende kint oft
kinderen [van hunnen iersten bedde] (3) soo succedeert op de selve kinderen
den eijgendom van d'immeuble goederen des aflijvige, blijvende daervan de
naeckte toechte aen den lanxtlevende.
10. Ende aengaende de goederen van den lanxtlevende, den eijgendom
daervan devolveert met de selve doot op de voorscreve kinderen, blijvende
den lanxtlevende daerover behauden d'erftouchte.
11. In sulcker voegen, dat den lanxtlevende van de voormelde gesucce-
deerde, noch van sijn gedevolveerde goederen en mach disponeren, noch
oock de selve vercoopen, belasten oft veraliëneren, in wat manieren dat het
zij, [soo lange dat de voormelde kinderen off iemanden van dien int leeven
zij, ten waere met behoorlijcke authorisatie van d'overmomboirs] (4).
12. Maer moeten, alle de selve goederen, die onder Diest gelegen sijn,
door sulcke doodt en t' scheijden van d'iersten bedde, vast en versekert
blijven voor de kinderen van t' selven bedde, het zij die goederen comen
van s' vaders oft van s' moeders sijde. ende sulx ter exclusie van alle
naerkinderen (5).
(1) Cet article manque dans le manuscrit Christiaens.
(2) Manuscrit Christiaens, art. 12.
(3) Manuscrit Christiaens, art. 13.
(4) Manuscrit Christiaens.
(5) Cet article est ainsi formulé dans le manuscrit Christiaens : En sonder die voorschreve authorisatie, soe
446
TEXTE.
13. Den lanxtlevende van twee wettige gehuijsschen, het zij vaeder
oft moeder, den welcken in sijnen iersten weduwelijcken stoel eenige
goederen onder Diest [oft cuijpe] (1) compt te vercrijgen. het zij bij titule
van coop, legaet, testament, successie, donatie oft andere diergelijcke,
blijft daervan vrije heer ende meester geduerende den selven weduwelijcken
stoele, ende moeten in sulcke goederen, naer sijne doodt, hoofts-gelijckx
deijlen alle sijne kinderen van d'iersten, tweeden en naerdere hauwelijcken
[,en de kindts kinderen staec gewijse] (1).
14. Maer ingevalle sulcken weduwer oft weduwe compt te treden in
tweeden hauwelijck, ende geduerende het selve eenige goederen compt te
conquesteren, de welcke onder Diest oft onder haer cuijpen sijn gelegen,
sulcke goederen behoiren naer stadtsrecht aen de kinderen van sulcken
tweeden bedde, ter exclusie van de voorkinderen [, ende oock ter exclusie
van de kinderen van den derden oft vierden bedde] (2).
15. Desgelijcx, ende op den voorschreven voet, moet gereguleert worden
de successie van goederen vercregen geduerende eenige naerdere weduwe-
lijcke stoelen,ende geconquesteertgeduerende eenige naerdere hauwelijcken;
[want alle conquesten en successie bekoomen in weduwelijcke stoelen sijn
gemeijn aen allerhande kinderen maer de conquesten in tweeden, derden
oft naerderen huwelijck gedaen moeten privativelijck blijven aen de kinderen
van sulke respective huwelijcken, ter exclusie van alle andere, des alles te
weten ab intestato en sonder contrarie hauwelijcxe voorwaerden] (3).
Successie in linea collaterali.
16. In successie collaterael en heeft representatie geen plaetse, ende
sluijt den broeder uijt de successie van sijnen broeder oft suster de kinderen
van den overleden anderen broedere oft sustere.
En marge : Siet hiervan schepene register in actis van den
3en junij 1614.
moeten alle gedevolveerde goederen door de doodt van den jeersten afflijvigen en door het scheijden van het
jeerste bedde vast ende verseekert blijven voor de kinderen van tselven jeersten bedde, ter exclusie van alle
naerkinderen. (Art. 16.)
(l) Manuscrit Christiaens, art. 20.
(2) Manuscrit Christiaens, art. 21.
(3) Manuscrit Christiaens, art. 22.
448
TEXTE.
17. Vangelijcken, in successie van oom oft moije, van neven oft nichten,
het naeste bloet oft den naestlevende excludeert alle ander bloet en vrinden
soo naer nijet sijnde.
18. En gaen in dese successie de stockgoederen tot den struijck vanwaer
sij gecomen sijn, en den naesten aen dijen struijck int' leven sijnde, wordt
geprefereert voor alle andere [soo naer niet zijnde] (1).
19. Maer alle de gene die uijt eenen struijck oft den selven staeck sijn,
bestaende alle te samen den overleden in gelijcken graet, de selve deijlen
sijn achtergelaten goederen hoofts ende even gelijck, soo mans als vrauwen,
sonder eenige preferentie, ende sonder consideratie te nemen oft van den
eenen broeder maer een kint ende van den anderen thien kinderen
concurreren (2).
20. Broeders en susters vant' geheel bedde excluderen broeders en susters
vant' halven bedde [, in successie van geheel broeders en susters] (3), als een
half let veerder bestaende, aen geheele broeders gestorven sijnde.
21. Halve broeders en susters excluderen, in successie van haer halve
broeders oft susters, de kinderen van den geheelen broeder [oft van de
geheele suster] (4), behaudelijck in de struijckgoederen comende van de
zijde oft anders daerdoor die kinderen den overleden [oom oft moije]
alleen bestaen.
22. Alle meublen en personele actien toebehoirende eenich sterfhuijs
binnen Diest, in wat steden oft plaetsen de selve bevonden worden,
succederen en moeten gedeijlt worden [, soo in linea recta als oock collate-
raele, even ende] als oft die binnen Diest bevonden waeren [; desgelijcx
oock in successie van man aen vrouw en van vrouw aen man, gelijck
dat cap. IV, art. 12, en onder dit capittel art. 10, staet uijtgedruckt] (5).
ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.
1. Maer bij soo verre man oft vrouw, voorkindt off voorkinderen
(1) Manuscrit Christiaens, art. 26.
(2) Au lieu de : concurreren, le manuscrit Christiaens dit: sijn voirtsgekomen.
(3) Manuscrit Christiaens, art. 28.
(4) Manuscrit Christiaens, art. 29.
(5) Ce qui est placé entre crochets est du manuscrit Christiaens.
TEXTE.
hebbende, sigh begaven tot tweeden, derden off tot naerderen houwelijck,
maekende te samen off vercrijgende te samen eenige conquesten in houwe-
lijck, en coomende ierst (sic) van twee te sterven sonder wettich oir achter
te laeten van sulck houwelijck, oock sonder testament en sonder houwelijcxe
voorwaerde ter contrarien gemaekt te hebben, in desen gevalle, soo behoirt
de hellicht van sulke conquesten toe aen de voorkinderen van den iersten
afflijvigen, tamquam ab intestato, behoudelijck dat den langsleevende in
deselve hellicht blijft behouden zijn naekte tochte, soo lange hij leeft. (Art. 2.)
2. Desgelijcx, bij soo verre hij comt te herhauwen, en van dien houwe-
lijck kinderen achter te laeten, deselve kinderen succederen daerinne even
en gelijck in haer eijgen goet. (Art. 7.)
3. Ingevalle sulken langsleevende soodanige goederen compt te vercoopen,
soo worden des aengaende, in materie van vernaerderinge, geprefereert
sijn eijgen vrienden voor de geene van den iersten afflijvigen. (Art. 8.)
4. Alhoewel deese successie op immeubele goederen haer niet en exten-
deert buijten de cuijpe van Diest, soo extendeert zij haer nogthans op
meubelen, actien en personele renten buijten het selve territoir, in alle
plaetsen daer de selve bevonden worden. (Art. 9.)
5. En voor sulcx [op] alle obligatien en personeele renten, mitsgaders alle
renten staende op steeden, dorpen off andere corpora, het zij geestelijcke
off werelijcke, dewelke men bevindt daerop te staen sonder behoorlijck
octroije off wettelijcke authorisatie tot den cas gerequireert alle deselve
obligatien en personeele renten, voor soo veel en soo lange zij persoonele
sijn, behoiren aen den langsleevende van de voorgenoemde gehuijssen, uijt
crachte van de voorschreve successie. (Art. 10.)
6. Maer bij soo verre de selve kinderen comen te sterven voor sulken
langsleevende, soo verdwijnt door haer doodt het recht van devolutie tot
voordeel van den selven langsleevende, het zij vader off moeder, en wordt
hij bij dien middel wederom vrij heer en meester van deselve goederen,
even en all off daer geen kinderen van t'jeerste bedde en waren geweest.
(Art. 17 (1).)
7. In sulcker voegen dat het recht van devolutie niet en succedeert van
t een kindt op d'ander, maer verdwijnt in sigh selffs soo haest de kinderen
(1) Cet article et les deux suivants font suite à l'art. 12 du manuscrit Vanzurpele.
TEXTE.
coomen te sterven voor den langsleevende, alhoewel het lest leevende kindt
soo veel recht blijft behouden op alle de gedevolveerde goederen als alle de
kinderen int leven zijnde te samen gehadt hebben op deselve gedevolveerde
goederen. (Art. 18.)
8. Ingevalle den langsleevende van twee gehuijssen de goederen gedevol-
veert op sijn kinderen vercoopt off belast sonder daertoe te hebben authori-
satie als boven, ende dat alle zijn kinderen van het jeerste bedde daernaer
comen te sterven geduerende het leven van denselven langsleevende, soo
sijn en blijven de voorschreve vercoopingen en belastingen goet ende van
weerden ; maer bij soo verre imanden van deselve kinderen kompt t'overlee-
ven alsulken lestleevende, vader off moeder, in sulken gevalle zijn deselve
vercoopingen en belastingen subject aen nulliteijt en cassatie. (Art. 19.)
9. Ende daeruijt blijckt dat de moeders tot Diest van quader conditie
zijn in reguarde van haer kinderen als de moeders tot Loven, waervan de
kinderen van all haer houwelijck egalijck en hooffsgelijck connen deijlen
alle haer goederen gelegen ten lovenschen rechte, wes onder Diest gans
contrarie wordt gebruijckt, conform het spreekwordt de moeders van
Diest maeken bastaerden, maer die van Loven niet; bij exemple een vrouw
tot Diest hebbende goederen gelegen onder den ressorte van Loven; deese
vrouw trouwt en crijgt int eerste huwelijck kindt off kinderen ; den man
compt te sterven door deese doodt sijn de goederen van de vrouw gede-
volveert op haere kinderen, soo onder Diest als oock onder Loven ; daernaer
trouwt zij met een tweede man, en crijgt daervan oock kindt off kinderen;
als deese vrouw comt te sterven, achterlaetende die voorschreven voor- en
naerkinderen, alsdan soo behoirt aen de voorkinderen toe allen llet goet
onder Diest gelegen, ter exclusie van de naerkinderen, ende al ist soo dat
de goederen van deselve vrouw, gelegen onder den ressorte van Loven,
oock te vorens gedevolveert waren op de voorkinderen, nogthans soo en
excludeert deese devolutie de naerkindereh niet, maer ten contrarie, soo
moeten de naerkinderen daerinne egael part en deel hebben neffens de
voorkinderen, omdat de naerkinderen van een vrouw over de goederen
gelegen ten lovenschen rechte geen bastaerden en zijn, gelijck zij wel zijn
in reguarde van de goederen gelegen ten diesterschen rechte. (Art. 23) (1).
(1) Cet article fait suite à l'art. 13 du manuscrit Vanzurpele.
454
TEXTE.
Van scheijdinge en deijlinghe.
10. Alle scheijdingen en deijlingen van goederen bevonden in sterffhuijsen
onder Diest gevallen, behooren te geschieden voor schepenen der selve
stadt, soo om daerdoor te bekoomeu een volstandigh recht reele in deselve
goederen, soo binnen als buijten de cuijpe van Diest gelegen, als oock om
verscheijde andere reedenen, dewelcke int naervolgende sullen connen
gespeurt worden. (Art. 31.)
11. Ende om te koomen tot scheijdinge en deijlinghe, het zij in de rechte
off collaterale linie, soe moet jeerst ende voor all naergesien worden,
off daer onder de deijlgenooten te vinden zijn minderjaerige off andere,
dewelke behoiren te staen onder momboirs off toesienders. (Art. 32.)
12. Want in sulken gevalle soo moet men jeerst ende voor all alsulke
minderjaerige off andere doen versien van wettelijcke momboirs, dewelke
geen deijlgenooten en zijn, nogh intrest en hebben in tselve sterffhuijs.
(Art. 33.)
13. Ende moeten de borgermeesters, als overmomboirs, daerop singuliere
reflexie neemen, opdat deselve minderjaerige off andere behoirlijck gedient
en voorgesproocken worden op deselve materie. (Art. 34.)
14. Wes gedaen zijnde, soo moet daer gemaekt worden inventaris van
allen haeff en erve, en van allen schriften en bescheijden daertoe dienende,
mitsgaders van alle passive renten, chijnsen en schulden, waermede het
sterffhuijs en de goederen respective belast zijn. (Art. 35.)
15. Daernaer soo moet men, met gemeijn consent, de goederen van post
tot post doen schatten en wardeeren, door bequaem en indifferente luijden,
volgens de weerde van dijen tijdt, en daerop in consideratie neemen de
jaerlijcxe reparatien en oncosten, dewelke gewoon sijn daeraen te gebeuren .
(Art. 36.)
16. T'welck gedaen zijnde, soo moet men, met gemeijn consent, de
goederen stellen in soo veel paerten en deelen als daer deijlgenooten zijn,
met pertinente uijtdruckinge van alles, te weeten aen jederen post sijnen
last van chijnsen, renten, servituijten, en oock sijn voordeel van accessen tot
putten, secreeten, doorgangen, en diergelijcke. (Art. 37.)
456
TEXTE.
17. Ende dijenvolgers soo moeten de deijlgenooten, met gemeijn consent,
raemen en opstellen de conditien van de selve deijlinge. (Art. 38.)
18. Ende sulcx gedaen zijnde, soo coomen zij met alles ter secretarije
voor schepenen van Diest, alwaer soo veel stucken papier gesneeden worden
alser cavels off deijlgenooten zijn, en op jeder van deselve stucken gestelt
zijnde een lettre, het zij A, B, C off D, en soo voorts, naer advenant daer
deelen zijn (dewelke bij gelijcke letters genoempt moeten wesen), soo voudt
men die stucken papiers toe, op een egale maniere, sonder dat men van de
letters jets magh sien, mercken off weeten, en dan soo mengelt men deselve
in een comme, hoet off jet anders. (Art. 39.)
19. Waernaer, in presentie van schepenen off van borgermeesters, proce-
deert men tot het trecken der cavels ; den oudtsen sone off zijne represen-
tanten jeerst, den tweeden daernaer, ende soo voorts tot den jonghsten toe,
gaende de soonen daerinne altijts voor de doghters, en daernaer de doghters,
volgens haeren ouderdom ; en behooren alle de cavels geslooten te blijven
totdat de leste getrocken is. (Art. 40.)
20. Daernaer, de briefkens off cavels geopent zijnde, in presentie als
boven, soo verthijdt off renuncieert d'een op des anders paert en deel, met
vol consent dat jeder zijn portie sal aenveerden en besitten op den voet van
de conditien, dewelke sij gesamender handt te voorens geraempt hebben;
allen t'welck wordt ten register van schepenen aengeteekent, en bij dien
middel soo hebben sulcke deijlingen volkoomen effect. (Art. 41.)
21 . Desgelijcx mogen broeders en susters deijlen onder elck anderen, ende
oock voor notaris en getuijgen, als daer geen minderjaerige onder en zijn,
off andere dewelke onder momboirs off toesienders behooren te staen ; maer
soo behoiren sulke deijlingen kenbaer gemaekt te worden aen schepenen,
ende in haer presentie verclaert te worden dat aen Jan gevallen is de portie
A, aen Peter de portie B, en soo voorts, met verthijnge (sic) off renuntiatie als
boven, sonder dat van noode is te laeten registreeren de goederen van jeder
portie; en bij desen middel soo staen sulke deijlingen even vast als d'andere.
(Art. 42.)
22. Van gelijcken, soo vermach oock te gebeuren onder alle andere
deijlgenooten, het zij in linie collaterale off andersints, daer eenige scheij-
dinge off deijlinge moet gedaen worden van goederen affgekoomen van
vrienden off van vremde. (Art. 43.)
458
TEXTE.
23. Maer de scheijdingen en deijlingen dewelke onder elck anderen oft
voor notaris en getuijgen gebeuren, sonder te doen de voornoemde schabi-
nale debvoiren, en sijn van sulken effect en cracht niet gelijck de voor-
schreve andere, ende daerop soo dient particulierlijck gereflecteert te
worden. (Art. 44.)
24. Broeders noch susters, noch andere erffgenamen van een sterffhuijs,
moeten niet langer in gemeijnschap staen als het haer en gelieft ; en bij soo
verre dat daer eenige absente off quaetwillige zijn, soo staet den schoutet
van Diest in hunne plaetse, met goetvinden van wethouderen, naer heijsch
en gelegentheijt van saecken. (Art. 45)
25. Men behoirt de goederen niet te spleijten soo lange daer andere
middelen zijn om deselve te connen egaleeren. (Art. 46.)
26. Allen den geene die in een sterffhuijs geweest off gebleven is, moet,
des versocht sijnde van die de welke daertoe recht hebben, alles ten
voorschijn brengen en hem daerover expurgeeren bij eede. (Art. 47.)
CAPITTEL IV.
VAN RECHTEN GEHAUDE LUIJDEN AENGAENDE.
1. Een man is voecht en momboir van sijn vrauwe, ende heeft vrije
administratie van haer goederen, met volle macht van alle schulden en
personele actien (1) haer competerende te heijschen en t'ontfangen, oock
die met recht te vervolgen, sonder last oft consent van sijne vrauwe.
2. Een man is meester geduerende het leven van sijn vrauw van allen
gelt, silver, gaut, gesteenten en andere meublen, mitsgaders van alle
personele actien van d'een oft d'ander zijde gecomen, en mach, geduerende
het leven van hun beijde, met het gelt doen dat hem gelieft, en d'andere
meublen en actien oock dijer tijt vercoopen, wech geven en versetten,
sonder tegenseggen van de vrauwe [, ende oft haer aengenaem is ofte
niet] (2)
3. Maer een vrauw, staende het leven van haeren man, en heeft tegens
(1) Le manuscrit Christiaens dit: Alle schulden, actien en pretentien.
(2) Manuscrit Christiaens.
460
TEXTE.
danck van den man geen de minste dispositie noch van gelt, meublen
oft het gene daervoor wordt gerekent, het zij allen t'selve van haer zijde
gecomen is ofte nijet.
4. Een man is meester, geduerende het leven van sijn vrauw, van alle
immeuble goederen van sijne sijde gecomen, het zij de selve hem toebehoiren
bij wege van successie oft bij wege van anderen legaelen titule, ende mach
alle de selve vercoopen ende belasten tegens danck en sonder consent van
de vrauwe, bij soo verre haer duwaire daerop nijet geconstitueert en
zij (oock daerinne begrepen het goet daer hij alleen inne gegicht is) (1)
[; want in cas van sulcke constitutie, soo is haer consent daertoe altijdt
nootsaeckelijck, en daer sonder en connen de vercoopingen geen volkoomen
effect sorteeren] (2).
5. Desgelijx mach hij, sonder consent en tegens danck van sijn vrauw,
vercoopen de hellicht van alle conquesten daer hij en sijn vrauw in gegicht
sijn, ende oock de hellicht van die daer de vrauw alleen in gegicht is (3).
6. Maer een vrauw, staende het leven van haeren man, en mach in
egeender manieren haer goederen vercoopen, belasten, wech geven oft
veraliëneren sonder [expres] consent en authorisatie van haeren man,
ende alle acten die sij ter contrarie van dijen heeft gedaen, sijn [doot,]
nulle, machteloos ende van onweerden [, als den man daerin wilt agee-
ren] (4).
7. Een man en mach het erfgoet van sijn vrauw [, onder Diest off onder
haer cuijpen gelegen,] (2) nijet vercoopen, belasten oft aliëneren, ten zij met
haer expres consent en bijwesen, ende met haeren vrijen en onbedwongen
wille, daerin begrepen de helft van conquesten daerin sij alleen oft mede
gegicht is.
(1) Ce qui est entre parenthèses manque dans le manuscrit Christiaens.
(2) Manque dans le manuscrit Vanzurpele.
(3) Cet article est ainsi formulé dans le manuscrit Christiaens Desgelijcx, soo is een man meester, gedue-
rende het leven van zijn vrouwe, van alle verkreegen goederen daer hij alleen in gegicht [is], en van de hellicht
van de goederen daerinne hij met zijn vrouwe te samen zijn gegicht, mitsgaders oock in de hellicht van die
waerinne de vrouwe alleen is gegicht geworden; ende magh deselve versetten en vercoopen naer zijn geliefte,
sonder consent van de vrouwe, deselve altijdt geheel int goedt daer zij inne gegicht is, voor de hellicht, als
boven, art. 6.
(4) Les mots placés entre crochets sont du manuscrit Christiaens.
462
TEXTE.
En marge Siet het privilegie van René de Chalon. prince van
Orange, heere van Diest, de anno 1539, ultima
januarii. Staet aldus: bij wettich consent, wille,
wete ende ten bijzijne van den selven hunnen
huijsvrauwen.
8. Een man en mach, bij testament oft anderen uijttersten wille, nijet
disponeren in prejudicie van het stadtsrecht aen de vrauw toecomende, naer
de doodt van den man, in sijn goedt en in sijn sterfhuijs; desgelijcx en mach
de vrauw oock nijet doen in prejudicie van den man.
9. Soodat aen den man, naer de doodt van de vrauw, ende aen de vrauw
naer de doodt van den man, moet volghen de toecht in alle de immeuble
goederen binnen Diest en binnen haer cuijpen gelegen, die den ierstster-
vende met vollen recht toebehoirden.
10. En worden voor immeuble goederen geacht: alle bepande renten, soo
op gronden van erven als oock de gene wettelijck bekent sijn op de stadt
van Diest, oft bij cloosters, godtshuijsen, collegien, ambachten en dijerge-
lijcke: alle welcke, in materie van successie ende van toechte, worden gere-
kent voor gronden van erve, ingevalle de selve bekent sijn met het octroij
en authorisatie tot dijen cas dienende [, ende daer sonder soo worden zij
gereputeert voor meubelen off personeele actien] (1).
11. Desgelijcx moet aen den man soo wel als aen de vrauw, naer de doodt
van den eersten aflijvigen, volgen alle meubelen en personele actien die
ten sterfhuijse behoiren; alsoo hij oft zij alle de selve compt te winnen
door sijn oft haer lancxtleven, volgens den sesden article van 't derde
cappittel.
12. En in prejudicie van dese en andere stadtsrechten en mach d'een
sonder consent des anders nijet disponeren, ne quidem ad pias causas.
13. Een man mach, sonder consent van sijn vrauw, ende oock een vrauw
sonder consent van haeren man, disponeren, bij testament oft anderen
uijttersten wille, van den erfdom oft proprietijt van sijne eijgen goederen,
salvo den lancxtlevende sijne toechte, et salva liberis legitima, soo daer
kinderen sijn.
(1) Manuscrit Christiaens.
464
TEXTE.
14. Welcke dispositien worden gehauden voor goet en van weerden, ende
moeten volcomen stadt grijpen naer de dood van den lancxtlevende.
15. Een vrauw en mach, sonder expres consent van haeren man, in recht
nijet staen, noch procureur constituëren om ijets in recht te vervolgen,
tegens danck van den man.
16. Desgelijcx en mach een vrauw geen contracten [maken noch] (1)
sluijten, van wat natuere de selve sauden moghen wesen, sonder bijsijn oft
authorisatie van haeren man, uijtgenomen in saecken hieronder uijtgedruckt,
arts. 19 et 20.
17. Ende ingevalle sij ter contrarie gedaen hadde (2), ende het proces
quaem te verliesen, door allen t'selve en can den man nijet aengesproken,
gedwongen noch geëxecuteert worden, moetende eenen derden aen
sijn selfs imputeren, dat hij met een getrauwde vrauw gecontracteert
oft geprocedeert heeft sonder consent van den man.
18. Den man mach t'alle tijden als t' hem gelieft oock desadvoyeren
allerhande acten en contracten, die de vrauw tegens sijnen wille heeft
aengegaen ende gesloten (3), ten waere dat het selve geschiet was met
permissie oft octroije van hoogher handt [, naer voorgaende informatie
verleent om bequaeme reedenen] (1).
19. Maer bij soo verre de vrauwe eenighe schulden heeft gemaeckt
in materie van coophandel, die sij, met wel weten van haeren man oft
met hem selfs, is drijvende oft exercerende, daerdoor wordt den man
verbonden en moet daervoor instaen.
20. Desgelijcx moet den man betaelen de schulden die de vrauw gemaeckt
heeft tot nootelijck onderhaut van het gemeijn huijshauden, raeckende den
mont ende het lijve [, emmers als de vrauw in de selve materie niet en heeft
geëxcedeert boven haeren staet, soo in cleederen als in montcosten] (1).
21. Die onder Diest een vrauw trauwt, die trauwt oock haer schulden,
en mach daervoor geactioneert en geëxecuteert worden in eijgen persoon
(1) Manuscrit Christiaens.
(2) Le manuscrit Christiaens dit: Ende ingevalle zij, ter contrarie van dijen, proces aengegaen hadde, het zij
active off passive, ende het proces, etc.
(3) Le manuscrit Christiaens dit : Sonder sijn consent heeft aengegaen oft geslooten, en deselve wettelijck
doen casseeren daer 't behoort.
466
TEXTE.
en goederen [, bij soo verre de gheene van sijn vrauw te cort schieten] (1),
en daerom ist dat hij oock haer sterfhuijs nijet en mach abandonneren.
22. Maer een vrauw en trauwt met den man sijn schulden nijet, die voor
het hauwelijck gemaeekt sijn, noch de selve en can daervoor aengesproken
noch geëxecuteert worden in haer persoon noch in haer goederen, soo verre
sij haer mans sterfhuijs nijet aenveert en hebbe, maer het selve behoirlijck
gerepudieert heeft, op den voet gelijck men dat in Brabant gehauden
is te doen (2).
2. Den man is schuldich, naer de doot van de vrauwe, ende oock een
vrauwe is schuldich. naer de doot van den man, in wiens sterfhuijs sij
gebleven is, hunne gemeijne kinderen, als sij comen tot eenigen geappro-
beerden staet, te helpen ende te doteren naer advenant de middelen weder
zijden toelaeten.
24. Maer man en vrauw, sittende in vollen stoel, ende te samen kinderen
hebbende, en sijn nijet schuldich de selve kinderen, als sij tot staet comen,
voirders te helpen oft te doteren als het hun gelieft.
25. En ondertusschen, oft het bedde gesceijden is ofte nijet, soo is het de
plicht van d'auders voor hun kinderen te sorghen, de selve t' onderhauden
en laeten leeren, het zij ter scholen oft op een ambacht, naer advenant
d'auders oordeelen, naer hunne groote ofte clijne middelen, sulcx te behoiren
en uijtgevoert te connen worden.
26. En daerom, soo hebben vaeder ende moeder, het zij t' bedde gesceij-
den zij ofte nijet, ende oock den ghenen van hun die naer het sceijden vant'
bedde compt te hertrauwen, de vrije administratie van alle hun kindts-
goederen, vanwaer oft uijt wat sijde die hun competeren (3), tot dat sij
gecomen sijn tot vier en twintich jaeren compleet, oft dat sij hun begeven
tot eenigen geapprobeerden staet; ende behoiren de vruchten, die onder-
tusschen van soodanighe goederen voirtscomen, d'auders toe.
27. De hauwelijxsche voorwaerde tusschen man en vrauw gemaeckt voor
het aengaen van hun hauwelijck blijft stadtgrijpen, soo geduerende het selve
(1) Manuscrit Christiaens.
(2) Le manuscrit Christiaens porte en marge: Binnen Diest is't gebruijck dat de vrouw naer het overleijden
van den man de sleutels van 't sterffhuijs draecht in handen van borgemeesters, om daerop te ordonneeren, etc.
Siet Schepene register in actis van den 12en november l654.
(3) Au lieu de : hun competeren, le manuscrit Christiaens dit : De selve hun gesuccedeert, gelaeten oft gele-
gateert zijn.
468
TEXTE.
hauwelijck als oock naer het scheijden van dijen [, ende moet een iegelijck
des raeckende hem daernaer punctuelijck reguleeren] (1).
28. En mogen sulcke voorwaerden bij man en vrauw gemaeckt voor
datum van t' hauwelijck, oock bij deselve gesamenderhandt daernaer gebro-
ken worden, voor soo veel het voordeel oft achterdeel van hun eijgen
persoonen aengaet, maer nijet ten opsicht van eenich voordeel, d' welck
sij voor hunne kinderen hebben laeten stipuleren (2).
ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.
1. De meubelen die onder Loven worden gehouden voor vliegende erve
worden onder Diest gereputeert voor meubelen simpliciter. (Art. 4.)
2. Man off vrouw, hebbende voorkinderen, en willende haer selffs, naer
het scheijden van het voorgaende bedde, begeeven tot anderen houwelijck,
mogen, voor t'aengaen van sulken houwelijck, ende oock geduerende het
selven houwelijck, bij contract maeken een en egaele kinderen tusschen haer
voorkinderen en tusschen de geene dewelke sij in sulken naerderen hou-
welijck sullen coomen te procreeren, om egalijck te succedeeren in alle
goederen, waerover sulke contractanten alsdan vrije meesters en vrije
vrouwen zijn, mitsgaders in allen haeff en erve, die zij geduerende den
selven houwelijcke sullen coomen te conquesteeren; en moeten sulcke
contracten achtervolght en gehouden worden voor goet ende van weerden.
(Art. 29.)
3. Maer door sulke contracten en magh nogh en kan geen alteratie
gemaekt worden over het recht van devolutie off successie, in prejuditie van
de voorkinderen, over de goederen, dewelke alreede op haer gedevolveert
ende gesuccedeert sijn, respective van den iersten afflijvigen ende van den
lestleevende van haer auders. (Art. 30.)
4. Nogh oock soo en kan bij sulke contracten eenige prejuditie bijgebracht
worden aen legaeten, donatien off successien, dewelke geduerende sulken
(1) Manuscrit Christiaens.
(2) Le manuscrit Christiaens termine cet article en ces termes : maer niet ten opsichte van eenich voordeel
't welck gestipuleert is geworden voor eenige voorkinderen, voor eijgen gemeijne kinderen off voor iemanden
van haer bloedt, want daertoe soe soude van noode wesen het consent van sulcke geïnteresseerden.
470
TEXTE .
naer houwelijck gemaekt worden door vrienden, maegen off vreemde, tot
behoeff en prouffijt van de kinderen van alsulken man off vrouwe, maer soe
moeten alle de selve legaeten, donatien off successien punctuelijck blijven
toegeijgent aen de kinderen aen de welke zij gemaeckt zijn, soo nogthans
dat den voorgaenden art. 26 staet grijpt regulierlijck. (Art. 31.)
5. Den langsleevende van man en vrouwe, die sulke egaleeringe gemaekt
hebben, als boven, art. 29, zijn [l. is] schuldig, naer tscheijden van sulken
bedde, te maeken staet en inventaris van allen verkreegen haeff en erve,
principalijck als sij souden van intentie zijn nogh te treeden tot een naerder
houwelijck. (Art. 32.)
CAPITTEL V.
VAN T' RECHT EN PLICHT DER TOECHTENAERS EN TOECHTERSSEN.
1. Binnen Diest en cuijpen van dijen en valt egeen toecht op toecht,
hoc est: erfgoet,en mach geen tweemael betoecht worden tot prejudicie van
den erfman.
2. Bij exemple Petrus, staende het leven van sijn vaeder en moeder,
trauwt met Maria, ende verweckt kint oft kinderen bij haer; de moeder van
Petrus compt daernaer ierst te sterven, en naer haer sterft oock Petrus,
laetende in 't leven sijn vrauw en sijn kinderen met sijn vaeder door de
doodt van de voorscreven moeder is de proprietijt van haer goet gesucce-
deert op Petrus, blijvende de [naeckte] toechte aen sijn vaeder, en door de
doot van Petrus is de selve proprietijt [uijt sijnen hoofde] (1) voirts gesucce-
deert op sijn kinderen en als nu den vaeder sal comen te sterven in 't leven
van Maria en van haer kinderen, dan en heeft Maria de toecht nijet in de
goederen van de moeder van Petrus, noch in de goederen van sijnen vaeder,
die den selven vaeder in erftoecht heeft beseten, maer sulcke toechten gaen
dan tot de respective proprietijten in [den persoon van] de kintskinderen, in
de welcke sij dan geconsolideert worden tot d'exclusie van Maria, haer
eijgen moeder (2).
(1) Manuscrit Christiaens.
(2) Cet article manque dans le manuscrit Christiaens.
472
TEXTE.
3. Desgelijcx ick maeck bij testament oft bij donatie aen Paulus de toecht
van mijn huijs, en die proprietijt daervan aen Johannes. Paulus compt daer-
naer te trauwen, en verweckt kinderen, en daernaer compt hij te sterven:
sijn vrauw noch sijn kinderen en hebben naer sijn doodt geen recht tot de
voorscreven toechte, maer de selve toechte wordt alsdan geconsolideert met
de proprietijt in den persoon van Joannes.
4. Allerhande toechtenaers en toechterssen, het zij die de goederen
besitten in erftoecht, in naeckte toecht oft in vremde toecht, sijn schuldich
de selve goederen behoirlijck te repareren en in staet te hauden, op pene van
daervan te vervallen.
En marge Over vremde toecht, siet hieronder den 8en artikel van
't capittel XIII (1).
5. Een toechter oft toechtersse is schuldich te betaelen alle chijnsen,
renten en lasten uijt de goederen gaende ende gevallen tot hunnen sterfdach
excluz.
6. Als een toechter oft toechtersse compt te sterven aleer de renten
verschenen sijn, oft aleer de vruchten rijp en getijdich sijn, sulcken vruchten
behoiren aen den proprietaris van den gronde, gelijck oock de rente die naer
sijn doodt compt te verscijnen.
7. Desgelijcx, als een toechter oft toechtersse de betoechte goederen
verhuert heeft met termijnen en valdaghen van betaelinge, ende hij oft sij
come te sterven voor den valdach oft voor het verschijnen van den termijn,
soo hoirt den pacht toe aen den proprietaris ende nijet aen d'erffgenamen
van den toechter oft toechtersse.
8. Een toechter oft toechtersse mach doen afhauwen tot sijn proufijt alle
verrotte en verdroochde boomen, mits doende in plaetse van dijen planten
twee jonge boomen van gelijcke natuere.
9. Een toechter oft toechtersse mach doen afhauwen tot sijn proufijt
roode kerseleren, abeelen, elsen, populieren, eschen, buecken en willigen,
en daervan disponeren naer hun geliefte, soo wanneer die, vijf voeten boven
d'aerde, sijn vadems en voetsdickte, maeckende sesse voeten, en anders nijet.
(1) Il est dit dans cet article ... worden voer vremde toechters gereputeert die, aen de welcke de toechte
bij testament gemaeckt is, oft bij donatie gegeven is, sijn leven geduerende, ende andere dijergelijcke.
474
TEXTE.
10. Een vremdt toechter oft toechtersse mach altijt geconstringeert
worden tot cautie te stellen, op de minste suspicie van quaede oft onacht-
saeme administratie, soo op t' stuck van brant als andere.
11. Een kint en mach de proprietijt van gedevolveerde goederen van den
lanxtlevende, t' zij vaeder oft moeder, nijet vercoopen. belasten noch daer-
van disponeren bij testament, ten sij met consent van den selven lanxtle-
vende, die daeraen sijn erftoecht heeft.
12. Maer ingevalle sulcke vercoopingen, belastingen oft dispositien gedaen
sijn bij een kint hebbende den bequaemen auderdom daertoe gerequireert,
ende dat het selve kint sijn vader oft moeder overleefde, die sulcke goederen
in erftoecht besaten, de voornoemde vercoopingen, belastingen en disposi-
tien sauden alsdan goet en van effect wesen, alhoewel de selve gemaeckt
waeren sonder consent van den erftoechter oft erftoechtersse.
13. Ende in tegendeel van dijen, bij soo verre sulcken kint compt
te sterven voor den erftoechter oft erftoechtersse, soo sijn sulcke contracten
gehauden voor nul ende van onweerden ende even eens oft sij nijet gemaeckt
en hadden geweest ; want de natuere van devolutie en geeft aen de kinderen
nijet voirders dan dat sij versekert sijn van sulcke goederen te genieten in
gevalle sij den lanxtlevende van hun auders comen t'overleven; maer
bij soo verre sij comen te sterven voor den lanxtlevende, soo sterft oock met
hun het recht van devolutie, en verdwijnt al oft het nijet geweest en was.
14. Maer aengaende den erfdom oft proprietijt, dewelke op een kint
gesuccedeert is van goederen van den ierst gestorven van vaeder oft moeder,
van dese proprietijt moghen sij t'alle tijden, als sij bequaemen auderdom
hebben, disponeren bij testament, ende oock de selve proprietijt vercoopen,
belasten en veralieneren, soo nochtans dat daerdoor egeen prejudicie
en mach geschieden aen den lanxtlevende van vaederoft moeder ten regarde
van de naeckte toechte die hij oft sij daerinne is hebbende [volgens het stadts
recht] (1).
15. Ende oock, als een kint daervan disponeert bij uijtersten wille, dat
het selve dan nijet en mach preteriëren sijn vader oft moeder, den lancxt-
levende, maer is schuldich de selve daerinne te kennen, soo wel als d'auders
(1) Manuscrit Christiaens.
476
TEXTE.
geobligeert sijn hun kinderen te kennen in hun testament oft uijtersten
wille [, ten minsten in off voor haer legitime] (1).
ARTICLE SUPPLÉMENTAIRE DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.
Ende finalijck, aengaende groote en costelijcke reparatien, soo van gront-
wercken aen de rivieren, verbrande off vervallen huijsen, daerover soo moet
den tochtenaer en erffman accordeeren onder elckanderen op de beste
maniere dat haer mogelijck is, ende ingevalle deselve niet eens en konnen
worden, soo moeten zij hun daerover addresseeren aen borgermeesters en
schepenen, dewelke, naer volkomen informatie, daerop ordre stellen naer
behoiren, het zij tot lichtinge van penningen off andersints.
CAPITTEL VI (2).
VAN BASTAERT KINDEREN.
1. Binnen de stadt en cuijpen van Diest mach een bastaert en natuerlijck
persoon van sijn goederen [aldaer gelegen] disponeren, bij testament
oft anderen uijttersten wille [, sonder octroij te moeten hebben], het zij hij
kinderen heeft oft nijet; ende als hij nijet gedisponeert en heeft, dan
blijft en gaet dat goedt daer t' behoirt naer auder gewoonte, uijtwijsens het
privilegie van Hendrick, grave van Nassau, als heere van Diest, in dato
15 maij 1509 (3).
En marge Siet den volgenden tweeden article.
2. Als een bastaert sterft sonder testament en sonder wettich hoir,
dan verscijnt sijn goedt aen den heere [van Diest] (1).
3. Behaudelijck dat, indijen hij getrauwt zij, de lanxtlevende alsdan
toecompt de haeve, ende de toechte in sijn achtergelaeten goedt [, sijn leven
geduerende] (1).
(1) Manuscrit Christiaens.
(2) Chapitre XVII du manuscrit Christiaens.
(3) Archives de la ville de Diest, chartes, no 120. - Les mots placés entre crochets sont du manuscrit
Christiaens.
478
TEXTE.
En marge :Dit is eene exceptie over den iersten article van t'
derde cappittel, want het recht van den heere is
stercker als de successie van man aen vrauw.
4. Een bastaert en heeft geen recht tot successie, het zij in de rechte oft
in de collaterale linie.
5. Die comen uijt den struijck van bastardije, al sijn de selve wettich, en
moghen hun maeschap van wettigen bedde nijet succederen.
6 Vader en moeder van een bastaert moghen aen den selven naerlaeten
een gemodereerde alimentatie.
7. Buijten vaeder en moeder mach een ijeder, het zij van den bloede ofte
nijet, aen een bastaert laeten en maecken alderhande goedt, het zij meuble
oft immeuble.
8. En mach een bastaert alle sijn vercregen goedt belasten, vercoopen
[en wech geven] (1), cederen en transporteren, gelijck hem dat gelieft, sijn
leven geduerende (2).
9. Een bastaert en heeft geen recht van naerderschap (3).
10. Een bastaert mach binnen Diest geen officie bedienen, noch oock
borgermeester, scepenen oft raet wesen.
ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.
1. Gelijck een bastart aen zijn ouders niet en kan succedeeren, soo en
konnen oock d'ouders aen haer bastaerden niet succedeeren. (Art. 10.)
2. De bastaerden worden heedens daeghs maer geligitimeert per subse-
quens matrimonium velper rescriptum principis. (Art. 12.)
3. Eenen bastaert gelegitimeert per subsequens matrimonium word gere-
puteert even ende al off hij wettigh was gebooren. (Art. 13.)
4. Eenen bastaert en wordt niet gelegitimeert door een naervolgende
houwelijck bij soo verre dat hij gebooren is uijt die, tussen de welke geen
houwelijck conde gecontracteert worden, bij exempel uijt eenen getrouwden
en eene ongetrouwde. (Art. 14.)
(1) Manuscrit Christiaens.
(2) Les mots: sijn leven geduerende, manquent dans le manuserit Christiaens.
(3) Cet article manque dans le manuscrit Christiaens.
480
5. Een bastaert van een edelman word gelegitimeert per subsequens
matrimonium, al ist dat de moeder een oneedele vrouwe is. (Art. 15.)
6. Eenen bastaert die gelegitimeert is per rescriptum principis succedeert
aen sijn vader in allerhande goederen, oock in de leenen, als sulcx int
rescriptum wordt uijtgedruckt. (Art. 16)
7. Eene vrouwe word binnen Diest gelooft op haeren eedt, te noemen
den vader van haren kinde, bij so verre dat sulken vader bekent vleesche-
lijck met haer gehandelt te hebben acht off negen maenden voor de geboorte
van t'selve kindt. Art. 16.)
8. Maer bij soo verre sulken persoon loochent met haer te doen gehadt
te hebben, en dat de vrouw sulcx niet en can bethoonen, soo moet den
man sweeren bij eede, sonder eenige restrictie te gebruijcken, dat hij haer
binnen den tijde voorschreve niet en heeft bekent gehadt. (Art. 17.)
CAPITTEL VII.
VAN ONBEJAERDE KINDEREN, MOMBOIRS EN OVERMOMBOIRS.
1. De twee borgermeesters van Diest sijn [oppervooghden en] over-
momboirs van alle onbejaerde kinderen, vaeder oft (1) moeder [off een van
twee verloren hebbende, die noch nijet gecomen sijn tot den auderdom
van, vier en twintich jaeren compleet (2).
2. Desgelijcx sijn sij overmomboirs van alle bedruckte weduwen, sotten,
simple, innocente, stommen en alle andere die [, volgens het gebruijck van
desen lande.] (3) onder momboirije behoiren te staen.
3. De borgermeesters sijn oock overtoesienders van goederen en sterf-
huijsen waerinne ofte waertoe eenige absente borgers, kinderen oft andere
sauden moghen gerecht sijn, en sijn schuldich, in den naem van soodanige
absente, aldaer een curateur oft toesiender te stellen.
(1) Au lieu de oft, « ou, lisez ende, et.
(2) Les mots placés entre crochets sont du manuscrit Christiaens. - Il est écrit en marge de ce manuscrit
Siet het tweede Rootboeck, fol. 234 vo, alwaer een attestatie schabinael staet dat jonckmans gekomen tot vier en
twintich jaeren compleet sijn mondich, en haer goet mogen vercoopen.
(3) Manuscrit Christiaens.
482
TEXTE.
4. D'overmomboirs sijn gehauden oock desgelijcx een curateur te stellen
over sotte, stomme en andere in den tweeden articule hierboven uitge-
druckt.
5. Aengaende de weesen, die vaeder en moeder verloren hebben,
daerover moeten d'overmomboirs aenstonts naer de doodt van den lest-
levende van de selve auders stellen twee momboirs [van d'een en d'ander
zijde] (1), oft eenen momboir ende eenen curateur, naer advenant dat zij
oirdeelen van noode te wesen.
6. De momboirs alsoo gestelt en curateurs daertoe gevoecht, moeten bij
eede sweiren, aen handen van d'overmomboirs, dat zij de weesen en hunne
goederen sullen regeren en administreren gelijck eijgen kinderen en eijgen
goet van welcken eedt notitie moet gehauden worden in scepene register.
7. De momboirs, alsoo in eedt gestelt sijnde, moeten aenstonts d'admi-
nistratie ter handt nemen, maeckende tot dijen eijnde, oft doende maecken,
behoirelijcken inventaris, soo van meuble als immeuble goederen ten sterf-
huijse van d'auders bevonden, en behoiren daervan ter secretarie te leveren
authenticque copie, opdat zij, ende oock de weesen selfs, hun naermaels
daermede sauden connen behelpen, daer ende alsoo dat te pas saude
moghen comen.
8. Ende sijn de momboirs schuldich van hun bewinde jaerlijx te doen,
voor d'overmomboirs, behoirelijcke rekenninghe ende bewijs, soo van
ontfanck als van uijtgeef.
9. Gelijck oock gehauden sijn te doen de curateurs, de welcke ontfanck
gehadt en uijtgeef gedaen hebben over de persoonen en goederen die hun
aenbetrauwt sijn geworden, waervan sij oock moeten maecken staet en
inventaris, en hun voirders reguleren [, op t'stuck van haer administratie,]
op den voet gelijck de momboirs [doen over de weese goederen] (2).
10. Van gelijcken, sijn oock schuldich rekeninge te doen de momboirs,
die bij den overleden vader oft grootvader sijn gestelt geworden voor de
weesen, ten waere dat vader oft grootvader alsulcke momboirs geëxemp-
teert hadden van rekeninge voor overmomboirs te moeten doen, in welcken
gevalle sij daertoe nijet en sijn gehauden, en volstaen mits hun regulerende
(1) Manuscrit Christiaens.
(2) Les mots placés entre crochets sont du manuscrit Christiaens.
484
TEXTE.
naer den wille van vader oft grootvader (, oock op t'stuck van inventaris te
moeten maecken ofte nijet) [; ten ware dat deselve momboirs hun notoi-
relijck misdroegen; in welken gevalle de borgermeesters daerinne konnen
en schuldig zijn te versien, naer heijsch van saeken en ten meesten voordeel
van de weesen] (1).
11. Nijemant is wettich momboir van geboorte wegen dan alleenelijck
vaeder ende moeder, grootvader ende grootmoeder; moetende alle andere
gestelt worden bij vaeder oft bij grootvader, en, bij faute van dijen, door
borgermeesters, als overmomboirs; dewelcke oock schuldich sijn de naeste
bloetvrinden van de weesen, die daertoe bequaem sijn, te prefereren voor
alle anderen.
12. Den vader mach voor sijn kinderen stellen momboirs en toesienders,
alleen en sonder consent van de moeder (, en mach oock t' selve doen naer
haer doodt), soo nochtans dat hij daerdoor nijet en doe eenige prejudicie
aen de stadtsrechten de moeder toecomende in sijn goederen en in sijn
sterfhuijs [, nogh oock in de geene haer competeerende in de goederen van
de kinderen, soo lange zij minderjaerigh zijn] (2).
15. Alle de gene die bij borgermeesters, als overmomboirs, gestelt
worden tot momboirs, curateurs, toesienders oft administrateurs van weesen,
oft van andere die onder momboirije oft curatele behoiren te staen, zijn
schuldich den selven last t'aenveerden, ende den eedt daertoe staende
te doen, en moghen daertoe gedwongen en feijtelijck geëxecuteert worden,
ten zij de selve redenen hadden ter zaecken van de welcke sij behoirden
geëxcuseert te worden.
14. Momboirs oft toesienders en moghen geen processen van belanck
aenstellen oft vervolgen ten sij met advijs ende consent van d'overmomboirs
[; en als zij het daer sonder doen, dan doen zij het op haer eijgen perijckel
en costen] (2).
15. Momboirs oft toesienders en moghen geen gronden van erve, huijsen,
renten oft dijergelijcke vercoopen, ten zij bij consent ende authorisatie van
d'overmomboirs [, noch oock daer sonder belasten in eeniger manieren (2).
(1) Les mots placés entre parenthèses ne sont pas dans le manuscrit Christiaens et, au contraire, ceux qui
sont placés entre crochets ne sont pas dans le manuscrit Vanzurpele.
(2) Manuscrit Christiaens.
486
TEXTE.
16. D'overmomboirs en moghen egeen consent oft authorisatie geven,
ten sij dat hun blijcke dat soodaenighe vercoopinghe oft belastinge gans
nootsaeckelijck is, het zij om schulden te betaelen die men bij de meubelen
nijet en can voldoen, oft om de weesen te connen stellen en brengen
tot eenighen geapprobeerden staet, oft wel dat het ruineuse huijsen sijn, die
men pretendeert dat vercocht sauden worden ; ende sijn borgermeesters
gewoon soodaenighe requesten en versoecken oock alvorens te senden ten
advijse van de naeste vrienden, ende t' selve gesien ierst te disponeren op
dat werck , [, naer behoiren] (1).
17. Als de vercoopinge oft belastinge gedaen is naer voorgaende permissie
ende authorisatie van borgermeesters, soo moetende momboirs de penningen,
die daervan geprocedeert sijn, oock precieselijck employeren tot suleken
eijnde, gelijck dat met d'acte van d'authorisatie wordt uijtgedruckt, ende
sijn de momboirs ter naeste dan volgende rekeninge oock schuldich daervan
pertinent bewijs te doen.
18. Momboirs oft toesienders en moghen in egeender manieren de capitae-
len van afgeleijde renten tot hun nemen, maer sijn schuldich de selve binnen
s jaers aen te leggen op goede en suffisante panden, met kennisse en advijs
van d'overmomboirs, en oock daervan in de naeste rekeninghe bewijs doen
naer behoiren.
19. Als men bevint dat minderjaerighe, gecomen sijnde tot completen
auderdom van vier en twintich jaeren, noch nijet bequaem en sijn om
hunne goederen t'administreren naer behoiren, dan moghen de borgemees-
ters, met kennisse van scepenen, de momboirs continuëren in hunne admi-
nistratie, ter tijt ende ter wijlen men sal connen oirdeelen oft soodaenighe
moghen ontslagen worden uijt momboirdije, ofte nijet.
20. Die onder momboirdije sijn en moghen in recht niet staen noch
ontfangen worden, noch de selve en moghen aengaen eenige contracten,
van wat natuere de selve sauden moghen wesen, die hun naerdeelich sijn.
21. De minderjaerige moghen binnen Diest van hunne goederen testeren
als zij gecomen sijn tot den auderdom die, volgens de gemeijne rechten,
wordt versoecht, te weten de jongers audt sijnde vierthien jaeren compleet,
ende die dochters twelf jaeren compleet.
(1) Manuscrit Christiaens.
488
TEXTE.
22. Ende finalijck, de momboirs die gestelt sijn bij vaeder oft grootvader,
het zij bij testament, codicille oft andere bequaeme acte, sijn schuldich eedt
te doen gelijck andere momboirs [, in handen van borgemeesters, van de
weesen en haere goederen wel ende behoirlijck te regeeren, conforme den
wille haers vaders off grootvaders] (1), nijettegenstaende dat den vader oft
grootvaeder hun geëxempteert hadden van inventaris te moeten maecken,
oft van rekeninghe te moeten doen.
ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.
1. D'aude costuijme van Diest, van dat de jongers, gekoomen zijnde tot
den auderdom van achttien jaeren compleet, souden mogen hebben libre
administratie van haere goederen onder de stadt en cuijpen gelegen, is.
gekomen in desuetude van over veele jaeren, en is den tijdt daertoe geëxten-
deert geworden tot vier en twintigh jaeren incluijs, in voegen en restrictien
als boven. (Art. 22.)
2. De weeskamer van Loven en heeft geen gesach over de weesen binnen
de stadt off cuijpen van Diest geseeten, noch oock over haere goederen, alsoo
de stadt van Diest egeen ressort en is van de stadt van Loven ; en als som-
wijlen eenige onervaeren luijden haer recours genoomen hadden naer die
van Loven, buijten kennisse van de borgemeesters van Diest, soo en is
evenwel noijt gepareert geworden aen haer beschrijffbrieven, maer daer-
tegens altijt gerescribeert geworden van wegens de stadt, met sulken effect,
dat zij sulken mensche renvoijeeren naer Diest, gelijck ick dat te meermael
gesien en ondervonden hebbe.
(1) Manuscrit Christiaens.
490
COUTUMES DE LA VILLE DE DIETS.
TEXTE.
CAPITTEL VIII.
AENGAENDE DE GELOFTE ALS ZAECKWAUDE. (1)
1. Men bevint in scepene register van Diest [en in andere bescheeden
der selve stadt] (2) dat de gelofte als zaeckwaude van over drij hondert jaeren
int' gebruijck is geweest; en dese gelofte is van sulcke vremde nature,
[binnen de voorschreve stadt en haere cuijpen,] (2) dat daer nijet een costume
int' lant en is, waerinne haer s'gelijcx te vinden is ; tot haer verstant dienen
de twee volgende extracten.
2. Extract uijt het 2e Rootboeck der stad Diest, waerinne folio 160 staet als
volcht:
Certificatie van de stadt van Diest van de natuere en verbant als
zaeckwaude binnen Diest.
Allen den ghenen die dese onse opene lettren sullen sien oft hoiren lesen,
borgemeesters, scepenen ende raidt der stadt Diest, saluijt ende alle vrint-
schap. Doen te weten dat, na de oude coustumen, observantien ende rechten
deser stadt Diest, soe wie voere schoutet ende scepenen deser stadt Diest
doet eenige geloefte als zaickwaude, in wat zaken het ware, dat die ghene
sulcke geloefte doende, daermede verobligeert zijn persoen ende alle sijn
goeden, haeffelijcke en erffelijcke, die hij ten tijde doende de voirscreven
geloefte heeft, ende oijck die hij namaels vercrijcht, bij wat titule oft actie
dat het zij, binnen vrijdichijt deser stadt van Diest gelegen: allet welcke
alnoch dagelijcks alhier tot Diest onverbrekelijck sonder eenich tegenseggen
wordt geüseert ende geobserveert. Ende des t'oirconden hebben wij der
voirscreven stadt Diest zegel ter saken hierop doen drucken, op den ijen dach
decembris, anno xve xxxvj.
APPENDIX.
Daerbij vuegende, dat die gene den welcken die voerscreven geloefte voor
(1) V., au sujet de ce mot, la note 1, p. 367.
(2) Manuscrit Christiaens.
492 COUTUMES DE LA VILLE DE DIEST.
TEXTE.
eenige rente als zaeckwaude gedaen is, ende bij gebreke van betaelinge
geoirsaeckt daerom te procederen, moet t'selve doen reëlijck bij voergaende
clachte, doende die conde aen die partije alsulcken gront als zaeckwaude
verobligeert besittende, gelijck in ander bekentenissen van renten, daervoer
eenen specialen pandt verobligeert staet, men is gewoonlijck te procederen.
Ander extract uijt het voormelde Rootboeck, waerinne folio 280 vste et seq.
staet als volcht:
Rescriptum aen den raede van Brabant aengaende die nature van als
zaeckwoude.
Edele, wijse ende zeer voersienige heeren. Oversien hebbende die suppli-
catie in uwer eerweerden rade van Brabant van weghen Lembrecht de
Douwen, onsen ingesetene, gepresenteert, seggen in den ijersten: waer-
achtich te zijn dat alhier voer ons ende onsen schoutet bij den kinderen
Vrancken is sekere clachte gedaen ter zaeeken van negen carolus guldens
erffelijck verloopen van diversche jaeren, den selven oft hunnen momboiren
bij wijlen Wilhem Elincx, als zaeckwoude bekent, daeraf nae d'ierste clachte is
die conde gedaen aen Lembrecht de Douwen voorscreven, Peeteren Verbercht
ende Aerden Minten Aertssone, als respective possesseurs, van den gronden
van erven ende erffelijcke renten onder het restrict van Diest gelegen, de
welcke den voorscreven Willem Elincx voer ende nae de bekentenisse van
der voorscreven rente van negen carolus guldens hadde bij wettighen titule
gepossesseert, daeraf dat eenige van de beclaechde voorscreven, insiende
die gelegenthijt van der saecken, en hebben hem daertegens nijet willen
opponeren, maer in actis geallegeert hen bereet te sijn te vuegen nae rate
met den anderen ; hebbende die voorscreven Lembrecht geallegeert tot
diversche reijsen te verwachten besloten brieven van den hove ; die welcke
wij ten lesten met der supplicatie des voorscreven Lembrechts ontfangen
hebbende, ende ons vuegende nae den inhaut van den selven, geven voor
advijs (onder correctie nochtans van uwer Eerweerde): die clachte met die
conde wel gedaen te sijn aen die voorscreven partijen, mitz der geloefte als
zaeckwoude bij den voorscreven Wilhem Elincx gedaen, mitz welcker
geloefte met de clausule als zaeckwoude, allen desselfs Willems goeden
geaffecteert sijn, die welcke die claeger can doceren den selven Wilhem ten
494
TEXTE.
tijde van der gelofte van negen karolus guldens erffelijck, ende oock daernae
gecompeteert te hebben, sulcx dat daertegen egeen prescriptie en valt van
dertich oft meer jaeren, ende al waert oock dat die selve erffelijeke goeden
ofte renten tot diverse reijsen vertiert of verhandelt waeren, den coopers
oft cooper hen actie van garantschap tegen den vercooper gereserveert,
gelijck geobserveert wordt in andere verswegen chijnsen oft lasten ; ende
dit al achtervolgens der costuijme over v, thien, xx, xxx, xl, l, lx,
lxx jaeren, jae over alle menschen memorie alhier geobserveert, vredelijck
en sonder contradictie van welcken contracten als zaeckwoude over die
duijsent en meer bevint men in onse registren gepasseert, oijck nae luijt der
certificatie en attestatie in scepen prothocol voor een wettighe observantie
geïnsereert, gelijck hier is de verbo ad verbum volgende. Mits allen den
welcken dunckt ons, dat Mijn Heeren te vollen geïnformeert sijn aengaende
die natuere van der geloefte als zaeckwoude. Uijt Diest, den iiijen decem-
ber 1595.
De bovenstaende twee extracten bij mij ondergescreven pensionaris
getrocken uit het 2e Rootboeck der selver stadt, sijn daermede accorderende.
G.-J. Vanzurpele, 1696.
3. De gelofte als zaeckwaude wordt gedaen voor scauthet en scepenen,
ten registre, op dese maniere:
A. promisit, als zaeckwaude, ten behoeve van B., vijftich guldens s'jaers,
te vallen jaerlijcks op datum deser, inde primus terminus cedet 13e au-
gusti l697, cum consensu dequitandi omni tempore met duijsent guldens, en
met verloop naer rate des tijts. Actum 15 augusti 1696 (1).
4. Oft oock op dese maniere: A. promisit et assignavit aen B. vijftich
guldens s'jaers op het huijs genaempt N., staende alhier op de groote merckt,
regenotende N. et N. utrobique, ende voirts als zaeckwaude, jaerlijcx te
vallen op datum deser, unde primus terminus cedet 15a augusti 1697, cum
consensu dequitandi omni tem pore met duijsent guldens eens, ende met
bet verloop naer rate des tijts. Actum 13e augusti 1696 (1).
5. De gelofte als zaeckwaude gedaen articulo tertio is generael, ende sijn
alle de panden van den gelovere, die hij dan heeft [onder Diest] (2), ende naer-
(1) Le manuscrit Christiaens, rédigé plus tard, donne la date du 23 janvier 1705.
(2) Manuscrit Christiaens.
496
TEXTE.
maels noch vercrijcht, verbonden als pant voor de selve rente, soo lange tot
dat sij gedequiteert oft afgeleijt wordt.
6. Ende moet A., bij gebreke van jaerlijxe betaelinge, willende ten
gronde clagen, alle soedanighe panden uijtwinnen aleer hij den gelover als
van zaeckwaude, oft sijne erffgenamen, daervoor personelijck mach aenspre-
ken tot restitutie van t' capitael, oft om t' selve andermael te bepanden op
goede suffisante panden buijten Diest ende haer cuijpen gelegen, voor
alsulcken somme als den rentheffer te cort heeft aen sijn capitael ; sijnde dit
te verstaen als den originelen gelover noch saude int' leven sijn.
7. Maer als d'evictie gedaen wort naer sijne doodt, tot last van sijn erfge-
namen, [uijt crachte van saeckwaude,] (1) soo moghen de selve de cour-
tresse wettelijck assigneren op panden onder Diest. soo sij die hebben uijt
anderen hoofde als van den gelovere, oft wel op panden buijten limieten van
Diest gelegen (2).
S. Met de gelofte als zaeckwaude gedaen articulo quarto staet den ierst
genoemden pant voor principalen pant, ende voirts alle ongenoemde gronden
gelegen onder Diest voor onderpanden ; ende moet den rentier, willende
ten gronde clagen, den genoemden pant ierst uijtwinnen, en dan daernaer
d'andere goederen, alles op den voet gelijck dat hieronder in t' cappittel van
evictien sal geseijt worden.
9. Den rentmeester van saeckwaude mach, nijettegenstaende den inhaut
van de voorgaende articulen, sijn verloopen oock t'alle tijden heijschen en
vervolgen actione personali op den originelen gelover, oft op sijn erfgenamen,
tot 29 jaer incluz (3).
10. Met de gelofte als zaeckwaude gedaen voor scauthet en schepenen van
Diest worden geaffecteert [ende verbonden] alle huijsen [, reële renten] en
gronden van erve gelegen binnen de selve stadt en cuijpen van dijen, het zij
diegelegen sijn onder den hooghen heer oft onder andere subalterne hoven
[en is sulcx alsoo van alle aude tijden gebruijckt en verstaen geweest] (4).
(1) Manuscrit Christiaens.
(2) Le manuscrit Christiaens dit Buijten de cuijpen van Diest gelegen; en zijn zij daertoe gehouden uijt
crachte van de personeele obligatie des geloovers, waervan zij erffgenaem zijn.
(3) Cet article est ainsi formulé dans le manuscrit Christiaens Den rentheffer van zaeckwoude en is niet
geobligeert van te moeten ageeren actione reali, om te coomen tot betaelinge van zijn verloopen, maer hij
magh deselve altijt vervolgen actione personali, tot negen en twintigh jaeren incluijs.
(4) Ce qui est placé entre crochets est du manuscrit Christiaens.
498
11. Maer met de gelofte als zaeckwaude gedaen voor meijer en laeten van
de bancke van Tongerlo binnen Diest, en worden maer geaffecteert die
huijsen en gronden van erve chijnsroerich sijnde onder den selven laet-
hove, oock subalterne aent' gericht van Diest (1) [, gelijck daeraen ook
subalterne sijn den laethoff van der Ponten, den laethoff van Zurpele off van
Roost, den laethoff van Meijnder-hove, met meer anderen, voor soo veel zij
gelegen sijn onder stadt en cuijpe van Diest] (1).
12. Soodat sulcke gelofte gedaen voor scauthet en scepenen oock
affecteert de gronden onder den laethof van Tongerlo gelegen (3); welcken
laethoff in voorgaende eeuwen gesproten is uijt de heeren van Diest, bij
scheijdinge en deijlinge gecomen aen susters oft broeders, gelijck dat blijckt
ende te lesen is in wettighe bescheeden berustende onder d'archieven van
Diest, de anno 1449, 15 novembris, bij mij gesien ende gelesen [; in sulker
vuegen dat, door de geloefte als zaeckwoude gedaen voor het gerichte
van Diest, generalijck verbonden worden alle die goederen van den
gelover, het zij deselve gelegen zijn onder den hoogen heer off onder
andere subalterne hooven; wes niet en gebeurt door de geloefte gedaen
voor andere subalterne, ende namentlijck niet voor den laethoff van
Tongerlo] (4).
13. Dat autem soedaenige gelofte gedaen voort' gericht van Diest oock van
aile aude tijden heeft geaffecteert gehadt de gronden gelegen onder den hof
van Tongerlo, blijckt en staet uijtgedruckt in Registro cartharum der voor-
screven stadt, waerinne in actis raeckende den abt van Tongerlo, de anno
Domini xiiije xlj, penultima mensis octobris, staet het naervolgende: Maer
wat geloften die gedaen sijn voor scauthet ende scepenen, die slaen aen allen
die goede die binnen Diest gelegen sijn, het sij onder den abt oft onder anderen
laethove, dierre vele is binnen Diest, ende dat men dat van oude tijden also
gecostumeert heeft voor recht.
De bovenstaende gevirguleerde linien, beginnende met de woorden muer
wat geloften, accorderen met het Registrum cartharum berustende onder
d'archiven van Diest. Ita est, G.-J. VANZURPELE, 1696.
(1) Le manuscrit Christiaens dit: voor het gerichte van Diest.
(2) Ce qui est placé entre crochets est du manuscrit Christiaens.
(3) Ce qui suit, jusqu'au mot gelesen, manque dans le manuscrit Christiaens.
(4) Manuscrit Christiaens.
500
TEXTE.
14. Zijnde sulcx oock bij vonnisse van schepenen van Diest naermaele
geconfirmeert geworden, ende naementlijck tusschen heer Aert Cremers,
priester en canonicq van Sint-Sulpitius kercke, ende Maria Vanden Hove,
met het welck verstaen was, dat de zaeckwaude, voor scepenen gedaen, haer
oock extendeerde tot het huijs, d'welck de selve Maria was besittende onder
den laethof van Tongerlo (1).
15. Staende te noteren, dat den prelaet van Tongerlo, van dijen tijde, de
voornoemde Maria Vanden Hove heeft doen appelleren van t'selve vonnis,
ende dat hij daernaer oock den voorscreven heer Aert Cremers soo verre
heeft weten t'induceren dat hij heeft afgestaen van sijn actie, ende gecondes-
cendeert heeft in de conclusie genomen in t'appel tot sijnen laste, uijtwijsens
d'acte notariael daervan, sijnde geregistreert in het tweede Rootboeck van
Diest, foliis 115 et 116, gemaeckt en gepasseert binnen het Godts-Huijse van
Tongerlo, voor den notaris Wal. Ancelmi en sekere getuijgen, in dato den
17 julii 1528 ; hebbende den prelaet, ter zaecken van dese desisteringe aen
den voorscreven Aert Cremers opgeleijt ende betaelt alle de costen en
deboursementen die den selven in dat proces hadde onderstaen, uijtwijsens
het extract hiernaer volgende (2):
Extract uijt het tweede Rootboeck der stadt van Diest, alwaer folio 116
verso staet als volcht:
Op ten twintichsten dach martii xvc xxxj, stilo leodiensi, is gecompa-
reert voor scauthet en scepenen van Diest, in scepene kamer, heer Aert
(1) La dernière partie de cet article est ainsi formulée dans le manuscrit Christiaens, art. 16. In confor-
miteijt van welke voorschreve resolutie, soo is bij schoutet en schepenen van Diest, in t'jaer 1527 gewesen
voor recht, in judicio contradictorio, dat de geloefte van zaeckwoude, gedaen voor schout en schepenen
van Diest, haer oock extendeert tot de huijsen gelegen onder den laethoff van Tongerlo, in causa Arnoldi
Cremers, sacerdotis et canonici sancti Sulpitii, contra Mariam Vanden Hove, relictam Godefridi de
Strirode.
(2) Cet article est formulé dans le manuscrit Christiaens d'une manière tout à fait générale et en ces termes:
Het is wel waer dat de prelaten van Tongerlo te meermael getracht ende gewerckt hebben, ten eijnde dat de
geloefte van zaeckwoude gedaen voor schoutet en schepenen van Diest niet en souden affecteeren de gronden
onder zijnen hoff gelegen ; het is oock all waer, dat als zij daertoe niet en hebben connen geraeken, dat zij
alsdan soo vermeeten zijn geweest van de wethouderen van Diest te willen induceeren, opdat zij souden
gedoogen, dat de generale obligatien gedaen voor meijer en lathen van Tongerlo oock souden stadt grijpen
over de goederen onder den hoogen heer gelegen; doch sulcken versoeck is affgeslagen als extravagant en
onbillick. gelijck dat te sien is in Registro chartarum der stadt van Diest, folio 275 verso, alwaer bij
sehepenen en raed aen den prelaet daerover, naer het voorschreven affslagen, voor resolutie is gegeven het
naervolgende.
502
Cremers, priester ende canonick van Sinte-Plissis kercke alhier, ende heeft
aldaer, wel beraeden ende bedacht, sijns goedtsmoetswille, onbedwongen
van ijemanden, uijt sijns selfs wetenthijt, vercleert ende gedeclareert, dat
hij de renonciatie ende verthienisse, daeraf geruert wordt in de acten boven,
gecopieert, gedaen heeft, ter begeerte ende vervolge mijns heeren des
prelaets van Tongerlo onlancx overleden, ende dat deselve prelaet hem, heer
Aerden, betaelt ende opgeleet heeft alle die costen die hij, heer Aert, in
dien rade van Brabant tegen meester Jan Vanden Hove, in den, naeme van
sijnder suster, gedaen ende geleden hadde, ende dat de prelaet nu sijnde
de voorgecopieerde acten gelost hadde ofte doen lossen op sijnen coste.
Actum ut supra.
Het voorscreven extract, bij mij getrocken uijt het voornoempt Rootboeck,
is daermede accorderende. Ita est. G.-J. Vanzurpele, 1696.
16. Uijt dit verclaeren moet men besluijten, dat met soodanighe desiste-
ringe van een particulier persoon geen prejudicie gedaen is geweest aen de
jurisdictie van den heer van Diest, noch oock gedaen en heeft connen worden
per talem agendi modum, gelijck dat oock verstaen is geworden door
scepenen van Diest, op den 2en december 1536, volgens d'acte van certificatie
hierboven uijtgetrocken, ende oock noch iteratievelijck daernaer, op den
4en december 1595, relaes tot die acten uijtgedruckt articulo 2°, waerinne
blijckt dat scepenen van Diest altijt daernaer voor recht en costume hebben
gebruijckt ende gehauden, dat sulcke gelofte affecteert alle de goederen
onder de cuijpen van Diest gelegen, sonder eenige distinctie te maecken,
hebbende den raedt van Brabant, dijer voorscreven tijt, tusschen Maria Van-
den Hove en heere Aert Cremers, 1° febr. 1530, maer recht gedaen op den
voet ende naer teneur van d'acte van desisteringhe, ende hebbende, uijt
crachte van dijen, aen d'appellante aengewesen haer conclusie, daerdoor en
hebben sij geen alteratie connen doen aen den heere noch aen sijn jurisdictie
die hij binnen sijn vrije stadt is hebbende, gelijck dat alles oock in voor-
gaende eeuwe geannotteert is geworden in t' selve Rootboeck, folio 115 verso,
in margine, met d'eijgen handt van Theoderico de Gorichem, secretaris
van Diest.
17. Om nu te verstaen de vremde natuere en terrible uijtwerckinge van de
gelofte als zaeckwaude, soo dient genoteert te worden dat dese zaeckwaude
van soodaenighe cracht is, dat eenen cooper van huijsen oft van gronden van
504
TEXTE.
erve, [oft van reële renten,] (1)binnen Diest, noijnt in sijn leven met
effect (2) mach seggen dat sulcke gecochte huijsen oft gronden van erve hem
los en liber toebehoiren, gemerckt dat zij [buijten zijn weten] (1) connen vast
en geaffecteert wesen aen een obligatie van zaeckwaude, die hondert oft
twee hondert jaeren te vorens daerop is geloeft geweest, en tegens welcke
zaeckwaude geen prescriptie can opereren.
18. Bij exempel: A. en sijn broeder deijlen desen dach wettelijck, voor
borgermeesters en scepenen (3) van Diest, de goederen hun achtergelaeten
door hun auders. A., sijn kintsgedeelte nu hebbende, doet op morgen een
gelofte als zaeckwaude voor scepenen (4) der selve stadt, op den voet hier-
boven uijtgedruckt articulo 3°, ende sulcx ter zaecken van een rente van
vijftich guldens s'jaers ; soo langhe als A., en, naer sijn doot, sijn kinderen en
kintskinderen, en soo voirts, dese rente betaelen, en valt daer geen questie
van evictie; maer soo haest als de betaelinghe compt te gebreken, al wast
hondert oft twee hondert jaeren daernaer, ende dat dan d'erfgenaemen van
den originelen rentheffer, oft die hun actie hebben, connen aenweijsen in
scepene register de goederen onder Diest gelegen, dewelcke aen den origi-
nelen gelover van zaeckwaude bij de voornoemde deijlinghe sijn gevallen,
daechs voor die gelofte, soo moghen zij dese goederen evinceren,
nijettegenstaende dat sij, middeler tijt, thien, twintich, jae dertichmael van
d'eene handt gecomen waeren in d'andere, hetzij bij successie oft anderen
wech van alienatie, sonder dat ijemant sich mach oft kan behelpen met
eenige prescriptie, alsoo dese in recht nijet en can opereren tegens een
man die nijet en heeft moghen oft connen sijn panden evinceren, om dies-
wille dat hij van tijde tot tijde over den interest betaelt is geworden van
die dewelcke sulcx schuldich waeren te doene ; ende ingevalle van evictie,
soo en staet aen sulcke coopers en achtercoopers maer open d'actie van
garand, uijtwijsens het rescriptum aen den raede van Brabant gedaen,
ende hierboven uijtgedruckt articulo 2°, folio 492.
19. En daerom, soo lange dit werck van zaeckwaude in gebruijck sal
wesen voor het toecomende, soo saude den persoon, die sijn penningen ter
(1) Manuscrit Christiaens.
(2) Au lieu de : met effect, le manuscrit Christiaens dit: met een vaste verseekeringe.
(3) Au lieu de: voor borgemeesters en schepenen, le manuscrit Christiaens dit : voor wethouderen.
(4) Au lieu de : voor schepenen, le manuscrit Christiaens dit: voor schoutet en schepenen.
506
TEXTE.
rente wilt uijtsetten onder gelofte van zaeckwaude, oock ten selven tijde
connen afheijschen van den rentgelder behoirlijcke specificatie van de
gronden van erve, die hij dijer tijt onder Diest met vollen recht is besit-
tende, doende daervan oock maecken notitie ten registre, opdat hij en sijne
naercomelinghen hun daervan in toecomende tijden sauden connen dienen,
alhoewel men tot hiertoe dat nijet en heeft gebruijckt gehadt: des eenen
raedt is tot precautie.
20 (1). De gelofte als zaeckwaude mach oock gedaen ende ten registre
aengenomen en gestelt worden, alhoewel den persoon, die sulcke gelofte is
doende, geen erfgoederen onder Diest en heeft, gemerckt dat dese gelofte
affecteert den persoon en sijn haeve, soo wel als de goederen die hij onder
Diest noch saude connen becomen.
21. Ende finaelijck, hoe vremdt en detestabel dit gebruijck van zaeck-
waude mach sijn, evenwel soo saude men daertegens connen voorsien, in
materie van coop, bij wege van brieven van purge, tegens alle ende ijeder
die eenich recht van zaeckwaude op de vercochte goederen sauden willen
oft connen pretenderen, om alsoo bij dijen middel te connen seggen, dat
men vrij meester is van sijn goet, alhoewel men oock tot hiertoe nijet en
heeft bevonden dat den wech van purge dese materie is gebruijckt
geweest.
ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.
1. Want all ist soo, dat de laethen van Tongerlo bij puere usurpatie
gecomen sijn in possessie van de generale personeele procedure over
persoonen woonende in huijsen dewelcke chijnsroerigh zijn onder dijen
(1) Les art. 20 à 28 inclusivement du manuscrit Christiaens sont une dissertation purement historique sur
la nature du banc de Tongerloo, ayant pour but de défendre la haute juridiction de la ville de Diest contre les
usurpations sur ce banc, et se terminent par la conclusion : que les seigneurs de Diest ne devraient plus
nommer, dans l'administration de la ville, des drossards, des écoutètes, ni des bourgmestres ou échevins, qui
serviraient effectivement comme mayeurs, tenanciers ou secrétaires de la cour de Tongerloo. Le 28e article semble
prouver à l'évidence que Vanzurpele est aussi l'auteur du manuscrit Christiaens, vu qu'en parlant de ces usur-
pations, l'auteur y voit la haute juridiction minée et menacée dans son essence: gelijck ick dat soo meenig
mael heb voorseijt int collegie, " comme je l'ai si souvent prédit en collége. " Il résulte de ces passages,
comme de certains autres, que le manuscrit Christiaens contient des détails qu'on ne voulait pas communiquer
au public et qui ont été, par conséquent, supprimés dans le manuscrit de l'hôtel de ville.
508
TEXTE.
laethoff, en dat de exceptien declinatoir, daerover aengestelt voor scepenen
van Diest, oock al worden aengenoomen, tot seer groote prejuditie van de
hoogejurisdictie, dewelke door negligentie van den heer off van zijn officiers
op dat stuck versuijmt en verlooren is geloopen, nogthans soo en kan allen
dat geen exclusie off alteratie geeven aen de cracht van de generaele
obligatie gedaen voor het gericht van Diest. (Art. 13.)
2. Gemerckt dat het contrarie van dijen van alle oude tijden int gebruijck
is geweest, en oock alsoo bij vonnissen is verstaen geweest, gelijck hieronder
sal aengeweesen worden. (Art. 14.)
3. Ende dient ten deesen wel besonderlijck genoteert te worden op deese
personeele obligatie, dat al ist soo [dat] hierboven, art. 2°, met den appendix
aldaer uijtgedruckt, wordt geseijt dat niemand, bij gebreeke van betaelinge
willende procedeeren, het selven souden moeten doen reëlijck bij voorgaende
clachte, dat (inquam) daerdoor niet en word uijtgeslooten de personeele
procedure, waervan hierboven art. 9°; maer bij den selven appendix word
alleenlijck aengewesen dat men, willende procedeeren bij evictie, het selve
schuldig is te doene op de maniere gelijck men dat gewoon is van doene op
de panden de welke specialijck verbonden zijn voor eene rente maer daer-
door en word geen alteratie gedaen aen de personeele actie, de welke altijt
magh aengestelt worden op den voet hierboven uijtgedruckt artle 6°, 7°
et 9°. (Art. 33.)
4. En als het selve reëlijck soude moeten gebeuren, soo soude immers te
vergeeffs aengenoomen worden de geloefte van die, de welke geen reële
goederen en hebben ; aengesien dat in sulken gevalle geenen wech en soude
open staen voor den rentheffer van zaeckwaude, als bij zijne personeele
actie niet en soude mogen inspannen ; wes strijdt tegens alle recht, en
waerover goet remarcq dient genoomen te worden, alsoo ick te meermael
bevonden hebbe, dat selffs eenige practisijnen van gevoelen waeren, dat
door den voorgemelden appendix uijtgeslooten was de personeele actie, als
de reële voltrocken was t'welck nogthans directelijck strijdt tegens de
ware nature van zaeckwoude, genoegsaem geëxpliceert door de wethouderen
van Diest, in haere attestatie hierboven staende sub art. 2°. (Art. 34.)
510
TEXTE.
CAPITTEL IX (1).
MANIERE VAN PROCEDEREN VOOR SCAUTHET EN SCEPENEN VAN DIEST.
1. De personele en mixte actien (2) worden aengestelt op schepenen
rollen, oft bij proces communicatoir [, met permissie van schepenen] (3);
de reële worden aengestelt ter clachtboeck, behoirende aen den scauthet van
Diest.
2. De rollen van scepenen sijn vierdehande, te weten : de maendaechsche
rolle, de donderdaechsche rolle, de criminele rolle ende die rolle van
saecken den scauthet aengaende nomine officii.
3. Op de maendaechsche rolle procederen borgers tegen borgers, ende
ingesetene tegens ingesetenen [, en oock allerhande ingeseetenen, tzij
werelijcke off geestelijcke, tegens de borgers off andere vaste ingesetenen] (3).
4. Op de donderdaechsche rolle procederen ingesetene tegens afgesetene,
bij middel van arrest [, ad fundandam jurisdictionem] (3), ende afgesetene
tegens ingesetene, in allerhande saecken (4).
5. De criminele rolle raeckt primario den drossaert van Diest, over saecken
die hij nomine officii moet aenstellen [voor schepenen] (3), en daervan wordt
gesproken hieronder titulo Van criminele saecken en procedueren (5).
6. Op de scauthets rolle worden aengestelt alle actien hem competerende
[nomine officii] over excessen begaen tegens de politiecque wetten en ordon-
nantien deser stadt, en tegens placcaten sijn officie raeekende (6).
7. Boven de voornoemde vier rollen, die eijgentlijck genoempt worden
scepene rollen, is daer noch den rolle van borgermeesters, op de welcke
aengestelt worden alle actien concernerende stadts accijsen, huijshueren
bodeloon en andere dijergelijcke (7).
(1) Chapitre III du manuscrit Christiaen .
(2) Le manuscrit Christiaens dit seulement De personeele actien.
(3) Manuscrit Christiaens.
(4) Au lieu de in allerhande saecken, le manuscrit Christiaens dit : als de saecke het vereijscht.
(5) Titre XIV.
(6) Au lieu de: en tegens placcaten, etc., le manuscrit Christiaens dit: en tegens allerhande statuten,
waerover d'executie toestaet aen zijn officie.
(7) Au lieu de: en andere dijergelijcke, le manuscrit Christiaens dit: en anderen van cleijnen insighte.
512
TEXTE.
8. Die piertsmeesters (1) hebben hun rolle en judicature boven op de
piertse (2).
9. De laeten van Tongerlo haudenhun rolle [, door hunnen secretaris,] (3)
en geven hun vonnissen in de refuge van de selve abdije binnen dese stadt.
10. De scepenen van Caggevinne hauden hun rolle en geven hunne von-
nissen in alle civile saecken (4) in de groote halle deser stadt, ter plaetse hun
daer aengewesen door de magistraet van Diest [, ten versoecke van den
drossard in den naem van den heere] (3), mitsgaders oock in criminele saecken
(over persoonen die onder Caggevinne sijn gevangen geworden) (5).
11. Commuuicatoire processen worden aengestelt bij requeste, waerinne
gestelt is de conclusie, ende worden dan voirts geïnstrueert bij rescriptie,
waerinne oock gestelt is de contrarie conclusie, en dan voirts bij replicque,
duplicque, triplicque, quadruplicque, quintuplicque, sextuplique, ingevalle
dat op de duplique oft quadruplique noch geen vonnis kan gegeven worden,
het zij ten thoon oft ten definitieven (6).
12. Als een proces communicatoir geïnstrueert tot dupliecque, tot qua-
drupliecque oft tot sextuplique incluz, en dan daerop de saecke gewesen
wordt ten thoon, soo wordt daerinne voirts gescreven en geprocedeert gelijck
in andere saecken loopende ter rolle, waervan hieronder wordt gesproken.
13. Ter rolle van schepenen en van borgermeesters procedeert men
verbaelijck en oock bij gescrifte. (7).
14. In verbael processen wordt den heijsch oft actie ter rolle aengestelt
(1) Au lieu de : die piertsmeesters, le manuscrit Christiaens dit: die deekens van de piertse.
(2) Le manuscrit Christiaens ajoute: alst de saecke verheijscht.
(3) Manuscrit Christiaens.
(4) Les mots: in alle civile saecken, manquent dans le manuscrit Christiaens.
(5) Ce qui est placé entre parenthèses manque dans le manuscrit Christiaens.
(6) Cet article est ainsi formulé dans le manuscrit Christiaens : Communicatoire processen worden met
permissie aengestelt, bij requeste, waerinne genarreert wordt de gelegentheijdt van de saeke, ende waerinne
wordt uijtgedruckt de conclusie, naer advenant den cas verheijscht; waertegens gedient wordt van rescriptie,
ende waerinne genoomen wordt contrarie conclusie; ende dan soo wordt deselve saeke voorts geïnstrueert bij
replicque, duplicque, triplicque, quadruplicque, quintuplicque, sextuplicque, emmers als op de duplijcq off
quadruplijcq wordt openinge gegeven om nieuwe feijten, bij partijen geallegueert, off om andere reedenen.
(7) Cet article est ainsi formulé dans le manuscrit Christiaens: Ter rolle van schepenen van Diest, ende op alle
andere rollen, aldaer procedeert men verbalijck en oock bij geschrifte,somtijds oock op de borgemeesters rollen,
alhoewel het andersints behoort, dat alle saeken aldaer verbaelijck bedongen ende sommierlijck beslight
worden.
514
TEXTE.
op dese maniere, naerdat den gedaeghde daertoe is gedaecht geweest (1):
A petit betaelinge van vijftich guldens ter zaecken van restant van huijs-
huere, off van geleent gelt ,] daertoe concluderende [salvo justo] (2),
offerens etc., cum expensis.
15. Ingevalle de gedaechde ter ierste rolle nijet en compareert, soo wordt
hij dan andermael gedaecht tegens d'ierste aenstaende rolle, die gehauden
wordt acht daghen daernaer.
16. Alswanneer A in persoon oft door procureur laet stellen desen
termijn A versoeckt voirts recht (3).
17. En bij soo verre dan, ten tijde van de tweede rolle, den gedaechde
noch nijet gecompareert en is, soo wort daer geappointeert: Fiant die
relaesen van dienaers et verificatio.
18. De relaesen van de voornoemde twee dagementen, door de dienaers
gedaen ende ter rolle aengeteeckent sijnde, ende naerdijen den aenleggere
sijnen heijsch heeft geverificeert gehadt [voor schepenen off borgemeesters]
bij sijnen eede [, off bij anderen wettelijcken oft bequaemen thoon ] dat den
gedaechde de geheijste somme [off pretentie] aen hem aenleggere waerlijck
en deuchdelijck rest ende ten achteren is, soo wordt den gedaechde gecon-
demneert den voorscreven heijsch te betaelen, cum expensis, ende worden
ter rolle desaengaende maer naecktelijck gestelt dese woorden Evictus reus
[ waeruijt ter secretarije word opgestelt een acte in forma ordinaria van
audts geobserveert geweest] (4).
19. Maer bij son verre den gedaeghde ten iersten oft tweeden roldach
compt in oppositie, ende verbalijck nempt contrarie conclusie, contenderende
ten eijnde dat den aenleggere om alsulcke somme van hem gedaeghde te
willen betaelt hebben, sal verclaert worden nijet gefundeert noch ontfanck-
baer, cum expensis, alsdan soo wordt verbaelijck voirts geprocedeert totdat
de saeck in staet is om bij vonnisse getermineert te worden.
20. Scripto dient men ter rolle op dese maniere A dient aenspraecke
(1) Le commencement de l'art. 14 est ainsi conçu dans le manuscrit Christiaens: Als men sijn saeke ter
rolle wilt doen aenstellen verbalijck, soo moet men partije adverse doen daegen door eenen dienaer, ende
daernaer, ten daege dienende, sijnen heijsch ter rolle doen dicteeren door eenen procureur bij schepenen
geadmitteert, op deese maniere : A, etc.
(2) Manuscrit Christiaens.
(3) Les articles 15. et n'en font qu'un seul dans le manuscrit Christiaens.
(4) Les mots placés entre crochets sont du manuscrit Christiaens.
516
TEXTE.
ende conclusie scripto, doende ende concluderende als in de selve, versoec-
kende antwoorde (1).
21. Den gedaeghde daeraen voldoende, laet stellen ter rolle het naervol-
gende : den gedaeghde dient van antwoorde scripto, doende en concluderende
als in de selve, versoeckende replique ende wordt soo voirts van tijde tot
tijde ter rolle geprocedeert en aengeteeckent allen t'gene daer scripto compt
ingedient te worden, soo van replique, duplicque, tripliecq, quadrupliecq,
quintuplique en sextupliecque, (2) en oock noch voirders, bij soo verre de
saecke daertoe gedisponeert is.
22. De saeck alsoo bij dupliecque, quadrupliecque oft sextupliecque (3)
gebracht sijnde in staet van weijsen, soo wordt daervan gemaeckt den inven-
taris van alle scrifturen en besceeden daerbij [off daer sonder] (4) overge-
geven den welcken behoirlijck geteeckent sijnde door de procureurs van
weder zijden, soo wordt het proces door den secretaris in zaecke voorge-
draegen aen borgermeesters en schepenen (5), bij soo verre zij staet tot hunne
kennisse.
23. De welcke dan, ten minsten sterck wesende over de hellicht van
t' [geheele] collegie , ten nombre van vijf, ses, seven, acht off negen,
termineren de saecke, naer volcomen lecture, met hun vonnisse, het zij defi-
nitief oft interlocutoir, alvorens daertoe gemaent sijnde door den heere
scauthet van Diest, [off in sijn absentie door den autsten van de weth, daer
present zijnde, gaende den borgemeester altijd voor een scepene, al was
desen auder in den eede]; ende ingevalle sij swaericheijt in saecke bevinden,
soo senden sij het proces ten advies van neutrale rechtsgeleerde; d'welck
advies gecomen sijnde, soo wordt het selve door den secretaris in zaeeke
voorgehauden aen t'collegie [, ten nombre als boven]. en door hem gevraecht
oft sij het selve voor vonnis hauden ofte nijet. Staende [ten desen besonder-
lijck te noteren dat de schepenen van Diest noijnt schuldich sijn geweest hun
daeraen te moeten hauden, maer moghen [daerbij blijven], daer af en aen
(1) Au lieu de : versoeckende antwoorde, le manuscrit Christiaens dit versoeckende dat die gedaechde
daertegens sal hebben te contesteeren ende te verantwoorden.
(Au lieu de ce qui suit, le manuscrit Christiaens dit: en octuplijcq, met de stucken daer annex.
(3) Le manuscrit Christiaens dit: sextupliecque off octuplijcq.
(4) Manuscrit Christiaens.
(5) Au lieu de ce qui suit, le manuscrit Christiaens dit: daertoe expresselijck geroepen zijnde per ordre van
borgemeesters off van den president schepen, aen wie de macht van convocatie oock toecompt op die materie.
518
TEXTE.
doen, naerdat sij sulcx sauden vinden te behoiren [, alsoo sulke advijsen
maer gehaelt en worden voor instructie] (1).
24. Als de saecke bij vonnis interlocutoir gereguleert is ten thoon, het zij de
selve geloopen heeft communicatoire oft op de rolle, soo moet partije, die
ierst haeren thoon moet aflijden, dienen van scrifture van intendit, stellende
daerinne alle en ijedere feijten [articulatim], (2) de welcke men pretendeert
te willen proberen ; waerop dan d'ander partije gewoon is te dienen van een
scrifture genoempt responsiven, [ofte wel daer sonder personelijck te res-
pondeeren] (3), ende dese gedient sijnde, soo moet zij daerenboven den
voornoemden intendit in civiele saecken articulatim onder eedt beant-
woorden per verbum credit vel non, in presentie van twee schepenen (4), om
daerdoor te connen weten wat feijten geprobeert moeten worden (5), mits
men ontslaegen wordt van preuve te doen over articulen, waervan partije
den inhaut compt toestaen [off bekennen] (2) per verbum credit.
25. Allen d'welck gedaen sijnde, soo moet partije haeren thoon afleijden
binnen sesse weken, het zij met getuijgen oft met bescheeden, laetende de
selve [bescheeden] (2) confronteren tegens d'originele in forma probante,
partije daertoe ende getuijgen behoirlijck gedaecht, en de welcke sijn afgese-
tene oock daertoe alvorens gearresteert ad fundandam jurisdictionem judicis.
26. Ende als dese partije dan haeren thoon ten vollen heeft afgeleijt, soo moet
sij renuncieren van voirderen thoon te willen produceren [, sonder reserve] (2).
27. Welcke renunciatie gedaen sijnde, moet d'ander partije dan dienen
van scrifture van intendit; waerop moet wederom vice versa gedient en
geantwoort worden gelijck hierboven articulis 24, 25 et 26, is uijtgedruckt.
28. Ende naerdat oock van dese sijde van thoon gerenuncieert is geworden,
soo wordt van wedersijde versoecht ende bij appointement toegestaen (6)
openinge van alle productien van partijen.
(1) Tout ce qui est placé entre crochets est du manuscrit Christiaens.
(2) Manuscrit Christiaens.
(3) Manuscrit Christiaens; et ce qui suit, jusqu'aux mots: "onder eedt" exclusivement, manque dans ce
manuscrit.
(4) Le manuscrit Christiaens dit seulement: " van schepenen " et ce qui suit est remplacé par ces mots:
« en tot deese respondeeringe personeele is partije absoluijtelijck gehouden in civiele saeken, alsoo men, etc.
(5) Ce qui suit constitue l'art. 23 dans le manuscrit Christiaens, avec une légère variante.
(6) Au lieu de ce qui suit, le manuscrit Christiaens dit : in civile saeken oepeninge en copie van den selven
thoon int geheel, soo aen d'een als aen d'andere partije.
520
TEXTE.
29. Die ierst sijnen thoon heeft afgeleijt, moet oock gedoogen dat partije
[advers] (1) tegens sijnen thoon diene van scrifture van reprochen ; waerte-
gens hij dan moet dienen van salvatien, tot maintien (2) van den selven thoon
ende ingevalle het den rechter goedtdunckt [, en de saeke het verheijscht] (1),
soo wordt tegens de salvatien gedient van solutien, en tegens dese van
contresolutien.
30. Allen d'welck gedaen sijnde, soo wordt aen den aenleggere voor ende
aen den gedaeghde daernaer geordonneert van utrimque te dienen van
conclusie finael, wesende een scrifture met dewelcke den geheelen staet van
de saecke wordt uijtgeleijt en vastgestelt van wederzijden [, naer haer best
vermoogen] (1).
31. Dese scrifturen (3) hinc inde gedient sijnde, ende die saecke daermede
gestelt sijnde in staet van weijsen, soo wordt deselve [andermael geïnven-
tarieert bij eenen tweeden inventaris] (1), ende dan daerinne voirts gedaen
[ende geprocedeert] (1) gelijck dat hierboven is uijtgedruckt articulis 22
et 23.
32. De processen communicatoir loopen ordinaris van acht tot acht
daghen, oft met alsulcke andere termijnen, hetzij langere oft cortere gelijck
dat, op versoeck van partije [ende naer heijsch van saecke] de scepenen
willen toestaen [ oock geduerende de vacantie] (1).
33. Op de vier scepene rollen placht men voor desen te procederen van
vierthien tot vierthien daghen, maer t'sedert eenige jaeren herwaerts is
geordonneert geworden bij de magistraet (4) van Diest, dat men van acht tot
acht dagen daerop sal procederen, gelijck dan oock t'sedert is geobserveert
geworden [, sonder contradictie van ijemanden] (1).
34. Partijen en behoiren naer de pronuntiatie van ijeder [dictum oft] (1)
appointement nijet meerder te hebben dan dach en anderen dach, alhoewel
men somtijts, ter zaecken van de voormelde [veranderinghe en] (1) abbre-
viatie, hun wel meerder laet genieten [, naer heijsch van saeken] (1).
35. En daerenboven wordt hun oock, om bequaeme redenen, verleent in
(1) Manuscrit Christiaens.
(2) Au lieu de: maintien, le manuscrit Christiaens dit : justificatie.
(3) Au lieu de dese schrifturen, le manuscrit Christiaens dit: deese conclusien finael.
(4) Au lieu de : bij de magistraet, le manuscrit Christiaens dit: bij borgemeesters en schepenen.
522
TEXTE.
omniparte litis, eene a twee prolongatien, naer heijsch en constitutie van
saecke [, om te konnen voldoen aen het lestgediende van partije advers] (1).
36. Niemant en mach ter rolle procureren voor een ander tenzij hij
alvorens geëxamineert, geadmitteert ende als procureur den eedt heeft
gedaen daertoe staende.
37. Niemant en mach procederen bij buijtengenachten, tenzij hij daertoe
permissie hebbe van borgermeesters, en dese permissie en wordt nijetgegeven
tensij om bequaeme en suffisante redenen [waerop de burgemeesters
schuldich sijn altijt exacte en serieuse reflexie te nemen, sonder aensien van
parthije] (1).
38. Niemant en mach in een en deselve saecke te samen voorspraeck en
rechter wesen ; noch en behoirt oock ijemant te sitten over lecture van
processen die hem selfs, oft sijn auders, oft oock sijn susters en broeders,
sauden moghen raecken [; maer behoirt hem, motu proprio, sonder afwagten
van eenige vermaeninghe, daervan t'absenteren, alsoo de rechters in alle
deelen van de lecture haer liberteijt moeten hebben] (1).
39. In t'opineren tot vonnissen moet altijt ierst gehoirt worden den
joncxsten scepene daer present sijnde, en dan soo voirts tot den audtsten toe;
maer in t'opineren op t'stuck van policije moet den audtsten borgermeester
ierst en daernaer den tweeden sijn opinie geven, en soo voirts.
40. In absentie van den schauthet maent in sijnen naem den audtsten
vant' collegie daer present sijnde (2).
41. Op de rolle van borgermeesters behoiren alle saecken gedreven te wor-
den summarie ende ingevalle daerop gedaen worde formele oppositie, soo
sijn die saecken gewoon gerenvoijeert te worden naer d'ordinarische rolle (3).
42. Over [actien en] (1) pretensien wesende onder de dertich guldens en
mach men geen proces aenstellen ter rolle, tenzij dat partijen, om clijnichijt
van de saecke, ierst gecompareert hebben voor borgermeesters, ende aldaer
(1) Manuscrit Christiaens.
(2) Cet article manque dans le manuscrit Christiaens.
(3) Cet article est ainsi formulé dans le manuscrit Christiaens : Ingevalle dat op de rolle van borgemeesters
formele oppositie gedaen worde, soo moet die saeke gerenvoyeert worden ad ordinariam, om aldaer bij
borgemeesters en schepenen gesamenderhandt gedecideert te worden. (Art. 45.)
524
TEXTE.
nijet connende d'accord vallen, verworven hebben permissie om den heijsch
aen te stellen ter rolle.
ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.
1 (1). Desgelijckx en op deselve maniere moet geprocedeert worden
tegens den thoon en productie van d'andere parthije, dewelke secundo loco
haeren thoon heeft affgeleijt. (Art. 31.)
2. Men magh altijdt buijten rolldaegen ter rolle voldoen van stucken en
schrifturen, waerover het dienen bij appointement belast is geworden ; maer
men magh noyt buijten rolldaegen a tergo ter rolle dienen off admitteeren
eenige nieuwigheeden, ten zij partije daertoe alvoorens behoorlijck was
gedaeght, ende dat t'selve dagement ter secretarije gerelateert ende ter rolle
aengeteekent zij. (Art. 38.)
3. De procureurs en mogen geen saeken aenstellen ter rollen, nogh oock
communicatoire, ten zij dat zij blijcken van behoirlijcke procuratie, en bij
faute van dien, als het de saeke soude verheijschen, soo behooren zij nomine
proprio gecondemneert te werden in de costen. (Art. 40.)
4. Men magh off en behoort ter secretarije nogh ter vierschare eenige
schrifture t'admitteeren ten zij dat de selve behoorlijck geteekent zijn door
een advocaet, wesende licentiaet in de rechten, van een universiteijt des
konings, off van den paus. (Art. 41.)
5. Als de rentmeesters der stadt van Diest iemanden willen doen roepen off
actionneeren voor borgermeesters over stadtsaccijsen, off andere pretensien,
sulex mogen zij doen uijt eijgen authoriteijt; maer, in cas van formeele
oppositie, en dat de saeke soude moeten aengestelt worden voor schepenen,
daertoe zoo hebben zij van noode de volmaght en procuratie van borgemees-
ters en van de mannen van den raade, met kennisse van sehepenen, off oock
d'ordonnantie van d'auditeurs van stadts reekeninge, gelijck dat hierboven
geseiit is art. 29 van t'eerste capittel. (Art. 47.)
6. Maer als de stadt selffs active off passive wilt ageeren, alsdan zoo moet
zij daertoe hebben volmaght en procuratie van weth ende raedt van Brabant,
voor andere steeden van Brabant, als oock elders anders buijten deselve
provintie. (Art. 48.)
(1) Cet article fait suite à l'art. 29 du manuscrit Vanzurpele.
526
TEXTE.
7. Geen gulden, geen ambachten, geen confrerien nogh egeen andere
corpora, kercken, capellen, gasthuijsen nogh weeshuijs en mogen active off
passive eenige processen aenstellen, t'zij binnen Diest off daerbuijten, ten zij
met behoorlijcke permissie van borgermeesters, als overmomboirs, in den
naem van weth ende raade ; en bij soo verre zij sulcx daer sonder comen te
doen en het proces te verliesen, soo moeten sulke aenstelders nomine proprio
[de] schade en intressen [dragen] die daeruijt souden coomen te resulteeren.
(Art. 49.)
8. Ende en behoort men ter rolle nogh ter vierschare sulken aenstel te
admitteeren, ten zij dat ierst ende voor all coome te blijcken van soodane
wettige permissie. (Art. 50.)
9. Allen t'welck oock plaetse grijpt op momboirs, toesienders en andere
diergelijcke ten reguarde van minderjaerige weesen, stomme, blinde, inno-
cente en andere, gelijck dat hieronder int' capittel van weesen etc., nogh
naerder sal aengeteekent worden. (Art. 51.)
10. Ende daerom soo behooren oock de secretarissen en clercquen daerop
exacte reflexie te neemen en aenstonts rapport te doen daer t'behoort, op-
dat daerinne versien magh worden ten behoorlijcken tijde, voor ende alleer
d'een off d'ander van parthije in groote costen zijn gevallen. (Art. 52.)
CAPPITTEL X.
VAN ARRESTAMENTEN EN PROCEDURE IN DE SELVE MATERIE.
1. Als eenen buijtenman oft affgesetene binnen Diest gearresteert wordt
om personeele schult, den selven is gehauden suffisante borghe te stellen,
oft met consent des arrestants te doen scepene gelofte van toties quoties in
te comen als hij daertoe bij scepene brieven saude bescreven worden ; ende
heeft men, in vorige tijden, bij faute van borge, oft bij weijgeringe van eedt
te doen van nijet uijt de stadt te vertrecken sonder consentement des arres-
tants, soodaenige gearresteerde int ijser oft civile gevanckenis gestelt, en
den selven voirts in recht getrocken (1).
(1) A cet article correspondent les deux premiers articles du manuscrit Christiaens, ainsi conçus:
Art. 1. Als een buijteman off affgesetene binnen Diest gearresteert wordt om eenige personeele actie, die men
528
TEXTE.
2. Soo wanneer op meublen oft penningen (1) van een afgesetene wordt
arrest gedaen, soo moet den arrestant aen den eijgenaer van deselve,
bij brieven van der stadt, doen inthimeren om binnen die sesse weken te
comen tot verantwoorde [over off tegens den heijsch des arrestants uijtge-
druckt in deselve brieven] (2), soo verre hij binnen s'lants is woonende
ende die ses weken overstreken sijnde, soo wordt bij vonnisse van scepenen
den arrestant sijnen heijsch op die meublen oft penningen geadiudiceert,
behaudelijck dat den debiteur alnoch binnen vijfthien dagen mach incomen
tot verantwoorde ; ende die vijfthien daghen oock overstreken sijnde, soo
wordt het gewesen arrestament ter executie gestelt, ende moet den arres-
tant sijnen heijsch verificeeren aleer het arrest wordt gewesen verreijckt
ende verhaelt.
3. Een borger oft ingesetene en mach tot laste van een ander borger oft
ingesetene geen arrest laeten doen binnen Diest op goet, penningen oft
meublen (3), tenzij dat hij voorsien was van vonnisse, oft dat hij paert en
deel pretendeerde int' goet d'welck hij wilt doen arresteren; ten waere oock
dat sulcken borger oft ingesetene vluchtich oft van vlucht suspect waere.
4. Die ijemant binnen Diest doet arresteeren, moet, des versoecht sijnde,
aenstonts in recht dienen sijne redenen van arrest, en dan in saeeken voirts
tot zijnen laste heeft, soo moet den arrestant, ten versoecke des gearresteerde, geven off dienen zijn reedenen
van arrest ter rolle van schepenen van Diest, en wordt daerinne voorts geprocedeert gelijck in andere personeele
saecken, bij antwoorde, replijcq, duplijcq en soo voorts. - Art. 2. Den gearresteerde en magh uijt de stadt
niet gaen ten zij dat den selven, ten consentemente des arrestants, gestelt hebbe suffisante borge, off met sijn
consent gedaen hebbe schepene geloefte van toties quoties in te comen, als hij daertoe bij stadtsbrieven
sal beschreven worden, om tegens den heijsch en naerdere procedure des arrestants te doen als te raade;
en ingevalle van gestelde horge, soo magh oock den arrestant daertegens aenstellen sijn actie tersaecken van
dewelke het arrest gedaen is, en deselve vervolgen als boven.
(1) Le manuscrit Christiaens dit: Op gelt, greijnen, meubelen oft andere effecten.
(2) Manuscrit Christiaens, où ne se trouvent pas les mots: « soo verre hij binnen s'lants is woonende ", et
où l'article continue en de tout autres termes et comme suit : En bij sooverre, dat partije des niettegenstaende
niet en comparere binnen den selven tijde, soo verificeert den arrestant sijnen heijsch bij eede en bij andere
bequaeme documenten ; en naer dat aen schepenen blijckt van het relaes van de beschrijffbrieven, soo wijsen
zij den arrestant sijnen heijsch verreijckt ende verhaelt op de gearresteerde effecten, nisi infra quindenam:
waervan oock de wettelijcke conde gedaen zijnde, ende den gearresteerde niet compareerende, nogh sigh door
procureur presenteerende in oppositie, soo word het voorschreven vonnis van verreijck gestelt ter executie; en
bij soo; verre den gearresteerde compt in oppositie, soo word daerinne voorts geprocedeert op de maniere
als boven. (Art. 3)
(3) Manuscrit Christiaens: op goet, penningen, meubelen, greijnen off andersints.
530
TEXTE.
geprocedeert worden, het zij ordinarie oft extraordinarie, gelijck dat de
scepenen, naer gelegentheijt van dijen, sullen vinden te behoiren.
5. Als den eenen afgesetenen den anderen binnen Diest wilt doen arres-
teren, soo moet hij borghe stellen voor de costen vant' proces,ende
voor alle scaeden en interesten die den gearresteerde daerdoor compt te
leijden, sonder te moghen gestaen met cautie juratoir, ten waere dat den
arrestant notoirlijck suffisant was, oft andersints dede blijcken dat hij voor-
sien was van immeuble goederen (1), daer hij vrije en liber dispositie van
hadde ; gemerckt dat nijemant, het zij ingesetene oft afgesetene, tot sulcke
cautie geadmitteert mach worden oft daermede mach gestaen, tenzij dat hij
blijcke (sic) dat hij vrije goederen is besittende [, waerop verhael en executie
kan gedreven worden, naer exigentie van de saecke] (2).
6. Alle civiele arresten sijn lichtbaer onder bequaeme en suffisante
borchtouchte, tegens de welcke den arrestant sijn actie saude connen
verhaelen [; en moeten sulcke borgen haer obligeeren als principael, en dat sij
als sulcke sullen moogen aengesprooken, verweesen ende geëxecuteert
worden] (2).
7. Een inwoonende eijgenaer oft huerder van een huijs, waerinne eenich
goet gearresteert is, moet hetselve bewaren en gaede slaegen als sijn eijgen,
ende niet gedooghen dat de caemers oft solders, die wettelijck gesloten sijn,
door ijmant geopent worden en soo sulex tegens sijnen danck gedaen
worde, is hij schuldich t'selve t'adverteren aen den arrestant.
8. Een ingesetene van Diest, vindende sijnen schuldenaer binnen deselve
stadt, mach denselven vasthauden oft doen vasthauden, totdat een officier
oft dienaer gevonden is tot het doen vant' arrest.
9. Niemant en mach binnen Diest [oft haer cuijpen] (2) gearresteert
worden op vrije mercktdaghen [, swoensdaghs off saterdachs] (2), tenzij dat
men tot hunnen last een vonnis hadde; gelijck oock nijet gearresteert
moghen worden eenige afgesetene op den wech oft onder d'omliggende
dorpen, als zij naer Diest ter merckt comen oft daervan gaen, s'woensdaechs
oft saturdaechs, volgens de privilegien daervan sijnde (3).
(1) Le manuscrit Christiaens dit van haeff en erve.
(2) Manuscrit Christiaens.
(3) Ce privilège fut confirmé le 13 décembre 1497, par l'archiduc Philippe (Archives de la ville de Diest,
charte n° 110.)
TEXTE.
10. Desgelijcx en moghen nijet gearresteert worden binnen Diest die
aldaer ter genachte comen voor de bancke van Caggevinne, volgens het
privilegie daervan sijnde, in dato 21 november 1532 (1) [, en deselve
genachten sijn van auts gewoon geweest gehouden te worden op dinsdagh.
van 14 daegen tot 14 daegen] (2).
11. Staende te noteren dat den mercktdach van s'woensdaechs begint op
den dijnsdach s'noenens, en duert tot s'woensdachs naer sonnen onder-
ganck [,uijtwijsens de privilegien daervan zijnde in de comme van Diest] (2).
12. Nijemant en mach gearresteert worden comende ter jaermerckt van
Sint-Dionijs, twee daghen voor Sint-Dionijsdach, noch binnen vier daghen
daernaer, noch oock twee daghen voor kermisse (3) en twee daghen daer-
naer, uijtwijsens de twee privilegien daerop gegeven bij de hertoghen van
Brabant, in dato 13 december 1497 ende prima septembris 1518 (4).
13. Desgelijcx mach nijemant gearresteert worden op de sesse vrije
jaermerckten van peerden, uijtgedruckt int' privilegie van den sevenden
april 1661 , gegeven met toestemminge van staaten en steden] (2), hebbende
ijeder van de selve jaermerckten vrijhijt van acht daghen.
14. Maer voor schulden die gemaeckt worden geduerende deselve vrije
mercktdaghen, mach men het arrest gebruijcken gelijck op andere tijden.
ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.
1. Ingevalle den eijgenaer van de gearresteerde effecten soude wesen
buijten s'landts, off dat men de plaetse van zijn residentie niet en wiste, soo
moet men de conde doen bij edict en affixie van billetten, waerinne oock
uijtgedruckt moet worden den heijsch des arrestants, met inthimatie, even
als in stadts brieven. (Art. 4.)
2. Alle arresten moeten regulierlijck vervolght worden binnen den tijdt
van drij maenden ; en bij soo verre den arrestant binnen dijen tijdt geen
behoorlijck vervolch en doet, soo loopt het arrest desert van sijn eijgen
selffs, even en al off het niet gedaen en was, hoc est, bij soo verre dat den
(1) Archives de la ville de Diest, charte no 133.
(2) Manuscrit Christiaens.
(3) Le manuscrit Christiaens dit : voor stadtkermisse in julio.
(4) Archives de la ville, chartes nos 110 et 125.
534
TEXTE.
arrestant binnen dijen tijdt egeen het minst wettich vervolgh en heeft
gedaen, en in sulken gevalle soo en is oock den borger van Diest, in wiens
handen. off in wiens erve het arrest gedaen is, egeensints responsabel voor het
gearresteerde goet, naer den voorschreven laps van drije maenden. (Art. 5.)
3. Desgelijcx, als een priester off geestelijcken persoon wilt jemanden
doen arresteeren en actionneeren, den selven kan door den gearresteerden
off gedaegde gepraemt worden om cautie te stellen pro expensis et interesse.
(Art. 11.)
4. Jeder van deselve sess jaermerckten heeft vrijheijt van acht daegen,
ende vallen ten tijde als volght.
D'ierste peerde merckt op den Aschwoensdagh;
De tweede op woensdagh 14 daegen daernaer ;
De derde op woensdagh drij weeken naer Paeschen
De vierde op woensdagh voor Diest kermisse ;
De vijffde op woensdagh 14 dagen naer Loven kermisse;
De sesde op woensdagh 8 dagen voor Allerheijligen.
Geduerende de voorschreven ses jaermerckten en vrijheeden van dijen,
soo en mach niemand gearresteert worden dan om schulden van den
Koningh alleen, en om de egeene gemaekt ten tijde van de merckten, als
boven, sonder meer, uijtwijsens de voornoemde privilegien (1). (Art. 18.)
En marge est écrit: Siet oock den brieff van Philips, hertogh van
Brabant, in dato den 7 meert 1502 [1503 n. st.], liggende
in cassa sub littera A, num. 23, waerbij exemptie van
arrest word gegeven voor drij dagen, voor die pelgri-
magie te doen aen Onze Lieve Vrouw in sancto Sulpitio
binnen Diest (2).
5. Alhoewel dat die van Haelen gelooven, dat zij, uijt cracht en naer
vermogen van haer oude privilegien niet arrestabel souden wesen in Brabant,
nogthans soo heb ick bevonden in d'archiven, rollen en andere documenten
der stadt van Diest, dat haer voornoemde privilegien noijt en sijn geres-
pecteert geworden door de hooftsteeden, nogh oock oijt stadt gegreepen
(1) Cet article fait suite à l'art. 13 du manuscrit Vanzurpele.
(2) Archives de la ville de Diest, charte n° 117.
536
TEXTE.
hebben in d'andere beslooten steden van Brabant, maer wel ende alleenlijck
in de dorpen en vrijheden ten platten lande; zijnde te meermaels de borge-
meesters en schepenen van Haelen selffs binnen Diest gearresteert geweest,
aldaer in recht getrocken, gecontesteert en gecondemneert geweest door
schepenen van Diest, naer heijsch van saecken, sonder dat zij daertegens
oijnt hebben connen versien, bij wege van appel off van cassatie; selffs
bevindt men in de bescheeden van Diest differente acten en notitien, waer-
inne blijckt, dat die van de regeeringe van Haelen (met naem en toenaem
uijtgedruckt) haer in persoon getransporteert hebben binnen Diest, om
aldaer accoord te maeken over saeeken en questien, waervoor d'arrest op
haer ondersaeten was gedaen geweest. Het is daeromme, dat ick altijts heb
gesustineert gehadt, soo in rechte als oock daerbuijten, dat die pretensie
privilegie van Haelen geen stadt en grijpt binnen Diest, nogh binnen haere
cuijpe, gelijck dat, en t'geene voorschreven is, ergens anders in 't lanck en
breet sal uijtgedruckt en aengewesen worden, om bij dijen middel t'allen
tijden bij der handt te hebben de noodige preuven, om aff te weeren en aff
te wijsen alsulcken pretense exemptie ; welke exemptie off privilegie aen de
stadt van Haelen in voorige tijden oock maer en is gegeven geweest onder
expresse conditie: « bij soo verre zij daervan waeren in peijselijcke en
vredelijcke possessie "; maer hiervan en hebben zij noijnt bequaemen nogh
wettelijcken thoon gedaen nogh connen doen, om reedenen als boven.
(Art. 19.)
CAPITTEL XI (1).
VAN EVICTIEN EN PROCEDUREN TEN GRONDE.
2 (3). Extract uijt den resolutie boeck van weth ende raedt der stadt van
Diest, waerinne onder andere staet het naervolgende:
(1) Chapitre IX du manuscrit Christiaens.
(2) Ce que Vanzurpele comprend sous l'art. 1e, de ce chapitre, mais qui forme en réalité la première partie
ou subdivision de celui-ci, n'est autre chose que l'ordonnance du 28 juin 1362, qui fait partie des Coutumes
déposées et a été imprimée à la page 404.
(3) L'ordonnance du 26 mai 1680, qui suit, figure comme 2e article dans le manuscrit de l'hôtel de ville,
538
TEXTE.
Alsoo men bij experientie ondervonden heeft dat, in tegendeel van de
loffelijcke ordonnantie bij den heere en dese stadt, opt' stuck van evictien
van huijsen ende andere gronden van erven, gemaeckt ende gepubli-
ceert op den 28 junij 1562, die proprietarissen dagelijcx, tot excessive
scaeden ende interesten van de rentieren ende andere chijnsheffers,
afbreken ende deterioreren hunne huijsen ende andere gronden van erve
geduerende het jaer dat deselve, ingevolge die gemelde ordonnantie, in
sluijtinghe staen : om waerinne te versien ende alsulcke scadelijcke mis-
bruijcken te remediëren, soo wordt van wegens den heere ende de stadt,
ingevolge de resolutie van weth ende raedt in date den 2en october 1679 (1),
geordonneert ende voor het toecomende gestatueert, dat d'evincenten van
huijsen ende gronden van erve onder dese stadt ende cuijpen van dijen
gelegen, deselve huijsen ende gronden van erven ter gichte sullen moghen
ontfangen, naerdat sij twee maenden naer de leste clachte in sluijtinghe
sullen hebben gestaen, ende dan voirts procederen tot de vercoopinge,
gelijck men van auts sulcx heeft geplogen, met preciese observantie van de
solemnitijten in de voornoemde ordonnantie de anno 1562 gerequireert,
op pene als in de selve.
Aldus gepubliceert ter puijen aff der stadt Diest, op den 26en maij
xvic tachentich, ter presentie van den heere Phlips Steens, scauthet, heer
ende meester Corn. Van Zurpele, J. U. L., borgemeester, Joachim Vanden
Hove ende Ambrosius Zoers, scepenen, ten aenhoiren van versceijde
toehoirders ende omstaenders.
Onder staet: Et me, ende is bij mij aldaer onderteeckent. Ita est,
G.-J. VANZURPELE, 1696.
3. In de voorstaende twee extracten is begrepen de geheele grondtpro-
cedure, die tot op heden is in gebruijck, ende moeten die clachten van 14 tot
14 daghen vervolcht worden, ende oock alle andere solemnitijten aldaer
uijtgedruckt precieselijck geobserveert worden, op pene van nullitijt van de
geheele grondtprocedure (2).
mais il ne porte pas cette indication dans celui de Christiaens, de sorte que l'art. 3 du premier de ces manuscrits
correspond à l'art. 2 du second.
(1) Il est mis en marge du manuscrit Christiaens, en regard de l'ordonnance citée du 2 octobre 1679: Deese
ordonnantie is in volle observantie tot op heden den 3en februarii 1704, als ick dit scrive.
(2) Cet article est ainsi formulé dans le manuscrit Christiaens: In de voorgaende twee ordonnantien is
COUTUMES DE LA VILLE DE DIEST.
TEXTE.
4. De clachten worden successive aengeteekent in den clachtboeck (toebe-
behoirende den scauthet van Diest), door de secretarissen oft hunnen
gesworen clercq, soo wel als oock de relaesen van de dienaers van dat sij de
conden van de clachten gedaen hebben (1).
5. De sluijtingen van huijsen ent' haelen van resch en rijs op gronden van
erve, wordt gedaen door den scauthet, oft, in sijn absentie, door eenen
dienaer in presentie van twee scepenen (2).
6. Desgelijcx, als de laeten van Tongerlo de derde clachte overbrengen
aen scepenen van Diest (3), moet den scauthet, oft dienaer, in presentie als
boven, oock onder Tongerlo de sluijtinge doen.
begrepen de geheele procedure ten gronde in materie van evictie, te weten dat daer drij clachten moeten gedaen
worden van xiiij tot xiiij daegen, en dat deselve claghten moeten voltrocken zijn binnen ses weken; dat naer den
laps van de sess weeken de sluijtinge moet gedaen worden; dat het beclaegde huijs off erve moet in sluijtinge
staen twee maenden off acht weeken; dat binnen vierthien daegen naer d'expiratie van den selven tijdt de gichte
moet genoomen worden van den beclaegden gront; dat binnen vier weeken naer de gichte d'uijtgewonnen
erve geproclameert moet worden ten eijnde van vercoopinge; dat, den selven grondt vercoght zijnde, den
overschot daervan promptelijck betaelt moet worden aen den proprietaris, alles op pene van nulliteijt.
(1) Cet article manque dans le manuscrit Christiaens.
(2) Cet article est ainsi formulé dans le manuscrit Christiaens : De sluijtingen van beclaegde huijsen en erven
worden gedaen door den schoutet van Diest, ter presentie ende ten overstaen van twee schepenen van Diest;
en soo lange als den schoutet gesont en in de stadt is, soo en sijn de schepenen niet schuldig te staen over
sluijtingen die de dienaers doen. (Art. 6.)
(3) Au lieu de ce qui suit, le manuscrit Christiaens dit: om te laeten voltrecken d'evictie door het gericht
van Diest, soo moet oock den schoutet, ten overstaen van schepenen, als boven, de sluijtinge doen over het
beclaeght huijs off gronde van erve gelegen onder Tongerlo, omdat den meijer nogh den grondtheer des hoffs
van Tongerlo geen bedwanck en hebben onder Diest, gelijck oock niet en hadden de andere subalterne meijers.
(Art. 7.)
Note marginale:
Memorie dienende op den 6en en 7en articule.
Dat in de oude schepene registers word bevonden, dat de drij clachten die gedaen wierden op gronden van
subalterne heeren, sijn gewoon geweest gedaen te worden voor schepenen van Diest en voor den rechter off
meijer van den bcclaegden gronde, denwelken richter dan dese drij clagten heeft overgedragen aen den schoutet
van Diest, als voecht rigter, die dan met de schepenen te samen procederen tot de sluijtinge, even eens ende
gelijck van outs tot nu toe nogh overgebracht worden de claghten van Tongerlo aen den schoutet en schepenen
van Diest, wes aengaende ick oock bevinde dat sulcx niet anders en behoirde te geschieden, dan dat den richter
off meijer van Tongerlo selffs neffens twee laethen de claghten moet overbrengen aen den schoutet en schepe-
nen, met wiens respective manisse en vonnisse de sluijtinge gecerneert () en voltrocken word door haer onder
Tongerlo. Siet de oudste schepene registers naer den jaere 1395, alwaer de preuven hiervan op veele ende
verscheide plaetsen sullen gevonden worden. Uijt deese vonnissen van sluijtinge soo noteert dat de maght en
jurisdictie van schepenen van Diest haer extendeert over de gronden gelegen onder die van Tongerlo en over
alle andere subalterne hoven.
() Gedecerneert
7. Op huijsen oft gronden van erve toebehoirende eenige minderjaerighe
en can men nijet validelijck claegen, ten zij dat deselve behoirlijck van
momboirs sijn voorsien, oft dat ijemant bij borgermeesters, als overmomboirs,
geauthoriseert wordt om de conden t'ontfangen [; dogh deese authorisatien
sijn, door faute van defensie, naedeeligh aen de weesen] (1).
8. Die d'evictie doet voor vier jaeren verloops, treckt oock het loopende
maer alle andere rentiers, het zij auder oft jongere, en proufiteren maer vier
jaeren in de voltrocken evictie, als de huijsen oft gronden van erven soo
veel in vercoop gaen dat alle capitalen gesalveert ende ijeder vier jaeren
verloops saude connen genieten.
9. Maer soo sulcx nijet en is, soo gaet altijt d'autste rente voor en d'andere
naer, en die te cort comen moeten patientie hebben (2), ten waere dat sij
versien sijn van gelofte van zaeckwaude, alswanneer sij moeten ageren om te
becomen hunne courtresse op den voet gelijck dat hierboven wordt uijtge-
druckt onder het cappittel van zaeckwaude (3); ten waere oock dat sij voorsien
waeren met een speciale gelofte van de rente goedt te hauden tot dequite-
ringe toe, in welcken gevalle sij altijt den originelen rentgelover oft sijne
erffgenaemen connen praemen actione personali, om alle courtressen goedt
te doen ende te betaelen.
10. Al en mach men ten gronde nijet meer heijschen dan vier jaeren
ent' loopende, daerom en is d'actie personeel nijet uijtgesloten, om alle
voirdere verloopen te moghen heijschen bij sulcke actie, dewelcke t'alle
tijden personelijck ter rolle aengestelt mach worden.
11. Een jonger rentier mach handtvullinghe doen, alst hem gelieft, maer
soo hij dat nijet en doet en d'evictie voltrocken wordt, soo moet hij sijn
capitael en verloopen risqueren en afwachten oft hij ijets sal behauden ofte
nijet.
12. Binnen Diest ist geen gebruijck dat den claeger ijemant anders laet
(1) Manuscrit Christiaens.
(2) A l'art. 8 et à cette première partie de l'art. 9 de notre manuscrit correspond l'art. 9 du manuscrit
Christiaens, concu en ces termes : Als d'evictie ende vercoopinge voltrocken sijn, en als door den staet en
reeckeninge comt te blijcken, dat het niet mogelijck soude wesen, dat de capitalen van d'autste renten, en van
de geene, waervoor geclaeght is, souden connen gesalveert worden, soo gaet altijt d'audste rent voor, met haar
vier jaeren verloops, en d'andere naer, en die dewelcke te kort schieten moeten patientie nemen, al was't
den clagere selffs, etc., te betaelen.
(3) Pages 490-491.
544
TEXTE.
becondighen dan den proprietaris, toechter oft toechtersse van den gronde
[, maer geen rentiers, het zij audere off jongere] (1).
En marge se trouve: Siet den 15en article van dit cappittel.
13. Men mach geen onderpanden uijtwinnen tensij den principaelen
pandt ierst uijtgewonnen is.
14. Cloosters en alle andere doode handen,evinceerende eenige gronden
van erve, waerop sij geaffecteerde renten hebben, en moghen de selve nijet
incoopen oft laeten incoopen, om die te behauden, dan, sijn schuldich de
selve binnens s'jaers [, off emmers soo haest als t'mogelijck is, (1) wederom
te vercoopen aen andere persoonen gheene doode handen hebbende.
15. Die den toechter alleen becondicht wint de toecht alleen uijt [; desge-
lijcx is van den proprietaris] (1); en daerom moeten de procureurs [en alle
andere willende eenige evictie doen] (1), int' aenstellen van dese grondt-
procedure voorsichtich handelen, ende die conden van alle clachten te laeten
doen aen die tot wiens achterdeel wordt geageert, het zij proprietaris oft
toechter [, off besitter] (1).
ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.
1. Daerenboven, soo moet de conde van ieder claghte ten behoirlijcken
tijde gedaen worden aen partije door eenen dienaer van den heere, en de
selve conde ieder reijse gerelateert en aengeteekent worden ten claght-
boeck; ende moet den uijtwinner de twee maenden geduerende het
beclaeght huijs onderhouden van nootelijcke reparatien, ende voorts alles
doen en observeren gelijck hierboven in d'ordonnantie staet uijtgedruckt.
(Art. 3.)
2. Staende te noteeren, dat all ist soo, dat men maer voor vier jaeren en
magh clagen ten gronde, dat evenwel den evincent oock profiteert het vijffde
jaer, ter saeken dat t'selve verscheenen is geduerende de sluijtinge, als van
auts ; welck gebruijck oock alnogh geobserveert wordt ten proffijte van den
evincent, alhoewel het jaer verandert is in twee maenden ; maer d'andere
(1) Manuscrit Christiaens.
546
TEXTE.
rentiers, wiens renten auder zijn als de geene waervoor geclaeght is, hebben
noijt meer geproffiteert als vier jaeren. (Art. 4(1).)
3. Den notaris die de conditie gehouden ende de vercoopinge gedaen
heeft, moet aenstonts naer de gichte, staet en reekeninge maecken van alles,
ter interventie van alle geïnteresseerde ; ende is den evincent schuldig te
besorgen dat iedereen volgens de conditien voldaen werde, en dat oock
aen den proprietaris sijn overschot volge, als daer eenigh is. (Art. 5)
4. Als den evincent, soude duncken off bevinden dat, daer ergens in de
claghten, conden, gichten off andere formaliteijten geërreert ende gepecceert
is, soo, behoort hij aenstonts te desisteeren van sulke evicte, tot eijgen kost,
en deselve wederom van nieuws beginnen, off andersints stelt hij sijn selffs
en oock de coopers in perijckel van naermaels te moeten affstaen alsulcken
goederen, tot grooten cost. (Art. 16.)
5. Als den evincent gegicht is int beclaeght huijs off erve, dan en heeft
hij geen naerder decreet vandoen, om te procedeeren tot de vercoopinge,
alsoo het selve decreet, vervath is int voorstaende reglement op evictie.
(Art. 17.)
6. Nogh de vercoopinge en moet niet geschieden voor het gericht van
Diest, maer soo is van oudts het gebruijck geweest, dat deselve gedaen word
door eenen notaris publijcq, op d'ordinaire conditien, dewelke men oock van
oudts gewoon is geweest te observeeren. (Art. 18.)
7. Als daer oppositie comt in materie, van evictie, waerdoor de grondt-
procedure wordt opgehouden, en dat naermaels geweesen word, dat den
clagere sal mogen voortsgaen met sijn evictie vandaer die gebleven is, soo is
den clager schuldigh sijn grondtprocedure te hervatten, en preciselijck
t'achtervolgen op den voet van het voorschreven reglement, op pene als
in t'selve. (Art. 19.)
(1) Se rapporte à l'art. 8.
548
TEXTE.
CAPITTEL XII.
VAN VERNAERDERINGHE (1).
1. Soo wanneer eenige erfgoederen vercocht worden bij voorgaende
proclamatie en kersbrandinghe, daervan staet de vernaerderinge open jaer
en dach, tenzij dat naer de gichte drij kerckgeboden binnen de ses weken
gedaen worden ende als dan de ses weken overstreken sijn, worden die
vrienden ende andere geïnteresseerde van de vernaederinghe versteken;
ende ingevalle eenigen vercoop gesciet uijtter handt ende sonder de voor-
screven solemnitijten, soo staet die vernaerderinge altijt jaer en dach open.
2. Maer bij soo verre, in vercoopinge uijtde handt, naer de gichte gedaen
sijn geworden drij kerckgeboden binnen de ses weken, soo wordt oock het
naederschap daermede uijtgesloten, alhoewel daer geen proclamatie oft
kersbrandinge is voorgegaen, gemerckt dat door die gichte en door drij
kerckgeboden sulcke vercoopinge genoechsaem gepubliceert en aen een
ijeder wordt kenbaer gemaeekt; ende is sulx oock lest in judicio contra-
dictorio definitievelijck verstaen geweest, mij daerinne patrocinerende.
En marge se trouve: Voor heer ende meester Jan-Jaecques Steens.
[drossaert] (2), tegens François Van d'In-
there (3), anno.... ; ende is het selve oock
daernaer in den raede van Brabant geconfir-
meert geworden, anno 1697.
3. Soodat in vercoopinghe uijt de hant nijet van noode en is noch een
sitdach te hauden en een kersse te branden, [om de naederschap uijt te sluij-
ten, gelijck dat nu en dan door onervarentheijd gebeurt] (2), maer soo sijn
naer de gichte de drij kerckgeboden alleen bequaem tot d'uijtsluijten vant'
naderschap.
(1) Le manuscrit Christiaens dit: Van vernaerderinge van vercogde (sic) goederen.
(2) Manuscrit Christiaens.
(3) Manuscrit Christiaens: Van Dintere.
TEXTE .
En marge se trouve: Nota. Drij kerckgeboden, waervan articulo 1°,
sijn van grooter cracht als de proclamatie en
kersbrandinghe ; want al ist dat de proclamatie
en kersbrandinge gedaen sijn, soo staet de
vernaerderinge open jaer men dach; maer soo
haest de gichte gedaen is, en drij kerckgebo-
den daerbij, soo worden door dese kerckge-
boden de vrinden versteken (1); soo dat dese
solennitijten, gevoecht bij de gichte, oock ge-
noechsaem sijn om het naerderschap uijttesluij-
ten, als den vercoop gebeurt is uijt der handt;
want door de kerckgeboden wordt de notifica-
tie van de vercoopinge genoechsaem gedaen.
4. Die een vercocht huijs oft grondt van erve wilt vernaerderen, moet
binnen s'jaers naer de gichte, oft binnen sesse weken geduerende de kerck-
geboden, gaut en silver consigneren onder de scepenen oft onder de
laeten (2), met presentatie van opteleggen de geheele coopsomme, die daer-
voor alreede door den cooper betaelt is, oft betaelt moet worden, volgens de
conditien van de vercoopinge, soohaest den selven cooper het naederschap
sal bekennen met den rechte oft met der minnen, leggende tot dijen ten
selven daghe ter secretarije oock over een billet van genealogie (3), en dan
van allen t' gene voorscreven is doende bij copij d'insinuatie doen aen den
cooper door eenen stadtsknaepe [, notaris oft vorster] (4).
5. Ingevalle den cooper geen naederschap wilt bekennen, soo wordt daer-
over geprocedeert op d'ordinarische rollen, totdat de saecke bij vonnisse
getermineert is.
6. Maer by soo verre den cooper het naderschap toestaet [en bekent] (4),
en daervan aenstonts bereet is transport te doen aen den naerdelinck, ende
bij eede hem t'expurgeren van de conditien van de coopmanschap, en wat
(1) La partie qui précède cette note marginale fait suite à l'art. 3 dans le manuscrit Christiaens; ce qui
suit y manque.
(2) Au lieu de : onder de scepenen oft onder de laeten, le manuscrit Christiaens dit : onder het gericht daer
het vercoght goet immediatelijck sorteert.
(3) Au lieu de: van genealogie, le manuscrit Christiaens dit: van bloet en maegschap.
(4) Manuscrit Christiaens.
TEXTE.
penningen hij alreede heeft betaelt gehadt, soo moet den naerdelinck, des
versoecht sijnde, binnen vier en twintich uren daernaer in han den des coopers
tellen, oft onder de weth namptizeren soo veel gereede penningen gelijck
den cooper onder eedt verclaert heeft daervoor alreede en effectievelijk
betaelt te hebben, op versteken van het naederschap.
7. Ende moet den vercooper, ten versoecke des naerderlinx, naer dese
gedaene namptisatie, hem oock expurgeren bij eede over allen t'gene de selve
vercoopinge en conditien van dijen eenichsints saude moghen raecken,
ende sulcx aleer den cooper sijne penningen saude moghen lichten.
8. Maer ingevalle den naerderlinck den eedt des coopers oft vercoopers
nijet en verstaet t'admitteren, maer selfs de coopmanschap beweysen, mach
dat doen, behaudelijck dat hij evenwel schuldich blijft de versoechte betae-
linge oft consignatie te doen, naer prestatie van eede, op versteck als boven.
9. Den naerderlinck staet bij middel vant' naederschap in plaetse van den
cooper, en moet alsoo alles doen en ten effect brengen waertoe den cooper
uijt crachte van de vercoopinghe was gehauden, sonder daertegens te
moghen comen in eeniger manieren.
10. Ende is [den naderlinck] (1) oock schuldich den cooper met sijn
panden en borgen t'ontslaegen, soo daer eenige bepandinge gedaen oft
borchtouchte gestelt is geweest, op den voet van de conditie.
11. Bij soo verre den cooper het naederschap nijet en wilt toestaen, maer
daerover blijft procederen met den rechte, soo moet hij even den vercooper
voldoen op den voet van de conditie der vercoopinghe, soo haest den ver-
cooper het vercocht goed heeft opgedraeghen den heer in de handt, tot
behoef van den cooper, oft die daer recht toe sal hebben.
12. Het naederschap binnen Diest moetgedaen worden tot eijgen proufijt
van den naerderlinck, ende moet desen (des versoecht sijnde van den
cooper) sweiren ter vierschaere, bij solemnelen eede, in presentie van
scepenen, voort' crucifix en twee brandende kerssen : " dat hij sulck naer-
derschap doet tot sijn eijgen proufijt, en nijet om t'vernaerdert goedt over
te laeten aen een ander, dat hij hetselve nijemant heeft toegeseijt, noch
oock geloeft aen ijemanden te vercoopen [, directelijck oft indirectelijck] (1),
maer dat het is voor hem selfs ende voor nijmant anders. »
(1) Manuscrit Christiaens.
TEXTE.
13. Ende ingevalle den naerdelinck eenichsints suspect saude wesen, is
men gewoon aen den selven int' lange t'expliceren den eedt, ende hem voor
te hauden die maledictien en plaegen die hem sauden overt' hooft hangen bij
soo verre hij Godt saude derven roepen tot getuijgen van eenige de minste
valschijt oft contrarietijd (1).
14. Soo verre den cooper den naerderlinck nijet en wilt admitteren tot
het presteren van desen eedt, maer selfs beweijsen in judicio dat den naer-
derlinck over de vernaerderde goederen pactie oft conventie gemaeckt
heeft, mach dat doen en soo hij dan sulcx, het recht genoech sijnde, saude
connen beweijsen, soo saude den naerderlinck daerdoor gesecludeert worden
van sijn naerderschap.
15. Binnen Diest en haere cuijpen sijn aent' naerderschap subject alle
immeuble goederen, mitsgaders alle renten en chijnsen op gronden van erve
bepant, het sij quijtbaer oft onquijtbaer, ende oock de gene staende op de
stadt (2) en andere corpora, hetzij godtshuijsen, gasthuijsen [,ambachten] (3)
oft dijergelijcke.
16. Wel verstaende nochtans, dat alle de selve maer vernaerdert connen
worden als die door ijemant vercocht, oft ten erfrecht uijtgegeven (4)
worden.
17. Want als ijemant sulcke goederen oft renten legateert bij testament
oft transfereert bij donatie, hetzij uijt vrintschap oft ter zaecken van
gedaene goede diensten, oft oock dat ijemant daerover aengaet een tran-
sactie oft mangelinge ter goeder trauwen, ende met geen opsicht vant'
maeschap te frauderen int' recht van vernaederinghe, alsdan en valt daeraen
egeen naerderschap.
18. Alle persoonen die den vercooper bestaen van bloetswegen, compt
toe het recht van naederschap, en die den vercooper het naeste bestaet
wordt geprefereert voor alle andere.
19. Als daer persoonen sijn die den vercooper even naer bestaen, wordt
dijen geprefereert die sijn naerderschap ierst heeft bijgeleijt; en soo sij
(1) Au lieu de: valschijt oft contrarietijd, le manuscrit Christiaens dit : valsheijd, onwaerheijt off logenen.
(2) Au lieu de: op de stadt, le manuscrit Christiaens dit: op het corpus en gemeijn innecomen van de stadt.
(3) Manuscrit Christiaens.
(4) Le manuscrit Christiaens n'a pas les mots: oft ten erfrecht uijtgegeven.
TEXTE.
te saemen sulcx comen te doen, soo worden zij egaelijck daertoe geadmit-
teert, en deijlen oft loten het goedt, naer advenant zij, daerover d'accord
vallen.
20. Een wettich persoon, comende uijt den struijck van bastardije, en
heeft geen recht van naerderschap overgoederen [off renten] (1) die vercocht
sijn bij ijemanden van sijn maeschap gecomen van wettighen bedde ; bij
exemple: A heeft twee sonen, waervan den eenen is bastaert ende den
anderen is wettich den bastaert trauwt en crijcht wettige kinderen ; dese
kinderen en hebben geen recht van naderschap, noch oock van successie in
de goederen, die door den wettighen sone van A vercocht sijn, oft naer
sijne doodt ab intestato afdaelen.
21. Het naederschap [van bloetswegen] (1) mach ingespannen worden soo
haest de vercoopinge met den handtslach bevesticht is, al ist schoon soo,
dat den coopere daerinne noch nijet gegicht en is.
22. De vruchten van vernaerderde goederen, die den cooper naer de
gichte saude hebben moghen ontvangen, volgen den naerderlinck van den
tijt af dat hij sijn naerderschap heeft bijgeleijt ende daeraf d'insinuatie
heeft doen doene aen den coopere.
23. In tegendeel van dijen, behooren aen den cooper alle vruchten die
getijdich ende gesepareert sijn van den gronde voor dat het naderschap
gepresenteert (2) is, gelijck hem oock toebehoiren alle pachten en termijnen
die verschenen sijn voor het aenstellen vant' naderschap, al en waeren die
noch nijet betaelt.
24. Ende t' gene voorscreven is nijettegenstaende, soo moet den naerder-
linck aen den coopere opleggen ende betaelen alle nootbauwerije bij hem
gedaen, sonder daertegens te mogen gebruijcken compensatie van de voor-
melde genoten vruchten [en pachten] (1).
25. Eenen cooper van huijsen en mach geduerende de kerckgeboden,
noch oock geduerende het jaer naer de gichte, daer geen kerckge-
boden gedaen en sijn, ijets afbreken oft wechvoeren, d'welck saude wesen
van d'essentie van d'erve, gelijck sijn doren en vensteren met hare sloten,
solderen, daecken en wanden, en andere dijergelijcke dienende tot steunsel
en tot gebruijck van de huijsen.
(1) Manuscrit Christiaens.
(2) Au lieu de: gepresenteert, le manuscrit Christiaens a : bijgeleijdt.
558
TEXTE .
26. Gelijck hij oock nijet en mach afcappen eenige eijcke boomen oft
eenige vrachtboomen, oft eenige levende vreden [en haegen] (1), maer
moet hij, soo in huijsen als in hoven en andere gronden van erven, laeten
staen allen t'gene dat van de substantie oft van d'essentie van dijen saude
moghen zijn, en sulcx soo lange den tijt loopt naer de gichte,tot de vernaer-
deringhe (2), opdat andersints, ende als den cooper sulex saude moghen
doen, daerdoor nijet elusoir gemaeckt saude worden het recht van naer-
derschap, d'welck aen de bloetvrienden toecompt, ten eijnde om onder hun
te conserveren in de familie soodanighe vercochte gronden en huijsen, met
allen t'gene des daertoe behoirt, soo ende gelijck dat hierboven is uijtge-
druckt.
27. Als eenich goet vernaerdert is bij ijemant van t'bloet des vercoopers,
ende dat desen bloetverwant, daerinne gegicht sijnde, oock tegens alle voir-
dere naerderschap heeft laeten doen de kerckgeboden, ende dat gedue-
rende de selve een ander, noch naerder bestaende aen den vercooper,
sulckx goet hem compt ontnaerderen, soo moet den selven restitueren aen
den iersten naederlinck allen t'gene des hij ter zaeeken van dijen heeft
moeten betaelen, soo aengaende de coopsomme, oncosten van namptisatie,
insinuatie, als andersints.
28. Aengaende die goederen die vercocht worden bij decreet van den
rechter oft uijt crachte van vonnissen, met proclamatien en sitdaghen,
daerinne volcht men tot Diest het gedisposeerde van den 37en article van
t'Eeuwich edict van den jaere 1611 (3).
ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.
1. Binnen Diest word oock gebruijckt, dat soo wanneer jemanden,
(1) Manuscrit Christiaens.
(2) Au lieu de: tot de vernaerderinghe, le manuscrit Christiaens dit: in faveur van de vernaerderinghe
dewelke bijgeleijt soude connen worden.
(3) Le manuscrit Christiaens ajoute ici: te weten, dat de naderschap geïntenteert moet worden binnen
s'jaers naer de gichte, ten zij, etc. Vide ad latus, et il y est dit en marge : Dinterpretatien gegeven op den
37en article vant Eeuwig edict approbeeren het uijtsluijten van naderschap naer de sesse weeken, als de
kerckgebooden gedaen sijn, al en waeren de costuijmen niet gedecreteert. V. l'art. 37 de l'Édit perpétuel des
archiducs, du 12 juillet 1611, Placcaeten van Vlaenderen, t. II, texte flamand, p. 747, et texte français,
p. 755, et l'interprétation de l'art. 37 de cet édit dans les Placcaerten van Brabandt, t. IV, pp. 537 et 538.
560
TEXTE.
hebbende een rente geaffecteert op de stadt, en deselve comt te vercoopen,
dat de stadt in sulken gevalle deselve rente magh vernaerderen ; idem est in
aliis corporibus. (Art. 21.)
2. Desgelijcx, als jemand een rente heeft bepant op seekeren grondt van
den rentgelder, en sulcke rente compt te vercoopen, soo magh den rent-
gelder deselve vernaerderen sonder tegenseggen van jemanden; spruij-
tende dit gebruijck ex lege Ab Anastasio, Codice, mandati. (Art. 22.)
3. En tselve gebruijck extendeert sigh oock ad actiones personales, bij
exempel: A, coopman van laekens tot Diest, is schuldigh aen B, coopman
van laekens, de somme van duijsent guldens ; B, vercoopt deese schult off
actie aen C, sijnde eenen derden persoon, voor de somme van seven hondert
guldens, minder off meerder, in sulken gevalle magh A deese vercoghde
actie vernaerderen, en, voldoende de voorschreve somme, soo word de
meerrest geëxtingueert tot sijn profijt. (Art. 23.)
4. De bloetvrienden die present sijn geweest in publijcke vercoopingen,
daer den slagh word gegeven, de kersse, wordt gebrandt en de vercoopinge
publijckelijck word voltrocken, en worden daernaer over deselve vercoghte
goederen niet geadmitteert tot vernaerderinge. (Art. 32.)
5. Als daer verscheijde goederen gesamentlijck met een en tselve
contract vercoght worden, soo moet den naerderlinck oock alle deselve
goederen vernaerderen, sonder deselve te mogen spleijten, niettegen-
staende dat daer goederen onder zijn, dewelke aen de familie des naderlincx
gans vremt sijn, ende oock niettegenstaende, dat onder deselve vercoghte
goederen oock souden te vinden sijn haeff, meubelen en persooneele actien,
gemerckt dat, in die materie, het een goedt gecenseert wordt tot sich te
trecken het ander, en gelijck alles gesamentlijck vercoght is, soo moet het
oock gesamentlijck vernaerdert worden. (Art. 33.)
CAPITTEL XIII (1).
VAN HUEREN, BEKENTENIS VAN RENTEN, BORCHTOUCHTEN EN DIJERGELIJCKE.
1. Binnen Diest en haere cuijpen gaet coop voor huere, bij exemple:
(1) Chapitre Xl du manuscrit Christiaens.
TEXTE.
A heeft sijn huijs verhuert aen B voor een termijn van drij jaeren ; A vercoopt
dat huijs een halfjaer daernaer, het zij uijtter handt oft in t'publicq, en doet
daervan doene behoirlijcke advertentie, het zij door notaris oft door scepenen-
knape, aen B, sijnen huerman: daerdoor compt de huere te verdwijnen, soo
nochtans dat B int' selve huijs mach blijven woonen tot der tijt toe het
ierste jaer ten vollen sal verschijnen, ende middeler tijt moet B sich voorsien
van een ander wooninghe voor het tweede jaer.
2. Het selve wordt gebruijckt in huijsen [, schueren, stallen en dierge-
lijcke] (1) die bij wege van evictie [publijckelijck] (1) vercocht worden.
3. Desgelijcx oock in vetweijen en andere bemden onder Diest gelegen,
het zij deselve uijt der handt oft met den rechte (2) vercocht worden.
4. Maer in vercoopinghe van landen, daer den huerder oft pachter noch
eenighe vette in is hebbende, compt de huere te verdwijnen ten iersten dan
aenstaenden tijt, als den selven huerder oft pachter sijn volle vette sal
genoten oft geproufiteert hebben [,op den voet van de conditien daervan
zijnde] (1), tenwaere dat den cooper, ter interventie van neutrale luij en,
hun dat verstaende, de weerde daervan betaelde aen den pachter.
5. Sterfdach en breeckt geen huere, het zij van huijsen, weijden oft
landen, en ingevalle de weduwe oft erfgenamen des overledene soodaenighe
huijsen oft gronden van erve nijet voirders conden bewoonen ofte labeuren,
tensij tot hun achterdeel oft tot hun bederf, soo moeten sij daerover winnen
den [goeden] (1) moet van den eijgenaer.
6. Maer soo verre de weduwe oft erffgenaemen des overledene het
gehuert huijs willen blijven bewoonen, op den voet ende maniere gelijck dat
aen den overleden verhuert was, mitsgaders oock de weijden en landen
willen blijven gebruijcken op den voet van de verpachtinge, soo moghen sij
sulx doen, en moet den verhuerder dat oock gedooghen, tenwaer hij redenen
hadde ter contrarie, die hij moet voordragen aen borgermeesters, dewelcke
dan, partije gehoirt, oirdeelen daerover, gelijck sij dat in justitie vinden te
behoiren.
7. Een toechter oft toechtersse en mach onder Diest de huijsen oft andere
(1) Manuscrit Christiaens.
(2) Au lieu de: met den rechte, le manuscrit Christiaens dit: publijckelijck.
564
TEXTE.
goederen nijet langer verhueren als sijn toecht en duert, soodat hunnen
sterfdach (als sij vremde toechters sijn) hunne gedaene verhueringen compt
te breken ten iersten dan aenstaenden valdaghe, even ende gelijck hier-
boven geseijt is articulis primo et quarto, en dit alles ingevalle den eijgenaer
sulcx versoeckt ende begeert, maer anders nijet.
8. Want het staet in den wille van een eijgenaer, de verhueringen door
een vrempt toechter gedaen voor goet te hauden ofte nijet, naer de doodt
van sulcken toechtenaer, als hij sijn erfgenaem nijet en is; ende worden
voor vremde toechters gereputeert die aen dewelcke de touchte bij testament
gemaeckt is, oft bij donatie gegeven is sijn leven geduerende, en andere
dijergelijcke.
9. Maer in verhueringen van huijsen oft gronden van erve gedaen bij
vaeder oft moeder, hetzij die daerinne hadden erftoechte oft naeckte toechte,
moeten die kinderen (hun erfgenamen sijnde) de selve verhueringhen voor
goet hauden, ten minsten den termijn van drij jaeren.
10. Maer als de kinderen nijet en sijn erfgenaem mobiliair van hunne
auders, soo moeten soodaenighe verhueringen gereguleert worden even als
de gene bij vremde toechters gedaen ; bij exempel: A, wettich kint hebbende
van d'iersten bedde, trauwt met sijn tweede vrauw, en bij deselve oock
kinderen verweckt hebbende, sterft A, naerdat hij de goederen van t'iersten
bedde, soo gesuccedeerde als gedevolveerde, verhuert hadde voor eenen
termijn van drij jaeren ; sijn tweede vrauw blijft in sijn sterfhuijs en is sijn
erfgenaem mobiliair ; in desen cas en moet het kint van t'iersten bedde de
voornoemde verhueringe nijet voirders voor (goedt) hauden als tot den ierst
aenstaenden valdach van huijsen, ende oock niet voirders, ten opsicht van
verhuerde landen, als hierboven is uitgedruckt ten regarde van vercoo-
pinghe, quarto articulo.
11. Den regel van Diest, dat "coop gaet voor huere" is gebauwt op de
gemeijn gescreven rechten, en heeft oock plaetse tegens den huerlinck,
denwelcken den gehuerden grondt oft huijse compt te coopen, gemerckt dat
door desen coop de huere verdwijnt en bij soo verre het huijs door een
ander vernaerdert wordt, soo moet hij aenstonts dat goed quitteren, aenge-
sien dat hij, al willens en wetens, door sijnen coop effectivelijck heeft
afgestaen van sijne huere.
12. Die eenige huijsen verbuert, is schuldich de selve t'onderhauden van
TEXTE.
alle nootsaeckelijcke reparatien, in sulcker voegen dat den huerlinck met sijn
meublen [en coopmanschappen] (1) daerinne vrije en behoirlijck connen
gebercht worden; en ingevalle den verhuerder in faute blijft van [sulcke] (1)
reparatie te doen [en van andere] (1) die hij int verhueren vant' huijs heeft
toegeseijt te doen, soo mach den huerlinck hem reguleren naer den thienden
article van d'ordinantie de anno 1562, hierboven geïnsereert onder het
elfste cappittel, articulo primo, in welcke ordonnantie oock tot dit cappittel
dienen de inhauden van den achtsten en negenden articulen.
13. Een huerlinck en mach het huijs oft d'erve bij hem gehuert nijet
gebruijcken, oft aen een ander verhueren, om te gebruijcken tot ander
neringe oft tot ander gebruijck dan hem die verhuert is geweest, tenzij dat
hij alvorens daertoe hebbe expres consent van den verhuerder.
14. Een huerlinck mach d'erve bij hem gehuert vuegen en stellen tot het
gebruijck daertoe het selve aen hem is verhuert, mits sulex doende tot sijnen
cost en sonder eenich merckelijck achterdeel van de verhuerde erve, ende
oock mits dat hij deselve in t'afsceijden stelle in sulcken staet als zij voor sijn
incomen is geweest.
15. Alle meublen oft haeffelijcke goederen bevonden op den gehuerden
gront (2), aen den huerlinck toebehoirende, staen verbonden voor de huere
van den selven gront, ende en moghen daervan nijet gedraegen oft gevoert
worden, tenzij de huere betaelt is, oft dat den moet des verhuerders
daerover verworven is; ende ingevalle den verhuerdere saude beduchten dat
men de selve daervan saude wechcrijgen tegens sijnen danck, ofte bij
ontijden, soo mach hij deselve daer [op] (1) doen arresteren, om aenstonts
sijn verhael daerop te genieten, met kennisse en ordre van borgermeesters (3).
16. De boomen die een huerlinck geplant heeft op een gehuert goedt,
mach die vandaer nemen als hij daervan scheijdt.
17. Als de huere [van een huijs off erve] (1) geëxpireert is, dan en heeft
den huerlinck geen recht meer om in d'erve te blijven, al wilde hij geven
soo veel als een ander.
18. Uijt [cracht van] contracten gemaeckt voor notaris en getuijgen,
(1) Manuscrit Christiaens.
(2) Le manuscrit Christiaens dtt Allen haeff en meubelen bevonden in een verhuert huijs off erve.
(3) Le manuscrit Christiaen dit: Om aenstonts sijn verhael daeruijt wettelijck te connen bekoomen,
volgens den achtsten article van d'ordonnantie hierboven beroepen, art. 12.
568
TEXTE.
vercrijcht men maer een actie personele, gelijck oock uijt de gene gemaeckt
onder eijgen signaturen maer uijt gichten, goedenissen, belastingen ende
andere dijergelijcke acten gepasseert (1) voor scepenen van Diest, oft voor
de lathen van Tongerlo, vercrijcht men een actie reële, gelijck oock
uijt sceijdingen en deijlingen gepasseert voor borgemeesters oft scepenen
van Diest.
19. Als een rente voor [schoutet en] (2) schepenen, oft [voor andere
richters en] (2) laethen naecktelijck (3) bekent is op eenen pandt alleen (4),
sonder een personele obligatie van den bekender daerbij te hebben, ende dat
naermaels dijen pandt te cranck valt, soo moet den rentheffer patientie
nemen; maer ingevalle neffens d'acte van bekentenisse oock gedaen is een
gelofte « van de selve rente goedt te hauden tot de dequiteringe toe, "
soo mach den rentheffer, oft sijns actie hebbende, altijt, ingevalle als boven,
sulcken gelover en sijn erffgenaemen praemen met recht tot achtervolginge
van sulcke [personeele] gelofte.
20. Als men een capitael uijtdoet op interest, hetzij voor de weth (5),
voor notaris en getuijgen, oft onder signature, en dat men daervan
oock interest heeft genoten oft kan genieten (6), soo mach men dat capitael
noijnt wederheijschen (7) als t'ons belieft, maer wel soo mach men en moet
men [daerover] concluderen [alternativelijck, te weeten :] tot restitutie
van t'capitael, oft wel dat den rentgelder hetselve wettelijck sal hebben te
bepanden [op goede suffisante panden] tot contentemente des rentheffers
en desen heijsch gedaen sijnde, soo staet het in den wille ende beliefte van
den rentgelder : oft hij het capitael wilt restituëren, oft wel het selve te
bepanden ; en moet den rentheffer met d'een oft d'ander te vreden wesen,
om dieswille dat hij, door het uijtsetten van sijn capitael op interest,
(1) Le manuscrit Christiaens continue et termine l'article de cette manière : Voor schoutet en schepenen van
Diest, off voor andere rechters off lathen van den gronde vercrijgt men een actie reële.
(2) Manuscrit Christiaens.
(3) Au lieu de : naecktelijck, le manuscrit Christiaens a : wettelijck.
(4) Au lieu de : op eenen pandt alleen, le manuscrit Christiaens dit : op eenen specialen pandt.
(5) Au lieu de : voor de weth, le manuscrit Christiaens dit : voor schoutet en schepenen.
(6) Les mots: oft kan genieten, ne sont pas dans le manuscrit Christiaens.
(7) Au lieu de : noijnt wederheijschen, le manuscrit Christiaens dit : mach men... niet simpliciter
wederheijschen.
570
TEXTE.
den rentgelder heeft volcomen meester gemaeckt van t'selve capitael;
en alsmen hem daervan geen meester en saude maeeken, maer aen sich saude
reserveren het capitael met den interest te mogen wederheijsschen, als dat
den rentheffer oft sijns actie hebbende saude gelieven (1), soodanighe acten
en moghen gemaeckt noch bescreven worden in eeniger manieren (2).
21. Die op sijn goedt een rente bekent, is schuldich uijttesteken alle ante-
rieure renten daerop uijtgaende ; emmers soo saude sulcx behoiren gedaen te
worden, soo wel als in vercoopinge van goederen, opdat den rentcooper soo
wel als een erfcooper saude weten wat lasten daerop uijtgaen ende gelijck
den vercooper van goedt moet guaranderen oft instaen voor verswegen
renten, soo behoirde oock den rentgelder te doen ende gehauden te wesen.
22. Een rentier oft chijnsheer is nijet gehauden den chijns oft rente te
laeten spleijten, alhoewel de gronden van erve, waerop de selve bepant sijn,
gedeijlt en gespleten worden.
23. Den rentgelder en mach, sonder consent van den rentheffer, afbreken
eenige essentiële deelen van t'huijs oft erven waerop de rente bepant is.
24. Als binnen Diest ijemant sterft die passieve schulden achterlaet,
hetzij de selve spruijten uijt verloopen renten oft andersints, soo volstaen
sijn kinderen oft erfgenamen mits dat ijeder betaele voor sijn hooft;
bij exempel: vaeder en moeder comen te sterven achterlaetende verscheijde
kinderen ende verscheijde schulden: want de kinderen hun erfgenamen sijn,
soo volstaet ijeder (naer het audt stadtsrecht van Diest) (3) mits betaelende
sijne quote, ende en moghen de crediteurs den eenen nijet aentasten voor
alle d'andere.
12. Die sijn huijs oft erve wilt abbandoneren voor den chijns oft rente die
daerop uijtgaet, moet hetselve wettelijck opdraegen tot behoef van den
rentier oft chijnsheer, ende oock aen den selven betaelen alle verloopen tot
datum van d'opdrachte verschenen.
(1) Le manuscrit Christiaens continue et termine l'article de cette manière: Soodanighen heijsch en sulken
maniere van doen is gans verbooden, en daerover en mogen geene wettelijcke, geene notariale nogh geen
andere acten validelijck gemaeckt nogh geslooten worden.
(2) Les mots placés entre crochets sont du manuscrit Christiaens.
(3) Le mot " audt " n'est pas dans le manuscrit Vanzurpele.
572
TEXTE.
26. Ende en mach oock in sulcken gevalle nijets afbreken oft amoveren
d'welck is van d'essentie oft substantie van den gronde.
27. Alle renten met gelde opgestelt, moghen oock met gelde gequeten
worden, en moet sich een ijeder des aengaende reguleren op den voet van de
constitutie [van de selve rente] (1).
28. Maer alle degene die gecreëert oft geconstitueert sijn sonder inter-
ventie van gelt, gelijck bij testament, donatie, transactie, permutatie,
sceijdinghe en deijlinge, erf oft chijnsuitgevinge (2) en andere diergelijcke,
deselve sijn onquijtbaer, als men doet blijcken van soodaenighe acten.
29. Doch als sulcke onquijtbaere renten door den rentier vercocht wor-
den aen een ander, voor sekere capitaele somme, soo veranderen deselve
renten en sijn quijtbaer voor gelijcke somme als die vercocht sijn.
30. Als een rente wordt afgeleijt waeraen een ander de toecht heeft, soo
moet sulck capitael aenstonts met gemeijn consent weder uijtgestelt worden
[op tbeste dat mogelijck is] (1).
31. Als het nijet en blijckt van d'originele constitutie van renten, ende
dat men nijet en weet oft zij losbaer sijn ofte nijet, soo wordt hetselve
gelaeten ter decisie van de gemeijne gescreve rechten.
32. Die een rente wilt afleggen moet hetselve goedts tijdts [, en ten mins-
ten vierthien daegen voor den valdagh,] (1) adverteren aen den rentheffer
ende niet wachten tot den dach dat deselve soude verschijnen.
33. Die voor scepenen van Diest sich borge stelt voor een ander onder de
clausule van " even als principael, " die mach aengesproken, gevonnist en
geëxecuteert worden voor de principael schult, sonder aensicht te nemen oft
den debiteur is ingesetene oft afgesetene, ende oft denselven suffisant is
ofte nijet [ des te meer als daertoe gevoecht is d'ordinaire clausule: « geloo-
vende het selve te voldoen sonder eenige exceptie] (1).
34. Maer bij soo verre sich ijemant stelt als naeckten borghe voor de schult
van een ander, soo moet den principaelen [schuldenaer] (1) ierst met recht
aengesproecken en geëxecuteert worden, aleer men den borghe voor sulcke
schult mach actioneren.
(1) Manuscrit Christiaens.
(2) Le manuscrit Christiaens continue et termine de cette manière : en andere diergelijcke middelen, sonder
daerinne te mentionneeren dat zij voor sulken off sulken pepninck quijtbaer souden wesen, soodanighe
renten worden gehouden en gereputeert voor onquijtbaer.
574
TEXTE.
35. Als een crediteur een borge heeft voor sijn schult, dewelcke tot sekere
termijnen te betaelen staet, en des onaengesien sijnen debiteur anderen dach
van betaelinge geeft, oft eenige nieuwe voorwaerde met hem maeckt [,sonder
de borge daertoe te roepen] (1), soo wordt den borghe bij middel van dese
novatie ontslaegen van sijn obligatie (2).
ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.
1. Als eenen borge aen den crediteur betaelt heeft de schult, waervoor hij
borge gebleven was, soo is den crediteur gehouden aen den selven borge te
cedeeren sijn actie, die hij hadde tot laste van den debiteur. (Art. 36.)
2. Eenen borge die de schult heeft moeten betaelen met den reghte, magh
niet alleen de selve somme repeteeren, maer oock de costen, die hij daer-
voor heeft moeten uijtstaen ende betaelen. (Art. 37.)
3. Die borge blijft voor de huijshuere wordt oock gecenseert borge te
blijven voor t'geene dat aen thuijs verargert en gebroocken sal worden.
(Art. 38.)
4. Ingevalle het gebeurt, dat eenen derden seijt: " den man is mans ge-
noech, " " hij is suffisant genoech, " daerdoor en wordt sulken persoon niet
verbonden als borge, ten ware dat om sulck seggen het contract primariè
wierde geslooten, en dat den segger, int sluijten van dijen daeraen bij en
present bleve, en persisteerde bij sijn seggen. (Art. 39.)
5. Als den crediteur heeft twee borgen, ende dat den eenen daervan
betaelt de geheele schult, soo en kan sulken betaelder de hellicht daervan
niet wederheijschen van sijn medeborge, ten zij dat den crediteur ierst
gedaen heeft cessie van actie. (Art. 40.)
(1) Manuscrit Christiaens.
(2) Au lieu des mots : van sijne obligatie, le manuscrit Christiaens dit van sijn borchtocht.
CAPITTEL XIV (1).
VAN CRIMINELE SAECKEN, EN PROCEDUREN IN DESELVE MATERIE.
1. Den drossaert van Diest is officier crimineel, den scauthet is officier
civiel, en bedient, in absentie van den drossaert, desselfs officie over alle
criemen ; maer in de gene wesende van mixte natuere, heeft onder hun,
uijt eijgen hoofde, de preventie plaets.
2. De borgermeesters en schepenen van Diest sijn rechters ordinair over
alle criemen en delicten begaen bij borgers en vaste ingesetene derselve
stadt, sonder distinctie oft die geseten sijn onder den hooghen heer oft
onder andere [smalle off] subalterne [heeren] (2).
3. Eenen borger oft vasten ingesetene van Diest en mach nijet geappre-
hendeert oft gevangen worden ter zaecken van eenich criem, waervan hij
beticht wordt, ten zij met voorgaende decreet van borgermeesters en
scepenen van deselve stadt, oft dat hij bevonden wordt in tegenwoordich
misdaet (3).
4. Desgelijx oock en machmen nijet procederen tot daechsel personele,
tenzij door consent ende decreet van de rechters ordinair (4).
5. Om het voornoemt decreet oft consent [van apprehensie en van daegh-
sel personnel] (2) te becomen, ist van noode dat den officier ierst ende voor
alle door den clercq van den bloede doet nemen informatie preparatoir, ten
minsten voor twee scepenen van Diest, producerende voor de selve en den
voorscreven clerck [ter vierschare] (2) soo veel getuijgen als hij sal dienstich
oirdeelen tot sijn intentie [,en magh hij dezelve vraegen en ondervraegen
alle poincten en circumstancien] (2); en moeten dese getuijgen hun depositie
geven onder hunnen eede.
6. D'informatien alsoo genomen sijnde, worden van wegens het officie
(1) Chapitre XIII du manuscrit Christiaens.
(2) Manuscrit Christiaens.
(3) Le manuscrit Christiaens dit : ten ware dat sulken borger off ingeseetene bevonden wierde in
flagranti delicto, in welcken cas daer geen decreet van noode is.
(4) Cet article est ainsi formulé dans le manuscrit Christiaens : Desgelijcx, soo en mogen d'officiers oock
geen borgers off vaste ingeseetene doen daegen bij wege van daeghsel personeele, tensij dat sij daertoe hebben
consent en decreet van de voorschreve rechters ordinaire.
578
TEXTE.
geëxhibeert ter rolle, en daerop versoecht soodaenighe provisie van justitie
gelijck de rechters naer gelegenthijt van de saecken sullen vinden te
behoiren.
7. D'welck gedaen sijnde, wordt de rolle met d'informatien door een
secretaris voorgedraegen aen borgemeesters en scepenen, die dan daerop
geven de provisie tot den cas dienende (1), behaudelijck dat sij geen decreet
tot apprehensie en moghen geven, ten zij dat hun blijcke dat d'overge-
geven informatien medebrengen ten minsten halven thoon, oft seer stercke
suspicie, dat den borger oft ingesetene, die men pretendeert gevangen
te nemen, plichtich sijn aent' misdaet, waervoor de provisie versoecht
wordt.
8. En behoiren de rechters in deselve decreten uijt te drucken den
kercker, waerinne sij verstaen dat den gevangene sal gestelt worden, mits
dat de distinctie van delicten oock versoeckt verscheijdenthijt van kerckers
[, ende dat oock andersints niet gepermitteert en is aen d'officiers van de
gevangene te stellen daer het haer gelieft] (2).
9. En bij soo verre het begaen delict [, volgens informatien,] (2) sich
disponere tot confiscatie van goederen [, off tot extraordinaire boeten en
amenden] (2) soo moghen de rechters, opt' versoeck vant' officie, oock een-
samentlijck int' decreet permitteren van inventaris en notitie te maeeken
van goederen, en de selve in arrest te nemen.
10. Den delinquant, gevangen sijnde uijt crachte ende nae vermogen als
boven, soo wordt hij binnen drij daghen daernaer uijt de gevanckenis
gebracht op de vierschaere van Diest, om t'aenhoiren de feijten ende die
conclusie die tot sijnen laste sullen opgedaen en genomen worden.
11. Den delinquant oft gevangene, alsoo gecomen sijnde ter vierschaere,
rechts voor den middach, in presentie van den officier en van de rechters (3).
ende aldaer gestelt sijnde [, los en liber, (2) sonder banden oft boijen, soo
wordt door een dienaer (de vierschaere geopent, en door hem oock) (4) ter
(1) Au lieu de voorgedraegen aen etc., le manuscrit Christiaens dit voorgedraegen int collegie van bor-
gemeesters en scepenen, daertoe expres geroepen en vergadert zijnde, ten minsten over de hellicht; dewelcke
dan daerop resolveeren en decreteeren naer heijsch en constitutie van saeken, behoudelijck, etc.
(2) Manuscrit Christiaens.
(3) Au lieu de van de rechters, le manuscrit Christiaens dit van de borgemeesters en schepenen.
(4) Ce qui est placé entre parenthèses manque dans le manuscrit Christiaens.
580
TEXTE.
puijen afgeroepen en gepubliceert (1), dat die d'aenspraecke wilt hooren,
aldaer vrijelijck mach comen.
12. D'welck gedaen sijnde, soo worden, door ordre vant' officie, de feijten
van belastinge door den secretaris voorgelesen aen den gevangene, die
daerop schuldich is t'antwoorden van article tot article, sonder in eeniger
manieren bij sich te moghen hebben advocaet oft procureur tot sijn
defensie, ende worden alle sijne antwoorden precieselijck opgescreven door
den secretaris.
13. Naerdat alle de feijten voorgelesen sijn, en d'antwoorde daerop
gegeven is, mitsgaders de conclusie oock voorgelesen sijnde, soo worden
andermael alle de selve feijten en antwoorden aen den gevangene beduij-
delijck voorgedragen, en, door den secretaris gevraecht sijnde oft hij
daerbij wilt persisteren, ijets afdoen oft aendoen, soo is den gevangene
schuldich sijn antwoorden te teeckenen met sijnen naem en toenaem, oft
met een marcq soo hij nijet scrijven en kan.
14. D'welck gedaen sijnde, wordt hem gevraecht [door den officier en
door de rechters] (2) wie hij wilt hebben voor advocaet en procureur ; en
die hij dan vraecht, worden hem gegeven [, ingevalle zij in haer geheel zijn
en niet geëngageert aen het officie] (2); en soo hij geen can crijgen die hem
sauden willen dienen, soo sijn den joncxsten advocaet en joncxsten procu-
reur in sulcken gevalle altijt schuldich geweest sijn defensie aen te nemen,
gelijck sij daertoe oock connen gepraemt worden bij ordonnantie van de
weth.
15. Den procureur en advocaet des gevangene gestelt sijnde, ende den
termijn der procedure ter rolle gereguleert sijnde, soo wordt aen den gevan-
gene verleent copije van de feijten van belastinge en conclusie tot sijnen
laste genomen, maer nijet van sijne personele antwoorde daerop gedaen,
maer moet de selve altijt secreet gehauden worden, soo wel als d'infor-
matien preparatoir [, ende en magh men daervan aen den gevangene geen
copie geven] (2).
16. Ende naerdat van wegens den gevangene gedient is van schriftelijcke
antwoorde ende conclusie, soo wordt het proces voirts ter rolle geïnstrueert
(1) Au lieu de ce qui suit, le manuscrit Christiaens dit: dat men den gevangene sijne aenspraeck gaet doen,
die deselve wilt hooren, die magh daer coomen.
(2) Manuscrit Christiaens.
582
TEXTE.
bij replique en duplique, ende die saecke daermede gestelt sijnde in staet
van weijsen, wordt daerinne dan gedaen even ende gelijck hierboven is
uijtgedruckt capitulo nono, articulis 22 et 23.
17. Ende ingevalle de saecke gereguleert wordt tot thoon, soo wordt
daerinne oock voirts geprocedeert op den voet ende maniere uijtgedruckt
articulo 24 et seq. vant' voorscreven negende cappittel, met dese distinctie
nochtans, dat een gevangene, in materie van criem, nijet en moet noch
schuldich en is den intendit vant' officie te beantwoorden per verbum credit
vel non, mediante juramento, maer daertegens wordt van sijne sijde alleene-
lijck gedient van schriftelijcke responsieven, naer het dienen van de welcke
den thoon vant' officie moet afgeleijt worden.
18. Ende oock met dese distinctie, dat naer de respective gedaene renun-
tiatien van thoon, aen den gevangene nijet en mach geopent noch copije
verleent worden van den thoon vant' officie, maer soo worden aen den
gevangene maer alleenlijck gegeven de naemen van de persoonen die tegens
hem getuijcht hebben, om tegens hun te reprocheren opt' beste dat hem
mogelijck is.
19. Maer aent' officie moet openinghe en copije gegeven worden van den
geheelen thoon des gevangene, om daertegens te reprocheren.
20. Ende naerdijen de saecke van weder sijden is gebracht geworden in
staet om definitievelijck beslicht te worden op de respective finaele conclu-
sien van d'een en d'ander sijde gedient (1), soo wordt daerin voirts gedaen,
gelijck hierboven in civiele saecken wordt uijtgedruckt, articulo 31 vant'
negende cappittel.
21. Bij soo verre den borger oft ingesetene van Diest verwesen wordt
tot de torture, soo wordt deselve gedaen door een scherprechter, op de
Bevere poorte, in presentie van den officier en sijnen raedt, twee scepenen
en een secretaris, mitsgaders in presentie van stadsdoctoir, ende, in cas van
noode, oock in presentie van stadtschirurgijn, sonder bijwesen van den
advocaet en procureur des gevangene.
(1) La première moitié de cet article est ainsi formulée dans le manuscrit Christiaens : Ende naerdien van
wederzijden gereprocheert en gesalveert is geworden, off, in plaetse van dijen, geëmploijeert zijn geworden
de generalia juris pro et contra, mitsgaders dat oock daernaer hinc inde gedient is geworden van conclusie
finael, soo wordt, etc.
584
TEXTE.
22. Over het vonnis ter torture ell valt geen appel [en moet hetselve
aenstonts ter executie gestelt worden] (1).
23. Als den gevangene nu geseten is op de torture, ende van hem door
den officier [borgemeesters en] (1) scepenen oft secretaris gevraecht wort
naer de waerhijt vant' feijt principael, ende van andere feijten dewelcke
dienen geweten te worden, ende dat den gevangene deselve feijten compt
te bekennen met alle omstandicheden daervan sijnde, soo moet hij aenstonts
van de torture gedaen en buijten gesicht van de selve gestelt worden.
24. Ende moet dan daechs daernaer den officier wederom met twee
scepenen en een secretaris compareren op de poorte, ende den gevangene
aldaer doen stellen buijten het gesicht en buijten de plaetse der torture,
pede libero en buijten banden, en aen den selven door den secretaris doen
voorlesen sijn bekentenissen gedaen daechs te vorens; en sulcx gedaen
sijnde, moet hem afgevraecht worden oft hij bij sijn bekentenissen blijft
persisteren ofte nijet.
25. Ende ingevalle hij de selve wederroept, soo moet hij andermael, met
kennis ende met consent van den rechter, gestelt worden op de torture, ter
presentie van de persoonen uijtgedruckt hierboven articulo 21.
26. De scepenen, secretaris, en doctor van de stadt, staende over de
torture, sijn schuldich toetesien dat den gevangene nijet langer op de
torture wordt gehauden als hij bij menschelijcker crachte can verdraeghen ;
ende is den officier oock schuldich ende gehauden den gevangene daervan
t'ontslaegen op t'aenmaenen van den doctor [en ordonnantie van scepe-
nen] (1), opdat den gevangene niet en sterve op de torture.
27. Als den gevangene twee mael de torture uijtstaet sonder het feijt
bekent te hebben, soo en mach hij sonder nieuwe en naerdere indicien en
sonder voorgaende vonnis nijet gestelt worden ter torture voor de derde
reijse, maer soo moeten [borgemeesters en] (1) scepenen procederen tot het
raemeen en uijtspreken van sijn vonnis, hetzij tot absolutie, oft tot eene extra-
ordinaire pene, gelijck sij dat, Godt voor ooghen hebbende, sullen vinden
te behoiren.
28. Maer als een gevangene, ter torture gestelt sijnde, d'opgeleijde feijten
compt te bekennen, en daerbij andermael blijft persisteren daechs daernaer,
(1) Manuscrit Christiaens.
586
TEXTE
buijten de plaetse en buijten gesichte van de torture, soo moeten seepenen,
ter maenisse vant' officie, voirtsgaen tot de condemnatie, volgens dat sij,
naer heijsch vant' delict, sullen vinden te behoiren, ende moet hun vonnis
[ter vierschare, in presentie van den deliquant, publijckelijck] (1) gepronun-
tieert worden door den president scepene, ende het selve oock daernaer
door een scerpreehter geëxecuteert worden, op de groote marckt, voor het
stadtshuijs deser stadt, hetzij met den sweerde, met de coorde, oft ander-
sints, volgens den inhaude vant' vonnisse.
29. Staende te noteren, dat allent' gene tot hiertoe in dese materie ver-
melt is maer stadt en grijpt op delinquerende borgers en vaste ingesetenen
[der stadt en cuijpe] (1) van Diest.
30. Want aengaende d'afgeseten oft vremde persoonen, van welcke con-
ditie sij souden moghen wesen, die binnen Diest [off binnen haer cuijpe] (1)
gevangen worden om eenich delict, hetzij bij decreet van scepenen oft daer
sonder, daerover en geven de scepenen geen vonnis des doodts oft van
andere corporele straffen, maer laeten soodaenighe gevangene (volghens
d'aude stadtsrechten en exemptien tot nu toe geplogen) vervonnissen door
die scepenen van den buijtenlande van Diest ; en sulcx wordt gedaen op de
naervolgende maniere:
31. Als den officier van Diest apprehendeert eenen afgesetene oft vremde
persoon binnen deselve stadt oft cuijpen van dijen, ter zaeken van eenich
delict bij hem aldaer oft daerbuijten gedaen, soo sijn de borgermeesters
ende scepenen van Diest oock rechters over soodaenighe gevangene, ende
wordt het proces voor hun geïnstrueert, soo verre ende totdat hetselve in
staet is om definitievelijck getermineert te worden.
32. In sulcker vuegen dat d'aenspraecke ter vierschaere oock voor hun
moet gescieden, ende daernaer voirts alles moet gedaen worden soo
endegelijck dat hierboven is uijtgedruckt ten opsichte van delinque-
rende, borgers oft ingesetene van Diest, selfs oock ten respecte van de
[incluijs, torture, als deselve door schepenen van Diest soude gedecerneert
zijn] (1).
33. Ende naerdat dan de saecke bij conclusie finael hinc inde gedient,
gebracht is in staet van weijsen, mitsgaders behoirlijck gefurneert, geï-
(1) Manuscrit Christiaens.
588
TEXTE.
ventarieert ende geteeckent is door procureurs van weder sijde, soo wordt
dan de selve (1) met beslotene brieven van drossaert en scepenen van Diest,
en door hunne ordre, gesonden aen meijer en scepenen van Cagevinne (2),
hetzij door den gesworen clercq der secretarije, oft door een van scepene
knapen; ende dit alles wel te weten naerdat het geheel proces, alsoo gefur-
neert sijnde, ierst sal gelesen sijn door borgermeesters en scepenen van
Diest, om te sien oft het gedisponeert is om definitievelijck afteloopen,
gemerckt dat scepenen van Caggevinne daerover maer en behoiren te geven
de leste en definitieve vonnissen, alle andere interlocutoire staende aent'
oirdeel van scepenen van Diest.
34. Het proces alsoo overgedragen sijnde, soo wordt hetselve gelesen
bij scepenen van Caggevinne, dewelcke, naer lecture van dijen, ter maenisse
van den meijer, hun vonnis daerover raemen, naerdat sij daerop advies van
rechtsgeleerde gehaelt hebben ofte nijet (3).
35. Het vonnis alsoo geraempt sijnde, soo wordt bij den meijer van
Caggevinne dach gestelt om t'selve gepronuntieert te worden opt' stadthuijs
van Diest, en moet den meijer van sulcken gestelden dach paert geven aen
den drossaert van Diest ende aen de borgermeesters derselve stadt, dewelcke
dan tegens sulcken dach doen vergaderen de scepenen van Diest, om te
compareren ter vierschaere, ontrent elf uren voor den middach, oft tegens
een sulcke ure gelijck hun dat gelieft.
36. Allen d'welck alsoo punctuëlijck voorgegaen sijnde, ende naerdijen
den drossaert, borgermeesters ende scepenen van Diest geseten sijn in
hunne vierschaere, soo brenght den meijer van Caggevinne ende sisteert
den gevangene op deselve vierschaere, aenseggende aldaer aen den dros-
saert, borgermeesters ende scepenen van Diest, in substantie : " Heeren,
over desen gevangene en sijn proces, aen ons toegesonden, is tot mijnder
maenisse een vonnisse geraempt door scepenen van Caggevinne, die hier-
buijten, onder den blauwen hemel, present staen, om t'selve te pronuntiëren ;
(1) Le manuscrit Christiaens intercale ici ce qui suit: geleesen en gerapporteert voor borgemeesters en
scepenen van Diest, om te sien off sij gedisponeert is om definitievelijck aff te loopen, in welken gevalle het
proces, etc.
(2) Le manuscrit Christiaens termine l'article par ces mots : door eenen schepene, off door den clercq van
de secretarije, om bij hun definitivelijck geslight off getermineert te worden.
(3) Au lieu de : ofte nijet, le manuscrit Christiaens dit in cas van swarigheijd.
590
TEXTE.
zij dij, heeren, bereet omt' selve t'aenhoiren?" Waerop door den drossaert
en d'andere geantwoort sijnde: « dat jae, et fiat justitia, " soo gaet den
voorscreven meijer met den gevangene buijten de vierschaere en [onder de
locht] (1), stelt hem int' middelt van sijne schepenen, en maent dan de selve
omt' vonnis te pronuntiëren.
En marge on lit: Memorie dat in het tweede Rootboeck van Diest,
foliis 51 et 200, wordt gepretendeert dat den
officier van Diest het maenisse heeft, ende dat sulx
oock alsoo geschiet is, relaes tot d'acten aldaer
uijtgedruckt.
Vide quae notavi folio 116.
37. D' welck gedaen sijnde, stelt sich den president scepene van Cagge-
vinne dicht aen d'open deure van de vierschaere van Diest, staende den
gevangene met sijn gesicht recht tegens hem over, en pronuntieert soo het
vonnis, met luijder stemme, opdat het selve mach gehoirt worden bij den
drossaert, borgermeesters ende schepenen van Diest, mitsgaders oock van
alle andere daer omstaende.
38. Alle alsulcke vonnissen moeten geëxecuteert worden buijten de stadt
en cuijpen van Diest (2) onder het territoir oft jurisdictie van Caggevinne,
het zij Lovens oft Kempens, naer advenant dat wordt goedtgevonden.
39. Het vonnis alsoo in voegen voorscreven gepronuntieert sijnde, ende
den dach van d'executie gestelt sijnde, soo haelt den officier van Diest, te
samen met den meijer van Caggevinne, den gevangene uijt de gevancke-
nisse, om den selven te geleijden naer de plaetse van d'executie; ende
draecht den officier van Diest de roede van justicie de geheele stadt door, den
meijer van Caggevinne aen sijn sijde (3) hebbende, aen den welcken hij
daernaer, als sij te samen gecomen sijn op de limieten der cuijpen van Diest,
overlevert de voornoemde roede, die dan deselve onder sijn territoir blijft
draegen tot dat d'executie voltrocken is.
(1) Manuscrit Christiaens.
(2) Le manuscrit Christiaens poursuit et termine l'article en ces termes: onder s' heeren buijtenlanden der
selve stadt, het zij op den Galgenberch, onder Caggevin-Lovens, off op den Langenberch, off andere plaetsen
onder Caggevin-Kempens, naer advenant de saeke het vereijscht.
(3) Le reste de l'article manque dans le manuscrit Christiaens.
TEXTE.
En marge on lit: Depost heb ik bevonden, dat den drossaert van
Diest oock drossaert is van de twee Caggevinnen,
als buijtenlanden van Diest, ten welcken regarde
hij de roede van justitie nijet en behoirt te derven,
maer wel den schautet, die onder Caggevinne geen
jurisdictie en heeft, die moet die derven aen den
meijer. Hinc collige opinionem meam. Siet den
eedtsboeck van Caggevinne, et ibi invenies jura-
mentum drossardi, et alibi latius de hac re.
40. Als den gevangene tegens sijn begaen delict nijet en wilt comen in
oppositie, maer het selve volcomentlijck bekent, ende dat hij versoeckt dat
gratie geprefereert saude worden voor rigeur van justitie, ist saecken dat
dan den gevangene een borger oft ingesetene is, soo wordt over hem recht
gedaen en vonnis gegeven op de maniere hierboven uijtgedruckt, articulo 28
[, even ende all off hij van t'feijt overtuijgt was] (1).
41. En bij soo verre sulcken gevangene was een afgesetene oft vremde
persoon, soo wordt sijn confessie, met allen t'gene des daertoe behoirt,
gesonden naer meijer en scepenen van Caggevinne, om den selven te ver-
vonnissen op den voet ende maniere hierboven voorgedraghen.
ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.
1. (2) In sulcken verstande nogthans, dat, bij soo verre het den schoutet
was, die de roede droech, soo is den selven schuldigh en gehouden de roede
over te geven aen den meijer van Diest en Caggevinne, soo haest men compt
op de limijten van Diest en Caggevinne, om dies wille dat den schoutet van
Diest geen gesach off jurisdictie en heeft onder de buijten landen. (Art. 40.)
2. Maer bij soo verre het den drossard van Diest was, die de roede droech,
van aen de gevanckenis tot op de voormelde limijten, soo en soude hij
deselve roede niet moeten affstaen aen den meijer van Caggevinne, om dies
wille dat den drossard van Diest oock altijts geweest is van auts drossard
van de buijten landen, ende aldaer in deselve qualiteijt oock altijts den eedt
(1) Manuscrit Christiaens.
(2) Cet article et les deux suivants se rapportent à la note marginale de l'art. 39.
594
TEXTE.
heeft gedaen staende tot het selve officie, gelijck dat uijtdruckelijck word
bevonden in den eedtsboeck van deselve buijten landen bij mij gesien ende
geleesen. (Art. 41.)
3. Ende al ist dat sulcx voor den jaere 1648, geduerende d'inlantsche
oorloogen, ende oock daernaer, door ignorance off negligence, eenige alte-
ratie magh geleeden hebben, daerdoor en is de saecke in haeren grondt niet
gealtereert geworden, nogh oock den drossard sijn oudt recht ende prero-
gativen quijtgeraeckt, eensdeels omdat, door het tractaet van vreede de
praedicto anno 1648, alles is herstelt geworden als te voorens, en alle con-
trarie possessien affgedaen, soo binnen Diest en haere buijten landen, als
oock in andere steeden en heerlijckheeden van de princen van Oranje,
dewelke aen confiscatie zijn subject geweest, en oock, ten anderen, omdat
Willem de derde, koninck van Engelandt, rechts voor zijn doodt, overcomen
den 19en maert 1702, heeft, als heere van Diest en van zijne buijten landen,
verstaen en gewilt gehadt, dat den modernen drossard, joncker Henrick-
Jaecques Proost, soude volstaen met den eedt bij hem tevoorens gepresteert
als drossard van Diest, om te konnen en mogen wesen meijer van Cagge-
vinne, sonder dat hij daerom aen zijn voorschreve Majesteijt, off aen zijnen
raade in s'Gravenhage eenen anderen eedt als meijer soude gedaen hebben
off moeten doen hebben; tot claer bewijs, dat den heer van Diest sijnen
drossard aldaer oock herkent als drossard van sijne buijten landen, en
dijenvolgens, gelijck een schoutet van Diest moet cedeeren aen den drossard
van Diest, soo moet oock doen den meijer van Caggevinne, als die meijer[ij]
soude bedient worden door een persoon die geen drossard van Diest en
was, gelijck het voor desen plocht te zijn. (Art. 42.)
4. Als de schepenen van Caggevinne bij advies van rechtsgeleerde
bevinden, dat het proces nogh niet in staet en is, om door haer definitivelijck
getermineert te worden, soo zijn zij gewoon t'selve proces te rugge te
senden aen het gericht van Diest, het zij door een van haer collegie, off door
haer secretaris om, etc.
596
TEXTE .
CAPITTEL XV (1).
VAN TAUXAET VAN COSTEN, EN EXECUTIEN VAN VONNISSEN IN MATERIA CIVILI.
1. Alle vonnissen gegeven bij borgermeesters en scepenen van Diest
[, in ordinarisse forma, (2) in materie civiele, moeten ter executie gestelt
worden door den scauthet der selve stadt.
2. Desgelijx, alle vonnissen gegeven bij de laethen van Tongerlo worden
geëxecuteert door den scauthet van Diest, alsoo den meijer van de selve
bancke binnen Diest geen bedwanck en heeft van executie noch van arrest.
3. Maer aleer d'een oft d'ander vonnis ter executie gestelt mach worden,
soo moet daervan, naer de pronuntiatie van dijen, ierst aen partije gecon-
demneerde gedaen worden de clijne boete, te weten, van vonnissen van
borgermeesters en scepenen, door eenen scepene knaepe en eenen dienaer
van den heere, ende van vonnissen van den voormelde laethen, door
hunnen knaepe ende eenen dienaer van den heere.
4. Naer het doen van de clijne boete, heeft partije gecondemneerde noch
twelfvolle daghen om aen den inhout vant' vonnis te connen voldoen, sonder
daervoor middeler tijt geëxecuteert te moghen worden.
5. Maer de voormelde twelf daghen overstreken sijnde, soo worden
gedaen de respective presentatien (3)in executie, ende naer dese, in cas
van geene voldoeninghe, soo wordt het vonnis door den scauthet en sijn die-
naers geëxecuteert, ierst op de meublen des gecondemneerde, ende daernaer
op desselfs immeuble goederen onder Diest en haer cuijpen gelegen, daertoe
alvorens gehadt hebbende van den rechter (4) de behoirlijcke permissie.
6. Op den selven voet en met den selven interval worden oock ter
executie gestelt door den scauthet van Diest, alle acten van tauxaet; ende
om dese van den rechter te becomen, soo moet geprocedeert worden op de
naervolgende maniere:
7. Die het proces gewonnen heeft cum expensis, moet in recht overgeven
een libel van costen, daerinne uijttreckende allent' gene hij heeft moeten
(1) Chap. XVI du manuscrit Christiaens.
(2) Manuscrit Christiaens.
(3) Au lieu de respective presentatien, le manuscrit Christiaens dit: de drij presentatien.
(4) Au lieu de van den rechter, le manuscrit Christiaens dit: van schepenen.
598
TEXTE.
betaelen, soo aen rapporten, aen advocaeten, aen procureurs, dienaers
als andersints, en bij soo verre partije oock gecondemneert is in de scaeden
en interesten, soo moet men de selve oock uijttrecken en libelleren, ende
dan in t'eijnde van sulcken scrifture versoecken dat den rechter alle voor-
screven costen, scaeden en interesten gelieve te taxeren, ende van t'selve
taxaet te verleenen behoirlijcke acte.
8. Van dese scrifture oft libel van costen, wordt aen partije gecondem-
neerde verleent copije, om daertegens te diminuëren binnen acht oft
vierthien daghen daernaer ; welcke diminutie gedient sijnde, soo wort bij de
rechters geprocedeert tot de taxatie ; en bij soo verre partije in faute blijft
van ten behoirlijcken tijde te diminuëren, soo wordt oock evenwel,
opt' versoeck ende instantie van d'ander partije, daertoe geprocedeert, mits
dat alvorens aen den rechter blijcke vant' relaes van den dienaer, dat partije
gecondemneerde gedaecht is geweest tot het sien dienen vant' libel van
costen en heijsch tot haeren laste gedaen.
9. In materie van costen, scaeden en interesten, wordt oock, naer heijsch
van saecke, gescreven bij salvatien tegens de diminutien, ende daernaer bij
solutien [tegens de salvatien] (1), en soo voirts, totdat de saecke, gebracht
sijnde in staet van weijsen, geprocedeert wordt tot het taxaet; maer sulex
wordt maer gebruijckt als de costen, scaeden en interesten dubieus sijn,
hooch en groot beloopen, en anders nijet.
10. Het taxaet gedaen en gepronuntieert sijnde, soo wort daerover
de sommatie ofte cleijn boete gedaen aen partije gecondemneerde, ende dan
daerinne voirts geprocedeert gelijck hierboven is uijtgedruckt articulis 3,
4en 5 (2).
ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.
1. In absentie van den schautet, soo mogen alsulke vonnissen oock
geëxecuteert worden door den drossard van Diest, uijtwijsens het geene
geseijt is int eijnde van het voorgaende capittel. (Art. 6.)
2. Op gelijcken voet word geprocedeert over vonnissen ende libellen van
(1) Manuscrit Christiaens.
(2) Cet article est ainsi formulé dans le manuscrit Christiaens : Het taxaet gedaen ende gepronuntieert
zijnde, soo word daerover d'executie gedreven in voegen ende manieren als boven.
600
costen gedient voor meijer en schepenen van Caggevinne. waervan d'executie
toestaet aen den selven meijer, soo nogthans dat hij geen executie en magh
drijven binnen Diest tot last van eenen borger off ingesetene, maer wel soo
moeten alle de vonnissen van Caggevinne bij wege van requisitorien tot
last als boven geëxecuteert worden door den officier van Diest. (Art. 12.)
CAPITTEL XVI (1).
VAN DEN TWISTENDE EN VECHTENDE LUIJDEN IN DEN VREDE TE LEGGEN.
1. Den oirvrede ende den hantvrede sijn van auts binnen Diest gebruijckt
geweest, ende wordt daertoe gehauden een appaert register genaempt
registrum ad lesiones..
2. Den oirvrede wordt gedecerneert bij borgermeesters en scepenen, tot
laste van die de welcke een ander vervolgen, om te quetsen, oft te dooden,
hetzij bij daghe oft bij nachte item, tot laste van die, dewelcke een ander
effectievelijck gequetst, arm oft been gebroken hebben, oft andersints met
messen oft met wapenen jammerlijck getracteert hebben item, tot laste
van die de welcke een anders huijs hebben geforceert oft opgeloopen, om
ijemanden, daerinne sijnde, te quetsen, te dooden, oft quaelijck te tracteren;
item, tot laste van die dewelcke, int' publiecq oft int' heijmelijck, een ander
gedregen hebben het leven te sullen benemen, oft arm en been te sullen
breken; ende finaelijck tot laste van die, dewelcke met opgeset gemoet
eenige middelen gebruijcken, hetzij directelijck oft indirectelijck, om een
ander het leven te benemen.
3. Den handtvrede wordt gedecerneert, bij borgermeesters en scepenen,
tegens die, dewelcke een ander injuriren oft affronteren, met woorden oft
met wercken, sonder bloetstorten.
4. Die den oirvrede breckt, verbeurt daerdoor, volgens het gemeijn
gebruijck vant' landt, sijn lijf ende sijn goedt.
5. Die den handtvrede breckt, vervalt daerdoor in dobbel boete, ende
in arbitraire correctie, naer gelegenthijt van de saecke; ende wordt den
eenen en den anderen vrede gedecerneert oft gegeven op de naervolgende
maniere:
(1) Chap. XIV du manuscrit Christiaens, intitulé : Van de hantvrede ende van de oirvrede.
602 COUTUMES DE LA VILLE DE DIEST.
TEXTE.
6. Die een ander, ter zaecken als boven, wilt doen, leggen in eenen oirvrede,
moet den selven, met permissie van borgermeesters, doen roepen voor de
magistraet van Diest, door eenen scepenen knaepe, ende tegens hem, aldaer
gecompareert sijnde, opdoen en openbaeren de redenen, waeromme, hij
sulcken vrede van hem is verheijschende, vaststellende het begaen exces
bij getuijgen oft quetsure, soo veel als mogelijck is.
7. Ingevalle dan de beroepen partije bekent, in presentie van borger-
meesters en scepenen, oft dat andersints genoechsaem bleke, dat zij het
beroepen exces hadde begaen, soo is sij oock schuldich, par ordre van
borgermeesters, den oirvrede te geven ; en bij soo verre sij sulcx weijgerde
oft dilaijeerde te doene, soo wordt den oirvrede gedecerneert tot sijnen laste ;
d'welck van soodaenighe cracht is, aloft den selven vrede van partije selfs
gegeven was en moghen die van de magistraet sulcke weijgerige persoonen
in detentie doen hauden totdat sij den oirvrede sullen gegeven hebben.
8. Desgelijcx, als een persoon, ten eijnde alsboven geroepen sijnde, nijet
en compareert, soo moghen, de borgermeesters en scepenen, met kennisse,
van saecke, den oirvrede tot sijnen last oock aenstonts decerneren, salva
insinuatione door een dienaer van den heere; welcke insinuatie gedaen en,
gerelateert sijnde ten registre, soo is dijen oirvrede oock van sulcken nature,
aloft hij van partije selfs was gegeven geweest.
9. Die oirvrede heijscht moet oock oirvrede geven, in gevalle partije
adverse dijen compt te heijschen om bequaeme redenen.
1O. Die oirvrede geeft, moet geloven, in presentie van borgermeesters en
van scepenen, dat hij sijn partije voirtaen nijet meer sal vervolgen oft laeten
vervolgen, om te quetsen ofte te dooden, oft om deselve ijets aen te doen,
waervoor en waeromme den vrede geheijscht wordt, en, ter contrarie, dat
hij allent' gene hij tegens hem heeft uijtstaen, sal vervolgen bij wege van
recht ende nijet bij wege van feijt, op verbeurte van lijf en goet.
11. Desgelijcx, die een ander, ter zaecken als boven, wilt doen leggen,
in eenen handtvrede, moet voirtsgaen op den voet van den sesden article,
ende even eens gelijck men doet in materie van oirvrede, behaudelijck dat
tot den handtvrede nijet van noode en sijn alle solemniteijten die, daer
gebruijckt worden tot den anderen vrede, dan, is genoech sulex gedaen te
worden voor borgermeesters alleen, oft voor eenen borgermeester en eenen
scepene.
604
12. Staende hier te noteren, dat een persoon die een ander doet leggen
in den oirvrede, oft in den handtvrede, oock des nijettegenstaende alnoch
vermach sijn partije in recht te trecken, ende aldaer tegens hem concluderen
tot betaelinghe van sijn smert, chirurgijn (1) en verleth, oft andersints, naer
gelegenthijt van saeeke, gemerckt dat de natuere van den vrede princi-
paelijck bestaet daerinne dat alle questien (2) sauden afgehandelt worden
met den rechte, ende nijet met feijte, soo van d'een als van d'andere sijde.
13. Van gelijcken, alhoewel de gelofte van oirvrede oft van handtvrede
gedaen is in presentie van den officier ofte nijet, soo mach den officier
evenwel altijt de partije delinquante aenspreken in recht, en tegens haer
concluderen op den voet van de wetten deser stadt, ende van de placcaeten
en ordonnantien van den lande, oft gelijck dat andersints naer recht saude
bevonden worden, dat sulcke excessen ende delicten sauden behoiren
geamendeert ende gestraft te worden (3), en dese actie respicieert sijn
officie, en daerdoor en wordt de lijdende partije nijet gebetert, die haer
actie selfs moet aenstellen.
14. Den vrede voor borgermeesters en scepenen gegeven, blijft altijt
goet, sonder dat van noode is denselven te vernieuwen, en compt maer te
cesseren ende te verdwijnen, als partijen veraccordeert ende versoent sijn,
waervan sij dan oock behoiren part te geven aen borgermeesters en scepe-
nen, raeckende den oirvrede, ende aen de borgermeesters alleen, raeckende
den hantvrede.
ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.
1. Als iemand, wesende in publijcke functie van den heere off van de
stadt, op t'stuck van de selve functie geïnjurieert, mishandelt off gequest
word, soo is den officier schuldigh, uijt cracht van zijn officie, daerover
(1) Au lieu de: chirurgijn, le manuscrit Christiaens dit : doctor.
(2) Au lieu de : principaelijck, etc., le manuscrit Christiaens dit: ... respicieert de ruste voor het toekoo-
mende, en dat ondertussen alle questien, etc.
(3) Le reste de l'article est ainsi conçu dans le manuscrit Christiaens: en deselve actie respicieert den officier
alleen, maer niet de geledeerde oft geïnjurieerde partije, dewelke haer actie selffs moet intenteeren, om te
bekoomen redres en voldoeninghe, alhoewel dat andersints oock somtijts deese twee actien gecombineert
worden, met twee distincte conclusien, om alsoo bij dien weege met eenen en denselven thoon te konnen
gestaen.
606
reparatie en straff te doen doene met den rechte, sonder cost van den geïn-
jurieerden, volgens de Blij incompstenen beswooren wetten. (Art. 15.)
2. Maer bij soo verre iemand, wesende in publijeke functie, soude geïnju-
rieert, mishandelt off gequest worden ter saeken van een feijt niet concer-
nerende sijn publijcque functie, soo moet sulken werck door sulken persoon
selffs gedefendeert worden met den rechte, maer niet door den officier, den
welken sigh even magh voegen tot de saecke. (Art. 16.)
CAPITTEL XVII (1).
VAN TESTAMENTBN OFT DISPOSITIEN VAN DEN UIJTTERSTEN WILLE.
1. Een ijeder is georloft te disponeren van sijne goederen [gelegen binnen
de stadt ende cuijpen van Diest, bij soo verre hun het selve van rechtswegen
nijet en is verboden] (2), ende sulx voor twee scepenen en een secretaris,
oft voor notaris en twee getuijgen, hetzij bij open oft gesloten testament
[, uijtgenoomen de geene de welke hier onder sullen worden geëxci-
pieert] (3); ende moeten int' maecken ende passeren van dijen precieselijck
ende punctuëlijck achtervolcht worden de formalitijten uijtgedruckt int
Eeuwich edict van Albertus en Isabella, de anno 1611, soo wel als oock
d'interpretatien van den Koninck in den secreten raede daerop van tijde
tot tijde gevolcht (4), en die te vinden sijn int' Recueil van den fiscael Steen-
bergen tot Mechelen, d'welck hij gemaeckt heeft over t' selve edict].
2. Den man mach sijn vrauw, ende die vrauw mach haeren man, bij tes-
tament, erfgenaem maecken van sijne ot van haere goederen, hetzij daer kin
deren sijn ofte nijet, behaudelijck dat, ingevalle daer kinderen sijn, d'auders
altijt gehauden sijn aen de selve te laeten hunne legitieme portie, gelijck oock
de kinderen schuldich sijn te doene aen hunne auders, op pene als naer recht.
3. Binnen Diest moghen d'auders aen d'een kint bij testament meer laeten
als aen d'andere, sonder dat sij gehauden sijn daervan uijt te drucken
eenighe redenen in d'acte van testament.
(1) Chap. XIX du manuscrit Christiaens, intitulé: Van testamenten en andere uijttersten wille.
(2) Ce qui est entre crochets manque dans le manuscrit Christiaens.
(3) Manuscrit Christiaens, dans lequel l'art. 1 finit ici, etee qui suit, jusqu'aux mots: "Albertus en Isabella".
y constitue l'art. 2, sauf que celui-ci se termine par les mots op poene van nulliteijt
(4) Placards de Brabant, t. IV, fol. 459, et Placards de Flandre, .t II, p. 739.
6O8
COUTUMES DE LA VILLE DE DIEST
TEXTE.
4. Den man en mach sonder consent van sijn vrauw, noch oock de vrauwe
sonder consent van haeren man, nijet disponeren bij testament in prejudicie
vant' landtrecht, aen d'een in des anders goedt en sterfhuijs behoirende.
5. Van leengoederen gelegen onder het leenhof van Diest, mach men
disponeren bij testament voor stadthauder, twee leenschepenen ende den
greffier vant' selve leenhof [, sonder octroije te moeten hebben van t'leenhoff
van Brabant, gemerckt dat de leenen van Diest, nec mediate, nec immediate,
gereleveert en worden van den hertoge van Brabant, en dat daerom sulken
octroije niet en kan wercken op de Diestersche leenen waervan onder het
volgende capittel naerder sal gesproken worden] (1).
ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.
1. De principael puncta bestaen hierinne : ierst, dat het testament,
gemaekt voor notaris en getuijgen, moet geteekent wesen van den testateur,
item, van de getuijgen en van den notaris, op poene van nulliteijt. (Art. 3.)
2. Dat den notaris moet affvraegen aen den testateur en aen de getuijgen,
off zij connen schrijven, en dat hij van haer antwoorde precijse mentie moet
maeken ; ende in cas den testateur off getuijgen verclaerden niet te konnen
schrijven, maer alleen te stellen een marcq, soo moet den notaris oock
daerbij uijtdrucken off hij niet schrijven kan bij off door sieckte, dan wel
off hij effectivelick geen kennis van schrijven heeft. (Art. 4.)
3. Een testament geteekent door den notaris en door de getuijgen, maer
niet door den testateur, omdat hij niet schrijven en konde, en waervan den
notaris heeft vergeeten mentie te maecken, sulck testament is null, ter
saecken van dese versuijmenisse. (Art. 5.)
En marge: 18 martii 1620 (2)
4. Als den notaris het testament heeft geteekent, maer niet de getuijgen,
item, als de getuijgen het testament onderteekent hebben, maer niet den
testateur, item, als nogh testateur nogh getuijgen het testament ondertee-
(1) Manuscrit Christiaens.
(2) Placards de Brabant, t. IV, fol. 469, proposition 1, et l'on voit par la proposition 2, que le mot
konde (" pouvait " ou " savait " doit être entendu dans l'un et l'autre sens exprimé à lart. 2.
610
kent hebben, maer wel den notaris, soo in zijn prothocol ais in zijn instru-
ment, in alle deese gevallen ende in ieder van haer is het testament null en
van onwaerden. (Art. 6.)
En marge: Eodem anno (1).
5. Een soldaet die binnen Diest in guarnisoen leijt, moet sigh reguleeren
naer de ingeschreven formaliteijten, op poene van nulliteijt. (Art. 7.)
En marge Eodem anno (2).
6. Testamenten en ordonnantien van den uijttersten wille, " qui seront
receues par deux eschevins, en présence d'un greffier, secrétaire ou notaire,
seront tenues faites avec la solemnité de l'Edit perpétuel. " (Art. 8.)
En marge: Ultima augusti 1613 (3).
7. Testamenten en alle andere dispositien van uijttersten wille, " qui
seront receues par deux eschevins, en présence de leur greffier, et signé
d'eux et de leur greffier, ensemble du testateur, s'il sçait signer, sont tenues
faittes avec la solemnité de l'Edit perpétuel. » (Art. 9.)
En marge: 2e augusti 1617 (4).
8. De formaliteijt van de getuijgen aff te vraegen off zij schrijven konnen
off niet, " at esté apposée audit Edict pour pourveoir à la seureté des testa-
mens qui se passent en lieux champestres et autres, où ne se recouvre ordi-
nairement telle abondance des gens lettrez qu'ès bonnes villes. Mais, en
quelque lieu que ce soit, si les tesmoins évocquez à tels actes et dispositions,
et les ayans signé, sont notoirement qualifiez, si comme conseillers, advocats
et practiciens et autres personnes notables cognues aux testateurs et aux
assistens, telle interrogation n'est précisément nécessaire, nij l'obmission
(1) Placards de Brabant, tome IV, fol. 469, proposition 3; seulement, au lieu du premier membre de
larticle: Als den notaris het testament heeft geteekent, maer niet de getuijgen, " lorsque le notaire a signé le
testament, et non les témoins, " la proposition porte: « Sil y a nullité en cas quand le testateur a soubsigné, et
non les témoins. "
(2) Ibid., fol. 470, proposition 6.
(3) Ibid., fol. 471, II.
(4) Ibid., fol. 472, V.
612
TEXTE,
d'icelle concludente pour causer et inférer vaillablement aucune nullité
d'iceux actes. " (Art. 10.)
En marge: 12 novembre 1618 (1).
9. Door d'eeuwig Edict de anno 1611 en word niet gederogeert au privi-
lége du droit escrit en faveur des testamens et dispositions dernières faites
inter liberos. " (Art. 11.)
En marge: 10 augusti 1619 (2).
10. Gelijck een open testament moet geteekent zijn van den testateur,
van de getuijgen en van den notaris, soo moet oock een geslooten testament
van buijten geteekent wesen door den testateur, item, door de getuijgen en
door den notaris, op poene van nulliteijt. (Art. 12.)
En marge: l5 mars 1623 (3).
11. Door het eeuwig Edict is geordonneert, dat alle testamenten en leste
dispositien moeten gestelt zijn int geschrifte, en dat die, dewelke anders
gemaekt zijn, null zijn ende van onweerde, oock de geene ad pias causas.
(Art. 13.)
En marge 7 october 1623 (4).
12. Den inhoudt van den 12en artikel van t'eeuwig Edict moet geobser-
veert worden in testamenten die gemaekt worden ten tijde van de peste
door geinfecteerde luijden. (Art. 14.)
En marge 27 [17] junij 1630 (5).
13. Ten tijde van de peste magh een vrouw persoon off een religieuse
getuijge sijn in testamenten en uijtterste dispositien, jae alle twee de getuij-
gen mogen in sulken tijdt vrouwen zijn, 15 janvier l633. (Art. 15.)
En marge : 22 mars 1631 (6).
(1) Placards de Brabant, tome IV, fol. 476, VI.
(2) Ibid., fol. 477, VII.
(3) Ibid., fol. 481, XII.
(4) Ibid., fol. 483, XIV.
(5) Ibid., fol. 488, XVIII.
(6) Ibid., fol. 489, XIX.
614
TEXTE.
14. Een testament gemaeekt voor twee schepenen ende beschreven door
den schoutet, daertoe door schepenen geauthoriseert, in absentie van den
greffier off secretaris, is goet ende van weerden. (Art. 16.)
En marge 18 november 1631 (1).
15. A. hebbende sijn leste dispositie in sijn handt, verclaert aen een
notaris en twee getuijgen, dat sijnen lesten wille daerinne begreepen is;
A. teekent daernaer dit testament met den notaris en de getuijgen, sonder
dat het word voorgelesen, het selve is goet en van weerden. (Art. 17.)
En marge: 19 junij l638 (2).
16. Aengaende die Institutie, non est hodie necessaria in testamentis.
(Art. 18.)
17. Etsi liberi in testamento parentum non sint honorati titulo Institu-
tionis, si modo aliquid eis relictum sit, sive titulo legati, fidei commissi aut
alio quovis, subsistit testamentum; et si id quod relictum est, legitimam non
expleat, competit liberis actio ad legitimae supplementum maer bij soo verre
dat aen de kinderen niet met al gemaekt en is, soo is het testament null
ende van onwaerden. (Art. 19.)
18. Testamentum conditum secundum solemnitates loci ubi conditur,
effectum habet quoad bona alibi sita; sic testamentum conditum Leodii a
Brabanto, nec ab eo subscriptum, effectum habet quoad bona Brabantica, etsi
in Brabantia talis subscriptio sit necessaria. (Art. 20.)
19. Man en vrouw hebbende gesamender handt testament gemaekt,
ende ieder gedisponeert gehadt voor zijn eijgen goet in eene en de selve
acte, onder reciprocque gelofte van ter contrarien van dijen naermaels niet
te disponeeren naer de doot van den iersten afflijvigen, soo magh den
langsleevende sijn testament revoceeren, niettegenstaende de voorschreve
gelofte. (Art. 24.)
20. Maer bij soo verre man en vrouw gesamender handt getesteert hebben
d'een van d'anders goet, sic ut quisque testetur de universis et de alterius
bonis, mutuo consensu, seu reciproqua permissione, in sulken gevalle soo en
(1) Placards de Brabant, tome IV, fol. 491, XXI.
(2) Ibid., fol. 496, XXV.
616
. TEXTE.
soude de langsleevende sijn testament pro parte sua niet connen revoceeren
naer de doot van den eersten afflijvigen. (Art 25)
21. Rerum enim judicatarum authoritate confirmatum est, non esse con-
sensum hunc revocabilem, defuncto eo qui in vicem consensu disposuit; qui
enim perseveravit in hoc consensu usque ad mortem testantis, quando lex
translationem dominii rerum relictarum operatur haereditate quandoque
post adita (l. 54 ff. De acq. hered.), tantumdem egit ac si venditionem rei suae
consensisset et in ea voluntate perstitisset usque ad perfectam traditionem,
quo casu non est ambiguum quin rei suae dominium amiserit. (Art. 26.)
CAPITTEL XVIII (1).
RECHTEN EN COSTUIJMEN VANT' LEENHOFF VAN DIEST.
. Aengaende de judicature.
1. Den heere van Diest stelt den stadthauder, leenscepenen en greffier
vant' hof oft leen-camer van Diest; alle welcke perpetueel sijn, en behoiren
te wesen [effective] (2) leen-mannen van den selven hove.
2. De leenschepenen sijn rechters ordinair over alle leenen en questien
die daervan ontstaen, ter exclusie van schepenen der stadt van Diest, als
dewelcke daervan geen kennisse noch judicature en moghen nemen,
vuijtwijsens de privilegien en tractaten daervan sijnde.
3. Alle reliefven van leenen, vercoopinghen, belastingen en andere dier-
gelijcke acten, waerdoor men reëel recht int leen wilt crijgen, moeten
passeren voor stadthauder en leenschepenen van Diest.
4. De leenen van Diest, die ijemant sijn aengedeijlt voor schepenen der
selve stadt, oft elders voor wethauderen van steden oft dorpen, tusschen
broeders, susters oft andere, moeten aengebrocht ende gedeclareert (3)
worden voor stadthouder ende leenschepenen van Diest, om recht reëel
in de selve te crijgen, alsoo dit recht door sulcke scheijdingen en deijlingen
alleen nijet en can becomen worden.
(1) Chapitre XX du manuscrit Christiaens, intitulé Van het leenhoff, ende van de leenen van Diest.
(2) Manuscrit Christiaens.
(3) Le manuscrit Christiaens dit: aengebraght en gereleveert.
618
TEXTE.
5. Ende men mach, in scheijdingen en deijlingen, geen leenen validelijck
spleijten sonder consent van den heere.
6. Een ijeder is schuldich het leen op hem verstorven oft verschenen te
verheffen binnen sesse weken naerdat het op hem verstorven oft verschenen
is, ende te betaelen de reehten en heergeweijden daertoe staende; ende
bij faute van dijen, soo mach allen t' selve op de leenen verhaelt worden,
bij procedure ten gronde, alst gronden sijn, en tegens de laethoven oock bij
clachte, gelijck men dat van auts gewoon is te doene.
7. Niemant en mach recht heijsschen tot leenen, tensij hij te hove als
leenman bekent is.
8. Voor stadthauder en leenschepenen prqcedeert men over leenen even
ende gelijck men voor schoutet en schepenen procedeert over chijns-
goederen.
9. Door de doodt van sterfmans gestelt bij cloosters oft andere doode
handen, verscheijnt het recht van heergeweijde, maer nijet door de doodt
van eetsmans, die als sterfmans nijet gestelt en sijn.
§2 . Aengaende die successie en devolutie (1).
I. Volgens d'aude grontrechten des hofs van Diest, succederen de leengoe-
deren op de selve maniere gelijck de chijnsgoederen, soo in de rechte als
collaterale linie.
En marge se trouve Het leenhof van Diest extendeert sich over deselve
stadt en cuijpen van dijen, mitsgaders over de buij-
tenlanden van Diest genaempt Caggevinne Lovens
en Kempens, en noch elders, uijtwijsens de leen-
boecken (2).
2. Soodat daerinne den sone geen preferentie en heeft tegens de dochters,
maer moeten deselve hoofts- ende evengelijck gedeijlt worden tusschen
broeders en susters.
3. De leenen des hoffs van Diest en sterven nijet opwaerts, als den
(1) Dans le manuscrit Christiaens les articles se suivent sans interruption.
(2) Cette note marginale ne se trouve pas dans le manuscrit Christiaens.
620
TEXTE.
gestorven achterlaet broeders oft susters, oft wel broeders oft susters
kinderen, en soo voirts; maer dese deficiërende, soo valt de successie op
d'ascendenten.
4. De leenen van Diest sterven op den naestlevende, tzij man oft vrauwe,
ter exclusie van alle andere, soodat representatie geen plaets en heeft in de
collaterale linie.
5. En gaet in dese linie het leengoet tot den struijcke van daert gecomen
is, ende den naesten van den selven struijck wordt geprefereert voor alle
andere.
6. Het recht van devolutie heeft plaetse in de leengoederen, even ende
gelijck in de chijnsgoederen.
En marge se trouve, Siet hiervan het derde cappittel, art. 10, 11 en vol-
gende (1).
7. Desgelijcx, hetrecht en obligatie van toechte heeft plaetse in de leenen,
gelijck in andere goederen onder de stadt van Diest en haer cuijpen
gelegen.
En marge se trouve : Siet hiervan het vijfde capittel: Van toechters en toech-
terssen.
8. Ende generaelijck, soo behoort in de leenen des hoffs van Diest geob-
serveert te worden allent'gene des men onderhaut en gebruijckt op andere
goederen, soo in linea recta als collaterali, en oock allent' gene geobserveert
wordt in materie van devolutie en van toechte, gemerckt dat de leenen
hedensdaechs geredigeert sijn, en geconsidereert worden gelijck allodiale
goederen, en grijpt oock daerover stadt den regule : Paterna paternis,
materna maternis.
§ 3. Aengaende die vercoopinghe, belastinghe, en dispositien van leenen.
1. De leengoeden en leenrenten, en generalijck alle leenen sorterende
onder den leenhove van Diest, moghen vercocht en veralieneert worden
sonder consent van den heere, het sij voor leenschepenen, voor notaris en
(1) Cette note marginale ne se trouve pas dans le manuscrit Christiaens.
TEXTE.
getuijgen, of onder [eijgen] (1) signature, behaudelijck dat in sulcke
notariale acten, en andere, van vercoopingen, transporten, cessien, dona-
tien. en diergelijcke, altijt behoirt geïnsereert te sijn de clausule: salvo den
heere en den hove hare rechten [, constituerende tot dien eijnde
N. N.. etc.] (2).
2. Maer nijemant en mach van eenigerhande leenen disponeren, het sij
bij testament, bij codicille oft bij andere acte van uijttersten wille, tenzij
bij consent of octroye van den heere, ofte wel voor stadhauder, twee
leenschepenen en den greffier van den leenhove.
3. Eenen man en mach het leen van sijn vrauw nijet vercoopen noch
belasten, tenzij met haer expres consent en met haeren [vrijen] (1)
onbedwongen wille.
4. Een sone ofte dochter, op de welcke verstorven is de proprietijt van
de leenen van vaeder oft moeder, en waervan een van deselve auders noch
naeckte toechte heeft, moghen de selve proprietijt vercoopen, belasten, en
daervan disponeren naer haer geliefte, als sij haer bequaemen auderdom tot
dit een en d'ander sauden moghen hebben.
5. Maer een sone ofte dochter, op de welcke gedevolveert is de proprietijt
van de leenen van den lestlevenden van sijn vaeder ofte moeder, en moghen
de selve proprietijt nijet vercoopen, belasten, noch oock daervan disponeren
bij wege van uijttersten willc, tensij met expres consent van den selven
lanxtlevende.
6. De leengoederen van Diest en moghen nijet belast worden met onquijt-
baere [, maer wel met quijtbaere renten] (3).
7. Cloosters, godtshuijsen, gasthuijsen, en andere doode handen moghen
vercrijgen quijtbaere renten op de leenen van Diest.
8. Maer als de doode handen sulcke leenen uijtwinnen voor achterstel van
renten, soo moeten sij deselve leenen uijt haer handt stellen, oft wederom
vercoopen, ingevalle sij die ingecocht hadden (4).
(1) Manuscrit Christiaens.
(2) Ces derniers mots manquent dans le manuscrit Christiaens.
(3) Ce qui est placé entre crochets n'est pas dans le manuscrit Christiaens.
(4) Le manuscrit Christiaens dit: soo moeten sij deselve vercoopen aen bequaeme handen, sonder eenighe
fraude off bedrogh daerbij te mengelen.
624
TEXTE.
4. Aengaende het naerderschap van leenen.
1. Over de vercochte leenen valt naerderschap van bloets-wegen, even
ende gelijck over de vercochte chijnsgoederen, ende moet daerop geobser-
veert worden allen t'gene hierboven in t'waelfde capittel wordt uijtge-
druckt.
2. Behaudelijck dat de consignatie en allen t'gene des aencleeft moet
geschieden ter greffie van den leenhove, soo wel als oock de procedure in
cas van proces.
3. Behaudelijck oock, dat in allerhande permutatien en giften, en oock in
subhastatien bij decreet, de vernaerderinghe stadt grijpt, met wat goede
trauwen en om wat redenen de giften en permutatien gedaen sijn ofte nijet,
contrarie den 17en article van t'waelfde capittel.
CAPITTEL XIX (1).
VAN PAELINGEN, SERVITUIJTEN EN ERFSCHEIJDINGEN.
I. Als daer questie oft geschill compt te gereijsen tusschen twee gebueren,
oft proprietarissen van erven, over waeterloopen, mueren, wanden, daecken,
weghen, passages oft andere servituten, hoedaenich oft van welcke natuere
deselve sauden mogen wesen, alsdan soo sijn deselve gebueren oft eijgenaers
gewoon daerop te roepen de borgermeesters en schepenen der stadt van
Diest, met haer secretarissen, om van alles te nemen oculair inspectie en
informatie ter plaetsen contentieuse, dewelcke (naerdat sij aldaer partijen
gehoort hebben en haer getuijgen, mitsgaders gesien hebben de bescheeden
en documenten, soo daer eenige sijn) sommierlijck recht doen tusschen
partijen, en haer daervan acte verleenen, de welcke tegens d'onwillighe ter
executie gestelt wordt, even ende gelijck de vonnissen waervan hierboven,
capittel XV.
2. Tensij dat deselve acte behelst een condemnatie ad factum, in welcken
gevalle d'executie moet gedreven worden conform den inhaut van deselve
acte en op den tijt daerinne uijtgedruckt en bij soo verre daer geenen tijt
(1) Chap. XVIII du manuscrit Christiaens.
TEXTE.
en is uijtgedruckt geworden, soo moet d'executie gedaen worden naer de vier
en twintich uren dijer verschenen sijn naer de pronuntiatie oft insinuatie
van sulcken vonnisse, oft naer de sommatie daervan gedaen aen partije.
3. Ten waere dat van sulcken vonnisse geappelleert wierde, alswanneer
door sulcken appellatie de voorscreven executie saude gescorst worden,
gelijck van andere vonnissen bij borgermeesters en schepenen gewesen.
4. Wel verstaende nochtans, dat sulcken schorssinge egeen stadt en
mach grijpen als daer evident perijckel saude wesen van vier oft brant, door
hovens oft schauwen; item, vant' vallen van huijsen, mueren, oft andere
dijergelijcken extremitijten; in welcke gevallen het geweijsde haer effect
moet hebben, partije des nijettemin geheel, om etc.
5. Daer geen paelen en sijn moghen paelen gestelt worden, ter presentie
van de weth, door den schautet van de stadt, partijen daertoe alvorens
geroepen en daerover gehoirt sijnde, naer behoiren.
6. Maer daer paelen sijn, oft paelen gevonden worden, de welcke van
nijemant gecontradiceert en worden, daerop soo moet d'erfscheijdinghe staen
en gehauden worden.
7. Allerhande haeghen, wanden en staecketsels tusschen twee gebueren
erfven, behoiren tot gelijcken coste op de gerechte paelen gemaeckt en
hauden te worden, ten waere dat een van tween bevonden wierde sulx alleen
schuldich te sijn van doene.
8. Die een gedeckte wandt, muer oft staecketsel wilt doen maecken tus-
sehen sijn en sijns gebueren erve, is schuldich hetselve soo verre van sijns
gebueren gronde te maecken als den oesedrup sal vallen, gemerckt dat
nijemant eenen oesedrup mach hebben buijten sijn erve sonder consent
van sijn gebuere, want den oesedrup wijst altijt aen den eijgendom van d'erve.
9. Die in plaetse van eenen want oft gemeijn staecketsel wilt doen maecken
eenen muer op de rechte paelen, mach dat doen tot sijnen coste, en densel-
ven gemaeckt sijnde, wort hij gemeijn, en moet tot gelijcken coste onder-
hauden worden.
1O. Nijemant en mach vinsters maecken, licht oft gesicht nemen door een
gemeijnen muere, tensij met consent van sijn gebuere.
11. Nijemant en mach aen een gemeijnen muer hovens oft privaten
maecken, tensij hij ierst en voor alle tegens denselven gemeijnen muer
eenen muer maecke van onder halven steen dicke.
628
TEXTE.
12. Die wilt bauwen op een gemeijnen muer, daer te vorens geenen bauw
op geweest en is, moet het waeter van den selven bauw leijden op sijn eijgen
erve, sonder letsel oft scade van sijn gebuere.
13. En mach den gebuer oock in sulcke opgebaude mueren, naermaels
bauwen ende sijn balcken leggen, mits dat hij het waeter oock brenge op
sijn erve, oft dat sij te samen een gote leggen straetwerts, tot gemeijnen
coste.
14. De mueren die van weder sijden hebben blinde vensteren, freijten
oft hoofden te samen met den muer gebauwt, worden gehauden voor
gemeijne mueren.
15. Maer als deselve blinde vensteren, freijten oft hoofden maer met den
muer gemaeckt en sijn van eene sijde, soo hoort den muer oock aen den
eijgenaer van deselve sijde.
16. De tuschhuijsen oft waetergangen sijn gemeijn aen weder sijden, en is
elcken gebuer schuldich en gehauden sijn dack, gote, oesedrup en waterval
soodaenich t'onderhauden, dat d'ander gebuer daerdoor geen schaede en
leijde in sijn huijs, mueren, wanden ofte daecken.
17. Gemeijne soeën moeten tot gemeijnen coste onderhauden en gereij-
nicht worden, tensij dat de vuijlichijt veroirsaeckt wordt door reparatien oft
toedoen van een gebuer alleen.
18. Door gemeijne zoeën en mach regulierlijck egeen ander waeter
geleijt worden als hemels water, oft suijver waeter, tensij dat met weder-
zijdts consente daerdoor geleijt worde koeckenwater, seepsop oft ander
dijergelijcke, oft oock tenwaere dat ijemanden van twee gebueren sulcken
recht vercregen hadde bij eenigen legaelen titule oft bij prescriptie.
19. Een ijeders erve is vrij en lochtvrij van den gronde af tot den hemel
toe, tensij dat blijcke van servitute.
20. Boomen staende in gemeijne haegen oft heijmen sijn gemeijn.
21. Appel- en peirboomen behoiren seven voeten geplant te worden van
een anders erve, notelaers negen voeten, kriecke-, pruijmen- en perseboomen
vijf voeten.
22. Nijemant en mach maeeken tegens den muer van sijn gebuere een
verckenskot oft mesthoop, tensij dat hij ierst daertegens doet maecken eenen
muer van onderhalven steen dickte, en sijn gebuere wachte van stanck.
630
23. Een hautmijt moet vier voeten (1)staen van d'erve van sijn gebuere,
en de schade die daerdoor veroirsaeckt wordt moet goedt gedaen worden
aen den gebuere.
24. Die eenen put wilt doen graeven op sijn erve, om te gebruijcken tot
een privaet, moet den selven doen stellen seven voet van sijns gebueren erve
met den naesten cante, en soo doen beheijmen dat hij daer geen schade oft
stanck door en lijde.
25. Als ijemants boomen(2) over sijns gebueren erve hangen, soo moet hij
[die] laeten corten, ofte gedoogen dat den gebuere de hellicht van de vruch-
ten daervan geniete.
26. Een ijeder is schuldich sijn schouwen soo hooch te doen maeeken, dat
die gebueren van den roock geen ongemack en hebben, en oock geen
perijckel van brandt en leijden.
27. Die sijnen waterloop heeft door een anders erve, moet int' gat van den
waeterloop stellen een eijsere traille, om te beletten dat daerdoor geen
vuijlnis en gae.
28. Die landt, bemden oft boschen heeft gelegen van der straten, moet
een wech hebben van die voor hem liggen, ter minster schaede, ten naesten
kante ende ter naester straete, om daer uijt en in te gaen, want men can
daer nijet uijtvlieghen.
29. Die sijnen wech heeft door een anders erve. moet dien gebruijcken
met getijdich saisoen, ter minster schaede, met geseelde beesten en met
goeder hoeden.
30. Die sijn gebuer laet wercken en sijn werck volmaecken sonder het
selve te stooren: stet murus donec pereat.
Au bas de notre manuscrit se trouve cette annotation: Dese memorien en
observatien, bij mij opgestelt voor , Instructie aen mijnen sone, " behelsen
vier hondert vierthien articulen. Maneat hic libellus pro se et fratribus suis;
detur copia, si petant. Ita volo et jubeo. Hac primd augusti, 1701.
Signé G.-J. VANZURPELE, 1701.
(1) Le manuscrit Christiaens dit vijff voeten.
(2) Le manuscrit Christiaens dit: Als de tacken van iemants boomen, etc.
632
TEXTE.
ARTICLES SUPPLÉMENTAIRES DU MANUSCRIT CHRISTIAENS.
1. De schouwen van beckers en brouwers hovens moeten vier voeten
boven het dack uijtgemetst worden. (Art. 24.)
2. Een hautmijte moet twintig voeten staen van den hoven, ende het
stroij moet vijffthien voeten leggen van den hoven, en in voorige tijden en
moght een backer off brouwer niet meer hauts stellen als twee duijsent
in een mijte. (Art. 23.)
3. Die een huijs affbreekt staende aen zijns gebuers erve, is schuldig in
plaetse van dijen tot zijnen coste te setten eenen want, off een stacketsel ; en
ingevalle hij het selve doet setten op de gerechte paelen tussen de twee
erven, soo is den selven want gemeijn, ende moet voirtaen tot gemeijnen
cost onderhouden worden ; maer indijen hij het stacketsel stelt op zijn eijgen
erve, soo behoirt hem tselve alleen toe, ende moet het oock alleen onder-
houden. (Art. 33.)
4. Item, die in plaetse van eenen want wil doen maecken eenen muer,
magh dien doen maeken op zijnen coste, en, volmaekt zijnde, soo is den
muer gemeijn, en moet met gemeijnen cost onderhouden worden. (Art. 34.)
634
TEXTE.
DISCORDANTIEN
TUSSCHEN DE COSTUME VAN DIEST EN DE COSTUME VAN LOVEN.
Alsoo de stadt van Diest geen ressort en is van de stadt van Loven, en dat
d'een en d'ander heeft sijn eijgen costuijme, in veel pointen contrarie aen
elckanderen, en dat nochtans de costume van Loven stadt grijpt en geobser-
veert moet worden in de twee buijtenlanden van Diest, genaempt Cagge-
vinne Lovens en Kempens, dewelcke bijnaer rontomme de stadt van Diest
met haer cuijpen omcingelen, behaudelijck buijten de Beverpoorte, soo is
van noode altijt remarcq te nemen op dese discordantien [. want zij comen
allen dagh voor te vallen. soo in sterffhuijsen, scheijdingen en deijlingen als
andersints, gemerckt dat ieder erffgoet wordt geregeert met zijn costume,
en dat de costume van Diest, int reële, niet voirder en spreeckt als over de
stad en over haere cuijpe] (1).
1. Binnen de stadt en cuijpen van Diest succedeert een man aen sijn
vrauw, en eene vrauw aen haeren man, als daer van dijen hauwelijck geen kint
oft kinderen cn sijn, en dat den ierststervende geen hauwelijcxe voorwaerde
noch testament gemaeckt en heeft ter contrarie maer tot Loven, en in haer
ressorte, daer des selfs costume stadt grijpt (2), ist' gans contrarie, alsoo
sulcken lanxtlevende [, man oft vrouwe] (1), aldaer maer naeckten toechter
en blijft van alle immeuble goederen bij den ierststervende achtergelaeten,
sijnde de proprietijt daervan gesuccedeert (3) op sijn naeste bloet, het zij in
linea ascendente oft collaterali.
2. Binnen Diest volstaen de kinderen ijeder voor sijn hooft in passive
schulden bij haer auders achtergelaeten; maer binnen Loven [en haer
ressorte] (1) kan men aenspreecken een voor alle.
3. Binnen Diest maecken de moeders bastaerden, maer onder Loven nijet,
hoc est trauwt een vrauw binnen Diest, en krijcht sij kinderen, en sterft
haeren man, soo blijft haer goedt vast aen de kinderen (4); ende hertrauwt
(1) Manuscrit Christiaens.
(2) Le manuscrit Christiacns dit: maer onder het ressort van Loven en onder Caggevinue.
(3) Le manuscrit Christiaens dit: en succedeert den erffdom offproprieteijt daervan, etc.
(4) Le manuscrit Christiaens dit : aen sulke ierste kinderen.
636
TEXTE.
die selve vrauw, en krijcht sij noch eenige kinderen, dese [tweede kinde-
ren] (1) en hebben geen deel in de goederen van haer moeder, dewelcke aen
deselve moeder met vollen recht toequaemen ten sterfdaghe van haeren
iersten man, ten welcken regarde sij bastarden genoempt worden (2); maer
onder Loven gaet het gans contrarie, want alle de kinderen, die een vrauwe
aldaer crijcht van twee, drije en meer hauwelijcken, deijlen alle hoofts- en
evengelijck in haers moeders goederen naer haer doodt [; en hierop dient
wel geleth te worden in materie van scheijdinge en deijlinge, want,
bij exempel, een doghter hebbende goederen onder Diest en onder Cagge-
vinne, oft elders anders onder het ressort van Loven, comt te trouwen binnen
Diest, crijgt kinderen van haeren man, en wort weduwe ; zij trouwt daernaer
met eenentweeden man, en crijgt van dijen oock diversche kinderen; daer-
naer sterft zij ; in desen gevalle soo behoort aen de kinderen van t'eerste
bedde alle t'goet van de vrouwe gelegen ten Diesterschen rechte, ter exclusie
van de kinderen van t' tweede bedde maer die goederen gelegen onder
Caggevin, off elders anders ten Lovenschen rechte, alle sulke goederen van
de moedere moeten hooffs een evengelijck gedeijlt worden tusschen haer
voorende naerkinderen; desgelijcx ist als een doghter trouwt tot Loven,
hebbende goederen onder Loven en onder Diest, want ieder costuijme
regeert het goet onder haer gelegen](1).
4. Onder Loven heeft men vliegende erve, en succedeert en devolveert
deselve even ende gelijck immeuble goederen; maer onder Diest worden de
vliegende erven van Loven gereputeert voor have, en succederen gelijck
haeffelijcke goederen (3).
5. De zaeckwaude van Diest en heeft geen gemeijnschap met het waer-
scllap van Loven ; want de zaeckwaude affecteert de goederen soo lange de
rente staet, ende en connen sulcke goederen nijet vercocht worden dan met
sulcken bant: maer met de waerschap van Loven en blijven de goederennijet
langer geaffecteert dan als sij sijn in den boesem van den gelover,
den welcken de selve t'alle tijden mach vercoopen, het waerschap nijette-
genstaende.
(1) Manuscrit Christiaens.
(2) Le manuscrit Christiaens dit: en ten regarde van welke goederen de voorschreve tweede kinderen
worden bastard genoempt, omdat zij daervan niet en hebben off connen genieten.
(3) Le manuscrit Christiaens dit : en word daermede gehandelt, in materie van successie, even ende gelijck
met meubele goederen.
638
TEXTE.
6. Onder Diest moet den claeger, in materie van evictie, nijemant anders
doen becondighen als den proprietaris, [den] (1) toechter off toechtersse van
den [beclaegden] (1) gronde maer onder Loven moet den clager de wete
doen doen aen alle die ghene, recht oft actie in ofte tot den pant heb-
bende, die den clager saude meijnen af te daghen ende van hun recht te
versteken.
7. Onder Diest gaet coop voor huere maer onder Loven gaet huere voor
coop.
8. Onder het ressort van Loven worden de leengoederen gereguleert
volgens de costuijme vant' leenhof van Brabant : maer onder de stadt
en buijtenlanden van Diest behoiren de leenen, aldaer gelegen, gereguleert
te worden volgens d'aude costumen (2) van den leenhove van Diest, hoc est:
onder desen leenhove succederen de leenen even ende gelijck de chijnsgoe-
deren, soodat de sonen aldaer geen preferentie en behoiren te hebben tegens
dochters waervan het contrarie gebruijckt wordt onder den leenhove van
Brabant.
9. Een bastaert mach onder Diest testeren sonder octroije van den heere:
maer onder den ressorte van Loven nijet, alwaer sulck octroije gans
nootsaeckelijck is (1).
(1) Manuscrit Christiaens.
(2) Le manuscrit Christiaens dit : volgens d'aude rechten.
(3) Cet article est ainsi formulé dans le manuscrit Christiaens : Onder Diest magh eenen bastard testeeren
sonder octroije van den heere, uijt craghte van t'privilegie van den heer van Diest,de anno 1509, 15e maii:
maer onder het ressort van Loven en magh een bastart niet testeeren sonder octroij van den hertogh van
Brabant. Dogh soo staet ten desen genoteert te worden, dat bij soo verre een bastart van Diest, hebbende
goederen onder Diest en onder Caggevinne, getesteert hadt van de selve goederen sonder octroije, soo soude (mijns
oordeels) het testament moeten stadt grijpen, niet alleenelijck over de goederen gelegen onder Diest, maer oock
over die, de welcke zijn gelegen onder Caggevinne, onaengesien dat aldaer de costume word geobserveert van
Loven, want den herloge van Brabant en heeft onder Caggevinne geen confiscatie, maer wel den heer van
Diest, en dijenvolgens soo soude in allen gevalle de confiscatie moeten vallen ten profijte van den heer van
Caggevinne, want het landt van Diest en het landt van Caggevinne is een en t'selve landt, van een en de selve
nature, zijnde een eijgen allodiael goet van den heer van Diest, ende (mijns oordeels) soo moet het privilegie
gegeven aen bastaerden van Diest, oock gecenseert worden gegeven te wesen aen de bastaerden van t'buijten
landt van Diest, gemerckt dat die van t'buijten landt altijts gecontribueert, paert en deel gedragen hebben in
d'oncosten van de Blijde Incompsten van de heeren van Diest, gelijck dat op verscheijde plaetsen in stadts regis-
ters te vinden is. Zijne Majesteijt, als hertoge van Brabant, heeft binnen Diest wel eenen rentmeester van con-
fiscatien, maer dat ampt respicieert de confiscatien dijer resulteeren uijt de generaele placcaeten, maer niet
de geene de welcke behooren aen een vrijheer van t'landt van Diest.
640
TEXTE.
1O. Onder Diest worden jonckmans en jongedochters gehouden voor
meerderjaerigh als zij den auderdom hebben van vier en twintigh jaeren
compleet maer onder Loven moeten zij hebben haer vijff en twintigh
jaeren voll (1).
(1) Le manuscrit Christiaens contient un 20e chapitre (chap. XV), intitulé Raeckende den ceurboeck
van Diest, concernant le Ceurboeck ou registre aux statuts et amendes de la ville de Diest, qui comprend
57 articles. Mais ce chapitre est purement historique et ne contient aucune disposition pénale. On y voit
notamment que l'ancien ceurboeck était, pour la majeure partie, tombé en désuétude, tant à cause des
changements survenus dans la valeur des monnaies, que parce que les condamnations à des pèlerinages
n'étaient plus en usage, dans ces pays, comme anciennement; que les amendes étaient devenues arbitraires
et abandonnées à l'appréciation des juges; que le ceurboeck avait été remplace, depuis l'époque de
Charles V jusque vers l'an 1640, par un registre aux publications concernant les ordonnancesrelatives à la
police et aux délits; que, plus tard, les ordonnances du magistrat ont été, en partie, inscrites dans les registres
aux résolutions, en partie, conservées en liasses au secrétariat, et, enfin, que, depuis l'année 1700, elles furent
enregistrées dans un registre appelé Registre aux statuts et ordonnances de police. Il en résulte que le
chapitre XV du manuscrit Christiaens ne présente pas l'intéret voulu pour notre publication, et qu'il faut s'en
tenir, en matière de keuren, aux coutumes déposées. (V. pages 384, 385 et suivantes.)
TAFEL VAN DEN INHOUD.
INSTRUCTIO AD FILIUM SUUM EUSTACHIUM (manuscrit de Van Zurpele . . . . . 417
I. Aengaende die regheringhe der stadt van Diest . . . . . . . .
II. Aengaende de judicature . . . . . . . . . . . . . . .
lll. Van successien in 't generael . . . . . . . . . . . . . . 440
Successie in de rechte linie ... 4
Successie in linea collaterai . . . . . . . . . . . .446
Van scheijdinge en deijlinghe . . . . . . . . . . . .
IV. Van rechten gehaude luijden aengaende . . . . . . . . . . 8
V. Van t' recht en plicht der toechtenaers en toechterssen . . . . . . 470
VI. Van bastaert kinderen . . . . . . . . . . . . . . . . 476
VII. Van onbejaerde kinderen, momboirs en onvermomboirs . . . . . . 480
VIII. Aengaende de gelofte als zaeckwaude . . . . . . . . . . . 49
Appendix ..... . 90O
Rescriptum aen den raede van Brabant aengaende die nature van als
zaeckwaude .............. 492
IX. Manieren van procederen voor scauteth en schepenen van Diest . . . 510
X. Van arrestamenten, en procedure in de selve materie . . . . . . . 526
XI. Van evictien en proceduren ten gronde. . . . . . . . . . . 536
XII. Van vernaerderinghe . . . . .. . . . . . . . . . . 548
XIII. Van hueren, bekentenis van renten, borchtouchten en dijergelijcke . .
XIV. Van criminele saeken, en proceduren in deselve materie . . . . . 576
XV. Van tauxaet van costen, en executien van vonnissen in materia civili . . 596
XVI. Van den twistende en vechtende luijden in den vrede te leggen . . . 600
XVII. Van testamenten oft dispositien van den uijtersten wille . . . . . 606
XVIIIll. Rechten en costuijmen van t' leenhoff van Diest . . . . . . . . G
§ 1. Aengaende de judicature. . .
§ 2. Aengaende die successie en devolutie . . . . . . . 618
S 3. Aengaende die vercoopinghe, belastinghe en dispositien van
leenen .. ....
XIX. Van paelingen, servituijten en erfscheijdinghen . . . . . . . .
Discordantien tusschen de costume van Diest en de costume van Loven . . .634