Ontwerp-Costumen van Mechelen
door stadssecretaris Jan van Ophem in 1528 opgesteld.
[INLEIDING]
Om te achtervolgene ende genouch te doene den bevelen vander K. M., den commoing- fol. I
meesters ende scepenen der stadt van Mechelen, gecondicht ende te kennen gegeven bij
eenegen van zijnder genaden heeren van zijnen Grooten Raide, te Mechelen residerende,
dat zij hen vinden souden, bijden selven zijnder genaden heeren vanden selven raide, met
henlieden bringende in gescrifte, met eender goeder ende breder declaraciën, alle de manieren
vanden procedueren, van justitiën, alsoe zij die geuseert ende gehouden hebben ende dage-
lijcx die useren ende houden, bynnen der voirsz. zijnder genaden stadt ende Vrijheyt van
Mechelen, met oick den costuymen ende rechten vander selver stadt ende Vrijheyt van
Mechelen, die zij dair af hebben, ende metten faulten ende abuysen, die dair inne gedaen
ende misdaen mogen worden, met oick de advijze vanden scepenen, raetslieden ende den
notabelsten van der voirs. stadt ende Vrijheyt van Mechelen, opte selve costuymen ende
manieren van procederene tsamen oick de usance vander Justiciën voirgen. Soe hebben Jan
van Ophem, een vanden goetwilligen dienren ende officieren vanden voirs. stadt ende Vrij-
heyt van Mechelen, ten vermanene, versuecke ende laste vanden voirs. mijnen heeren | com verso
moingmeesters ende scepenen, ende anderen regeerderen der voirs. stadt van Mechelen, met
eenen goeden wille in gescrifte gestelt ende bij een vergadert, ter eeren, loone ende gloriën,
der Almogentheyt des Vaders, der Wijsheyt des Zoons, ende der Goedertierenheyt des Hey-
ligen Geests, Mariën Goids moedere gebenedijt, ende allen lieven Goids heylegen, dien
ic in desen oetmoedelijc ende innichlijck aenroepe, om daer duere alsulcken gracie ende
wetentheyt, in mijn cleyn ende zober verstandt gestort te wordene, als dat ic die verre in
oudden gegaen ben, tselve mijn begonste werck, dat mij sonder hueren bijstandt ende hulpe,
te zwair ende lastich vallen soude, sal mogen degelijck begynnen, bequamelijck middelen,
ende volcomelijck eynden, tot vorderingen oic ende ondervondinge vander justicien, ende
tot nutticheyt ende proffijte ende vordeele, vanden gemeynen goede ende orbore, ende van
allen den gheenen die bynnen der voirs. stadt ende Vrijheyt van Mechelen geseten sijn,
ende in rechte dair te doene sullen moigen hebben, alle tghene dat ic vanden voirs. proce-
Cah I. Mech,
2
dueren, costuymen, usancen, rechten, ende heerbringen bevonden hebbe, ende mij voircomen
fol. II es, het | zij uuyt ouden registeren vander voirs. stadt, statuyten, kueren, ordinantiën, gewe-
sen vonnissen ende gescriften, die ic gesien ende gelesen hebbe, oft zo ick die oick van den
ouders gehoort ende verstaen magh hebben, ende gelijc ick selve die den meestendeel, den
tijt van negenenveertich jairen langh, deen den anderen vervolgende, als greffier vanden voirs.
stadt ende Vrijheyt van Mechelen, al en bennic niet weerdich, bij gedooge ende believene
vanden voirs. mijnen heeren commoingmeesters ende scepenen van Mechelen, die bij tij-
den geweest hebben, ende wiens der overledenen zielen, God genadich zij, ende die nu noch
levende zijn, hebbe gesien, ende weten gebruycken, useren, onderhouden ende hanteren.
Onder ende ter correctiën vanden selven mijnen heeren, commoingmeesters ende scepenen
van Mechelen, ende voirt van allen anderen heeren wethouderen, ende regeerderen vander
selver stadt ende costuymieren hen des verstaende, begerende niettemin, ende vriendelijc
verzuekende, aende selven mijnen heeren, ende allen anderen, dien dit voircomen magh, dat
zij zonder begryp, gonstelijc ende in dancke nemen willen mijnen goeden willegen arbeyt,
verso die ic dair inne als een | crancke mensche, nair mijnen cleynen, ende soberen verstandt,
ende mijnder cranckere ende vergetelijcker memoriën gedaen hebbe. Al eest zoo dat dair inne
vele faulten, gebreken, vergetelijcheyden ende versuemptheyden sullen moigen bevonden
worden, ende dat zij hier mede mij willen houden voir geexecuteert, denckende ende te
gronde wezende, dat de mensche van hem selven niet dan gebreck en heeft, ende niet en
can gedaen van hem selven dat goedt ende degelijc es, dan bijder graciën ende innegeestin-
gen Goids, dien dair af dan de eere, lof, glorie ende weerdicheyt moet zijn toebehoiren
ende blijven, nu ende inder eewecheyt. Amen.
[Instellingen en eden].
fol. III [1] In den yersten es te wetene, ende te permitterene dat de stadt van Mechelen,
ende de poirters, ondersaten, ende de innegesetene van diere duer huere getrouwicheden,
diensten ende weldaden, die zij altijt hueren Heeren, ende Princen bij tijden wesende, in alder
onderdanicheden ende bijstande gedaen ende metter daedt bewesen hebben, vanden selven
hueren Heeren ende Princen groottelijc versien, begaeft ende gedoteert zijn van vele schoone
ende diversen privilegiën, ende benefitiën vanden welcken in desen egheen verhael gemaect
en sal worden. Daer mede zij oick geratifieert, geapprobeert ende geconfirmeert hebben,
alle huere costuymen, usancen, rechten, ende heerbringene, alsoe die kenden, ende wisten
de scepenen vander voirs. stadt van Mechelen, die onse alregenadichste Heere de R. K. nu
wesende, in zijnder Blijder Innecompst, insgelijcx geconfirmeert, ende geapprobeert heeft,
ende gelooft te houdene, ende te verwarene, ende te doen houden ende te verwaren vast ende
gestentich, van pointe te pointe, alle deselve huere privilegiën, rechten, vrijheyden, costuy-
men ende usancen, oude ende nieuwe, ende niet te comene te doene, oft gedogen te comene,
verso of te doene ter contrariën | in egheender manieren, vanden welcken in desen tverhael sun-
derlinge gemaect sal worden.
[2] Achtervolgende desen, soe eest clair ende openbair, dat de voirs. stadt van Meche-
len heeft twee commoingemeestem ende eene volle banck van twaelf scepenen te wetene
sesse van der poirterijen, ende sesse van den sess ambachten van der selver stadt, als vlees-
houwers, visschers, verwers, huyvetters, brouwers ende backers, twee dekens oft berichters
van den Wollewercke vanden poirterijen ende seven geswoirne vanden Wollewercke oft vander
dekenijen, wair af de viere zijn vander poirterijen, ende de drije vanden ambachten, vier
geswoirne vander poirterijen, ende vier rentmeesters, de twee van hen vander poirterijen,
ende de twee andere vanden ambachten, die allegadere alle jaire sculdich zijn af te gane,
ende verlaten te wordene ende in huerlieder plaetse bijden selven wethouderen, ende den
Gemeynen Rade die dan inden eedt vander stadt zijn, andere jairlijcx gecoren te wordene,
achtervolgende huerlieden privilegiën ende den ouden heercomene dair af onderhouden. | fol. IV
Ende dat bynnen der octaven van onser Liever Vrouwen opnaert te half ooghst, te wetene
altijt smaendaeghs naerder selver Onser Liever Vrouwendagh, inder manieren naervolgende.
[3] In den yersten ten selven dage, alsmen de wet vander voirs. stadt vermaect ende
verset, so worden bijden scepenen dair wesende, dekenen ende geswoirenen vanden Wolle-
wercke op hen selven vertrocken wesende, ten vragene vanden voirscepene, bij elcken van
hen sunderlinge, op hueren eedt, gecoren twee commoingemeesters vander poirterijen, om-
dat toecomende jair commoingemeesters vander voirs. stadt te zijne, nut ende bequame dair
toe wesende, wair af de greffier vander stadt de kueren tekent in tegenwoirdicheyd ende ten
aensiene van hen allen.
Item bynnen den tijde, dat de voirs. Wethouderen hueren kuese geven, so kiesen
oick de geswoirne van de poirterijen ende de geswoirne vanden seventhien ambachten die
te rade comen, die bij een vergadert blijven, als de voirs. andere vertrecken, ende dat ten
vragene vanden oudtsten commoingemeester, insgelijcx | oick op zijnen eedt, twee com verso
moingemeesters vander poirterije, nut ende bequame dair toe wesende om commoingemees-
ters dat toecomende jair vander voirs. stadt ende Vrijheyt van Mechelen te zijne, wair af de
kueren, een vanden secretaryssen vander Stadt tekent, in harer alder presentiën. Ent int
kiesen vander wet, soe en geven egheenen kuese de rentmeesters vander stadt, noch zij en
hebben insgelijcx egheene opinie, alsmen den Gemeynen Raedt vander stadt houdt, mair
het geschiet in huerer tegewoirdicheyt ende aenhoirne om hen daer na te reguleren.
[5] Nairden welcken als de voirs. leden elck van henlieden van een verscheyden wesende
gecoren hebben, soe comen de voirs. wethouderen, die vertrocken hebben geweest, bijden
voirs. Gemeynen Raide, ende bijeen zijnde, soe worden yerst gelesen bijden secretaris, die
de kueren geteekent heeft, degheene die totter commoingmeesterscepe bijden Gemeynen
Rade gecoren zijn, ende hoe vele kueren elck van dien heeft. Ende dairna heeft de greffier,
die de voirs. wethouderen gecoren hebben, ende hoe vele kueren elck vandien oick heeft,
wair af den tot | commoingmeesters blijven de twee, die de meeste kueren hebben bijeen fol. V
vergadert wesende. Ende dien zijn zij beyde tegewoirdich, wordt hueren eedt gestaeft, bij
eenen vanden commoingmeesters die afgaet. Ende es deen absent, soe staeft dan de gheene,
die yerst in den eedt es den eedt zijnen medegesellen commoingemeestere gecoren als hij
compt die hier na volght van woerde te woerde.
[6] Tot den dienste dair toe dat ic gecooren ben, om commoingemeester vander
stadt ende Vrijheyt van Mechelen te zijne, dair sal ic wel ende wettelijc toegaen, onsen gena-
digen Heere tot zijnen rechte, der stadt van Mechelen tot hueren rechte, ende eenenye-
gelijcken tot zijnen rechte, der stadt sal ic raden tot hueren meesten proffijten, ende tot
harer minsten schaden, der stadt recht sal ic heelen, soe lange hij te heelen staet, der com-
moingiën recht sal ic verwaren, alsoe ic dat sculdich ben te verwaren, aen arme ende aen
rijcke, evengelycke. Dat en sal ic laten noch om maeghscap, noch om vriendtscap, noch om
ghifte, noch om myede, nair mijnen besten verstane. Alsoo moet mij God helpen ende alle
Goids heyligen ".
verso [7] Item es te wetene dat van den voirs. twaelf scepenen jairlijcx mair de sesse van
dien af en gaen, diet twee jairen vervolgende geweest hebben, drie vander poirterijen, ende
drie vanden voirs. ambachten, ende de andere sesse, die maer een jaer geweest en hebben,
die blijven noch dat toecomende jair ane, sonder hercoren tzijne, soe dat zij twee jairen
vervolgende scepenen blijven, mair die vanden anderen leden en blijven mair een jair, uuyt-
genomen de rentmeesters soe nair verclairt wordt.
[8] Es oick clair ende openbair ende dat heeft men alsoe eenpaerlijc onderhouden dat
de gheene die scepenen afgaen, bynnen twee jairen dair nae gheene scepenen en moigen
wesen, noch dair toe gecoren worden, in egheender manieren.
[9] Alsdan de commoingmeesters gecoren zijn, ende eedt gedaen hebben, oft deen
van hen eedt gedaen heeft, soe procedeert men voirt, om te kiesene drie scepenen sonder
poirterijen, ende drie scepenen vanden voirs. ambachten in de plaetse vanden gheenen, die
fol. VI dan afgaen om scepenen | vander voirs. stadt ende Vrijheyt van Mechelen de twee toeco-
mende jairen te zijne ende te blijvene. Ende om dat te doene, soe vertrecken de voirs. wet-
houderen, ende kiesen op hen selven, ende den Ghemeynen Raidt kiest insgelijcx op hem
selven ende bringen huere kueren bijeen, gelijc dat boven van den commoingmeesters
verclaert staet, ende die dan de meeste kueren hebben, bijeen vergadert wesende die
blijven scepenen de twee toecomende jairen. Ende henlieden staeft den eedt van de scouteth
vander Stadt bij tijden wesende, dair af de tenuere hier na volght.
[10] « Tot den dienste dairtoe dat ic gecoren ben om scepen vander stadt ende Vrij-
heyt van Mechelen te zijn, daer salic wel ende wettelijc toegaen, Onsen Genadigen Heere
tot zijnen rechte der stadt van Mechelen tot hueren rechte, ende eenenyegelijcken tot zijnen
rechte der stadt, sal ic raden, tot hueren meesten proffijte, ende tot harer minster schaden,
der stadt Raedt sal ic helen, soe lange hij te heelen staet. Als mij de richter maendt, die
verso mij sculdich es te manen, soe sal ic wijsen, dat ic sculdich ben te wijsene | aen arme ende
aen rijcke evengelijcke, dat en salic laten noch om maeghschap, noch om vrientscap, noch
om ghifte, noch om myede, noch om egheenderanden noot, noch omde vrese vander doot,
na mijnen besten verstane. Alsoe moet mij God helpen, ende alle Goids heyligen ".
[11] Nair dat den meesten deel vanden gheenen die totten schependomme gecoren
zijn hueren eedt als boven gedaen hebben, soe worden dairna terstond als dan inder manie-
ren als boven gecoren vander poirterijen twee berichters oft dekenen vanden Wollewercke,
ende zijn de gheene die de meeste kueren hebben (die bijeen gebracht) ende die worden
geeedt, bij een vanden commoingmeesters, die hen den eedt staeft, alsoe dien hiernair volght.
[12] " Tot den dienste dair toe dat ic gecoren ben om deken van den Wollewercke
van der stadt ende Vrijheyt van Mechelen te zijne, dair salic oic gelijc vore, der deke-
5
nijen recht salic verwaren, alsoe ic dat sculdich ben te verwaren. Aen arme enz... », gelijc
boven.
[13] Hiema worden gecoren bijden voirs. leden van een vertrocken | als boven de seven fol. VII
geswoirne vanden Wollewercke, oft sonder dekenijen, te wetene de viere dair af vanden poir-
terijen ende de andere drie vanden ambachten, dairmen nair de oude onderhoudene cos-
tuyme, dan dair toe pleecht te kiesene, de drie die vanden voirs. ambachten, den scepene
afgeven zijn, hoewel nochtans men dair toe vanden anderen ambachten wel soude mogen
nemen ende kiesen, alsomen dat somtijts wel geploogen heeft te doene, ende worden dan
denselven geswoimen (die de meeste kueren hebben) hueren eedt gestaeft, bij eenen vanden
voirs. dekens van den Wollewercke, die hierna volght:
[14] " Tot den dienste dair toe dat ic gecoren ben om geswoime vanden Wollewercke
oic als boven, dair toe vuegende, als mij de deken maendt die mij sculdich es te manene, soe
salic wijsen, dat ic sculdich ben te wijsene aen arme ende aen rijcke, evengelijcke dat en
salic laten noch om maegschap, noch om vriendtscap, noch om ghifte, noch om myede, na
mijnen beste verstane. Alsoe moet mij God helpen en alle Goids heyligen "
[15] Als dan den meesten deel van den selven geswoimen | hueren eedt gedaen hebben, verso
soe procederen zij voirt, ende kiesen als boven vier rentmeesters, dair af de twee zijn vander
poirterijen ende de andere twee vanden ambachten, diemen gemeynlijc pleegt te kiesene
uytten voirs. sess ambachten, dair af de sess scepenen vanden ambachten gecoren worden,
hoewel men van anderen ambachten, dair toe men wel heeft plegen te nemene, ende noch
wel soude moigen, soe verre die dair toe metten meesten voisen gecoren worden. Ende die
metten meesten kueren gecoren zijn, dier staeft een vanden commoingmeester hueren eedt
die hier na volght:
[16] Tot den dienste dair toe dat ic gecoren ben om rentmeester vander stadt ende
Vrijheyt van Mechelen te zijne, dair salic oic alsvore daer toe voegende, het tresoir vander
stadt salic verwaren, alsoe ic sculdich ben te verwarene. Aen arme " enz.... als boven.
[17] Item, in dit kiesen heeft men onverbrekelyck onderhouden ende geobserveert dat
nyemande wie hij zij inde selve offitie, die hij als boven gehadt heeft, en mach gecontinueert
worden, | noch insgelijcx tot dien selver offitiën, die hij gehadt heeft ende daer hij afgaet, fol. VIII
van nieuws alsdan hercoren worden, uytgenomen alleene die rentmeesters geweest hebben,
die mogen totter selver offitien hercoren worden ende nieuwen eedt doen, mair en moigen
niet gecontinueert worden.
[18] Item het es wel inde macht vanden voirs., die de voirs. rentmeesters kiesen, dat
zij inde plaetse van den twee van henlieden, die twee jairen rentmeesters geweest hebben
twee andere moigen kiesen, te wetene den eenen vander poirterijen ende den anderen van-
den ambachten gelijcmen dat somtijts hier voirmaels geplogen heeft te doene, mair de ouders
hebben voir dmeeste proffijt ende orboir vander voirs. stadt gehouden, datmen de rent-
meesters niet dicwils vernieuwen en soude, maer datmen de selve diet geweest hebben, her-
kiesen soude, alsoomen noch doet, ende ooc vele jairen gedaen heeft.
[19] Item om den geheelen raidt vander voirs. stadt vol te zijne, soe heeft men van
ouder costuymen, eenpaerlyck ende onverbrekelyc onderhouden dat nair tkiesen vanden
voirs leden als boven | de sess scepenen vander poirterijen op hen selven alleene, met hueren verso
6
greffier, die de kueren tekent, de vier geswoirne vanden poirterijen kiesen, dien gecoren
zijnde, hueren eedt bij een der commoingmeesters gestaeft wordt, alsoe dien hier na
volght (1).
[20] Item oft gebuerde dat de selve scepenen int kiesen vanden voirs. geswoirnen drie
tegen drie waren, ende zijs dair af niet eens en consten geworden, soe souden alsdan de
oudste commoingmeester dan wesende dair af de opperman wesen, ende dair hij dan bij
bleve, die soude geswoirne zijn.
[21] « Tot den dienste dair toe dat ic gecoren ben, om geswoirne vanden poirterijen
vander stadt ende Vrijheyt van Mechelen te zijne, oic gelijc vore, der poirterijen recht salic
verwaren, alsoe ic dat sculdich ben te verwarene. Aen arme "... als boven.
[22] Item oft yemandt vanden voirs. leden bynnen hueren tijde afluuch worden, soe
heeft men inde plaetse van dien als boven eenen anderen gecoren, die inden eedt vander
stadt niet en es, soe wanneer men daertoe nut en bequame zijnde gevonden heeft ende den
fol. IX meesten deel heeft men als yemand | van den commoingmeesters, scepenen oft rent-
meesters afluuch werdt die gecoren uuyten geswoirene vanden Wollewercke, oft vander poir-
terijen, ende indien alsoe gecorende in der plaetse eenen anderen nieuwen gecoren.
[23] Item, den eedt vanden geswoirnen vanden ambachten, die te rade comen, wordt
hen bij eenen van den commoingmeesters van der stadt gestaeft in presentiën van den Sce-
penen, in alder manieren, gelijc vore vander anderen verclaert es, uuytgenomen dat men
noempt dambacht, dair af zij geswoirenen gecoren zijn, ende dat elcken specialijc aengaet,
deur toe vuegende « te wetene mijns ambachtsrecht salic verwaren, alsoo ic dat sculdich ben
te verwarene, ende hebben zij calengieren oft waerderen, soe salmenter noch toe vuegen: Ic
sal calengieren ende waerderen, alsoo ic sculdich ben te calengieren ende te waerderen. Aen
arme " oic als boven.
[24] Item, vanden cleynen ambachten dair af de geswoirne te rade niet en comen, dien
staeft men bij eenen vanden commoingmeesters, alsboven den eedt, gelijc vore uuytgeno-
verso men datmen in dien eedt deur niet toe en vueght | dese nairvolgende woirden « Der stadt
salic raden tot hueren meesten proffijtte ende tot huerer minster schaden, der stadt raedt salic
helen, soe lange hij te heelen staet. Ende hebben zij calengieren oft waerderen, dat salmen
dan, daertoe oic vueghen gelijc vore ".
[25] Ende van allen anderen diensten ende offitiën salmen den eedt staven als boven,
vanden ambachten, nair gelegentheyt van dien, daertoe vuegende specialijc ende sunderlinge
tgene dat dien dienste oft offitiën aengaet.
[26] Item, es voirt voir een oude costuyme ende gewoonte achtervolgende den privi-
legiën vanden voirs. stadt onderhouden ende heerbracht, dat de ghene die totten voirs. offi-
tiën als boven gecoren worden die aenveerden moeten, ende den voors. eedt dairtoe doen,
sonder geweer daer tegen te doene of te suekene. Ende oft zij hen des weygerden te doene,
soe soudemen tegen die procederen met vangenissen van hueren persoonen, waren zij tege-
woordich, tot dat zij den eedt gedaen souden hebben, oft in hueren absentiën, ende zij niet
1. Logisch gesproken moest hier de eed volgen (nr 21). In de tekst echter komt vooraf nr 20. Wij respec-
teren de orde der nrs van het HS.
7
comen en wilden, ten ontbiedene vander | voirs. stadt met banne oft anderssins, alsoe den fol. X
raedt overdraegen soude.
[27] Item, het en es gheenen poirtere van den lede van der poirterijen wesende geoir-
looft in eenich ambacht te gane, om dair mede te ontgane, dat hij totten voirs. offitiën van-
der poirterijen niet gecoren en soude worden, ten ware dat hij tselve ambacht selve metter-
handt doen wilde, of ten ware dat zijn vadere oft zijn oudevadere tselve ambacht gedaen
hadde, ende alsoe dair uuyt geboren ware; maer ter contrariën van dien es wel geoirlooft
dat een ambachtsman poirtere sijn ambacht mach renuncieren ende vertijden, ende houden
hem aen de poirterije alleene, ende dan soe dair na mach hij gecoren worden totten voirs.
offitiën vander poirterijen.
[28] Item, het es inde macht vanden commoingmeesters ende scepenen dien sunder-
linge inneweert om de voirs. stadt van Mechelen in goeder justitiën, politiën ende eendrach-
ticheyd te houdene ende te bestierene tot proffijte ende orbore vanden gemeynen goede, soe
wanneer de voirs. gecorene geswoirne vanden voirs. Ambachten comen om in hueren | pre- verso
sentiën den voirs. hueren eedt te doene, ende zij dan sien ende mercken datter eenige in
eenich ambacht gecoren sijn, die daer toe niet nut noch bequame en sijn, om 't selve
ambacht te regeren tot zijnen proffijte, in goeder politiën ende eendrachticheyden, mair
dat dair af oft diergelijcke de contrarie ooghblijkelijc ware, alsoe den Heere noch der stadt
niet dienende, dat zij alsdan die mogen refuseren ende verleggen, dat zij hueren eedt niet
en doen, maer in diens plaetsen moeten andere gecoren worden dair toe nut ende bequame
als boven wesende gelijc alsdat tot meer malen gebuert es geweest, ende als zij die alsoe vin-
den ende anders niet en weten, soe laten zij hen hueren eedt doen als vore.
[29] Item, voirt es te wetene ende alsoomen dat eenpairlyck onderhouden heeft, dat
degheene die ter raedtcameren vander voirs. stadt behooren, te wetene de commoingemees-
ters, de twaelf scepenen, de twee dekens, ende seven geswoimen van den Wollewercke, de
vier geswoime vander poirterijen ende de vier rentmeesters vander voirs. stadt bij tijden
wesende, plegen alle maendage, alst gheen heylich | dagh en es bij een te vergaderen om fol. XI
aldaer te sprekene, te ordinerene ende te overdragene, alle tghene datter gemeynder politiën
vander voirs. stadt aengaedt, totten meesten orbore ende proffijte vanden gemeynen goede
ende des dien aencleeft.
[30] Item, wanneer dan de stadt te doene heeft van een pensionaris oft meer, soe
plegen die vanden selven leden, bijeen gesamenlijc in harer raedtcameren vergadert wesende,
gebruyckende harer macht die zij dair toe hebben, te nemene, te stellene, ende te admitte-
rene, eenen oft meer dair toe niet bequame ende expert zijnde, dien dan oick hueren eedt
gestaeft wordt bij eenen vanden voirs. commoingmeesters, die hier na volght:
[31] " Tot den dienste dair toe dat ic genomen oft gestelt ben, om pensionaris vander
stadt ende Vrijheyt van Mechelen te zijne, dair salic... " als vore. " Als mijn advys gevraeght
wordt, hetzij in zaken van partijen oft anderssins, soe salic dat rechtveerdichlyc geven, alsoo
dat behoirt, ende doen voort alle tgene dat een goet pensionaris sculdich es te doene. Aen
arme ende aen rijcke... " als boven | verso
[32] Insgelijcx soe wanneer de voirs. stadt eenigen secretaris behoeft, soe wordt dien bij
den selven leden vander voirs. cameren tsamen vergadert wesende, gebruyckende der selver
8
harer maght genomen ende gestelt dien zijnen eedt oyck bij eenen vanden commoingmees-
ters, dair wesende, gestaeft wordt, soe dien hier na volght
[33] " Tot den dienste dair toe ic genomen oft gestelt ben om secretaris vander stadt
oic als vore, de contracten van partijen, ende alle tghene dat der secretarijen aengaet, salic
tekenen ende scrijven, alsoe ic dat sculdich ben te tekene ende te scrijvene. Als mijn advys
gevraeght wordt, hetzij in saken van partijen oft anderssijns, soe salic dat rechtveerdichlijck
geven, alsoe dat behoort, ende voirt dair inne doen, ende des dien aencleeft, alsoe een goet
secretaris dat sculdich es te doene. Aen arme ende aen rijcke ..." als boven.
[34] Wanneer oyck de stadt behoeft eenen clerck vanden bloede oft meer, diemen nu
greffier heet, soe hebben dien macht te nemene ende te stellene achtervolgende den privi-
fol. XII legiën vander stadt, de scepenen vander selver stadt dan wesende | alleene, op hen selven,
dien dan oick zijnen eedt gestaeft wordt bij eenen vanden commoingmeesters dan wesende,
die hier na volght:
[35] « Tot den dienste dair toe dat ic genomen oft gestelt ben om greffier oft clerck
van den bloede vanden voirs. stadt... als vore, de depositiën ende getuygenissen van den
getuygen van partijen, vonnissen, terminaciën ende appointementen van scepenen, ende
des dien aengaet, salic tekenen ende scrijven, alsoe ic dat sculdich ben te tekenen ende te
scrijven ende deur inne doen ende des dien aencleeft, alsoe een goedt greffier, oft clerck van-
den bloede, dat sculdich es te doene. Aen arme ende aen rijcke... " als boven.
[36] Als oick de voirs. stadt eenen clerck oft meer behoeft totter dekenijen, diemen oick
nu greffier noempt, soe wordt dien genoempt, genomen ende gestelt bijder voirs. cameren,
alle de leden tsamen vergadert wesende, dien oick zijnen eedt gestaeft wordt bij eenen
vanden commoingmeesters dan wesende, die hier na volght:
verso [37] Totten dienste dair toe ic genomen ende gestelt ben om clerck oft greffier van-
der dekenijen oft vanden Wollewercke te zijne, dair salic, oic als vore, de depositiën ende
getuygenissen vanden getuygen van partijen, vonnissen ende appointementen vanden geswoir-
nen vander dekenijen oft Wollewercke, ende dat dien aengaet, salic tekenen ende scrijven
ende insgelijcx der Hallen boeck salic houden ende dair inne tekenen ende scrijven de vor-
weerden van partijen der dekenijen aengaende, sonder dair inne te tekenen eenige contrac-
ten, die mijns wetens finantie oft woekere maken willen, alsoe ic die ben sculdich te tekenen
ende te scrijvene. Als mijn advys gevraeght wordt, hetzij in saken van partijen oft anderssins,
dat salic dan rechtveerdichlijc geven. Aen arme ende aen rijcke... " als boven.
[38] Item, es hier te wetene dat de clerck vander dekenijen egheen advys in saken van
partijen (omdat hij greffier es) en plach te gevene, noch insgelijcx gheene vonnissen oft
appointementen te pronuncierene, maer dat plach te doene een vanden gesworenen, die van
den deken gemaendt werdt, maer nu soe geeft hij advys ende spreect de appointementen
fol. XIII vanden | geswoirnen uuyte, ende es vele bequamer dan oft alsoe niet en geschiede, midts dat
hij altijts aenblijft,
[39] Bijden leden vander gemeynder cameren worden noch genomen, gestelt ende ghe-
admitteert de medecijns ende cierurgijns vander voirs. stadt, scepencnapen, dekenknapen,
poortsluyters, weerden vanden werven, scrijvers ende besienders vanden verkenen, ende meer
andere gemeyne officieren, dair af de commoingmeester oick elcken van dien hueren eedt
9
staeft, ende setten deur toe goede cautie ende borghtocht, nair gelegentheyt van elcx officiën.
[40] Item, es oick voir recht bekendt ende met statuyten vanden Gemeynen Rade van-
der stadt geordineert, dat degheene die eenige offitiën oft diensten te gevene hebben, die
den persoonen gegeven worden, tot hueren lijve, oft daer inne gestelt worden om die huere
leven langh te bedienene die offitiën oft diensten nyemandt geven en moigen, noch dair inne
yemande stellen, | soe lange de gheene leven diese bedienen ende oftet een gebuerde, dat verso
die ghifte oft stellinghe van egheender weerden zijn en soude, noch sorteren en soude, mair
soude dat yerst moeten geschien, nade doot vanden gheenen, diese bedienden. Ten ware dat
hijse verbuert hadden, soe mocht wel geschien bynnen hueren levene, ende anders niet dan
bij hueren consente ende wille.
[41] Item, de rentmeesters vander stadt hebben maght, soe wanneer eenich vanden drie
heuren clercken afluuch wordt, dat zij in diens plaetsen eenen anderen moigen nemen, ende
dien dan den commoingmeesters dan sijnde presenteren, die hen dan eedt staeft, gelijc vore
ende alsoe dier offitiën toebehoirt.
[42] Item, voirts soe hebben de selve rentmeesters macht te stellen alle de officieren
ende dieneren hen dienende totten assysen, ende tresore vander stadt, deur af de commoing-
meester oick den eedt staeft.
[43] Item, omdat te bat vastere ende te gestentelyckere | onderhouden ende achter- fol. XIV
volght soude worden alsulcken ordinantien, als tanderen tijden overdragen, gesloten ende
gestatueert zijn bijden gemeynen rade vander stadt, opte weeskinderen ende andere per-
soonen, niet connende hen selven ende hueren goede geregeren, dair toe alsdoen gecommit-
teert ende gedeputeert waren drie notable wijse ende discrete mannen, om weesmeesteren
ende oppermomboren van dien te wesenen, soe zijn dair toe noch bij commoigmeesters,
scepenen, dekenen, geswoirne ende rentmeesters in harer raedtcameren vergadert wesende,
verclairt, gevueght, geordineert ende geslooten, de pointen hier naer volgende
[44] Inden yersten soe wanneer eenich vanden weesmeesteren oft oppermomboren van
allen-weeskinderen, oft anderen persoonen dair onder staende afluuch werde, oft zijne
plaetse vacheerde, dat alsdan bijder gemeynder cameren dair toe genomen, ende gecoren
sal worden een vanden gheenen, die alsdan inden eedt vander stadt sal zijn ter cameren te
rade comende vander poirterijen wegen, dair toe nut ende bequame zijnde niet wesende
| commoingmeester noch rentmeester vander selver stadt, om bij dien inde selve plaetse die verso
offitie bedient te worden, alsoe dat behoirt.
[45] Item, soe wanneer yemandt vanden selven weesmeesteren oft oppermomboren bij
tijden zijnde gecoren sal worden omde offitiën vanden commoingmeesterscape oft rentmees-
terscape te bedienene, dat alsdan die vander selver offitiën, vanden weesmeesterscape verlaten
sal zijn ende blijven ende in sijne plaetse sal ter stont alsdan, nair tvernieuwen vande wet als
boven des maendaeghs dair na, een andere vander poirteryen als boven inden eedt vander
stadt zijnde gecoren worden, om de selve offitie te bedienene.
[46] Item, oft nochtans egheen vanden drie weesmeesters zijnde, int tvernieuwen vander
wet als commoinge- oft rentmeester gecoren en worde, alsoe dat zij alle drie souden moigen
aenblijven, soe sal dan van nu voirtane alle jaire altijts des maendaeghs nair 'tvernieuwen van-
der wet, bijder gemeynder cameren | inde plaetse vanden eenen van drien die langhst aen- fol. XV
Cah. 2 Mech.
10
geweest sal hebben ende diemen alsdan van dier offitien verlaten sal, gecoren worden een
andere vander poiterijen als boven inden eedt vander stadt zijnde noch commoingmeester
noch rentmeester wesende, om de selve officie te bedienene, dien sijnen eedt oick gestaeft
wordt bij eenen vanden commoingmeesters vander stadt dan wesende die hier na volght:
[47] " Tot den dienst dair ic toe gecoren ben om weesmeester, oppermomboir ende
oppervoight te zijne, vanden weeskinderen ende anderen persoonen vander stadt ende Vrij-
heyt van Mechelen, die nairden ordinantien der selver stadt, in vooghdijen ende momborijen
gestelt sullen worden, dat ic dat wel getrouwelijc, ende rechtveerdiclyc bedienen ende onder-
houden sal, ende dat ic de persoonen ende goeden in ende onder vooghdijen ende mombo-
rijen staende, in rechte ende goeder justicien sal bewaren ende helpen bewaren de goeden
verso bescermen, nair mijne beste wetentheyt, | ende vijf zynnen. Ende dat ic den staet vanden
goeden vanden selven personen heymelic sal houden, sonder dien te openbarene, te cundigen
of te laten weten yemandt die leeft, het en ware den gheenen die den selven staet van rechts-
wegen behoirden te weten oft bij bevele, rade ende avijse van commoingmeesters ende sce-
penen van deser stadt oft oic bij bedwange van rechte, ende anders niet. Oick soe salic den
orboir, proffijt ende bate vanden voirs. personen onder de voirs. momborijen ende vooghdijen
staende, naken ende voirtstellen, ende heure schade, achterdeel ende omprofijt achteren
ende verren ende oick raedt geven, ende raedt heelen ende rechtveerdige appointemen-
ten geven ende procederen na mijnen besten verstane, ende voirt doen alle tghene dat een
goet weesmeestere, oppermomboir ende oppervooght sculdich es van doene. Ende oftic
eenige saken vername, die den personen, onder de voirs. vooghdije, ende momborije staende
tegens droegen oft hueren goeden ende ic die bij mij selven niet en soude connen gere-
fol. XVI medieren, soe salic dat goets tijts condigen, ende laten weten den voirs. commoingmeesters |
ende scepenen vander stadt van Mechelen, omdat bij hen geremediert te worden. Alsoe
moet mij God helpen en alle heylegen ».
[48] Ende soe wanneer de voirs. weesmeesteren oft oppermomboren eenen clerck oft
secretaris behoeven, soe wordt die gecooren, genomen ende gestelt metter gemeynder came-
ren, als boven, dien insgelijcx zijnen eedt gestaeft wordt bij eenen vanden voirs. commoinge-
meester vander voirs. stadt dan wesende, die hier na volght:
[49] " Totten dienste, dair ic toe genomen ben als clerck te zijne vanden weesmeesteren
ende anderen persoonen vander stadt ende Vrijheyt van Mechelen, die nader ordinantiën,
der selver stadt ende Vrijheyt in vooghdijen ende momborijen nu ter tijt staen, ende voirtaen
gestelt sullen worden, dat ic dat wel getrouwelijck ende rechtveerdichlijck bedienen ende onder-
houden sal, ende dat ic den staet vanden goeden vanden selven persoonen heymelijck sal hou-
verso den, sonder dien te oppenbarene, te condigen of te laten weten, yemande die leeft | ten ware
den gheenen, die den selven staet van rechtswegen behooren te wetene oft bij bevele vanden
weesmeesteren, oppermomboiren ende oppervooghden. Oick salick den orbore, proffijt ende
bate vanden persoon onder de voirs. vooghdije ende momborije staende, naken ende voirstellen
ende huere schade, achterdeel ende omproffijt achteren ende verren, nair mijnen besten ver-
stane. Ende voirt doen alle tgheene dat een goedt clerck vanden weeskinderen ende persoonen
voirs. sculdich es van doene. Voirt dat ic alle inventarise ende staten vanden goeden die mij
gebueren sullen te makene oft tontfangene ende oick alle appointementen ende reekeningen
11
ende alle tgheene des mij bevolen sal worden, ende behooren te scrijvene rechtveerdichlijck en
dueghdelijc scrijven sal, op redelijcken loon ende salaris ende dat ick nyemande copie oft uut-
gescrifte geven en sal, oft oick mijne registeren boecken reekeningen inventarisen oft staten
vanden goeden, soe verre men den staet vanden | persoonen inder voirs. vooghdijen ende fol. XVII
momborijen staende daer uuyte soude moigen weten, en sal laten lesen sien oft visenteren
oft gedoogen te siene, te lesene ofte verifieren anders dan den gheenen die den selven staet,
inventarisen, scriptueren oft rekeningen behooren sullen te wetene van rechtswegen, oft bij
bedwange van rechte ende anders niet. Ende oft ick eenige saken vername, die den persoonen
onder der voirs. vooghdije ende momborije staende tegensdroegen oft hueren goeden dat ic
dat goetstijts sal condigen ende laten weten den weesmeesteren, oppermomboren ende opper-
vooghden voirgen. Alsoe moet mij God helpen ende alle heyligen ".
[50] Item, es clair ende oppenbair ende eenpairlijck voir recht onderhouden dat de
gheene die momboren van wesen zijn, gehouden zijn van hueren bewinde altijts wettige
rekeninge, bewijs ende reliqua te doene, tot dat zij der momborijen ontslagen zijn ende qui-
tancie van hueren bewinde hebben. Ende elck van hen esser inne gehouden, al waert alsoo
datter nyemandt van henlieden, dat qualijc geregeert hadde, sij soudent moeten goet doen. | verso
[51] Item, al waert alsoe dat de weesen allegader storven ende afluuch worden, daerse
momboren af waren, soe souden zij nochtans, ten versueke vander voirs. wesen erfgenamen
dien oic moeten doen rekeninge, bewijs ende reliqua, alsoe dat behoort en sculdich es te
geschien.
[52] Het es voirt clair ende openbair, wanneer dat onse genadige heere yemandt gecom-
mitteert ende gestelt heeft om scoutet vander voirs. zijner genaden stadt ende Vrijheyt van
Mechelen te zijne ende hij zijnen genaden ter plaetsen dair dat behoort den eedt dair toe
dienende gedaen heeft, dat de selve scoutet oic insgelijcx zijnen eedt doen moet voir ende
eer hij de zelve zijne officie doen ende exerceren magh, in presentien vanden gemeynen rade
vander stadt voirgen. dair omme vergadert wesende die hem een vanden commoingmeestem
oick staeft ende volght hier na:
[53] " Tot den dienste dair toe ic gestelt ben als scoutet vander stadt ende Vrijheyt
van Mechelen te zijne, daer salic wel ende wettelijk toegaen, verwarende de rechten en heer-
lijcheyden onser genaden heere, ende de rechten, privilegiën, vrijheyden, | costuymen ende fol. XVII bis
heerbringen van der stadt ende Vrijheyt van Mechelen salic wel ende getrouwelijck bewaren,
aen arme ende aen rijcke evengelijcke. Dat en salic laten om maeghscap noch om vrientscap,
noch om ghifte, noch om myede, noch om egheenderande druck, na mijnen besten verstaene.
Alsoe moet mij God helpen ende alle heylegen ".
[54] Als oic bij onsen genaden heere inde plaetse vanden amman die gheweest heeft
een ander gestelt wordt die zijnen genaden oic eedt gedaen heeft, soe moet die oic zijnen
eedt doen, in presentiën van scepenen vander voirs. stadt van Mechelen, die hem oic een van
den commoingmeesters staeft, die hier na volght
[55] « Tot den dienste dair toe ic gestelt ben als amman vander stadt ende Vrijheyt
van Mechelen te zijne, dair salic wel ende wettelijck toegaen, verwarende de rechten ende
heerlycheyden onser genaden heeren. Ende de rechten, privilegiën, vrijheyden, costuymen
ende heerbringen vander stadt ende Vrijheyt van Mechelen salic wel ende getrouwelijck bewa-
12
verso ren ende tekenen ende scrijven de beleyden ende die doen | ende oic de storingen van dien
ende de calengieringen van erven. Alsoe ic dat sculdich ben te tekenen, te scrijvene, ende
te doene, ende des dien aencleeft, alsoe een goedt amman, dat sculdich es te doene. Aen
arme ende aen rijcke evengelijcke, dat en salic laten om maeghscap, noch om vrientscap,
noch om ghifte, noch om myede, na mijnen besten verstane. Alsoe moet mij God helpen
ende alle heyligen ".
[56] Wanneer men eenige sheeren cnapen oft dieneren vanden heere ende vander stadt
behoeft, soe worden die dair toe genomen ende gestelt bijden scoutet, commoingiemeesters
ende scepenen vander voirs. stadt gesamender handt, de scoutet hen van sheeren wegen
tsweerdt gevende, ende de commoingemeestern ende scepenen vander stadt wegen den stock,
die zij dagelijcx sculdich zijn te dragene, als zij yet van hueren officien wegen doen ende exer-
ceren ende huerlieder eedt wordt hen oick vanden commoingemeester gestaeft, die hier oick
na volght:
[57] " Tot den dienste daer toe dat ic genomen ende gestelt ben om dienere vanden
fol. XVIII heere ende vander stadt ende | Vrijheyt van Mechelen te zijne, daer salic wel ende wette-
lijck toegaen, onsen genaden heere tot zijnen rechte, der stadt van Mechelen tot hueren
rechte ende eenyegelijcken tot zijnen rechte, ic sal onderhouden de ordinantiën van den die-
neren gemaect, die ic hebbe hooren lesen ende sal mij daer na vuegen, ende voirt doen alle
tgheene dat een goedt dienere sculdich es te doene. Aen arme ende aen rijcke evengelijcke,
dat en salic laten " als boven
[58] Item, soe wanneer eenich vanden peerdtsheeren oft raemheren gebuert oft alsmen
die veranderen wilt, soe worden dairtoe andere genomen, nutst ende bequaemst daer toe
zijnde, ende dat wordt gedaen bijden leden vander gemeynder cameren voirgen. Ende som-
tijts die dan vander peertsen afgaen, die worden raemheeren gestelt, ende somtijts die van-
den ramen afgaen vander poirterijen sijnde, worden opte peertse geset, na datser nuts toe
zijn ende bequaemst, ende den eedt wordt dien gestaeft, bij eenen vanden dekens vanden
Wollewercke, de maniere houdende ghelijck voere, ende dair toe vuegende dat elcken van
verso dien dient tot zijnder offitien, dair toe gesteld wordt. |
[59] Item, soe wanneer men eenige taellieden oft voirspreken behoeft, oft alsmen daer
toe yemandt stellen wilt, om partijen in huere saken te dienene, soe worden die insgelijcx
bijden leden vander voirs. cameren genomen, daer af de commoingmeester hen oick hueren
eedt staeft, die hier na volght:
[60] Tot den dienste dair toe dat ic gestelt ben om taelman oft voirsprake bynnen
der stadt ende Vrijheyt van Mechelen te zijne, dair salic wel ende wettelijck toegaen, onsen
genaden heere tot zijnen rechte, der stadt van Mechelen tot hueren rechte, ende eenenyege-
lijcken tot zijnen rechte, dat ick egheene zake oft zaken van partijen aennemen en sal om
te bedingene ende te vervolgene, dan die ic na mijnen besten verstande houden sal goedt
ende rechtveerdich te zijne, dat ic nade waerheyt vander saken gevraeght tghene dat dair af
warachtich es, ende houdt waer te zijne niet loghenen en sal, dat ic oick mijns wetens, nyet
gebruycken en sal, eenigen valsschen thoen oft produxit, dat ic insgelijcx in bedrooge, ende
fol. XIX in verlingingen vanden processen oft processen, oft processe egheene | uuytstellen oft dylaeyen
versueken noch begheeren en sal, dat ick oyc niet gegeven en hebbe, noch oic geven en sal
13
noch oic gelooft en hebbe, noch gelooven en sal, yemandt yet te gevene, dient met rechte
verboden es, omde saken wille, die ic bedienen ende vervolgen sal, in egheender manieren.
Ende dat ic voirt inden selven mijnen dienst doen sal, ende des dien aencleeft. Alsoe een
goedt taelman oft voirsprake sculdich es te doene. Aen arme ende aen rijcke evengelijcke,
dat en salic laten » oic als boven.
[61] Item de leden vander voirs. cameren hebben insgelijcx macht zoo wanneer eenich
vanden drie preteren die men meyeren heet vanden dorpen ende gehuchten onder de voirs.
stadt zijnde ende gelegen, afluuch wordt oft eenich van dien preterijen oft meyerijen vacheert,
eenen anderen gesamenderhandt te nemene ende te stellene, dien dan zijnen eedt bij eenen
van den commoingemeesters gestaeft wordt, die hier na volght:
[62] " Tot den dienste, dair toe dat ic genomen, ende gestelt ben om pretere oft meyere
te zijne, van Hombeke etc noemende | de plaetse van zijnen bedrijve, dair salic wel ende verso
wettelijck toegaen, onsen genadigen heere tot zijnen rechten etc. de ordinantiën die bijder
gemeynder cameren nu gemaect zijn oft noch gemaect sullen worden, mijnder preterijen
oft meyerijen aengaende, ende die mij bij gescrifte overgegeven zijn oft overgegeven sullen
worden, die salic wel ende rechtveerdichlijck houden ende onderhouden, den arme ende aen
rijcke » etc. als boven.
[63] Item es voirt eenpaerlijc onderhouden, ende voir eene oude costuymen geobser-
veert, dat de leden nu vander voirs. cameren, dat hier voormaels den gemeynen raedt van-
der voirs. stadt plach te doene, alle de ordinantiën ende statuyten den ambachten vander
selver stadt aengaende, ende deur de selve ambachten huere neringen op ende nair doen,
ende exerceren, maken, ordineren ende overdragen, ten versueke vanden selven ambachten,
tot proffijte ende orbore vanden gemeynen goede, ende om die ambachten te bat in goeder
politien te houdene, dair inne hen reserverende, huer meerderen, minderen, veranderen ende
interpreteren, alsoe dicwils | ende menichwerf, als hen dat goetdunct ende gelieft, nairden fol. XX
loop vanden tijde, ende als dat behoeft, tot proffijte ende orbore vanden gemeynen goede.
Ende alle anderen ordinantiën der gemeynder polityen aengaende, ende statuyte penale tot
proffijte vanden gemeynen goede, behooren ende sijn sculdich onerdragen gemaect ende ge-
slooten te worden, metten voirs. gemeynen rade vander stadt, ende niet metter cameren
alleene, ende dan voirt ter poyen uuytgeroepen ende gepubliceert te wordene, die dan stadt
grijpen, zoo dat de gheene die dan dair tegen doet, moet de boeten daer inne begrepen,
opleggen ende betalen.
[64] Voirt zoo eest clair ende openbair ende altijts bijden ouders onderhouden ende
geobserveert dat de scoutet bij tijden wesende, egheenen stadthoudere en magh hebben,
soe lange hij es bynnen der stadt ende Vrijheyt van Mechelen, die yet doen magh der
offitien aengaende, dat van weerden zijn magh, ende oft hij oic yet dair af dede, dat dat van
onweerden zijn ende blijven soude. | verso
[65] Item, ende oft de scoutet, buyten der stadt ende Vrijheyt van Mechelen te doene
hadde, oft insgelijcx van ziecten soe cranck ware, dat hij zijn offitie niet en conste bedie-
nen, soe es hij gehouden ende sculdich een stadthouder bij vonnisse ten minsten van twee
scepenen, metten clede te settene.
[66] Item, om dat te doene, soe ontbiet hij twee scepenen bij hem, ende den gheenen
14 ONTWERP-COSTUMEN VAN MECHELEN
dien hij zijnen stadthoudere maken wilt, oft hij compt bij hem, ende maendt dan eenen van-
den voirs. scepenen, hoe hij dien zijn stadthouder setten sal, die dan wijst zeggende Her
scoutet, ic saelt seggen int verbeteren van S. Ghij sulten setten metten cleede tot Goids
trouwen ende ter zijnre eenenyegelijck recht te doene, ende nyemande onrecht, tot Uwer
wedercompst ", dan behoirt de stadthoudere zijn sal, zijn handt te slane aen tscouteten slippe,
ende de scoutet behoirt te seggene « Daer settic U om mijn stadthoudere te zijne, zoo tvon-
nisse gewesen heeft ».
fol. XXI Item, achtervolgende den voirs. vonnisse ende der ouder | costuymen dair af onder-
houden, soe exerceert hij in absentiën vanden voirs. scoutet sijne offitie in alder manieren
soe de scoutet die selve doen ende exerceren soude, ende wordt de selve stadthoudere vanden
selven dienste verlaten ende afgeset, alsoe saen als de voirs. scoutet wederomme bynnen
der stadt ende Vrijheyt van Mechelen gecomen es, ende blijft soe af sonder eenige
exercitie van dien te mogen doen, totter tijt toe, dat hij wederomme van nyeuws int vertrec-
ken vanden scoutet bij vonnisse van scepenen als boven geset wordt.
[68] Item, soe wanneer eenich vanden commoingemeesters buyten der stadt reyst, oft
van ziecten thuys moet blijven, soe bewaert zijne plaetse de oudste deken vanden Wolle-
wercke, compt hijt doen, oft sijn geselle, oft in absentie vande dekens oick vanden Wolle-
wercke een vanden geswoirnen vander poirterijen, wair af oyck de prerogative heeft compt
hijter de oudste geswoirne, ende die de plaetse vanden commoingemeester bewairt, die ont-
verso fanght zijne distributie, des moet hij dien dagh doffitie doen ende verwaren. |
[69] Item, de amman van der stadt ende Vrijheyt van Mechelen en behoirt egheenen
stadthoudere te hebbene, noch te settene, mair behoirt selve in persoone sijne offitie te bedie-
nene, ende te exercerene. Ende soe wanneer hij zieck oft buyten der stadt ende Vrijheyt van
Mechelen ware, oft niet en quame tsijnder tijt als hij behoirt te comene, soe hebben de sce-
penen daer toe moogen nemen, nade oude costuyme, eenen dieneren vander stadt, dien zij
wilden, die sunderlinge de vierschare bannen mochte, ende doen dair datter aencleefde, ende
de vrede nemen ende stedegen des saterdaeghs, mair nu es bij commoingemeesters ende
scepenen van Mechelen sonder prejuditie van hueren rechte Romonde Boeyenhals, nu am-
man wesende ten scrijvene van onsen genaden vrouwen geconsenteert ende gewillecoirt,
midts dat hij als capiteyn inden dienst van onsen R. K. dicwils geoccupeert ende becommert
wordt, dat hij soude moigen in sijnder absentien, als hij inden dienst vanden R. K. als boven
es, oft als hij zieck ware, dat hij uuyten huyse niet gegaen en conste, setten ende nemen
eenen eersamen ende bescheydenen manspersoon, die in zijne plaetse als sijn stadthoudere
sijne offitie doen ende exerceren soude tot zijnder wedercompst, oft tot hij genesen ware,
fol. XXII ende | niet langere, ende dat altijts als hij buyten oft sieck ware, maer hier bynnen ende
gesont zijnde, soude de stadthoudere verlaten zijn, ende zijne offitie egheenssins moigen
doen.
[70] Item, de amman es sculdich alle uuytroepingen ende publicatien, diemen achter
straten doet, van sheeren ende vander stadt wegen, selve in persoone te doene, ende daer
vore heeft hij tsjairs een tabbaertlaken vander stadt.
[71] Item, es voirt voir recht bekendt, ende es alsoe eenpaerlijck onderhouden, soe wan-
neer eenige dieneren vanden heere ende vander stadt hem misdragen inden selven hueren
15
dienst, te wetene yerst in saken der heerlijcheyt alleene aengaende, soe magh alsdan de
scoutet sijn sweerdt dien doen afleggen ende soe lange hij hem dat niet en consenteert weder
te mogen aennemen, soe lange en magh hij zijnen dienst niet doen noch exerceren der heer-
lijcheyt aengaende.
[72] Item, oft yemandt van hem mesdiende in saken der commoingien aengaende, soe
magh hem een vanden commoingmeesters sijnen stock doen nederleggen ende | soe lange verso
hem niet geconsenteert en wordt dien wederomme aen te nemene, soe lange en magh hij
zijnen dienst niet doen, noch exerceren, der commoingien aengaende.
[73] Item, oft yemandt van hen misdiende, in saken soe wel der Heerlijcheyt als der
commoingien aengaende, oft tenemale elcken besundert aengaende, soe moigen hem de
scoutet ende een vanden commoingemeesters zijn sweerdt ende zijne stock gesamenderhandt,
oft elck besundert doen nederleggen, ende soe lange die hem niet geconsenteert en worden,
wederomme aen te nemene, soe lange en magh hij zijnen dienst niet doen noch exerceren,
in egheender manieren.
[74] Item, oft eenigh van henlieden, niettegenstaende dat hem zijn zweerdt oft zijnen
stock oft beyde te samen ware doen nederleggen, den selven zijnen dienst dair af hem dien
verboden ware te doene, dede ende exerceerde, dat die dan dair omme bij scepenen gecorri-
geert soude worden, alsoe dat nade gelegentheyt vander saken, soude dienen ende behoiren.
[75] Item, es voirt eenpaerlijck onderhouden, soe wanneer yemandt vanden selven die- fol. XXIII
neren hen inden selven hueren dienst alsoe misdragen hebben, dat de scoutet ende de com-
moingemeesters, hem sijnen stock ende sweerdt doen nederleggen, in presentien vanden
meestendeele van scepenen, in harer raedtcameren vergadert wesende, soe wordt die dair
mede terstont vander selver sijnder offitien ende dienste gepriveert ende verlaten. Alsoe dat
hij dairna nemmermeer dienere vanden heere, ende vander stadt wesen en magh, in egheen-
der manieren.
[76] Item, oft yemandt oic van henlieden inde selve zijne offitie ende diensten hem
alsoe misdroegt dat dair toe punitie ende correctie behoirde, soe worden die dair af als
scepenen de kennisse dair af hebben ende dbescheet gehoirdt ende gesien, gepuniert ende
gecorrigeert, hetzij met vonnisse van scepenen, bij submissien oft anderssins, oft met banne,
oft correctien ter poyen alsoe dat nair gelegentheyt vander saken behoirt, ende sculdich
es te geschiene.
[77] Es voirt noch eenpaerlijck onderhouden dat egheen | man die rechtere es scepene verso
wesen en magh, noch wie scepene es en magh egheen rechter zijn.
[78] Item, egheen rechtere en es sculdich dair bij te zijne, aldair de getuygenissen ende
de depositien vanden getuygen, bij scepenen gehoort worden, mair hen es alleenlijck geoir-
looft de getuygen te dagen, ende hueren eedt te stavene omde waerheyt te seggene ende
oic om de wederpartije alsdan te dagene, om de getuygen te comen zien zweeren, ende
hueren eedt te zien staven.
[79] Item, alle mesdaden, ende alle excessen zijn sculdich geoirdeelt, gecorrigeert ende
gepunieert te wordene, nair vonnisse ende sentencie vanden scepenen van Mechelen.
[80] Voirt wat manne die misdait dade bynnen Mechelen, als van zijn lijf te verbue-
rene, dat hij dat beteren sal bynnen Mechelen, gelijc dat heercomen es.
16
[81] Item, egheen vanden borgers vander voirs. stadt, en sal moigen noch sculdich zijn,
om egheender andre misdaet wille, uuytgenomen der misdaet van gequetster maiesteyt,
fol. XXIV uuyter stadt ende Vrijheyt van Mechelen gevangen gevuert te | wordene, mair sal dair af
bynnen der selver stadt, nair vonnisse van scepenen te rechte staen.
[82] Item, alle saken van partijen, weder zij zijn van buyten, oft van bynnen, die voir
recht gehoirt worden, sijn sculdich, met vonnisse, oft terminacien oft appointementen, van
scepenen van Mechelen, gesleten te wordene, uuytgenomen de saken vanden Wollewercke
ende lakenen, soe wel wullenen als lynenen aengaende, wanneer de partijen tegewoirdich zijn,
oic de grooten ambachte, de cramers, volders, spellemakers ende hoeymakers, de welcke behoo-
ren, inde yerste instantie voir dekenen ende geswoimen vander dekenijen, beslicht te wordene,
ende oft hem een vanden partijen, met hueren vonnisse beswaert vonde, soe magh die dair
af appeleren aen scepenen van Mechelen, als aen huer hoot, ende sijne appellatie dair af
vervolgen, alsomen dat in saken van appellatien sculdich es te doene. Ende die tonrechte
appeleert, die verbuert die boeten, die dair toe staen, nair uuytwijsen vanden coerboecke
vander draperijen.
[83] Item, oft eenige saken quamen voirde voirs. dekenen ende geswoirne vanden Wol-
verso lewercke, dairs de geswoirne | wijs noch vroet af en waren, om vonnisse dair op te wijsene,
soe mogen zij dair af comen aende voirs. scepenen, als aen huer hoot, om geleert te sijne,
ende gelijc men dat dicwils gedaen heeft, ende tghene dat hen de voirs. scepenen leeren
voir een hootvonnisse dair op uuyt te sprekene, dat moeten ende sijn alsdan gehouden de
voirs. geswoirne, ongewisselt ende ongemindert indier saken, alsoe hen dat gheleert es te
uuytene ende te wijsene.
[Van borgtocht].
[84] Item, egheen borgere oft ingesetene vander voirs. stadt hebbende goets genoech
bynnen der selver stadt ende Vrijheyt van Mechelen, oft machtich genoech zijnde, ende wil-
lende cautie ende borghtocht stellen, goet genoech zijnde, voirde beternisse te doene, nade
hoedanicheyt ende grootheyt van zijnder misdaet ende excesse, en es sculdich inder vange-
nissen geleeght ende gehouden te wordene. Ende waert dat hij gevangen ware, bij middele
van dien sijnen goeden, oft borghtochten, es hij sculdich uuytgelaten te wordene, ten ware
dat alsulcken misdaet ware, dair lijf ane verbuert ware, in welcken gevalle, soe es hij scul-
dich inder gevangenissen te blijvene totter sentencien toe ende vonnisse van scepenen van
Mechelen.
fol. XXV [85] Item, es oic voir recht bekendt, dat een poirtere, ondersate oft ingesetene, niet en
derf ten versueke oft voirnemen vanden scoutet vander voirs. stadt van saken die te verbor-
gen staen, verborgen voir sculdige oft ontsculdige, maer es genoech ende dair mede magh hij
gestaen, dat hij dair af verborge, te rechte te stane, ende tgewijsde te voldoene, ende dat ten
minsten voer eenen vanden comoingmeesters, ende twee scepenen, daer af die borghtocht be-
hoort bijden greffier geteekend te worden.
[86] Item, de heere oft de scoutet, en magh nyemande geleyde geven, die hem van scul-
17
den oft misdaden vluchtich houdt, sonder consent vanden gheenen dien hij schuldich es, oft
misdaen heeft. Ende oft hijt dede, soe soude hij nochtans ten versueke van diens credituere,
oft dien hij misdaen hadde, den gheenen dien hij geleyde gegeven hadde, moeten aentasten
ende inder vangenissen leggen tot dat hij genoech dair af nair recht vander stadt gedaen
hadde.
[87] Item, de scoutet noch zijne dieneren en mogen egheenen poirtere, ondersate oft
ingesetene vander stadt voer zijne | misdaet panden, tenzij dat die, soe verre de poirtere, verso
ondersate oft ingesetene dat wilt ende versuect bijden scepenen van Mechelen te vooren
gegroot zij.
[88] Voirt soe en moigen scoutet, commoingemeesters noch dieneren eenighe poirters
oft ingesetenen goedt, oft goeden, die niet vluchtich noch voirvluchtich en es, arresteren oft
doen arresteren voir eenige statsculden, oft andere actien, mair behoiren dien wiens goeden
men arresteren wilt, bij hen te ontbiedene, tegen zijne wederpartije, oft voir scepenen, oft
dekenen ende geswoirne, nair gelegentheyt vander saken, ende men es suldich alsoe met
rechte tegen hem te procederene, sonder eenich arrestement te doene, oft te consenterene,
gedaen te wordene, midts dat eenyegelijck behoirt ongepandt te hoove te comene, ten ware
dat de gheene die darrestement doen wilde, tot dien goeden die hij begeerde, gearresteert
te hebbene, actie pretendeerde dair toe te hebbene, als hem toebehoorende, oft paert ende
deel dair ane te hebbene, waer omme darrestement wel geschien mochte, ende soude stadt
grijpen, tot dat partijen voir recht gehoirt, anders geordineert soude zijn.
[89] Item, es hier te wetene dat een dienere versocht zijnde van yemande, wel magh fol. XXVI
eenen vremden man, oft eens vremts mans goeden hier bynnen arresteren, die eweghveerdich
ware, oft dair vore dat men beduchte dattet goedt verdonckert soude worden, oft ontsteken,
sonder consent te hebbene van eenen vanden commoingmeesters, des moet hij in dien gevalle,
soe saen als hij dat gedaen heeft, dat ter stont eenen vanden comoingemeesters te kennen
geven, midts den welcken, tselve arrestement stadt grijpen soude, ende anders niet, want een
dienere, egheene arrestementen doen en magh, sonder consent van eenen vanden commoing-
meesters, dan inden gevalle als boven, ende als hij eenich arrestement doet, soe sal hijter
twee poirters bij nemen.
[90] Item, soe wie dan eenich gearresteert goedt, bij zijnen toedoene oft gedoogen, liet
ewech bringen, afhendich maken oft versteken, die soude gehouden zijn inde scult te beta-
lene, dair vore het gearresteert bynnen zijnen huyse ware geweest, wel verstaende dat de gheene
dair eenich goedt tzij peerden oft ander have gearresteert wordt, seggen magh, dat hijt tot
zijnen laste niet nemen en wille, wair mede hij alsdan sculdich es te gestane, des es in dien
gevalle de gheene die darrestement | doet, tselve goedt in goeder bewaringen te stellene, tot verso
behoef vanden gheenen, dier recht toe hebben ofte selve dair vore inne te stane.
[91] Item, es voirt voir recht bekendt dat een crediteur sijnen sculdenere hier bynnen
vindende, ende hem beduchtende, dat hij hem ewech maken soude, eer hij eenigen dienere
gecrijgen conste, selve mach vast houden, tot dat hij eenen dienere gecrijgen can, dien hijten
dan leveren moet, ende doenen hem arresteren, ende trecht doen dattertoe staet, ende oft
de dienere, daer qualijc inne diende, ende den credituere dair af niet en besorgde met borgh-
tochten, oft den sculdenere in hachten te leggene, alsoe dat nair trecht vander stadt behoirt,
Cah. 3 Mech.
18
soe soude die dienere selve dair vore moeten inne staen, gelijc hij oic moet in allen anderen
saken, dair bij misdienene der partijen stadt ende achterdeel geschiedt.
[92] Item, es noch voir recht bekendt, ende alsoe onderhouden, soe verre eenich poir-
tere, oft ingesetene vander voirs. stadt, tegen yemandt eenige coopmanscap oft hueringe van
fol. XXVII eenigen goeden, oft waren dade, ende hij dair af | inde possessie, oft dat hem de leveringe
dair af gedaen ware sonder inder vorweerden ondersproken te zijne, dat hij dair vore cautie ende
borghtocht stellen soude, soe en can hij dair na met rechte niet bedwongen geworden, om
dairvore cautie ende borghtocht te moeten stellen, noch insgelijcx oic voir sijne scult die
hij sculdich mach sijn, noch opte geleverde ware, eenich arrestement te moigen doen doen,
ten ware dat hij ter vierscharen uuytgewonnen ware, oft datmen bethoonen conste, dat
hij voirvluchtich ware, mair soe verre yemandt dair sorge voir heeft, soe eest doude seggen
achtervolgende den selven rechten vander stadt, die make sijn bedde voir sijn duere.
[93] Item, noch eest clair ende voir recht alsoe eenpairlijck onderhouden dat soe saen
yemande, alhier eenige ware gelevert wordt, die hij tegen yemandt gecocht heeft, al wairt
op daghe die te betalene, soe hoort die ter stont alsdan toe den gheenen diense gelevert es,
ende soe verre die dair toe afluuch oft voirvluchtich wordt, soe soude die ware al ware zij
noch in wesene verbonden zijn ende blijven, niet alleene voirde scult vanden gheenen diese
verso vercocht hadde ende ghelevert, mair oic met alle | den anderen goeden, die hij achterliete,
voir alle sijne sculden generalijck, om die te volgene den gheenen, dien die sculdich soude
sijn te volgene, als zij trecht vander stadt dair af gedaen hadden, alsoe dat behoorde, naden
onderscheyde, als dat hierna, dair vanden besetten ende bethoonen gescreven staet, verclairt
sal worden.
[94] Item, ende oft yemandt eenen anderen als boven eenich huys oft ander erve ver-
huert hadde om dat voir eenen zekeren prijs als huerlinck te besittene, ende te gebruykene,
oft oic yemandt eenige ware op dach vercocht hadde, sonder van eeniger borghtocht te
settene, inder vorweerden vermaendt te hebbene, soe en derf nochtans degheene diet verhuert
oft vercocht heeft, dien huerlinc dair inne niet laten comen, eer hijter inne es, noch insge-
lijcx den coopere, de ware niet leveren, eerst hem gelevert es, de huerlinc oft de coopere, en
moeten dair vore goede cautie ende borghtocht stellen, eer hij dair inne sal moigen comen,
oft de ware hem gelevert sal worden, soe verre dat de verhuerdere, oft de vercoopere ver-
suect, noch met rechte en magh mense anders niet bedwingen om sonder borghtocht te
fol. XXVIII geschiene. |
[95] Wel verstaende oft eenige coopmanscap geschiet ware om met gereden penningen
betaelt te wordene de ware dier vercocht ware, soe soude nochtans de vercoopere die ware,
al hadde die den coopere gelevert geweest, met rechte doen arresteren, tot dat hij zijne pen-
ningen hadde, oft dat hij hem dair af goede cautie ende borghtocht gestelt hadde, ende zijnen
goeden moedt, alsoe dair af gecregen.
[96] Item, het es een oudt seggen ende alsoe oic onderhouden ende voir recht bekendt,
dat quade betalinge egheene vorweerde en brect, dair inder vorweerden egheene sunderlinge
menier af gemaect en es geweest, mair dair inder vorweerden ondersproken es geweest, dair
moet men de vorweerde nairvolgen, wel verstaende al brect quade betalinge egheene vorweerde,
dairt niet sunderlinge ondersproken en es, soe es nochtans de quade betaeldere gehouden
19
te betalene, sijne credituer als hij dat versuect sijn interest ende schade, die hij bij dier quade
betalinge hebben ende lijden moet.
[97] Item, es oic voir recht bekendt ende voir een oudt heerbringen geobserveert, dat
men egheene banduynen |maken en magh aen eenige contracten oft vorweerden die stadt verso
grijpen moigen, in eeniger manieren ten achterdeels vanden gheene, die de vorweerden maken,
oft yemandt van hen, oft die dair bij geinteresseert, bestadicht oft gehindert souden moigen
worden.
[98] Item, es voirt noch voir recht bekendt, ende alsoe eenpaerlijc ende onverbrekelijc
onderhouden, wanneer eenige persoonen, voir yemande borge blijven, ende die borghtocht
geschiet voir twee scepenen ten minsten vander stadt van Mechelen ende dat dat es voir
eene zekere summe, die genoempt wordt, soe es dat te verstane, al en wordet int setten van-
der borghtocht niet vermaent, dat dair vore, elc van hen, een voiral staet, ende dien die gelof-
ten geschiet zijn, die magh eenen van hen dair vore doen executeren, ende dien borgen,
en magh niet te staden comen, dat hij nair tgemeyn recht, met zijnen deele gestaen magh,
al waren de andere, alle solvent genoegh, maer moet de summe geheel alleene opleggen,
ende betalen, behoudelijck hem dair af zijn verhael, dair ende alsoe zijn raet gedragen sal.
[99] Item, oft yemandt die aengesproken wordt, het ware bij den | heere, oft bij par- fol. XXIX
tijen, voir commoingmeesters ende scepenen geloofde alhier te rechte te stane, ende tgewijsde
te voldoene, oft te voldoene des scepenen over hem wijsen souden, ende dair vore dan eenige
borgen bleven voir scepenen, soe en connen de heere noch partijen, op die borgen niet
gevolgen, tenzij dat de principale gelovere, soe verre hij tegewoirdich es, achtervolgende
zijnder geloften, yerst aengesproken zij ende met rechte verwonnen ende geduempt, ende
geduempt zijnde, soe staen de voirs. borgen alsdan dairvore elc een voir al, midts dat de
gheene die voir scepenen borgen blijven, elck een voir al staet, alst blijct wair vore, ende
worden dair vore soe geexecuteert, gelijc hier vore verhaelt staet, mair ware de principale
absent, soe moght een vanden borgen aengesproken worden, verantwoirden ende voldoen
gelijc vore, soe verre hij den principalen niet en dede comen voir recht om de sake te ver-
antwoirden, ende dede hijten comen, soe soude hij dairmede gestaen, tot dat hij verwonnen
ware als boven.
[100] Item, wanneer eenige persoonen, voir scepenen als boven, in absentien vanden
gheenen, dairse borge voir blijven willen, dien verborgen, om alhier te rechte te stane | verso
ende tgewijsde te voldoene oft te voldoene des scepenen over hen wijsen souden in dien
gevalle soe magh de gheene, dien die borghtocht geset es, aenspreken eenen van henlieden,
dien hij wilt, het zij den principalen, oft een vanden borgen, al ware de principale oick tege-
woirdich, ende die borge sout moeten verantworden, ende tgewijse dair af voldoen, als een
voir al, gelijck vore.
[101] Item, oft yemandt voir eenen anderen borge bleven, in absentien van scepenen van
Mechelen, soe soude de principale met rechte moeten verwonnen, ende dair vore geexecuteert
zijn, soe dat hij niet meer goets en hadde, voir ende eermen den borge dair vore soude moi-
gen aenspreken, oft executeren, ende die borgen en staen een voir al niet, ten ware zoe
ondersproken ende bevorweert, wel verstaende soe verre de sculdenere, eer hij verwonnen
ware, vluchtich worde, soe soude die crediteur den selven sculdenere met eenen besette
20
ter vierscharen voir sijne scult moeten uuytwinnen, ende dat gedaen zijnde, soe soude hij
dan voir sijne scult dies gevluchten goet have ende erven dair vore doen executeren, ende
oft hij egheen en hadde oft datmen dair mede niet toe en quame, soe soude dan de voirs.
fol. XXX borge ende zijn goet geexecuteert worden. Ende oft | de sculdenere voir sijne scult met
rechte verwonnen ware ende nair vluchtich wordt, soe soude zijn goet dair vore geexecuteert
worden, oft en hadde hij egheen goet, oft men en quamer niet mede toe, soe soude dair
voir de voirs. borge, ende zijn goet geexecuteert worden.
[102] Item, oft yemandt, oft oick meer dan een als borgen voir eenen anderen geloften
deden, ende dair toe vueghden, al waert oic in absentien van scepenen als principale dat te
betalene, oft seggende " betaelt hijt U te dien dage niet, ic saelt oft wij sullent U selve betalen,
oft ic maker principaelijck mijn scult af », oft met diergelijcke woirden, soe staen die borgen
oft borge elc een voir al, ende een van hen, soude dair vore moigen aengesproken ende geexe-
cuteert worden, gelijc oft voir scepenen geschiet ware gelijc vore.
[103] Item, es voirt voir recht bekendt, ende alsoe eenpaerlijck onderhouden, soe wan-
neer de gheene, dien de borgen geset zijn den principalen eenen anderen dagh geeft, dan den
gheenen, die int setten vander borghtocht genoempt es geweest, oft met hem eenige andere
verso vorweerde aengaet ende maect | in absentien vanden borge oft borgen, dat in dien gevalle
de borgen vander selver harer borghtocht ontslagen zijn ende blijven, sonder na dair af met
rechte gemolesteert te moigen worden, in eeniger manieren sonder argenlist, ende oftse dair
en boven aengesproken worden, dat zij nair doude heerbringen, ongehouden geweest souden
worden.
[104] Item, es noch voir recht bekendt, ende alsoe eenpairlijck onderhouden, ende met
statuyten vanden gemeynen rade vander voirs. stadt gevesticht, oft eenich vremdt persoon,
van buyten, tzij man, oft wijf, eenigen vremden persoon oic van buyten, tware oic man oft
wijf, egheen poirtere oft poirtersse wesende beclagen, oft in rechte bringen wilde oft op eeni-
ghe vremdts personen goeden bynnen der selver stadt ende Vrijheyt van Mechelen, wesende
eenich recht volgen wilde, oft arrestement doen, tware bij besette oft anderssins, hetware
voir scoutet ende scepenen, oft dekenen ende geswoirnen vander voirs. stadt, uuyt crachte
van eenigen sculden, geloften oft anderssins, soe sal de aenleggere gehouden ende sculdich
fol. XXXI zijn, terstont als hij trecht versuect, voirde | geheele sake, voir commoingmeestere, ende ten
minsten voir twee scepenen, borghtocht te stellene, nader grootheyt vander selver saken,
met poirteren, geerft, gegoedt ende woonachtich bynnen der voirs. stadt oft Vrijheyt van
Mechelen, inder manieren hier na volgende te wetene dat die poirteren verborgen sullen
der stadt, met hueren lijve ende met hueren goede, wes cost wes last der selver stadt, in toe-
comenden tijden vallen mocht, oft eenigen vanden ingesetenen poirteren van dien dat zij
dat der selver stadt ende poirteren weder omme oprichten, wederkeren, ende betalen sullen,
ende oft de sake soe lastich wordt, dat die borgen dair vore, niet goet genoech en waren, soe
sullen die voirs. poirteren gehouden ende bedwongen zijn, om die borghtocht te sterckene,
alsoe verre ende alsoe vele, dattet scepenen genoech duncken sal, oft dekenen ende geswoirnen
vanden Wollewercke.
[105] Item, wanneer oick een vremde, eenen anderen vremde alhier voir recht aenspre-
ken wille, hetzij voir scoutet ende scepenen, oft voir dekenen ende geswoirnen, soe moet
21
insgelijcx de aenleggere oic borghtocht stellen voirde costen vanden processe, ende dat dien
aencleeft | om die te betalene, soe verre hij int ongelijck bevonden ende dair inne geduempt verso
wordt.
[106] Item, een verweerdere vremdt van buyten, die alhier gearresteerd wordt ende aenge-
sproken, die es sculdich ende verbonden in dien gevalle alhier voir scepenen, goede cautie ende
borghtocht te stellene, justiciable ende bedwanckelijck alhier onder tgerichte ende te gelo-
vene, alhier dair af te rechte te stane, ende tgewijsde te voldoene, oft soe verre hij die borgh-
tocht niet en conste gesetten, dair vore in hachte te gane, tot dat de sake gheeyndt ware ende
voldaen.
[107] Item, oft yemandt van buyten ware, die alhier eenen anderen aensprake wilde
oft oic aengesproken worde, ende hij egheene borgen en conste gevinden oft gecrijgen, ende
hij zijne neersticheyt dair toe dede om te gecrijgene, ende hij zijne eedt dade, dat hij zijne
uuyterste neersticheyt dair toe gedaen hadde, om die te gecrijgene ende te vindene, ende dat
hijse niet en hadde connen gecrijgen noch gevinden, soe hebben scepenen wel in dien gevalle,
nair gelegentheyt vander saken ende vanden persoonen, die somtijts laten passeeren met cau-
tien juratorien. | fol. XXXII
[108] Item, dat oick egheen vremdt man, oft vremdt wijf van buyten, eenen anderen
vremden man oft wijf oick van buyten en sal moigen alhier inder stadt oft Vrijheyt van
Mechelen doen vangen, hij en sal yerst ende voiral de costen die de selve gevangene ten
ocsuyne vander selver gevangenissen ende anderssins soude moigen doen ende hebben, behoir-
lijck als vore verborght hebben.
[109] Item, soe wanneer yemandt borge bleven es als boven aen heer ende partijen, soe
en can hij dair af niet ontslagen gesijn, sonder consent vanden gheenen, daer hij borge aen
bleven es, voir dat de sake, dair vore hij borge bleven es, geeyndt ende voldaen sal sijn, oft
dat de principale, daer vore hij borge staet, daer vrij ende los af gewesen sal zijn, alwaert oick
soe dat hij den principalen, dair vore dede vangen, meynende dair mede te gestane, met dien
te leveren.
[110] Mair soe wanneer eenige borgen bleven sijn, voir eenige weerde oft officieren, die
ontfangk hebben van ghelde ende penningen, van vremden lieden, van buyten, oft van byn-
nen, oft van cooplieden goeden, oft dier gelijcke, die moigen dair af ontslagen | worden als verso
zij daer toe doen, alsoe dat van ouder costuymen geuseert es geweest, te wetene dat die
come bijden greffier vander stadt, ende doen hem tekenen inder vierscharen boecke om drie
dagen, datmen vierschare houdt, deen den anderen vervolgende, uuyt dier borghtocht geroe-
pen te wordene. Ende achtervolgende dien, soe wordt bijden amman vande stadt ter vierscha-
ren in presentien van scoutet ende scepenen, te rechte sittende, ten lesene vanden greffier
oppenbaerlijck geseeght aldus, Jan, Peeter oft Claes, dien met zijnen name ende toename
noemende, doet hem roepen uuyter borghtocht van Willeme, Wouter etc., dien oick noe-
mende met name ende toename, daer hij vore staet, ende van dier tijt voirt, soe es hij van dier
borghtocht ontslagen, ende en stater noch en blijftere niet voirdere vore verbonden, dan van
tgene, dairde principale, daer hij borge vore was, inne verbonden stont, ende gehouden was,
tot dat hij hem dede uuytroepen.
[111] Item, soe wanneer de borgen van yemandt hem als boven hebben doen uuytroe-
22
pen, soe en magh die principale, daer sij borgen af waren, de selve zijne offitie, oft ontfangk
fol. XXXIII niet meer doen noch hanteren, hij en hebbe andere borghtocht geset, ende | omdat de coop-
man besorght soude sijn, soe behooren de heere ende de commoingmeesters dair op te ver-
siene, ende hem te bevelene dat niet te doene, sonder borghtocht geset te hebbene.
[112] Item, wie zij zijn van buyten, tzij van diversen landen oft van eenen lande, die
malcanderen alhier voir de wethouderen van deser stadt, als een stadt van justitien, ende ver-
scheyden van anderen landen, aenspreken willen, ende te rechte betrecken, malcanderen
hier bynnen vindende, dat die alhier, dair toe geadmitteert worden, trecht versuekende, ende
men doet hen van hueren saken, opte voirs. borghtochten, cort recht ende expeditie van jus-
titien, achtervolgende hueren privilegien, ende den ouden heercomene, dair af gecostuymeert
ende geuseert, dair af de voirs. stadt es in vredelijcker geprescribeerder possessien.
[113] Item, es geordineert, onerdragen ende gestatueert dat de casteleyn vanden steene,
die nu es oft bij tijden zijn sal, egheenen gevangene en sal mogen laten liggen beneden, ten
zij dat de selve gevangene alsulcken zekerheyt, ende vasticheyt van borghtochten sette, oft
verso yemandt anders van hem, voirde costen die hij beneden, int gevangenisse hebben sal, | dair
mede de casteleyn tevreden zij, ende versekert vandien selven costen.
[114] Item, oft eenich gevangen ware, die de voirgen. borghtocht oft zekerheyt niet
gesetten en conste, soe soude die sculdich sijn boven ter aelmoesen geleeght te wordene.
[115 Item, ende oft de casteleyn, nu wesende, oft namaels sijnde de voirgen. vasticheyt
vander borghtocht niet en name, ende nochtans beneden liet liggen, ende dair mede tevre-
den ware, dat dan de selve casteleyn, alsulcken gevangene, nair dat hij ontlast sal zijn, van
tghene dair vore hij in gevangenissen gelegen hadde, egheenssins voir tgebreck vanden voirs.
sijnen costen langer en sal moigen houden gevangen.
[116] Voirt dat de gevangene boven liggende ter aelmoessenen, de portie die hen toe-
compt, oft gegeven mocht worden, egheenssins metten casteleyn beneden, noch tot anderen
plaetsen dan alleene boven, en sullen moigen vertheeren. Ende wairt soe, dat die gevangene
teerden beneden, oft elders dan boven, dat dan huere portie boven soude moeten blijven,
fol. XXXIV ende vertheert worden. |
[117] Item, soe wanneer yemandt inder gevangenisse geleeght wordt, soe behoirt de cas-
teleyn diens gevangene name te tekenen den dagh ende djair wien dair heeft doen leggen,
weder de heere oft partijen, met hueren namen ende toenamen ende wair vore hij gevangen
geleeght wordt.
[118] Item, wanneer yemandt geleeght wordt voir scult die hij zijnen crediteur sculdich
es, soe en magh de selve gevangene, soe lange hij voir die scult leeght, van anderen sculden
niet beswaert worden, dan alleene van sculden den Wollewercke aengaende, dair magh hij
vore beswaert worden, ende van criminelen saken, dair hij zijn lijf ane soude moigen ver-
buert hebben.
[119] Item, soe wie inder vangenisse compt, ende dair vore zijne misdaet oft sculden
gelevert wordt, dien en magh uuyter vangenissen niet gaen, sonder de manisse vanden scou-
tet, ende den vonnisse ten minsten van twee scepenen, seggende deen van hen des gemaendt
zijnde bijden scoutet, oft hij sculdich es uuyter hachten te zijne, her scoutet, ic saelt seggen
int verbeteren van U. oft van scepenen, eest in tegewoirdicheyden van meer scepenen, dat
23
hij sculdich es | uuyter hachten te zijne, nair dats noch voir scepenen comen es, als zij verso
niet sunderlincx dair af inder waerheyt onder en hebben.
[120] Maer men magh wel somtijts eenen inden vangenisse leyden sonder leveren,
ende dien machmen wel aflaten, sonder afgemaent te sijne, ende soe verre die ongeleverde
gevangene, inder vangenisse vemachte, soe soude die dan, soe verre de casteleyn wilde gele-
vert moeten worden, ende voirden ongeleverden gevangene, dair en staet de casteleyn niet
voir inne, al ginge hij uuyter vangenissen.
[121] Item, wanneer yemandt gevangen sijnde, magh verborgen ende geloven om voir
scepenen te rechte te stane, ende tgewijsde te voldoene, van dat hem de heere ende partijen
met rechte sullen moigen afwynnen, soe moet hij te voren als boven afgemaendt sijn. ende
dan yerst vander vangenissen ontslagen de gelofte doen, ende geloven dan yerst zijn borgen
costelois ende scadelois quyt te houdene ende te ontlastene.
[122] Item, wanneer een gevangen oft die borgen gestelt heeft vander ticht ende aen-
spraken te hemwerts gedaen, bij vonnisse van scepenen, los, quijt ende vrij gewesen wordt, | fol. XXXV
soe es die vrij ende ongehouden van eenege steencosten, oft anderssins te betalene, ende men
es dien, es hij noch gevangen geweest als tvonnisse gewesen wordt, vrij ende ongelast te laten
gaen, sonder ander afmaninge ende sonder dien anderssins aen te tastene, oft weder voir
zijne costen inde steen te leydene.
[123] Item, de casteleyn vanden steene es sculdich boven zijne borghtochte, dien hij den
rentmeestere vanden prince voir zijne pachtinge doet, insgelijcx voir comoingmeesters ende
scepenen cautie ende borghtocht te stellene, der stadt voir thouwen ende tverwaren vanden
gevangenen die opten steen comen ende hem gelevert worden, om te voldoene tgene daer
vore zij gevangen liggen, soe verre zij oft yemandt van hen uuyter vangenissen braken oft
quamen, bij zijnen toedoene oft qualijc venvarene, in welcken gevalle de selve casteleyn oft
steensluytere, soe verre daer questie afquame, geduempt soude worden te voldoene ende te
betalene, achtervolgende der oude costuymen dair af onderhouden ende tot meer malen met
vonnissen gewesen ende geapprobeert.
[124] Item, noch es voir recht bekendt ende alsoe oic met vonnisse | gewesen, soe verre verso
een gevangen opten steen, aldair eenen anderen quetste, dat hij dien gequetsten niet tegen-
staende zijnder gevangenissen moet beteren de selve zijne quetsuere, alsoe dat naer trecht
vander stadt behoort.
[125] Item, dien achtervolgende, es trecht vander stadt alsulck, in kijfingen ende vich-
terijen, die tusschen partijen geschien, dat dmeest dminste breect, alsoe dat de gheene die
eenen anderen quetst, al hadde hij hem quade ende smadeghe woirden gegeven, dien bete-
ren moet nair gelegentheyt vander saken, den meestere dien gecuereert heeft betalen ende
tdobbele dair af den gequetsten voir zijne smeertte.
[126] Item, oft oic yemandt eenen anderen quetste ende de sake ware vanden gevichte,
ende de gequetste den gheenen die hem quetste van levende lijve ter doot brachte, oft oic
weder omme alsoe quetste dat hijter afluuch af wordt, soe soude nochtans die als dootslagere,
quame hij in handen, dair af gepunieert worden, oft dien moeten zoenen, alsoe dat behoort,
hier af es uuytgenomen de gheene die van nootweere sijn lijf hadde moeten bescudden, die
soude in dien gevalle al ware hij gevangen, ende bijden scoutet oft partijen aengesproken
ende vervulght, los, quijt ende vrij gewesen worden. | fol. XXXVI
24
[127] Item, ende omde cueren van eenigen gequetsten te grootene wat de meestere dair
ane verdient heeft, voir zijne cuereren, soe plegen de scepenen, als dair questie af compt,
den meesteren cyerurgijn, die de cuere gedaen heeft te hooren spreken, ende somtijts op
zijnen eedt te vermanene, nair dat zijten kennen, wat hijter ane verdient heeft, ende dat
geweten, soe plegen zij dat te grootene, liever min dan hij geseeght heeft.
[128] Item, den meesten deel van dien grootene geschiet bij scepene, nair dat zij den
meestere die de cuere gedaen heeft gehoort hebben wat hij daer ane seeght verdient te heb-
bene, dat zij ordineren dat de meester cyerurgijn vander stadt de genesene quetsuere visen-
teren soude, ende partijen verlijcken, cost hij, oft niet, ende nair dat hij dair af zijn rappoort
bij scepenen gedaen heeft, ende op zijnen eedt genomen, wat aent cuereren van dier quet-
suren, wel verdient ware geweest, dan plegen scepenen yerst die te grootene, alsoe hen dat
behoirlijc dunct, nair gelegentheyt vander saken, ende altijt heeft de gequetste voir sijne
smeertte tdobbele van tgheene dat de meester cyerurgijn heeft, voer zijn cuereren ende anders
verso niet, ten ware dat nair gelegentheyt vander saken, dat bij scepenen anders verclairt wordt. |
[129] Item, int grooten vanden selven quetsuren, ofter in beyde zijden gequetste zijn,
soe plegen scepenen alle bescheet vanden meesteren cyerurgijns als boven, ende anderssins
gehoort die tegen malcanderen te gelijckenen en den meesten gequetsten, dair omme tghene
dat meer es aen te grootene oft zij groottent van elcker partijen, op hen selven ende dat
gedaen, soe connent dat partijen wel tegen malcanderen aftrecken ende verlijcken.
[130] Item, ende oft behoefde, dat tot eenen gequetsten een medecijn gehaelt worde,
ende dair oic cost af quame, tware aenden medecijn ende medecijnen die de gequetste
behoefde te nemene, soe souden die mede gegroot worden, metten summen vanden cyerur-
gijn, tot eender summen, wair af dan insgelijcx de gequetste tdobbele hebben soude, voir
zijn smeertte, alsoomen dat insgelijcx voir recht gehouden heeft, ende es met vonnisse alsoe
verclairt.
[131] Item, es voir recht bekendt, ende met vonnisse van scepenen gewesen, wanneer
men sculdich es te betalene tgheene dat den meester cyerurgijn aengetaxeert ende gegroot
fol. XXXVII wordt, voir zijn cuereren ende den gequetsten voer sijne | smertte, te wetene dat de summe,
die den cyerurgijn voir zijn cuereren aenghetaxeert werdt verschijnt terstont te betalene. als
de selve quetsuere bij scepenen gegroot es, alsoo dat men se terstont mach verhalen aenden
principalen oft aen zijnen borgen. Ende datmen vander summen, die den gequetsten aen-
gewesen es voir sijne smertte, dat es tdobbele vanden meestere dagh heeft een half jair
om die te betalene, vanden tijde te rekenen dat de quetsuere geschiede, oft ten lancxten van
dat de voirs. quetsuere verborght wordt.
[132] Item, den tijt van eenige mincke te betalene es een jair nair dat de gequetste
gecuereert ende genesen es geweest vander quetsueren.
[Van zoenen].
[133] Item, wanneer eenige zoene van dootslage gemaect wordt ende dair penningen
inde selve zoene gelooft worden te betalene die dagen ende die termijnen van dier betalin-
gen zijn ende vallen, alsoe uuyt noch inne af vermaendt en es, oft als enen seeght, men
25
salse betalen alsoe dat costuymelijc es, van seventhien weeken, tot seventhien weeken, in drie
termijnen. Alsoe dat de geheele summe van bynnen bynnen (1) jairs te vollen betaelt es. | verso
[134] Item, es oick voir recht bekendt ende alsoe onderhouden zoe wanneer bynnen der
stadt ende Vrijheyt van Mechelen bij eenen vanden gheenen, die mede in velde ende in
veerde strijtghier geweest heeft, dair yemandt gequestst, oft dootgeslagen es geweest, peys
oft soendinck maect metten gheenen, die gequest es geweest, oft metten gheenen, die
mondtsoendere es vanden dooden, soe worden dair mede dair inne begrepen, alle de andere,
die mede als boven in velde ende in veerde strijtghier geweest hebben, want hier eenen peys
es voir hen allen peys ende eene zoeninck es voir hen allen diet aengaet, een zoeninck, mair
de gheene die den peys oft zoeninck maect, behoudt dair af zijn verhael, op zijne medege-
sellen, die met hem strijtghier in velde ende in veerde geweest hebben, behouden hen
huere verantwoirden.
[135] Item, om tghene dat voirs. staet te scuwene ende te behuedene, om deen sonder
dandere te tracterene, zou pleeght men buyten in Brabant die peysen oft zoeningen te
makene, ende dair en worter dan niet meer inne begrepen, dan diet doen, ende niet alle dier
mede geweest hebben.
[136] Item, alle de gheene die in velde ende in veerde strijtghier zijn in eenich ghevicht fol. XXXVIII
dair yemandt gequetst wordt, oft doot blijft, die zijn alle besculdicht ende principale van
dien, ende worden dair vore gehouden, ende elck van hen, ende oick de gheene, die hen met
eenen dootslagere dair vore vluchtich ware, oft opt gewijdde hem dair vore vertrect ende
houdt.
[137] Item, es voirt dair ende openbair, ende alsoe voir recht bekendt ende met von-
nisse van scepenen dicwils gewesen, dat de mondtzoendere van eenen dooden, metten ghee-
nen die in eenen graet met hem staen, van bloets wegen vanden selven dooden, van svaders
zijden trecken ende tsamen hoot hootsgelijcke deylen de eene helft vanden geheelen zoen-
ghelde dat int tracteren vander zoenen gelooft wordt tot huers selfs proffijtte ende niet meer
als dandere magen deylen willen.
[138] Item, de andere helft vanden selven zoenghelde zijn zij sculdich te deylene, half
den naesten hueren | maegh (alst versocht wordt) met oick den gheenen dien met dien in verso
eenen graet staen, sijnsere, van huers vaders wegen ende de ander helft den naesten hueren
maegh oft magen van harer moeder zijden
[139] Item, de naeste maegh oft magen van svaders zijden ende de naeste maegh oft
magen vander moeder zijden, sullen elck sculdich zijn huer vierendeel, half voirt over te
gevene den naesten maegh vander selver zijden, ende die naeste maegh sal dat voirt half
deylen, den naesten maegh dair na. Ende voirtane saelt van naesten mage, ten naesten mage
gedeylt worden, alsoe lange als dat ghelt strecken magh ende men mage van dier zijden
bevindt, elcken naesten mage de helft blijvende van des hij ontfaet ende de ander helft
over deylende.
[140] Item, es te wetene soe wanneer een die doot geslagen es, meer brueders dan eenen
achterlaet, dat als dan de oudste weerlijck beneden de mondtzoendere principalijck es, van-
1. Staat in de tekst tweemaal.
Cah. 4 Mech.
26
den selven zijnen dooden brueder, ende aen hem geschien principalijc den voetval, ende de
fol. XXXIX ceremonien dier inne gedaen worden, | alsoe dat de andere zijne brueders sonder zijnen
consente de zoeninge niet en connen laten maken, noch egheen maght en hebben, om dat
te doene, dat stadt grijpen soude. Mair ter contrarien soe heeft de voirs. oudste brueder wel
maght de selve zoene te laten maken, al waert alsoe dat de andere zijne brueders dair inne
niet presenteren en wilden, ende soude die zoeninge alsoe metten oudtsten (niet sot oft
cranck van verstande wesende) gemaect stadt grijpen ende sorteren huerre volle effect. Ende
dair omme soe pleeght die, om dat hij dair inne presenteren soude, wel een haelsoene van
bezijden te gecrijgen, daer dan de voirs. zijne brueders niet mede en deylen, want anders-
sins int zoengelt dat ghelooft wordt int tracteren vander zoenen, den mondtzoenders dair
inne en heeft de oudtste brueder int deylen egheen vordeel, maer dair inne deylen zij inde
helft hoot hootgelijckx gelijck boven verclaert staet.
[141] Item, ende es hier te wetene, soe verre int tracteren vander zoenen, die gemaect
wordt metten principalen mondtsoendere besproken ende geconditioneert wordt, dat de pen-
verso ningen, diemen inde zoene ordineert (gegeven) | gegeven te wordene tzij bijden tractate
vander zoeningen oft bijder uuytspreken van goeden mannen dairs partijen inne blijven,
geapplyceert souden worden, tot goids diensten, tot reparacie van kercken, oft diergelijcke,
dat alsdan de mondtsoendere, noch de andere magen dair inne noch af deylen en souden,
mair souden de selve penningen moeten bekeerdt worden, sonder die te deylene, nair uuyt-
wijsen vanden selven tractate, oft uuytspraken dair af geschiet.
[142] Item, es voirt voir recht verclaert ende alsoe onderhouden, soe verre de doode
egheene brueders oft brueder, oft brueders kinderen zoonen achter en laet, mair eene sustere,
die eenen zoone heeft, soe es in dien gevalle die suster zoone de principale mondtzoendere,
ende heeft hij noch meer brueders, die deylen met hem als vore.
[143] Item, es oic claer ende openbaer dat de vader van eenen dooden egheen mondt-
zoendere en behoort te zijne, mair soe verre hij egheenen soonen, oft zoons zoonen, oft doch-
fol. XL ter zoonen en heeft, soo es dan de mondtsoender | vanden selven dooden de naeste weerlijck
mans persoon van svaders zijden, alsoomen seeght van sweerts zijden.
[144] Item, es oick clair achtervolgende der voirs deylingen vanden zoengelde dair de
brueder de mondtzoendere es ende dair oick dan es een zusters zoone, dat de suster zoone,
daer inne dan deylt van beyde den zijden, te wetene van tsvaders zijden ende oick vander
moeder zijden, gemerct dat hij van beyde den zijden, enen na van bloets wegen bestaets, ende
alsoe maeght comen dat eender suster zoone, meerdeels soude moigen hebben int zoengelt, dat-
men deylen soude, dan de mondtsoendere selve, nair dat hij vele brueders hadde, die met
hem in eenen graet stonden als vore, want de susterzoone, die moet alst wel gerekent es, een
vierendeel vander geheelder zoenen hebben, de mondtzoendere somtijts, mair en heeft een
vierendeel, oft vijftendeel, inde helft vanden zoenghelde, nair dat hij vele brueders heeft, ende
dair een half brueder es vanden dooden van tsvaders wegen, die gaet dan voirden sustere zoone
verso ende heeft dan thalf vierendeel | vander zoenen, ende dan en heeft de susterzoone van dier
zijden mair de helft vanden anderen halven vierendeele, ende dander helft vanden selven hal-
ven vierendeele deylt hij voirt als boven, ende insgelijcx eest oick vanden halven bruedere
vander moeder zijden dat hij van dier zijden gaet voirden suster zoon.
27
[145] Item, es noch clair ende voir recht bekendt dat de mondtsoender van eenen
dooden noch oick de gheene die van recht wegen int zoengelt deylen moigen, alst int maken
vander zoenen anderssins niet getracteert en es, egheenssins gehouden en zijn, uuyt saken van-
den penningen die zij van huers vaders oft maeghe zoeninge ontfangen, desself huers vaders
oft maeghs sculden, die hij gemaect magh hebben, ende sculdich bleven es te betalene in
eeniger manieren.
[146] Item, mair soe verre hij tot zijnder quetsuren, eer hij afluuch wordt, costen
gedaen hadde, aen meesteren medecijnen ende cyerurgijnen, ende des daer aencleeft, om hem
selven te hulpene, ende te doen genesene, die costen soude men sculdich zijn vanden voirs.
principaelen zoengelde vore af te nemene, ende die dair mede dan te betalene, ende | tgheene fol. XLI
datter dan bleve, soude gedeylt worden, alsoe boven verclaert staet.
[147] Item, es noch voir recht bekendt ende alsoe onderhouden, soe wanneer de mondt-
soendere es onder zijne jaeren van discretien ende tsoeninck vanden dootslage met zijnen
momboren dair af gemaect wordt ende oick geapprobeert bijde wethouderen vander voirs.
stadt, soe mach nochtans de selve mondtsoendere, tzijnen dagen van discretien comen zijnde,
alsdan de vele aenveerden, oft tselve zoeninck approberen, datter gemaect es, dwelcke appro-
beren dan yerst stadt grijpt, ende sorteert zijn effect, mair aanveerdt hij de vete, soe moet
hij restitueren dat voirde zoene gegeven es. Ende dair omme en behoort men de penningen
vander zoenen, niet eer te deylene, alsoe boven verclairt staet, zijn zij deylbaer dan na dat
de mondtsoendere tzijnen dagen comen es, ende de selve zoene geapprobeert heeft, ende soe
lange moeten die penningen onder de momboren, oft in zekerder handt blijven, tot proffijte
vanden voirs. mondtsoendere, ende dier recht toe hebben.
[148] Item, es oick bijden ouders onderhouden, ende voir recht | bekendt dat alle de verso
gheene, die van eenen hueren maegh, soe verre hij dootgeslagen worde, de soene soude wil-
len trecken, dat die gehouden souden zijn soe verre hij selve eenen anderen dootsloege, den
selven hueren maegh te baten souden moeten comen int zoeninck dat hij dair af maken
soude, nair advenant dat zij in de zoene van hem gemaect in dien gevalle trecken souden,
mair die dair af renuncieerden als hijt versocht wordt, die souder ongehouden af zijn.
Vanden vreden.
[149] Om de twisten van partijen inder voirs. stadt te scuwene ende doetslagen ende
gevichten te behuedene, ende de ontsculdige van dien te bewarene, soe zijn tanderen tijden,
over de hondert jairen geleden, zekere ordinantien, op donderhouden vanden vrede, metten
gemeynen raede vander stadt geslooten ende gestatueert ende oic ter poyen dair na ver-
nieuwt ende uuytgeroepen, die hier na volgen ende alsoemen die nu over veertich ende vijftich
jairen eenpaerlijck onderhouden heeft, met dat dair ane cleeft.
[150] Inden yersten wair twist gevalt tzij in woirden oft in | wercken oft gevallen es inde fol. XLII
stadt van Mechelen, oft dair buyten, daermen vrede af begeert, dair af sullen de richteren
oft damman den vrede heysschen ende nemen vanden gheenen dairmen vrede af begeert
te hebbene. Ende wie den rechtere oft den amman den vrede ontseeght ende niet en geeft
28
stappans, ende nair datmen hem dien geheyscht heeft, eenwerf, anderwerf ende derdewerf,
die verbuert twee lijftocht gulden van Mechelen, heystmen hem dien vierdewerf ende hijs
niet en geeft, verbuert noch twee lijftocht gulden. Heyst men hem dien vijftewerf, ende
hijs voirvoets niet en geeft, verbuert dairtoe noch twee gelijcke gulden. Ende dair na
sullen de richteren oft damman, dies mans zeker zijn, tot dat hij dien vrede selve metter handt
gegeven heeft, ende oick vanden sess gulden lijftochtsgulden voerscreven genoech gedaen, oft
zeker geset.
[151] Item, wairt soe dat dair egheen richtere noch damman te tijde gecomen en con-
sten, noch dair bij en waren, den yersten vrede te nemene, soe sal elck poirtere den vrede
moigen nemen, gelijc ende in alder manieren, dat de richteren oft damman, doen mochten,
verso ende ontseyde hij den poirtere den yersten vrede, soe soude hij de selve | boeten verburen
die voerscreven staen, ende dan sal die poirtere haestelijck gaen, oft seynden aenden richtere
oft aenden amman, dies mans zeker te zijne, totter tijt toe, dat hij vrede gegeven heeft, ende
vander boeten voerscreven al genoech gedaen oft zeker geset, ende wie dien poirtere versprake
oft misdade, om dat hij desen vrede hiessche, verbuerde de selve boete, die hij aenden richter,
oft amman verbueren soude.
[152] Item, als de richtere, damman oft de poirtere als voren den vrede genomen hebben,
zoe zijn zij dien sculdich ter stont te stedigen, aenden gheenen, die den vrede versocht heeft
genomen te wordene, oft aenden gheenen dair den twist tegen gevallen es, ende oft de gheene
oic daerinne dien aen stedigen wilde, dien ontseyde, oft niet laten stedigen en wilde, aen hem
dien versochte als vore eenwerf, ende soe soude insgelijcx die oyck, alsoe vele verbueren als
daermen dien aan versocht hadde te nemene, ende hijt weygerde. Ende daer inne voirt doen
fol. XLIII van dies zeker te zijne, te stedigen ende te betalen als boven. |
[153] Item, alle yerste vrede salmen nemen veerthiennacht lang duerende, seggende
dien nemende metter rechter handt A. hier geeft dij vrede. B. van uwen magen ende van uwen
hulperen, hem zijnen magen ende zijnen hulperen Oft van U ende den Uwen hem ende
den zijnen, van desen dage over veerthien dage, ende dien dagh al alsoot heercomen es ende
alsoe voirt stedigen, bij alsoe hij des saterdaeghs genomen wordt. Ende wordt hij op eenen
anderen dagh genomen, soe salmen dien nemen, ende stedigen, tot opten naesten saterdaghs
dair na, ende dan van dien saterdage van veerthiennachten, te veerthiennachten, gelijck boven
verclaert staet, ende den yersten vrede salmen nemen, ende stedigen voir twee poirters.
[154] Item, soe wat manne die aldus in hantvrede compt, es hij poirtere oft ingesetene,
die te Mechelen woondt oft oick vremde ende van buyten, sal hij schuldich zijn alle veer-
thiennachten tsavonts te comene, nairde werckclocke geluyt zijnde, voir der scepenen huys
aenden amman tzijnen vrede ende wie dies niet en dade sonder openbare proeffelijcke noodt-
verso sake, van | siecten oft anders buyten der stadt ende Vrijheyt wesende, die soude verbueren
twee guldenen lijftocht gelts van Mechelen. Ende en wilde hij gheenen vrede geven als de
richteren oft damman dien vrede geheyscht hadden eenwerf, anderwerf ende derdewerf, soe
soude hij oick verburen twee guldenen lijftocht ghelts van Mechelen, gelijck dat boven
verclaert staet. Ende dan sullen de richteren ende damman, diens mans zeker zijn, ende nyet
uuyter hachten doen, hij en hebbe selve metter handt vrede gegeven, ende vanden boeten
voirs. al genoech gedaen, oft zeker geset.
29
[155] Item, ende wairt zoe dat die man niet machtich en ware, de voirs. gulden te ge-
vene of te verborgene, alsoe dicke als hyse verbuert hadde inder manieren voirs., oft dat hijse
niet geven noch verborgen en woude, dat die man de stadt ende Vrijheyt van Mechelen
sal ruymen, des anderdaeghs met sonneschijne, ende niet weder inde stadt ende Vrijheyt te
comene, totter tijt toe, dat hij genoech sal hebben gedaen oft zeker geset van allen den ver-
buerten ende boeten voerscreven, opt tvorste let van zijnen vingere af te slane, quame hijer
eer bynnen hij en hadde dair af genoech gedaen oft zeker geset. fol. XLIV
[156] Item, ende waert zoe dat eenich man hem uuyten wegh hielde oft uuyter stadt
trocke om tzijnen vrede niet te comene, noch te gevene, oft gegeven hebbende drie dagen
langk vervolgende bynnen der stadt ende Vrijheyt van Mechelen, wesende met opsette tzijnen
vrede niet en quame, ende men dat op hem wettelijck beproeven mochte sonder argenlist oft
dat de gheene die eenen anderen in eenen vrede hadde doen leggen, tzijnen yersten vrede
voirden boom niet en quame, die man, wie dat hij ware, sal verbueren eenen wech sint
Jacops in Galissien uuyter stadt ende Vrijheyt van Mechelen te treckene. Oft moeten geven
voirden wech, derttich scellingen lijftochts ghelts, van Mechelen, metten boeten van den
wet twee guldenen voerscreven, alsoe dicke alst geviele, ende quame hij eer bynnen der Stadt
ende Vrijheyt van Mechelen, hij en hadde de bedevaert gedaen, oft de dertich scellinge
lijftochts ghelts betaelt, metten anderen boeten van den twee gulden voirgenoemd vanden
vorsette, ofte seker daer af geset, dat hij verbueren soude tvorste let van zijnen duyme af
te slane, ende oick noch dair toe de bedevaert doen, oft de voirs. derttich scellinge groots
geven, metter boeten vanden twee gulden voirgen., oft zeker dair af setten, inden point
van vore sonder argenlist. | verso
[157] Item, ende eest zoe dat die man den wech tsint Jacops in Galissien voirs. aen-
neempt te doene, oft andere wegen die hij om tvreets willen doen moet, soe sal hij moeten
zweren ten heyligen van dair comende eer hij bynnen der stadt ende Vrijheyt van Mechelen
sal moigen comen, in handen van een dienere dair toe gecommiteert, nair dat hem zijn bescheet
gesien, geconsenteert sal zijn, bij scoutet, commoingmeesters ende scepenen inne te halene,
dat hij dien wech selve gedaen heeft ende nyemandt voir hem ende oick om egheene andere
zake dan voirscreven es, sonder argenlist. Ende dan moet noch de selve tvorset vanden twee
guldenen voirgen. opleggen, oft seker dair af setten.
[158] Item, ende wairt zoe dat eenich man, wie dat hij ware, verouwerde tzijnen vrede
te comene met voirsetten raide, ende yemandt dair op geslagen oft geevelt worde, in wat
manieren datter ware, om der selver saken wille, dat men dat rechten soude, als van vrede-
brake sonder verlaten, ende sonder argenlist.
[159] Item, wat vremde man van buyten die te Mechelen aldus in handtvreede quame,
die sal moeten setten borghtocht met een poirteren oft meer, iusticiable onder tgerichte van-
der voirs. stadt, weder te comene tzijnen vrede, opte boeten | boven verclaert, behoudelijck fol. XLV
dien wairt, soo dat die vremde man die aldus onsen poirteren te borge geset hadde, tzijnen
vrede te comene, ende hij tzijnen vrede nyet en quame, zoe dat de vremde man inde boete
viele, ende hij egheene proeffelycke noodtzaken gethoonen en conste, dat dan onse poirteren,
die boeten sullen moeten betalen, ende metter boeten eens quijt zijn ende vander borghtocht
voirt ongehouden. Nair die vremde man en soude nyet quijt zijn, noch nimmermeer bynnen
30
der stadt ende Vrijheyt moigen comen, al wairt oick versoent, hij en hebbe den wech van
Sint Jacops gedaen, ende gewarigen thoon dair af gebracht, oft selve oick vander voirs. boeten
genoech gedaen, oft zekere geset. Ende quame hij eer bynnen der stadt ende Vrijheyt, soe
soudemen hem tvorste let van sijnen duyme afslaen, ende nochtans soude hij blijven gehouden
inde boeten voerscreven ende oick zijnen borgen ontheffen totter tijt dat hij dair af genoech
gedaen soude hebben, gelijc als vore genoech verclairt staet, sonder argenlist.
[160] Item, soe wie dus in hantvreede comen, dair af en sal den vrede niet te nieuwte
moigen gaen, mair sal dien vrede aldus moeten blijven, totter tijt toe datter gesoent ende
ban ende vrede dair op geboden es, ende dat soeninck sal moeten bij consente van partijen,
verso ende in presentien van wettigen | getuygen, poirters van Mechelen oft met vonnisse van
scepenen gewesen worden af te leggene.
[161] Item, wanneer een vrede tusschen partijen genomen ende gestedicht es geweest bij
een dienere oft bij eenen poirtere, in absentien vanden heere, soe magh die dienere oft poir-
tere voir ende eer de selve partijen voirden boom hebben geweest, dien vrede weder afleggen
ende ban ende vrede dair op ghebieden, mair nair dat zij voirden boom hebben geweest, ende
den vrede aldair, bijden amman genomen, ende gestedicht es geweest, soe en mach die die-
nere, noch egheen andere, noch oick die poirtere dien genomen heeft, dien vrede niet afleg-
gen in egheender manieren, mair dat moet dan geschieden, bijden amman, ende nyemande
anders, sout van weerden zijn.
[162] Item, soe wat manne die den anderen dair mede dat hij in vrede staet bynnen den
tijde vanden vrede qualijck toesprake ende overliepe, met horribele woirden, evenverre men
dat dueghdelijck op hem beproeven conste, die soude verbueren eenen wech ten Heyligen
Bloede te Wilsenaken, oft sess Rijders dair vore te bekeren half den heere ende half der stadt
fol. XLVI ende ter moetsoenen vanden gheenen dien de woerden | gegeven sijn eenen wech ten hey-
ligen drie Coningen te Coelene. Ende zoe wie geneertte maecte om den gheenen te slane
dair hij aldus mede in hantvreede staet, sal verbueren eenen wech tot Onser Liever Vrouwen
te Nijsele, oft thien Rijders dair vore te bekeren als boven, ende dair toe eenen wech tsint
Joos te moetsoenen vanden gheenen dien den overloop gedaen es, oft zijn gemoedt te heb-
bene, ende bij sdaeghslichte de stadt ende Vrijheyt van Mechelen te ruymene, opt voirste
let van zijnen duyme af te slane. Sloege hijtene oft quetste hijtene dair soudemen over rech-
ten als over eenen vredebrekere nair inhoudt van den kuerboecke.
[163] Item, oft gebuerde dat de gheene die in eenen vrede gelegen hebben, ende die
vrede afgeleeght es geweest, ende ban ende vrede dair op geboden, tegen malcanderen gevicht
gecregen, alsoe dat zij deen den anderen quetsten, oft deen van hen worde gequestst, soe
soude dair overe gerecht worden, als van vredebrake, ten ware datmen bethoonen conste, dat
tselve gevicht toecomen ware om eene andere sake, dan dairse in vrede tegen malcanderen
omme gelegen hadden, ende dat soude incomberen te thoenene den gheenen, dien den ande-
verso ren gequetst hadde ende die | de sake vanden gevichte waer, ende desgelijcx salmen obser-
veren vanden gheenen die in vrede staen, ende noch niet afgeleeght en es.
[164] Item, nyemandt en sal eenen anderen in vrede moigen leggen om eeniger scult
wille, hij zij van buyten oft van bynnen, ende oft eenich poirtere, ondersate oft ingesetene,
van bynnen eenigen goeden man van buyten, oft van bynnen, in vrede leyde, ende men
31
bevonde bij commoingmeesters oft scepenen, dat dat om eenige scult toecomen ware, datmen
dan dien vrede afleggen sal, ende ban ende vrede dair op gebieden. Mair eenyegelijck, hij zij
van buyten oft van bynnen, sal rechts moeten plegen vander stadt, van allen sculden, diemen
op hem heysschen mach sonder argenlist.
[165] Item, al wairt soe, dat eenich poirtere oft ingesetene van bynnen eenegen goeden
man, in vreden leggen woude, dair af sal hij sculdich zijn te comene voir commoingmeesters
ende scepenen, ende sal hem sculdich zijn ticht te gevene ende te seggene de sake, wair om
dat hij hem in eenen vrede geleeght heeft, bynnen den yerste vrede sonder argenlist, dat nu
geschiet voirdien boom in presentien van scepenen ten yersten vrede. | fol. XLVII
[166] Item, soe wanneer yemandt in eenen vrede geleeght ende van hem dien versocht
wordt te gevene, soe moet hem ten minste die dienere, die den vrede aen hem versuect, tot
zijnen versuecke, den gheenen noemen, die hem in eenen vrede doet leggen, eer hij den vrede
derf geven, sonder verbueren, mair dien wetende, soe moet hij den vrede geven opte boeten
als boven.
[167] Item, de gheene die in vrede versocht wordt geleeght te zijne (geweten oick wie
hem in eenen vrede doet leggen) mach noch sonder verburen, eer hij den vrede derf geven,
seggen dat hij daer omme begeert bijden commoengmeesters geleydt te zijne, om met rechte
hem dair te verandtwoirdene tegen zijne partije, om in egheenen vrede geleeght te zijne,
dat hem alsoe geschien moet, om bijden commoingmeester partijen gehoort, verclairt te wor-
den weder hij geven sal oft en sal.
[168] Item, de dienere, die van eenen vremden man van buyten, ten versuecke van eenen
poirtere ondersate oft ingesetene vanden voirs. stadt vreede begeert, die moet ten versueke
vanden vremden manne, dien leyden tot tvremdts man coste bynnen der stadt van Mechelen
ter plaetse dair hyt begeerdt | om zijne borghtocht te settene die hij sculdich es voirdien verso
vrede te doene, bijde gheene die hij seeght dat voir hem borgen blijven sullen, ende dan
de borghtocht aenveerden.
[169] Item, insgelijcx soe es een vremdt man, die eenen vremden man van buyten, oft
oick eenen poirtere, ondersate ofte ingesetene vander voirs. stadt, in eenen vrede wilt doen
leggen, sculdich oick gelijcke borghtocht voirden vrede te settene, ende niet eer en behoirt
de dienere van sijnent wegen den vrede te nemene noch te stedegen.
[170] Item, es voirt te wetene dat een ingesetene, alhier bynnen huys houdende, ende
stedevast woonende ongehouden es van eenege borghtocht te moeten setten voir sijnen
vrede, als hij dair inne geleeght wordt, oft eenen anderen dair inne doet leggen, mair een
ander vremde, die hier bynnen mair als knape en dient, die wordt gehouden de voirs. borgh-
tocht te stellene, ende soe verre de amman oft de dienere eenege vrede name oft stedighde
van ende aenden gheenen, die de voirs. borghtocht te settene ende hij dair inne gebreckelijck
ware, dat hijse niet en hadde doen setten | soe soude hij selve dair vore moeten innestaen, ende fol. XLVIII
dat voldoen, quamer verbeurte inne.
[171] Item, oft soe gebuerde dat eenich goet man van buyten bynnen den tijdt van-
den jairmarcten vander stadt van Mechelen, in eenen vrede geleeght worde, het ware vremdt
man tegen vremdt man, oft poirtere oft ingesetene tegen den vremden man, dat die vremde
man dan niet gehouden en sal zijn eeneghe borghtocht te settene, om tot sijnen vrede te
32
comene, mair hij sal vrede moeten geven sonder argenlist, ende magh dan dair na achter
blijven, sonder ten vrede te comene, sonder verbueren.
[172] Item, es oick geordineert datmen alle saken van twisten die buyten der stadt ende
Vrijheyt van Mechelen gevreedt oft gesoent sijn, altijt wederomme ter plaetsen senden sal,
daer zij gevreedt oft gesoend staen. Ende al ware hier inder stadt dair na eenegen vrede dair
af genomen, dien vrede salmen laten smilten, sonder afleggen ende seynden de sake ter plaetsen
gelijck boven verclaert staet.
verso [173] Item, soe wair eenich gevicht oft twist gebuert, | al ware dat oft dien geschiet buy-
ten der stadt ende Vrijheyt van Mechelen, soe magh de gheene, die eenen van dien partijen
bestaet, van bloetswegen den principale van zijns bloets partije, oft eenen anderen van diens
bloede hier bynnen vindende, in eenen vrede doen leggen (buyten niet bevreedt zijnde) om
beters wille, ende om sculdeghe ende ontsculdeghe dair mede te bevreedene.
[174] Item, oft yemandt als ontsculdeghe van eenigen twisten oft dootslagen, in eenen
vrede geleeght worde, ende hij den principalen vanden twiste, dair hij vore gaet, oft die
nairdere van bloede ware, te zijnen vreedaghe voirden boom brochte, ende begeerde van
zijnen vreede ontslagen te zijne, soe sal den vrede aenden selven principalen, oft nairderen
van bloede genomen worden, ende diens ontsculdigen vrede sal dair mede smilten, sonder
dair omme meer te vrede te doenen comen.
[175] Item, oft de principale oft nairdere van bloede van selfs, metten ontsculdigen
voirden boom, niet comen en wilde, om den vrede over te nemene, soe magh die ontsculdege
fol. XLIX om vanden vrede ontslagen te zijne, dien hij eenen vrede | doen leggen, om ten selven dage,
dat zijnen vrede dagh es voirden boom te comene, ende dan moet de principale oft nairdere
van bloede, den vrede over nemen, ende dan dair mede soe smilten de voirs. vreeden vanden
ontsculdegen.
[176] Item, een bastaert die in eenen vreede geleeght wordt, oft die eenen andere in
eenen vreede doet leggen, en bevreedt nyemandt dan hem selven. Ende als andere van zijn-
der maeghscap, in eenen vreede geleeght zijn, soe en wordt hij dair inne niet begrepen noch
insgelijck niet bevreedt, ten ware dat hijter oick inne geleeght worde, dwelcke van eenen bas-
taerde geschieden magh, al wart vander selver saken tusschen de getrouwde vreede genomen,
dwelcke van anderen niet geschien en magh, want eenen vreede al vreede es, van eender saken.
[177] Item, den yersten vreede die tusschen partijen genomen wordt, die es dien tijt
duerende al vreede, alsoe wel voir sculdege als voir ontsculdege. Mair nairden yersten vreede,
wanneer dien hernomen, ende hersteedicht wordt, soe worden dan alleene dair inne begrepen,
verso in saken van dootslagen de ontsculdege | ende niet de sculdege, want die voirtane niet
bevreedt en worden.
[178] Item, ofter meer dan een om eender saken wille in eenen vreede geleeght waren,
soe en sonder mair een van hen dair vore (comende voirden boom, ende dat versuekende)
blijven gaende, ende de andere, souden smilten sonder afleggen (uuytgenomen vanden bas-
taerden als vore), midts dat eenen vreede van eender saken, al vreede es.
[179] Item, alle vreeden salmen nemen ende stedegen voir der Scepenen huys des sater-
daeghs, tsavonts als de wercklocke geluyt es stappans, bijden amman, voir twee scepenen,
ende huerlieder greffier. Ende sal de amman dair soe lange blijven, alsmen mocht gegaen
sijn vander Scepenen huys, totter Overster poorten, ende vander Overster poorten totter Nek-
kerspoelpoorte ende weder opter Scepenen huys sonder argenlist.
[180] Item, oft yemandt zijnen vrede verlette, tsavonts tzijnen vreede voirden boom niet
comende, ende damman, scepenen ende de greffier, nairden voirs. tijt, ewech waren, | ende fol. L
gescheyden tot over de grippen, soe dat hij de boete dair af als boven verbuert hadde, soe
moet hij nochtans terstont gaen bijden amman, om zijnen vreede te stedigen, dien hij hem
oick stedigen moet, behoudelijck dat hij den amman de voirs. boete oplegge, oft goeden seker
daer af sette. Ende oft hij dat niet en dede, ende hij bleve gaende ongestedicht, wetende dat
hijt verlet hadde, die soude insgelijcx dair mede, (oick voirde drie dagen, alsboven) sijnen
vreede versmaden, ende inde boeten dair toe staende, vanden versmaedden vreede, vallen.
[181] Item, oftet gebuerde dat yemandt te vreeden gaende zieck ware oft gequest, bynnen
der stadt ende Vrijheyt van Mechelen wesende, zoe dat hij ten boome, tot zijnen vreede,
niet gecomen es conste, soe soude die moeten seynden aende scepenen, amman ende greffier
te vreede sittende om die tot zijnen huys oft dair hij ware te comen stedegen, dwelck zij dan
doen moeten, op hueren wijn, daer toe staende van ouder costuymen, ende en dede hijs niet
hij soude verbueren, de voirs. boeten boven verclaert. Ende oftet verre buyten der stadt ware,
bynnen der Vrijheyt, soe souden scepenen | dair toe moigen ordineren ende commiteren verso
den amman, oft eenen dienere die dat alleene op zijnen wijn dan doen soude ende nemenen
ende stedeghene, tot dat hij genesen zijn soude.
[182] Item, oft nyemandt bynnen der stadt ende Vrijheyt van Mechelen ware te vree-
den gaende, heuren noot hebbende ende begeerde zijnen vreede opt kerchof gestedight te
hebbene, soe moet die yemande seynden, aende scepenen, amman ende greffier te vreeden
sittende ende doent aldair begheren ende versueken, zijnen heuren noot, henlieden vercla-
rende ende te kennen gevende (dat van sculden niet en magh wesen) noch oick als hij
vreede gebroken heeft, ende als hen blijkt dat hij heuren noot heeft, die hij te kennen doet
geven, dair hem de heere om soude moigen doen vangen, ende hem de heere dair of egheene
geleyde en wilt geven, soe moeten de selve scepenen, amman ende greffier den vreede gaen
stedegen opt kerchof daer hij es diet heeft doen versueken, op hueren wijn, diemen van
ouder costuymen dair af gegeven heeft, als zijs niet en willen quijt scilden. | fol. LI
[183] Item, soe wanneer deene partije die te vreede gaet afluuch wordt, soe moet de
wederpartije ten yersten sijnen vreededaghe dair na dan comen noch voirden boom, ende
gevent scepenen te kennene, dat zijn wederman gestorven es; ende dair mede es hijs quijte,
ende sijne vreede smilt. Ende oft hijs niet alsoe en dede, soe soude hij nochtans inde boete
vanden verletten vreede, dair mede vallen.
[184] Item, de voirs. boeten van wederseeghden vreede, verletten ende versmaadden
vreeden, alsoe menichwerf als die verbuert worden, oft de compositien die dair af gemaect
sullen worden, die sullen hebben de heren een derdendeel dair af, de scepenen die te vreede
sitten dander derdendeel, ende de greffier ende de amman tderde derden deel.
Vanden Jairvreeden.
[185] Item, men heeft noch eenpaerlijck onderhouden tot gerieve ende verlichtingen
Cah. 5 Mech.
verso vanden gheenen die aldus tegen malcanderen van veertiennachten te veertiennachten | te
hantvreede gaen, dat die partyen oft deen van henlieden, dien vreede in eenen jairvreede
mogen doen leggen, ten dagen alsmen dair toe sit, bij scoutet, commoingmeester ende sce-
penen (dat hier voirmaels ter vierscharen plach te zijne ende nu geschiet inder scepenen
camere) te wetene tweewerven tsjairs, de yerste reyse bynnen den yersten drie dagen nair
sintjansmisse midts zomere, ende de ander reyse bynnen den yersten drie dagen nair der-
thienmisse, ende alsoe voert van halven jaire te halven jaire.
[186] Item, de jairvreeden die genomen worden bynnen den yersten drie dagen nair
sint-jansmisse, die worden genomen, tot des anderdaeghs nair derthienmisse dair naestvol-
gende, ende dien dagh al, ende dier gestedicht worden, die worden alsoe gestedicht. Ende
die bynnen den drie dagen naer derthienmisse genomen worden, die worden genomen tot
des anderdaeghs nair sintjansmisse dair naestcomende ende dien dagh al, ende worden zoe
oick gestedicht, alsoe dat de gheene die des anderdaeghs nair sintjansmisse oft derthienmisse
fol. LII sijnen jairvreede dan niet en quame doen nemen, oft stedegen, dat hij dan | sijnen vrede
verlet, ende valt inde boete van twee lijftocht gulden gelijck vanden hantvreede. Ende oft
yemandt bynnen den voirs. drie dagen tot zijnen jairvreede niet en quame, soe dat tvonnisse
ter manissen vanden scoutet dat dair toe dient gewesen ware, eer hij quame dat die dair
mede sijnen jairvreeden versmaden soude ende vallen dair mede, inde boeten vanden ver-
smaedden vreden, boven gescreven vanden handtvreden ende geschieden tselver manieren
ende wijsen, ten voirs. derden dage tsavonts nairde sonne, alsmen ter puyen uuytghelesen
heeft de jairvreeden, die gestedicht ende niet gestedicht en zijn.
[187] Item, van dootslage oft dair den vreede genomen es van quetsuren wegen, dair
bloet gestort es, en magh deen partye sonder consent van zijnder wederpartijen zijnen hant-
vreede niet doen leggen in eenen jairvreede. Ende oft dat yemandt dade, soe soude die ten
versueke van zijnder wederpartijen, dien zijnen jairvreede moeten laten smilten, ende comen
wederomme ende continueren zijnen hantvreede van veertiennachten te veertiennachten,
verso mair bij consente van zijnder wederpartijen, magh hijt wel doen, ende sal stadt grijpen.
[188] Item, nyemandt en magh zijne wederpartije in eenen jairvreede leggen dan byn-
nen den voirs. drie dagen. Ende ten zij oick dat dien vrede te voren voirden boom geweest
hebbe ende aldair genomen ende gestedicht zij geweest, ende dan magh deen partije, sonder
consent van zijnder wederpartijen dair egheen bloet geweest en es dien vrede bynnen den
voirs. drie dagen in eenen jairvrede doen nemen, gevende dair vore acht grooten Brabants,
tot behoef vanden greffier die dboeck dair af houdt ende dien dair inne teekent, ende vanden
amman die den vrede neempt ende stedicht, ende om dat de greffier, ten bijzijne vanden
amman dair vore de gheene die ten jairvrede gaen ter poyen voirt moet roepen om thueren
jairvrede te comene, ten yersten dage eenwerf, ten tweesten dage tweewerven, ende ten
derden dage driewerven.
[189] Item, wanneer yemandt sijnen hantvrede in eenen jairvrede geleeght heeft, soe
sijn de greffier ende de amman sculdich der wederpartijen, dat te condigen ende te seggene
ten naesten dage van zijnen hantvrede, die gehouden wordt nair eenigen vanden voirgen.
drije dagen, vanden voirs. jairvreden ende alsdan magh die oick zijnen handtvrede doen
fol. LIII stedegen in eenen jairvreede | ende continueren dan dien van halven jaire ten halven jaire,
35
ende soe verre hij oick wilt, soe magh hij blijven gaende te hantvreden van veerthiennachten
te veerthiennachten, alleene tegen den boom. Ende en doet hijt dien avont in eenen jair-
vrede niet leggen, soe moet hij dat half jair blijvende gaende alleene te hantvrede, van veer-
thiennachten te veerthiennachten.
[190] Item, oft deen partije van die te jairvrede gaen bynnen den halven jaire dat hij
gestedicht es, afluuch worde, soe moet de wederpartije ten naesten zijnen jairvrede (gaet hij-
ter oick) comen voir scoutet, commoingemeesters ende scepenen, ende ghevent aldair te
kennen, dat zijne wederpartije afluuch geworden es, ende doen hem uuyten boecke doen.
Oft ghingh hij te hantvreden voirden boom als boven, ende dan voirtane soe es ende blijft
zijnen vrede gesmolten ende oft hijs niet en dade, soe soude hij de voirs. boete vanden verlet-
ten vrede verburen, ende soude nochtans hem moeten comen doen uuyter boecken.
[191] Item, de amman, en magh egheenen handtvrede nemen noch stedeghen, dan
voirden boom ten dage als boven, dair toe dienende, ten ware dat yemandt buyten | reysen verso
moeste, oft dat hij van buyten ware, die te vrede gingh om thuys te zijne, soe soude damman
dien vrede moigen nemen oft te vroeger nemen, oft stedegen in presentien van twee scepe-
nen ende anders niet ende oft yemandt zijnen vrede alsoe dede nemen, ende nochtans hier
bynnen bleve, sonder ten boome tzijnen vrede te comene, die soude dair mede vallen inde
boete vanden verletten vrede.
[192] Item, oft de amman magh oick ten bijzijne van twee scepenen, ende bij huer-
lieder consente, ende anders niet den vrede van yemande, die buyten te doene heeft ende
gevueghelijcke, tot zijnen naesten vrede, niet gecomen en soude connen, te nemene of te ste-
degen, viere, sesse oft acht weeken, ende niet langer hem int nemen oft stedegen, seggende
ende dair toe vuegende : « Comdy eer hier bynnen, dat ghij tuwen vrede comen sult, dat es
ten naesten vrededage nair zijne compst ".
[193] Item, ende oft yemandt die in eenen vrede leeght noodtzaken hadde om buyten
te reysene, over zee ende zandt, om zijne coopmanscapen oft anderen zijnen hanteringhen
oft in verren pelgrimagien, oft anderen | diergelijcke, ende hij niet zekerlijck en wiste den fol. LIV
tijt van zijnder wedercompst, ende begeerde dair omme zijnen vrede gestedicht te hebbene,
tot zijnder wedercompst, soe en magh dat de amman niet doen bij twee scepenen, noch zij
en behoiren dair inne niet te consenteren. Maer moet degheene die dat begeert dat versue-
ken bijden meesten deel van scepenen hen verthoonende de zake van zijnder reysen. Ende
wanneer dan zeven scepenen ten minsten die sake goetgenouch duurt, soe admitteren zij dien
alsoe gestedicht te wordene, ende dan soe neempt oft stedicht de voirs. amman, dien vrede
in huerer alder presentien, tot zijnder wedercompst dair toe vuegende, soe wanneer ghij byn-
nen landts compt, dat ghij tuwen vrede comen sult. Ende bynnen landts es verclaert, ende
alsoe onderhouden geweest bynnen Brabant te comene, den vrede aengaende.
[194] Item, oft yemandt die zijnen vrede aldus gestedicht ware, met opsette ende in
bedrooge vanden vrede ghinck woonen buyten Brabant, in eenich van onsen genaden heren
landen van herweerts overe oft in anderen lande | daer omtrent gelegen, ende dat dat met verso
goeden bescheede bleeke, soe soude die daer mede niettegenstaende de voirs. sijnder stedin-
gen sijnen vrede versmaden ende men soude dair tegen procederen, gelijck tegen andere
die hueren vrede versmaden alsoe vore verhaelt staet.
36
[195] Item, hoewel de voirs. ordinnantien vanden vreede hier vore houden, soe wanneer
eenige inde boeten vallen die dair toe als vore gescreven staen, dat zij met sdaeghslichte oft
des anderdaeghs, de stadt ende Vrijheyt van Mechelen ruymen souden, opte peyne dair toe
staende, soe en heeft men als dat gebuert dat alsoe niet (dien achtervolgende) ter executien
geleeght, mair eermen dat alsoe ter executien leggen magh, soe moet de gheene die vrede
wederseeght, oft verlet heeft, can hijs niet betalen, oft die zijnen vrede versmaet heeft, oft
anders boeten verbuert den vrede als boven aengaende, dair omme metten gemeynen raide
vander stadt gecorrigeert worden openbairlijck ter puyen, voir tgeene dat hij dair ane mis-
buert heeft, oft bij vonnisse van scepenen ten betichtene vanden scoutet oft vanden amman,
fol. LV ende nair zijne antwoirde geduempt worden. |
[196] Item, wanneer yemandt alsoe gecorrigeert zijnde, hetzij ter puyen oft bij vonnisse
van scepenen hier bynnen der stadt ende Vrijheyt van Mechelen compt ende gevangen
wordt eer hij den wegh oft weege dair op dat hij gecorrigeert oft geduempt es geweest, gedaen
heeft oft zijne compositie dairaf gemaect metten gheenen dient aengaet (die dat gesamender
handt ende elc niet alleene) plegen ende behoiren te doene, soe wordt die sonder ander von-
nisse dair op te gevene van sijnen lede oft leden geexecuteert, achtervolgende zijnder cor-
rectien oft vonnisse, ende en magh alsdan met egheenen ghelde gestaen dat dair toe staet.
Ende die executie geschiet bijden scherprichtere in presentien vanden scoutet, commoinge-
meesters ende scepenen opte Groote Merct, omtrent den blauwen steen, die daer leeght
bijde Halle tegen den Bruel overe. Ende dexecutie gedaen zijnde, soe wordt terstont
aldeur wederomme in huerer alder presentien, bijden amman vanden heere ende vander stadt
de selve sijne correctie vernieuwt op gelijcke boete ende peyne als die eens geschiedt
es geweest.
verso [197] Item, es oick alhier te wetene, ende voir recht bekendt, | soe wanneer oic
yemandt, om eenige andere saken wille, bijden gemeynen raide vander stadt, ter puyen
gecorrigeert oft gebannen wordt, oft met vonnisse van scepenen geduempt op eenige boeten,
wegen oft pelgrimagien te doene, oft op zijn lijf oft let, oft leden te verbuerene, soe wordt
dit soe verre hij bynnen der stadt ende Vrijheyt van Mechelen compt ende gevangen wordt,
eer hij dair af genouch gedaen heeft, nairvolgende zijnder correctien banne oft vonnisse son-
der ander vonnisse daer af te gevene, van sijnen lede, oft leden, oft oic van sijnen lijve
geexcuteert, naer inhoudt van zijnder correctien, banne oft vonnisse alsoe dat behoirt, nair
gelegentheyt vander saken. Te wetene vanden lede oft leden, gelijc dat dat hier vore verclaert
staet, ende vanden lijve alsoe tfeyt heyscht, dair vore hij gebannen oft met vonnisse geduempt
es geweest.
[198] Item, es voirt recht bekendt ende alsoe eenpaerlijc onderhouden, in versekertheyt
van partijen, ende om alle twisten, discorden, ende ongenuechten te verhuedene, ende te
fol. LVI scuwene, dat de eene partije die in vrede | met eenen anderen leeght oft doet leggen, naer
gelegendheyt vander saken, ende vanden persoonen, voir wet versueken magh, den selven zij-
nen vrede afgeleeght te wordene ende hem bij zijnder wederpartijen eenen hoirvrede nair
trecht vander stadt gedaen te zijne. Ende nair dat de wederpartije, dair tegen gehoirt es
geweest, soe plegen dat de scepenen nair gelegentheyt vander zaken ende nairde kennisse
vanden persoonen, dairmen dien af begeert, die zij dair af hebben, wel te wijsene dat hij den
hoirvrede dien versuect te hebbene, sculdich es te doene. Alsoe dat nair trecht vander stadt
behoirt.
[199] Item, nair trecht vander stadt, soe moet de gheene die den hoirvrede doet (nair
dat den vrede tusschen henlieden genomen afgeleeght es) yerst sekeren ende geloven in han-
den van een vanden commoingmeesters vander voirs. stadt bij sijnder trouwen eeren, ende
zekerheden ende bijden cristdomme, dat hij over de vonte ontfangen heeft, als man van vrou-
wen ende van coren, dat hij zijnder wederpartijen die den hoirvrede versuect, niet en sal mis-
doen noch doen noch laten misdoen | in woirden noch in wercken, aen sijn lijf noch aen verso
zijn goedt, bij hem selven, noch bij yemandt anders, heymelijck noch openbair, in egheender
manieren, sonder argenlist, opte verbintenissen van allen zijnen goeden bermerlijckx ende
ombermerlijckx tegenwoirdige ende toecomende ende die hij dan heeft, oft namaels noch
hebben ende vercrijgen magh, ende dair na dat met opgerechtigen vingeren ten heyligen
zweeren. Ende moet noch dair na den selven zijnen hoirvrede verborgen met twee borgen, ten
minsten dairvore goetgenoech zijnde, oft soe lange gevangen gaen, tot dat hijt gedaen heeft.
[200] Item, om dat de gheene die eenen anderen hoirvrede doen moet, nair trecht van-
der stadt niet wel borgen en can gecrijgen om zijnen hoirvrede te verborgene midts dat zij
niet en weten, wair mede zij gestaen souden, in gevalle de gheen dair zij borge vore blij-
ven, zijnen hoirvrede niet en hielde, mair die brake, soe hebben dair omme scepenen som-
tijts geordineert dat eene zekere somme van penningen genoempt ende verclaert werdt, nair
gelegentheyt vander saken ende vanden persoonen, dan mede de selve borgen, in dien gevalle
gestaen souden moigen, soe verre zij oick selve dair toe niet | hantdadich en waren, noch fol. LVII
gedaen en hadden wair mede zij alsdan wel borgen gecrijgen.
[201] Item, somtijts soe laten de scepenen dien hoirvrede passeren nair gelegentheyt
vander saken, ende vanden persoonen, metter voors. zekeringen, eede ende verbindenissen
van zijnen goeden, als vore sonder borgen te settene.
[202] Item, soe wanneer men eenen vrede afleeght, soe wordt dat gedaen in der nairvol-
gender manieren, tzij bijden amman oft eenen diener, alst bij huerer beyder consent es,
ende anders niet, tenzij bij scepenen gewesen, seggende : " Op dit soenninck datter gemaect
es, gebiedt ic ban ende vrede te houdene, van ons genaden heren wegen, ende vander stadt
wegen. Ende segge dat een goedt gans soeninck sijn sal van allen den gheenen die mens
wangost weten mochte, weder zij hier zijn oft niet en sijn, weder zij bestaen oft niet en
bestaen, wetende soe wie dair tegen dade, dat hij sal zoenbrekich zijn, ende vredebrekich ende
gedraeght mij aenden heere ende scepenen, zijn zij dair bij oft aen poirters, ende zijt voirt
goede rinde, up alle voirsproken vorweerde . | verso
Hierna volgen de rechten, costuymen ende oude heerbringen, diemen onder-
houden ende gehanteert heeft int calengieren van den vercochten onberuerlijcken
goeden bynnen der stadt ende Vrijheyt van Mechelen gelegen, tzij van maegh-
scapen oft van naderscapen.
[203] Item, yersten es te wetene ende voir recht bekendt dat int vercopen van haeffe-
38
lijcken goeden op hen selven vercocht tochten oft lijftochten egheene calengieringe en compt,
noch en valt noch gheadmitteert en wordt, mair blijft den gheenen die alsulcken goeden
gecocht heeft, uuytgenomen van erfrenten, ende van lijftochten die opte stadt alhier bebrieft
staen, ende vercocht worden, dat dair af de stadt int vercoopen van dien de naeste sijn magh,
uuyt crachten vander clausulen, die inde brieven van alsulcken renten gescreven staet.
[204] Item, soe en compt noch en valt oic egheene calengieringe, oft naderscap, in erff-
lijcken ende onberuerlijcken goeden, die ter vierscharen comen moeten, als die vercocht wor-
fol. LVIII den, om te blijvene den gheenen dier meest om bieden, ende int | verdieren verhoogen wil-
len sonder anderssins die te moigen vercoopen, dat stadt grijpen soude. Welcke goeden
zijn yerst van onbejaerden kinderen oft van wesen, kercken, goidshuysen, heylegengeesten der
stadt, gemeynten oft ambachten tot Goids dienste geordineert, den armen oft geestelijcken
plaetsen toebehoirende, oft erfflijcke goeden die vercocht worden om den uuytersten wille van
den dooden te voldoene. Ende die voir scult uuytgewonnen worden, alsoe dat nair recht vander
stadt behoirt, oft dair den principalen pandt die voir rente oft chijs uuytgewonnen wordt, ten
hooghsten gebracht ende geproeft moet worden, oft hij goetgenoech es voirde rente oft chijs,
dair hij vore uuytgewonnen es, eermen recht vervolgen magh opte toepanden oft toepandt
vander selver renten oft chijsen.
[205] Item, soe wanneer eenige vanden erfflijcken goeden dair calengieringe inne valt
ende compt vercocht worden, soe behoirt men dair af voir de guedinge van dien vercochten
erfflijcken goeden, de kerckgeboden te doene soude de coope dair inne besorght sijn. Want
soe verre de guedinge dair aff, voir ende eer alle der kercgeboden gedaen sijn geschiedt, soe
verso soude nochtans dat selve vercochte erfflijck goedt | nair: sulcke guedinge calengierbaer zijn,
niettegenstaende alsulcker guedingen.
[206] Item, soe verre oick yemandt zijn erfflijck goedt bijden amman gebiedt te vercoo-
pene om eenen coopman te hebbene, ende dair na dat vercoopt, ende de guedinge dair aff
doet, sonder nairt vercopen, dair aff de geboden te gevene, soe blijft dat selve goedt noch
calengierbaer, want tgoedt vercocht moet sijn als boven, eermen de geboden ter kercken
behoirt te doene, ende dan dair na de guedinge soude de coopere besorght zijn, ende de
calengieringe egheene stadt grijpen.
[207] Item oft gebuerde dat eenige erfflijcke oft onberuerlijcke goeden bij consente
vander wet die boven niet gespecifieert en staen, ende van hen selven ter vierscharen niet
comen en moigen om verdiert te wordene, geconsenteert worden ter vierscharen gebracht te
wordene, oft dat de gheene diens goeden ter vierscharen, als boven niet comen en moigen,
huere deelen die zij moegen hebben aende erfflijcke goeden, die ter vierscharen als boven
fol. LIX comen moeten int vercoopen vanden selven goeden voir gelijcken prijs, dat die | vercocht
worden nair advenant van dien deelen lieten medegaen, soe moigen die voirden selven prijs,
datse ter vierscharen comen, gecalengiert ende vernaerdert worden, soe verre zij voirde gue-
dinge ende kercgeboden comen, niettegenstaende den selven consente. Ende op die deelen
en compt egheen verdieren, maer alleenlijck opte goeden die ter vierscaren comen moeten.
[208] Waer uuyt volght dat nade oude costuymen egheene verdierene nairden palmslach
gegeven vanden vercochten onberuerlijcken goeden, dair calengieringe inne valt gedaen, noch
geset en moigen worden. Overmidts dat dat ter belastingen ende achterdeels comen soude
39
vander naderscap ende soude midts dien ende diergelijcke condicien ende vorweerden die
tegen trecht vander calengieringen zijn dbloet, oft die trecht van calengieringen dair toe
hadde, ende die dair niet present ende noch dair inne niet geconsenteert en hadde, uuytge-
sloten moigen worden, dat tselve goedt niet gecalengiert en soude worden, dwelcke dierecte-
lijck es ende zijn soude, tegen trecht vander calengieringen. Mair moet dat den calengierdere
volgen, alsoot metter palmslage doen hem dair mede sijn naderscap geboren, ende verschee-
nen es geweest, vercocht es sonder fraude ende argenlist, oft | eenich toeseggen, comende verso
ten laste vanden gheenen diet calengierde.
[209] Item, es oick claer ende openbair, nair trecht ende de oude onderhouden costuy-
men vander stadt van Mechelen, dat egheene onberuerlijcke goeden opgeroepen en moi-
gen worden om verdient te zijne dan de goeden die als boven gespecificeert ter vierscharen
moeten comen, ende dair egheene calengieringe inne en valt, noch insgelijcx oic egheene
beruerlijcke goeden en moigen op verdieren niet opgeroepen worden, dan sterfhuysen goe-
den ende die voir scult vercocht worden bij vonnisse nochtans van scepenen, ter manissen
vanden scoutet, ten ware dat anderssins, dat bijder wet geconsenteert worde. Ende int
verdieren vanden selven goeden, soe wel beruerlijcke als onberuerlijcke, en magh nyemandt
proffyt trecken, dan die wiens goeden als boven vercocht worden, ende egheenssins de ver-
dierere oft coopere.
[210] Item, het es oick voir recht bekendt dat coopere ende vercoopere deen den ande-
ren huere coopmanscape, die tusschen | hen geschiet ware, wel moigen quijtschilden, soe verre fol. LX
dat dat niet en geschiedt, in bedrooge vanden rechte van calengieringen, sonder argenlist,
ende voir ende eer dair aff eenige calengierdinge, alsoe dat behoort, gebuert ware, hoewel
nochtans trecht van calengieringen verschenen es, soe saen als de coopmanscap metten palm-
slage gevesticht es, mair nair der calengierdgen, soe en hebben zij egheen maght malcanderen
quijtte schildene, in egheender manieren.
[211] Item, die eenige vercochte onberuerlijcke goeden calengieren wilt, die moet den
amman eest erfflijc goet, oft den stadthoudere ende mannen van leene eest leengoedt seggen
ende condigen, dat hij dat goedt calengiert, oft van bloets, oft deels wegen, dat hij int selve
vercochte goet onverdeylt heeft, oft van sgronds wegen, dat hij den pandt besit, dair den
pacht, chijs oft rente uuytgaet, die vercocht es, oft den toepandt dier oick mede verbonden
staet. Ende setten onder den amman, oft stadthoudere ende mannen van leene, alsdan gout
ende silvere te wetene voir tsilvere aenden amman acht groote Brabants voir sijn recht van
tekenen ende anderssins, oft aenden stadthoudere mannen ende clerck vanden hove trecht,
| dat dair toe staet. Ende tgout dair toe staende inde plaetse van ende vore geheele voldaen, verso
vanden coopmanscap vanden selven goede, nair uuytwijsen vander geoirloefder vorweerden,
behoirt ende es sculdich damman, oft de stadthoudere den partijen diet geset hebben, weder
te gevene ende te restitueren als de sake geeyndt es, de amman, oft de stadthoudere magh
nochtans sonder goudt oft silvere tontfangen, metten gheenen diet setten soude tevreden
sijn, dat houdende als ontfangen te hebbene, ende datter toebehoirt.
[212] Item, de amman es sculdich alsdan, oft oick de clerck vande leenhove, op sijnen
salarys de selve calengieringe in sijn registre, dat hij dair af behoort ende sculdich es te hou-
dene, te teekenen den ghenen diese gedaen heeft, den dagh ende djair ende de huere oick
40
behoefdet, tzij van bloedts oft van deels oft van gronds wegen. Ende es voirt sculdich van
dier calengieringen de wete te doene, den coopere ende den vercoopere dattet tselve vercochte
goedt, bij dien gecalengiert es geweest, om voirt dair inne geprocedeert te worden bij hen-
fol. LXI lieden alsoot behooren sal, ende hier na verclaert wordt. Ende damman es | sculdich dair
af noch een briefken te gevene den secretarisen vander stadt, omdat zij dat wetende dair
af egheene guedinge en souden laten geschien noch passeren voir dats partijen eens waren,
tware metter mynnen, oft metter rechte.
[213] Ende es te wetene, ende oick voir recht bekendt dat men alle vercocht onbe-
ruerlijck goedt calengieren magh in drie manieren, te wetene oft van bloedts wegen oft van
deels weegen, datmen in oft aen tselve vercochte goedt onverdeylt heeft, oft van sgronds
weegen datmen eenige panden oft toepanden besit, dair chijsen, pachten oft renten uuytgaen,
oft verbonden staen, die vercocht worden.
[214] Wordet van bloets wegen gecalengiert, soe volget den gheenen, die van bloets
wegen van getrouwdden bedde de naeste es, vanden gheenen diet vercocht heeft van dier
zijden, daer tselve goedt afcomen es. Al wairt oick soe dat anders voir hem vander selver
zijden bestaende ende niet soe na zijnde dair af de calengieringe gedaen hadde, ende hij de
verso leste calengierder ware. |
[215] Ende oft oick de calengierders vander selver zijden dair tselve goedt afcomen
want enen na van bloetswegen van getrouden bedde bestonden, den gheenen diet ver-
cocht hadde, soe behoort nochtans den yersten calengierdere van dien, dan te volgene ende
te blijvene.
[216] Item, oft yemandt een vercocht goet calengierde den vercooper niet bestaende
vander zijden dairt tgoedt of comen ware, soe en soude zijn calengieringe hoe na hij hem
anderssins bestaen mochte, van egheender weerden sijn, soe verre hem de coopere, oft
yemandt anders dair tegen weerde, oft soe verre dat een ander calengierde, die den coopere
bestonde van dier zij dan dairt af comen ware, al en ware hij niet soe na van bloede, als de
voirs. andere, soe soude deselve leste calengieringe stadt grijpen van weerden sijn ende blijven.
[217] Es voirt oick voir recht bekendt dat een bastaert magh naderscap hebben, in ver-
cochten onberuerlijcken goeden van bloets wegen, soe verre dair nyemandt en compt, van
getrouden bedde, vander selver sijden diese oick calengierde, ende die totten vierden grade
fol. LXII bestonde | den gheenen diese vercocht hadde, in welcken gevalle die getroudde behoort, ende
es sculdich geprefereert te zijne, al wairt oick soe, dat hij de calengieringe na gedaen hadde,
ende de leste ware.
[218] Item, een bastaert mach insgelijcx van deels, ende oick van grondts wegen, oick
naderscap hebben ende calengieringen doen, die stadt grijpen, gelijc getroude, in ende van
onberuerlijcken goeden, gelijck als dair af hier na verclaert wordt.
[219] Item, soe wanneer eenige vercoopinge gecalengiert wordt, bijden gheenen die een
deel onverscheyden in oft aen tselve vercochte goedt heeft, al en bestandt hij den vercoo-
pere niet, soe goedt die voor alle bloedt, hoe na datter mochte bestaen, den vercoopere, al
ware die oick de leste calengierder geweest, soe verre hij voirde guedinge quame ende zijne
calengieringe gedaen hadde.
[220] Wel verstaende dat een calengierder tijts genouch compt om met zijnder calen-
41
gieringen ontfancbair tzijne van erfflijcken goeden, soe wanneer hij compt eer de (1) | vol- verso
schiet es. Te wetene al waert oick zoe dat de vercooper tvercochte goedt metten halme den
heere inde handt opgedragen hadde, ende hij quame eer de coope metten halme dair inne
gevesticht ende gegoedt ware. Mair van leengoeden compt de calengierdere genoegh bynnen
jairs nade guedinge.
[221] Wordt de calengieringe oick gedaen bijde gheene die gelijcke ende enen groote
deelen int selve vercochte goedt hebben, soe volget den gheenen die yerst de calengieringe
gedaen heeft, al ware die oick vremdt ende den coope van bloets wegen niet en bestonde,
ende de leste calengierder oick dnaeste bloet ware, ende gelijck deel oick dair ane hadde.
Want dbloet en wordt niet gerekent, dair van deels wegen de calengieringe geschiet.
[222] Ende die dmeeste deel heeft, in ende ane tselve vercochte goedt vanden calengier-
ders, al ware hij oick de leste ende vremde, int calengieren geweest, die es in dien gevalle
sculdich tselve vercocht goedt te volgene ende te blijvene.
[223] Item, oft yemandt vander maeghscap oft bloede eenich goedt cochte, oft die deel fol. LXIII
dair in oft aen hadde, soe soude nochtans dat volgen den calengierdere, die nair dat van
bloede ware, oft dien die deel dair inne oft aen hadde, van dbloet als boven. Oft die meerder
deel, dair inne oft aen hadde, mair en bestonde hij niet nairdair, diet calengierde, dan diet
gecocht hadde, oft en hadde hij egheen meerder deel dair inne oft ane dan diet gecocht
hadde, soe soudt den coopere blijven.
[224] Item, ofter meer dan twee oft drie oft viere etc., deelen hadden, in oft aen eenich
onberuerlijck goedt, ende deen van henlieden, alle den andere deelen gecrege, soe dat hij
tgeheele goedt al hadde, ende soe vereenicht ware, tot op een deel na, dat een van henlieden
dair ane ende inne behielde, sonder dat te willen vercoopen oft quijt sijn, blijvende alsoe
onverdeylt ende het na gebuerde, dat de gheene die alle de andere deelen gecregen hadde,
oft zijn hoir oft nacomere, die metten zijnen vercochte, soe souden den gheenen, die dair inne
deel, oft aen | behouden hadde, oft zijn nacomelijck, dat vercooper calengierde tselve ver- verso
cochte goedt sculdich zijn te volgene ende te blijvene.
[225] Item, oft zij twee een goedt onverdeylt, als proprietarise besaten ende gebruycten,
ende deen van hen noch andere partijen van onberuelijcken goeden, noch dair toe cochte
ende vercrege, ende dair na tselve zijn deel dat hij oft zijn nacomelinck metten anderen
onverdeylt besate, metten anderen zijne toegecregenen deelen tot eenen male, ende met een
goed specien oft eender coopmanscap vercochte, dat insgelijcx in dien gevalle de selve coop-
manscap ongespleten sculdich es den voirs. anderen die deel metten voirs. vercoopere heeft,
sonder dat te sceydene, deen metten anderen te volgene, soe wanneer hij dien coop calengiert.
[226] Item, oft een andere inde voirs. toegecregene deelen oick paert ende deel onver-
scheyden hadde, ende den selven coop oick calengierde, soe soude dien coop den calengier-
dere oft gecocht hebbende volgen, die deel hadde int meeste deel, het ware int vercregen
goedt, oft int andere dat hij te voren hadde, midts dien dat dmindste deel, den meesten
deele sculdich es te volgene, als zij te samen vercocht worden. | fol. LXIV
(1) Hier is blijkbaar een woord vergeten.
Cah. 6 Mech.
42
[227] Item, waren de deelen beyde evengroot, die alsboven tsamen vercocht waren, soe
soude de coopmanscap volgen, die dmeeste deel, in een vanden vercochten deelen hadde.
Ende hadden zij gelijcke deelen dair inne oft ane, den yersten van hen den coop gedaen, oft
gecalengiert hebbende.
[228] Wel verstaende dat een calengierder sculdich es de geheele coopmanscap van
allen den onberuerlijcken goeden hoedanich die zijn moigen tot diverschen plaetse liggende,
met oick den haeffelijcken goeden, dier mede vercocht mogen worden, teenemale te aen-
veerdene, sonder de selve coopmanscap te splijtene, ende eenige goeden van dien te calen-
gierene.
[229] Hier inne worden uuytgenomen oft gebuerde dat in een coopmanscap eenige
chijs, pachten oft erffrenten, op andere lieden goeden staende, tot eenen male dair mede
vercocht worden die egheene grondt oft heeren chijs en waren, dat in dien gevalle degheene
die den grondt besate, dair de selve chijs, pachten oft renten uuytgingen, de naeste soude
moigen zijn, om die te calengierene, dat uuyt zijnen grondt ginge, sonder de geheele coop-
verso manscap te doenen aenveerden in eeniger manieren.
[230] Insgelijcx oft eenige diversschen chijsen, pachten oft renten, die egheene grondt-
chijsen, oft heeren chijs en waren, op hen selven met eender coopmanscap vercocht worden,
soe eest nair trecht vander calengieringen geoirlooft, elcken vanden gheenen uuyt wiens erven
die gaen moigen, dair af elck int zijne, de naeste te moigen zijn, van tgeene dat uuyt zijne
goede gaet, om die te calengieren, ende die te betalen na advenant vander coopmanscap,
ende om alsoe zijnder grondt te lossene, ende te clarene, sonder de geheele coopmanscap te
moeten aenveerden.
[231] Item, insgelijcx eest voir recht bekendt, dat dese calengieringe oick moigen
geschien van vercochten erffelijcken renten, chijsen ende pachten, inder voirs. manieren, dat
dat hier vore vanden voirs. vercochten onberuerlijcken goeden verclairt staet. Want zij onder
de onberuerlijcke goeden gehouden, geacht, gepaert ende gedeylt ende gecomprehendeert
worden.
[232] Soe es in desen soe vele meer voir recht bekendt dat de gheene dien den grondt
toebehoirt, oft oick de gheene die dair af eenige toepanden besit inde calengieringen, wan-
fol. LXV neer de renten, chijsen oft pachten die uuyt zijnen | gronde gaen, oft dier vore verbonden
staen, als toepande, vercocht worden, voir alle bloet oft die oick deel dair aen oft inne soude
moigen heben sculdich es geprefereerdt te wordene, ende de naeste te blijvene voir alsulcken
prijs ende weerde, als die vercocht moigen worden, om alsoe zijnen grondt oft toepandt te cla-
rene, al wairt oick zoe dat andere die yerst gecalengiert hadden, ende de besittere vanden
gronde, oft vanden toepande de leste ware, voirde guedinge comende. Mair die den grondt
besit, wordt inder calengieringen geprefereert den gheenen die den toepant besit.
[233] Wel verstaende al waren nochtans de voirs. vercochte renten, chijsen oft pachten
ontquijtbaer, ende ter quijtingen niet en stonden, soe souden nochtens metten verthierene
vanden vercoopene metter calengieringen vanden gheenen die den grondt oft toepandt toe-
behoirt quijtbaer worden, met alsulcken gelde, ende tot alsulcken prijse, als die vercocht
waren, al waren die inder constituciën, met swaerderen gelde gecocht geweest. Ende insgelijcx
machmen gestaen, oick van anderen renten die ter quijtingen staen, ende met swaerderen
gelde gecocht zijn dan vercocht metten gelde, datse lest vercocht zijn, dair | af hier nair, verso
dair vanden quijtingen vanden renten vermaendt sal worden nairdere vercleert wordt.
[234] Item, soe wanneer yemandt eenige calengieringe van vercochte onberuerlijcken goe-
den gedaen heeft, soe sijn sculdich den selven calengierdere van dien tijt voirtane de vruch-
ten ende de proffijten, die dair af comen ende vallen sullen te volgene, ende toe te beho-
rene, soe verre inder vonveerden dair af noch uuyt noch inne vermaendt en es geweest.
[235] Item, dese calengieringen vanden erfflijcken goeden moeten geschieden voirde gue-
dinge oft vanden leengoeden bynnen jairs nairde guedinge, want nairde guedinge vanden
erfflijcken goeden als die geschiet es, dair af de kercgeboden te voren gedaen zijn geweest
gelijc hier boven gescreven staet. Oft vanden leengoeden nairt jair vander guedingen, soe en
grijpt de calengieringe egheene stadt. Ende ofter guedinge geschiet ware, van erfflijcken goe-
den sonder kercgeboden gedaen te zijne naden coop, oft eerst voldaen waren, soe soude
de calengieringe van weerden zijn, niettegenstaende dier guedingen, gelijck boven oick ver-
haelt staet.
[236] Item, oft yemandt bequaem ware om calengieringe te doene van vercochten goe- fol. LXVI
den, dair calengieringe inne viele, midts dat dair toe niet al geschiet en ware datter toe
behoirde te geschiene, ende verthoefde soe lange die calengieringe te doene tot dat coopere
ende vercoopere overleden waren, alsoe dat zij de coopmanscap bij huerer eedt niet en
consten verclaren, soe soude die calengierdere (soude zijn calengieringe stadt grijpen) wette-
lijck moeten bethoonen de coopmanscap, hoe die geschiet ware, ende anders soude zijne calen-
gieringe van onweerden zijn. Ende de erfgename vanden gheenen, die int vercochte goedt
gegoedt ware, al en warer niet al toegeschiet datter toe behoirde te geschiene, soude die goede
behouden. Mair en ware dair af egheene guedinge geschiet, ende die noch openstonde, soe
soude de calengierdere, bleve hij bij zijne calengieringe, al en conste hij de coopmanscap
niet bethoonen hoese geschiet wart, dair vore geven soe vele, als tselve goedt nair landt prijs,
in estimatiën vanden tijde vande vercoopingen der selver goeden dairt gelegen ware geta-
xeerdt soude worden vanden gheenen hen des verstaende welcken prijs in dien gevalle des
vercoops erfgenamen dan dair vore aenveerden soude, ende de guedinge dair af doen. | Item, verso
es insgelijcx voir recht bekendt, soe wanneer yemandt daer bij ende neven heeft geweest dair
eenich onberuerlijck goet vercocht wordt, ende den lijfcoop dair af helpt drincken, sonder
dair te protesterene dat te doene, ende bij te blijvene, sonder prejuditie van zijnen rechte
van calengieringen, dat die in dien gevalle, al ware hij dnaeste bloet vanden vercoopere, oft
oic deel hadde int selve vercochte goedt oft den grondt besate, dair den chijs, renten oft
pachten uuytgingen dier vercocht worden, de selve coopmanscap niet calengieren en magh.
Ende oft hijt dede, soe en soude zijne calengieringe van egheender weerden zijn. Maer
hadde hij dair bij gebleven opte voirs. protestacie, soe soude hij den coop moigen calengie-
ren ende soe hem volgen.
[238] Item, de gheene die renten, pachten oft chijsen opt vercochte goedt heeft en es
niet ontfancbaer uuyt saken vanden selven renten, pachten, oft chijsen tvercochte goedt,
dairse op staen bebrieft ende gheypotecheert te calengierene in eeniger manieren, ende oft
hyt dede, dat zijne calengieringe van onweerden zijn, ende blijven soude.
[239] Item, es oic insgelijcx voir recht bekendt dat egheene | calengieringe en valt in fol. LXVII
mangelingen goedt voir goedt sonder estimacie van dien te makene, oft in dueghdelijcken
transporten oft ghiften, dan alleenlijc int vercoopen van onberuerlijcken goeden gelijc boven
verclairt staet.
[240] Ten ware dat inder mangelingen noch gelt ware luttele oft vele dair toegevueght
worde, soe soude tselve vermangelt goedt alsdat tot estimatiën ende prijse gestelt ware calen-
gierbaer zijn, ten ware dat merckelijck bleke, dat tgeheele goedt, niet geestimeert noch tot
prijse geset ware geweest. Mair ware alleenlijck geseeght geweest sonder argenlist : " Ic man-
gele dat om dat oft diergelijcke, ende ic sal u soe veele de somme noemende, toegeven in
gereden gelde, soe en soude noch en behoorde dair inne egheene calengieringe te vallen;
mair soude alsulckx mangelinge van weerden blijven .
[241] Ende insgelijcx in ghiften ende transpoorten dairmen bethoenen conste datter gelt
vore gegeven ware, als in bedrooge vanden rechte van calengieringen gedaen, soe soude de
verso calengieringe dair af in dien gevalle oick stadt grijpen.
[242] Item, oft eenich onberuerlijck goedt vermangelt wordt op eenige erfrenten, chij-
sen oft pachten, die ter quijtingen stonden, soe soude insgelijcx tselve goedt calengierbaer
sijn, dair vore gevende, alsoe vele penningen als dairmen mede, de selve renten, chijsen, oft
pachten, quijten ende lossen souden moigen, oft gelijcke renten, chijsen oft pachten, dair
vore bewijsen ende assigneeren op zekere panden goetgenoech dair vore zijnde.
[243] Mair ware die mangelinge geschiet, op ontquijtbaer renten, chijsen, oft pachten
sonder fraude oft bedroch, die hij dair vore overgave, op andere lieden goeden staende, soe
en soude tselve vermangelt goedt niet calengierbaer sijn, mair soude die mangelinge van
weerden blijven.
[244] Ende soe verre degheene die de voirs. mangelinge dede, de voirs. ontquijtbaer ren-
ten, chijsen, oft pachten in deele oft in geheele, op sijns selfs goeden besette ende bewese,
ende datmen dairna bevonde, dat de gheene die tgoedt voirde selve renten, chijsen oft pachten
fol. LXVIII vermangelt hadde, deselve renten, chijsen oft pachten van diese hem op sijn goedt bewesen
hadde liet afleggen, quijten ende lossen, als in bedrooge vanden rechte vander calengieringen
gedaen, oft oick hem die vercochte, soe soude dair inne calengieringe vallen ende stadt
grijpen voirden selven prijs, datter vore gegeven worde.
[245] Item, es noch voirt voir recht bekendt ende onderhouden dat de calengierdere
staende inde stadt vande cooper sculdich es de coopmanscap oft mangelinge vanden vercoch-
ten oft vermangelden goeden dier geschiet es, nair uuytwijsen van harer geoirloofder vorweer-
den, dair den palmslach op gegeven es te voldoene, gelijc ende in alder manieren, die de coo-
pere gehouden soude sijn te voldoene, soe verre die calengieringe niet geschiet en ware, ende
dat bynnen sonnenschijne, gelijc als dat hier na breedere ende naerdere verclaerdt wordt,
sonder in eeniger manieren inder vorweerden vander coopmanscap oft mangelingen den calen-
gierder te moigen beswaren, vore noch naden palmslach in eeniger manieren, want dat egheen
verso stadt grijpen en soude noch van weerden sijn oft blijven. |
[246] Ende oft den coopere die den palmslach hadde bijden vercoope toegeseeght ware
eenighe somme van penningen te gevene, soe verre hem zijnen coop ontcalengiert worde,
oft eenighe ghifte gegeven van dattet goet beter moght zijn, dant vercocht ware, oft dier
gelijcke tot belastingen vanden calengierdere, oft eenige banduynen dair toe gevuecht, tot
45
prejuditie ende achterdeele vanden rechte van calengieringen, dat de coopere dair af niet
hebben en soude, noch en soude den calengierdere niet connen geletten, mair soude in dien
gevalle den gheenen diet gecalengiert hadde die somme oft ghifte, volgen ende te goede
comen, ende vanden anderen lasten ongehouden zijn.
[247] Item, es voirt voir recht bekendt, ende daer ende openbaer dat een calengierdere,
ten versuecke vanden coopere voir ende eer de coopere ende vercoopere, hueren eedt darven
doen, hoe de coopmanscap geschiet es, sculdich es zijnen eedt te doene dat hij de voirs.
calengieringe gedaen heeft, tot sijns selfs behoef ende nyemandt anders, ende dat hij tselve
gecalengierde goedt jair ende dagh houden sal, sonder bedroch oft argenlist.
[248] Item, de coopere ende vercoopere moeten dair na ten versuecke vanden calen-
gierdere, oft calengierders, in huerer presentiën | de coopmanscap, opten palmslach gedaen, fol. LXIX
ende ghemaect voir wet bij hueren eeden seggen ende verclaren, hoe ende in wat manieren
die geschiet es sonder scande oft bedroch oft sonder eenich toeseggen, dat ten laste comen
soude moigen den gheenen, diet calengieren soude willen. Ende oft de calengierdere oft de
calengierders dat niet en vercochten, soe moigen nochtans coopere ende vercoopere (den
calengierdere oft calengierders dair toe geroepen) tverclaren vanden coopmanscap bij hueren
eeden doen als boven.
[249] Item, soe wanneer de coopere ende de vercoopere huere behoirlijcke eeden als
voren ten dage hen geset voir wet, in presentiën vanden calengierdere oft calengierders oft
in huerlieder absentiën, wettelijck dair toe nochtans geroepen sijnde, gedaen sullen hebben,
soe moeten ende zijn sculdich de calengierdere oft calengierders ende elck van hen, esser
oick meer dan een, bynnen sonneschijne van dien daghe opten beyaert te stellene te consigne-
ren, ende te namptiseren de principale penningen vander coopmanscap int geheele, eest tgoedt
met gereden gelde vercocht. Oft esser ander voirweerde, dair vore alsdan alsulcken goeden
sekerheyt ende vasticheyt te settene, van cautiën, borghtochten ofte panden, goetgenoech
zijnde, om dair | mede de geheele coopmanscap, nair uuytwijsen vande geoirloofden verweer- verso
den, dair den palmslach op gegeven ware, sonder eenich gebreck oft calengieringe dair ane
te zijne, te voldoene sonder argenlist in eeniger manieren, op versteken ende vervallen te
zijne, van huerer calengieringen, dier gebreckelijc inne ware.
[250] Wel verstaende oft de calengierdere oft calengierders, vanden selven vercochten
goeden tgene dat voerscreven staet, ten voirs. dage bynnen sonneschijne niet en voldeden,
dat alsdan zij van huerer calengieringen versteken ende vervallen soude zijn, ende blijven,
ende de coopere soude sijnen coop behouden ende gegoedt worden voldoende sijne vorweerde.
[251] Item, oft oic eenich vanden calengierders niet als boven en namptizeerde oft
cautie en stelde, oft oick nairde namptizatie zijne genamptizeert gelt wederheelde ende zijne
cautie wederriepe, soe soude insgelijcx die oick van zijnder calengieringen versteken ende
vervallen zijn ende blijven, daer mede soe sceydende van zijnder calengieringe. Nochtans dit
wederhalen vanden penningen, ende dwederroepen vanden cautiën, en can niet gesijn in
prejuditiën vanden coope, alsoe hier na verclairt sal staen. fol. LXX
[252] Item, vanden voirs. genamptizeerden penningen bijden voirs. calengierderen gecon-
signeert, soe sal terstont de vercoopere als hijt versuect, betaelt ende voldaen worden, nair
uuytwijse der geoirloofden vorweerden, des moet hij treckende zijne penningen, ende vol-
46
ONTWERP-COSTUMEN VAN MECHELEN.
daen zijnde, in gevalle van processe tusschen de calengierders tselve vercochte oft vermangelt
goedt opdragen metten halme in handen vanden heere, tot behoef vanden gheenen dien
die calengieringe aengewesen sal worden.
[253] Met alsulcken verstande dat een calengierdere, oft oick de coopere niet eer gehou-
den noch sculdich en es zijne penningen te namptizeeren, oft cautie oft seker te setten byn-
nen sonneschijne, dan als coopere ende vercoopere, de coopmanscap met heurder eedt als
boven verclairt hebben. Ende dan magh de selve calengierdere noch kuese hebben, (de coop-
manscap als boven geweten) die te aenveerdene oft te latene, want en namptizeert oft en
set hij den sekere oft cautie als boven te vollen dan bynnen den sonneschijne niet, soe es
verso hij versteken ende vervallen, van zijnder calengieringen, gelijck vore verclaert staet.
[254] Item, soe lange als een calengierdere zijne penningen niet genamptizeert, oft de
cautie niet geset en heeft als boven, soe blijft de coopere verbonden zijne coopmanscap
te voldoene, ende en wordt metten calengierene, dair af niet ontslagen. Want worter niet
genamptizeert oft cautie gestelt bynnen sonnenschijne als vore, soe blijft hij coopman, ende
moet de coopmanscap voldoen, die hij gedaen heeft.
[255] Item, soe wanneer een calengierdere genamptizeert heeft, oft cautie gestelt gelijck
vore, soe magh de coopere wilt hij ontslagen zijn, ende blijven van dier coopmanscap, al
wairt oick zoe dattet den calengierdere beroude, ende zijne penningen wederhaelde, want
wilt de coopere, soe moet dan zijne calengieringe stadt grijpen ende blijven.
[256] Item, soe verre de coopere wilt hij magh hem met rechte opponeren tegen den
calengierdere oft calengierders, soe verre hij eenige reedene heeft, dair mede hij sustineren
wilt de calengieringe oft calengieringen van onweerden hem dair af te rechte te stane, des
moet hij in dien gevalle ten dage als vore bynnen sonneschijne oick doen, van namptizeren
fol. LXXI ende cautie stellen, gelijck als dat vore | vanden calengierderen gescreven ende verclaert
staet op dair af oick, in gebreke van dien vervallen ende versteken te zijne ende te blijven.
Ende oft de copere hem niet opponeeren en wilt, mair bekendt den calengierdere zijne nader-
scap, soe moet dan de calengierdere oick doen gelijck vore verhaelt staet, op versteken tzijne.
Noch van den leengoeden alleene.
[257] Item, boven tgheene dat voerscreven staet, aengaende den leengoeden, eest oick
clair ende openbair voir recht bekendt, dat een coopere van leengoeden, soe wanneer hij dair
inne beleendt, gegoedt ende gevesticht es, alsoe dat na shoofs recht behoort dairse onder
resorteren, van dien goeden magh doen afhouwen thoudt, oft de houten dier opstaen, ende
doense van dien gronde vueren oft leggen, die hem dan sculdich sijn toe te behoorene, ende
te volgene, al worden die goeden dair na gecalengiert, ende dede hijse afhouwen voirde gue-
dinge, oft nade calengieringe, die soude hij den calengierdere moeten goetdoen.
[258] Item, insgelijcx soe behooren den coopere vanden leengoeden nade guedinge te
verso volgene, de vruchten die opt selve goet | gewassen zijn, soe verre zij gevelt liggen, oft afge-
daen sijn, soe dat zij niet en staen ende wassen, al waren die oick gevelt oft afgedaen, noch
opten selven grondt, ende dat geschiet ware voirde calengieringe.
47
[259] Item, ofter oick eenige hueringen, chijsen, renten oft erfpachten die mede ver-
cocht waren, verschenen ende gevallen waren voir ende eer den coop van dien leengoeden
gecalengiert ware, soe souden die oick sculdich sijn, den coopere te volgene, al wordt den
selven coop na gecalengiert. Mair watter van houts wegen noch staet wassende, oft afgehou-
wen eyken hout oft dies gelijcke, leeght opten selven grondt, oft oick vruchten wassende,
ende datter noch niet verscheenen en es, ter tijt vander calengieringen, dat es al sculdich
den calengierdere te volgene, ende niet den coopere.
[260] Item, oft de coopere aen tvoirs. leengoedt nair de guedinge eenige nootlijcke repa-
racie doen moeste bynnen jairs ende eer tselve goedt gecalengiert ware, hadde moeten doen,
ten proffijte vanden selven goede, die soude de calengierdere, sculdich zijn den coopere
weder omme I metten principalen coope penningen te restituerene. Mair oft hij anderssins fol. LXXII
nair zijnder genuechten opte selve goeden bynnen den tyde datse calengierbaer waren, yet
dede maken, metsen oft tymmeren, dair en soude de calengierdere niet af geven, ende
nochtans sout metten selven goeden den callengierdere volgen ende toebehooren.
[261] Item, int vercoopen vanden leengoeden, soe moet de vercooper (eest niet onder-
sproken), den heere zijn heergewede, oft vroome betalen, ende de coopere oft de calengier-
dere, dmanen ende dwijsen. Ende oft de coopere den calengierdere vanden leengoeden
zijne naderscap ontkende, dat hij doen magh op zijn pericle, ende men met rechte bevindt,
dat den calengierdere zijne naderscap aengewesen wordt, soe moet indien gevalle de coopere
dan noch den heere sijn heergewede oft vroome betalen, midts sijnder oppositiën. Ende
bekendt hij hem zijn naderscap sonder proces, soe moet de heere tevreden zijn, metten heer-
gewede oft vroomen, die hij ontfangen heeft, ende de calengierder en geeft altijts, maer
dmanen ende dwijsen, alsoe niet ondersproken en es. | verso
Hier na volgen de rechten vander Devisen alsoomen die nair doude heerbringen
onderhouden, ghebruyct, geuseert ende gehanteert heeft. Ende also ic Jan Van
Ophem voirgen., die ten versuecke ende van mijnen heeren doen wesende, midts
datter niet af gescreven en was, bij een gebracht ende vergadert hebbe, te wetene
int jair onss heeren duysent vijfhondert ende derthiene, nair Paesschen, doen de
leden vander devisen alhier vergadert waren, die daer bijden selven mijnen heeren
rijpelijck oversien wesende, eendrachtelijck geaccordeert, geslooten ende verclaert
hebben trecht vander Devisen alsulck te zijne. Ende tselve es insgelijcx dair na
noch bij mijnen heeren vander stadt van Mechelen nu regerende geschiet, alsoe
die hier na volgen ende gescreven staen.
Vanden fundamente des rechts vander Devisen.
[262] In den yersten es te presupponerene ende te wetene om alsoe dan voirts te
comene ten principalen rechte vander Devisen, dat tselve recht wel gefundeert es in den
48
fol. LXXIII goddelijcken rechte, in der bruederlijcken liefden en | caritaten, dat wij anderen doen sou-
den, dat wij souden willen datmen ons dede, om dair duere de ondersaten vander Devisen,
alsoe in goeder bruederlijcker liefden ende eendrachticheyden te houdene, ende te bewarene,
ende in ende met goeder justitiën ende rechtveerdicheyden te vuedene ende te bescermene.
[263] Item, ten anderen soe eest claer ende openbair, dat tselve recht vander Devisen,
zeer comform ende gelijck es den edelen gescreven en keyserlijcken rechten,dairt inne wel ende
degelijck gefundeert ende gevesticht es. Ghemerct ende aengesien dat een aenleggere es van
civilen personelen actiën oft saken, dair hij omme met rechte volgen wilt, altijt gehouden es
den verweerdere ende zijne have te vervolgene, ter plaetsen ende voir tgerichte dair hij geseten
es, sonder hem, oft zijne have, ten ocsuyne van dien, in eeniger ander plaetsen oft voir andere
gerichte te moigen doen houden, hachten, letten, someren oft arresteren, in eeniger manie-
ren. Oft eest van civilen saeken, actiën oft saken ter plaetsen ende voir tgerichte dair tgoedt
grondt ende bodem gelegen sijn, dair hij op volgen wilt, ende dairtoe hij actie pretendeert te
verso hebbene. Ende datmen | van allen crimineelen saken, daer lijf ende let aen verbuert sijn,
den misdadighen altijt sculdich (des versacht wesende) te leveren ter plaetsen dat hij zijn
leste feyt, daer hij zijn lijf ende let mede verbuert magh hebben gedaen heeft.
Vanden oirspronge ende beginsele vanden voirs. rechte vander Devisen.
[264] Item, desen gepresupponeert ende vore gestelt, om dan voirt te comene totten
oirspronge ende beginsele vanden selven rechten vander Devisen, ende wairomme dattet
alsoe geheeten magh zijn, soe es te wetene dat ic bevonden hebbe uuyt zekeren ouden
registeren, gescriften ende depositiën oft getuygenissen, van vele oude diverssen eerbaren
ende ouden personen, mannen van eeren, ende van gelove dien tselve recht vander Devisen,
wel condich ende kennelyck was, ter tijt over vele jairen geleden, als zij bij huerlieder eeden,
dair op gehoort, ende geexamineeert sijn geweest, dat omtrent den jairen, onss heren alsmen
screef tusschen den thienen ende elf hondert jairen nair onss heeren verrisenisse, alsdoen
mair een heere en was, van allen den landen, heerlijcheyden ende plaetsen, die nu noch onder
trecht vander Devisen zijn gecompensendeert ende begrepen worden, die de selve lande alsoe
fol. LXXIV beheerde | ende domineerde, opt recht vander Devisen, dat hij hem alsoe gediviseert, over-
dragen, ende sijnen tijt duerende onderhouden werdt gelijck als dat na in zijnder tijt blijcken
sal totter tijt toe, dat de selve landen, nair sijn doot, bij hooryen van een gediviseert, ver-
scheyden ende gedeylt worden, op donderhouden nochtans vanden selven rechte vanden
Devisen, gelyck dat innegestelt, gedeviseert ende onderhouden hadde geweest. Alsomen dat
tselve recht, nair mijn simpel ende cleyn verstant, wel magh scrijven, ende heten, yerst trecht
vander Devisen, uuyt dien dat de een heere van allen den selven landen, dair inne dat recht
alsoe voir sijne Devise gedeviseert, overdragen ende onderhouden hadde. Ende ten anderen
vander Devisen, uuyt dien dat deselve landen, ende heerlijcheden, dair na bij horyen, op don-
derhouden vanden selven rechte gediviseert ende gedeylt sijn geweest.
Hoe trecht vander Devisen gedeylt wordt.
[265] Nairvolgende tgene dat voerscreven staet ende om dan voirt totter principaelder
materyen te comene, ende trecht vander Devisen te verclarene, hoe dat dat onderhouden,
geuseert, gebruyct ende gehanteert | es geweest, soe eest inden yersten clair ende openbair verso
dat tselve recht vander Devisen in twee principalen deelen gedeylt magh worden, te wetene
in civilen actiën, ende in criminelen.
[266] Item, de civile actien die moigen voirt gedeylt worden, in personeelen actiën ende
reëlen, oft bodem ende grondt aengaende.
Vanden reëlen actiën.
[267] Item, als vanden reëlen actiën, bodem ende gront aengaende, dair af es sculdich
eenyegelyck die hem dair toe recht oft actie pretendeert te hebbene, dat te vervolgene ter
plaetse dair den selven bodem ende grondt gelegen sijn, ende te rechte reporteren nair trecht
ende den stijl vander selver plaetsen.
Vanden personeelen actiën.
[268] Item, als vanden personeelen actien, soe es trecht vanden Devisen alsulck, ende
es alsoe eenpaerlijck onderhouden geweest, ende voir recht bekendt, dat nyemandt inden
landen, heerlyckheyden oft plaetsen vander Devisen geseten in lijve noch in goede gehouden,
gehacht, gelet, gecommert, noch ghearresteert en magh worden, in | egheender manieren in fol. LXXV
eeniger ander plaetse vander Devisen buyten den gherichte, dair hij buycvast geseten ende
woonachtich es, soe verre de selve persoon geseggen can ende seeght voir ende eer hij te dier
plaetse rechte gecomen es, dat hij hof ende heere heeft.
[269] Item, ende soe verre eenich ondersate vander Devisen buyten der plaetsen, dair
hij geseten es, tot eender ander plaetse, onder de Devise gecommert ende ghearresteert wordt,
in lijve oft in goede ten versuecke van eenen anderen ondersate vander Devisen, oft van eenen
buyten manne, die onder de Devise niet geseten en es. In dien gevalle, soe es men sculdich
den selven persoon ende zijn goedt, oft sijn goedt eest dat alleene gecommert ende gearres-
teert es gheweest, costelois ende scadelois tontslane, ende hem te remitterene ende te ver-
seyndene, oft te laken volgene ter plaetsen, dair hij geseten ende woonachtich es. Behoudelyck
dat hij ter selver plaetsen, dair hij ghearresteert werdt oft zijn goedt sculdich es goede cautie
ende borghtocht te stellene justiciable ende bedwanckelyck, onder tselve gherichte om te
sijnent dair hij te rechte behoirt ende woonachtich es, te rechte te stane ende rechts te ple-
gene, nair trecht vander Devisen. | verso
[270] Item, oft nair desen de buyteman sijn recht voirt liete te vervolgene, alsoot nair
trecht vander Devisen behoort, ende den selven ondersate dair na buyten der Devisen vin-
Cah. 7 Mech.
50
dende dede commeren ende arresteren voirde selve personeele actie, dair hij vore gehouden
hadde geweest, ende de voirs. borghtocht gestelt hadde, als recht boven recht versueckende,
alsoe dat de ondersate dair bij in scaden ende in costen quame, soe es die buyteman, soe
verre men dien bynnen der Devisen can gecrijgen, gehouden ende verbonden, die costen,
schaden ende interesten, den voirs. ondersate, te moeten ghilden ende betalen.
[271] Item, de officieren vanden leden vander Devisen dair alsulcke buytenman onder
soude moigen comen wandelen ende converseren, sijn sculdich ten versueke ende overheys-
schene vander plaetsen, dair de beschadighde ondersate woont, dair vore den selven buyteman
over te leveren, oft op sijn goedt, soe verre hijter eenich onderheeft, ende hem niet gecrij-
gen en conste te volgene, alsoot na trecht vander Devisen behoirt, als op eenen gevluchten,
ende alsoe dat na vanden gevluchten verclairt sal worden. Ende oft zij des, oft yemandt
fol. LXXVI van hen, dat weygerden oft dair af in gebreke waren, dat dan dair vore | dlandt ende
dondersate van dien, ende huer goedt, dairt gebreck geviele, pandtbair ende arresteerbair sijn,
ende blijven sullen, tot dat dat voldaen es.
[272] Item, om dit te bat tonderhoudene ende de leden ende de ondersaten vander
Devisen te besorgene, ende van schaden ende costen te wachtene, soe behoirt de officier dat
aldus te besorgene, alsoe hier na volght, te wetene soe wanneer eenich buyteman, eenigen
ondersate vande Devisen tot eeniger plaetsen, onder de Devise, dair hij niet geseten en ware,
wilde doen commeren ende arresteren vore personeele actien, dat hij als hij dair toe geadmit-
teert sal worden, gehouden soude sijn goede cautie ende borghtocht, bedwanckelijck onder
tselve gerichte zijnde te stellene, dat hij alle de costen, schaden ende interesten, die ten
ocsuyne van dien arrestemente, ende die dair uuyte souden moigen spruyten, den gearresteer-
den toecomen ende geburen souden der voirs. plaetsen oft den ondersaten van dien betalen
soude, ende dair af costelois ende scadelois souden.
verso Vanden gheenen die trecht vander Devisen in desen niet genieten en moigen. |
[273] Item, ende es hier inne te wetene ende te verstane, soe verre de gearresteerde per-
soon eenige Vrijheyt aengenomen hadde in eeniger plaetsen vander Devisen, ende aldair
woonachtich ware, gevlucht van buyten aldair comen sijnde, ende alsoe versochte als een inge-
setene vander Devisen, nair trecht vander Devisen, hem ende sijn goedt ontslagen te zijne,
dat die totter borghtocht voerscreven noch sculdich es ten versuecke vanden gheenen, die hem
ende zijn goedt, oft hem oft zijn goedt alleene, hadde doen commeren ende arresteeren,
in dier saken, de selve zijn Vrijheyt, te remedieeren ende te verthyene, ghelovende hem dair
mede niet te behulpene, mair nair trecht vander Devisen te rechte te stane, ende alsdan soe
magh den selven persoon trecht vander Devisen te baten comen, ende hij ende zijn goedt
sullen dair op ontslagen worden, ende anders niet.
[274] Item, tvoirs. recht vander Devisen en magh niet te baten comen, noch suffragee-
ren den gevluchten uuyter Devisen, oft den voirvluchtigen, al ware hij onder de Devise
geseten, mair moet te dier plaetsen, dair hij onder de Devise gearresteer wordt (soe verre de
51
vlucht, oft voirvluchticheyt, met wettegen beschede | bleeken rechts plegen sonder dien tont-
slane, nair trecht van der Devisen.
[275] Item, tselve recht en can oick niet suffrageren noch te baten comen den gheenen,
die van tsprincen penningen sculdich oft tachter es, oft van vonnissen, oft oick van assysen,
oft van eeten ende drincken, ende van montcoste, oft van boeten, verbuerten ende brueken,
bij hem gecommiteert ende gedaen, ende gerichten ende injuriën aengaende, maer moet dat
te dier plaetsen, dair hij aengetast oft gecommert wordt, oft gedaen oft verbuert magh hebben,
rechts plegen ende betalen, sonder trecht vander Devisen in dien te genietene.
[276] Item, voirt wordt van desen rechte uuytgenomen, om tselve niet te gebruyckene
of te genietene de gheene die in eenige andere plaetse vander Devisen buyten der gheenre
dair hij geseten es, hem verlooft ende verbonden heeft, eenige somme van penningen, coo-
ren, greyn eenige coopmanscepen oft anders ware te betalene of te leveren, oft anderssins
eenige andere geloften te voldoene, mair die magh bijden gheenen, dien hij de geloften gedaen
heeft, ende zij wettelijcke bleeken, nair dat den dagh, die dair af genomen es geweest, over-
leden es, overgeheyscht worden | om nairvolgende zijnder geloften, over te comene, ter plaet-
sen dair hijst gedaen heeft, ende die te voldoene, oft trechts te plegene vander selver plaet-
sen, dair hij de geloften gedaen heeft, soe verre hij hem presenteert tonrechte overgeheyscht.
Vander manieren van overheysschen.
[277] Item, om dese overheysschen te doene, soe heeft men dat gewoonlijck geweest te
hanterene, ende eenpaerlijck alsoe dat onverbrekelijck onderhouden, inder manieren nairvol-
gende, te wetene soe wanneer yemandt onder de Devisen, buyten der stadt, ende Vrijheyt
van Mechelen geseten eenige geloften, den poirteren ende ingesetenen vander stadt van
Mechelen gedaen heeft, bynnen der selver stadt ende Vrijheyt ende zijne geloften niet en
voldoet, dat alsdan die geheyscht wordt, met brieven vander. voirs. stadt van Mechelen, die
gedierigeert ende beschict worden aenden officier vander plaetsen, dair andere de geloonere
woonachtich ende geseten es, met eenen bode vander selver stadt. Ende als een poirtere oft
ingesetene vander voirs. stadt, oft eenich andere onder de Devise geseten eenige geloften
gedaen | heeft buyten den bedrijve van Mechelen oft van dair hij geseten es, tot eeniger ander
plaetsen onder de Devise, ende die niet en voldoet, dat alsdan bijden officier vander plaetsen,
dair de geloften geschiet zijn, met twee scepenen van dien gerichte overgeheyscht wordt.
Eest een poirtere oft ingesetene van Mechelen bynnen Mechelen, aen een der commoing-
meesters, ende twee scepenen der selver stadt. Ende eest een ondersate van eender ander
vander Devisen aenden officier vander plaetsen, dair die geloverd, woonachtich ende geseten
sijn.
[278] Item, om tot dien brieven vanden overheysschen te comene, soe wordt dat ende
es dagelijcx alsoe gepractizeert ende geuseert geweest, als de geloften voir scepenen inde voirs.
stadt van Mechelen geschiet sijn, ende bij een secretaris vander selver stadt geteekent ende
bescreven, soe consenteert een der commoingmeesters dat geweten ten versueke vanden ghee-
nen, dien de geloften gedaen sijn, de voirs. brieve in behoirlycker formen, sonder ander
fol. LXXVII
verso
fol. LXXVIII
52
solempniteyten. Ende soe wanneer de geloften voir poirters oft ingesetenen vander stadt
geschiet sijn, soe hoort de voirs. commoingmeester bij eede spreeken de gheene dier bij
verso waren doense geschieden, ende | bevindt hijse, alsoe geschiet zijnde, spe verleent hij ende
consenteert hij gelijcke brieven, in behoirlijcken formen, die dan bestelt en gedragen worden,
bij een geswoirnen bode vander voirs. stadt. Aenden officier vander plaetsen, dair de gelovere
onder geseten es, hem gevende dair mede zijnen salaris, die de gheene verleeght, die den
heysch doet, metten costen vanden brieve ende vanden bode gedragen int geheele sesthien
stuyvers, die de voirs. gelovere hem sculdich es weder omme te restitueren, metten princi-
palen geloften, soe verre hij te rechte overgeheyscht wordt.
[279] Item, wanneer dan een poirtere oft ingesetene vander voirs. stadt bijden officier
als boven met twee scepenen vander geloften geinformeert zijnde, aenden commoingmeester
ende twee scepenen van Mechelen overgeheyscht wordt oft een ander ondersate, van eender
ander plaetsen vander Devisen aenden heere dair dondersate onder geseten es, toe hooren de
twee scepenen van Mechelen gelast bijden commoingmeester, eest een poirtere oft ingesetene
van Mechelen, dair af dbescheet, ende den thoon vanden geloften, die de poirtere, oft inge-
fol. LXXIX setene van Mechelen gedaen heeft, oft de heere vander plaetsen, dair | dondersate onder
geseten es, bijder rappoorte vanden voirs. scepenen, dair de gelofte geschiet soude sijn, op
hueren eedt, die zij dair af bijden eede vanden gheenen dier bij geweest hebben gehoort ende
verstaen hebben. Ende alsdan geeft de officier overe den salaris voirden dieneren vander
stadt van Mechelen, oft voirden officier, dair de gheene geseten es, die overgeheyscht wordt,
welcke dieneren vander stadt, gelast worden bijden commoingmeesters voirgen., als scepenen
die geloften blijcken, ende den commoingmeester dair af geadverteert hebben, den selven
heysch ter executiën te stellene. Ende van dan voirtane soe sijn de selve dieneren, oft dander
officier, nair dat zij den overheysch metten salaris dair toe staen, ontfangen hebben, dairvore
sculdich inne te stane, welcke costen int geheele gedragen aenden officier, scepenen ende
dieneren tsamen oick sesthien stuyvers, die de gheene verleggen moet, die den overheysch
doet doen, des moet de overgeheyschte die weder omme metten principalen restitueren ende
betalen, soe verre hij te rechte overgeheyscht es geweest.
Doverdragh dat ghemaect wordt bij wijlen hertogen Philips van Bourgoigne
verso aengaende den poirters. |
[280] Item, van desen voirgen. rechte en plach nyemande uytgenomen noch vrij te
zijne, dan die onder de Devisen woonde, hij en moeste tot zijnder geloften overgelevert wor-
den, als was hij poirtere van eenigen vanden steden vanden Lande van Brabant, oft sinte Peters
man van Loovene, oft eenich messnyede man vanden prince, oft anderen heren van Brabant
uuyt dien dat trecht vander Devisen vele andere es dan eenige buytenpoirterie oft Vrijheyt
bovengen. Mair int jair onss heren duysentvierhondertvierenveertich soe zijn aengaende den
personeelen geloften vanden poirteren vanden drie steden Loovene, Bruesele ende Antwerpen
bij tijden van Onsen genaden heren wijlen saliger ende eedelder memoriën hertoghen Philips
van Bourgoignen ende zelden twisten opgestaen ende geresen tusschen de voirs. stadt van
Mechelen ter eenre ende den voirs. drie steden Loevene, Bruesele ende Antwerpen ter ander
53
zijden, onder overleveringen wille alleene, van huerlieder poirters, bynnen der stadt van
Mechelen, die onder de Devise woonden ende geloften gedaen hadden, ende voirtane noch
doen souden, dair inne soe verre geprocedeert werdt bij zeekere commissarise, dair te bijden
selven onsen genaden heere gecommiteert, als dat de selve steden bij middele van henlieden
om vaste vrede ende eendrachticheyt, | ende goede nagebuerscap onder ende tusschen hen te fol. LXXX
vuedene ende te onderhoudene ende te verhuedene, alle lasten ende inconvenienten, die
anders dair af hadden moigen comen vanden selven huren geschillen ende des dair aen
cleefde mynnelick overcomen zijn, voir doen ende den toecomende tijt inder manieren nair-
volgende.
[281] Inden yersten dat van doen voirtane der voirgen. steden van Loevene, Bruesele
ende Antwerpen poirters, geseten bynnen den voirgen. lande vander Devisen, die bynnen
der voirgen. stadt van Mechelen doen sullen eenige geloften remidiërende alle hueren Vrijheyt,
dair mede zij hen dair tegen souden moigen behulpen, bij egheene vanden drie steden voirgen.,
dair zij de Vrijheyt vander poirterijen hebben, vanden selven geloften bescut noch verant-
woort en sullen worden. Mair sullen bijden officieren, dair onder zij inden voirgen. lande van-
den Devisen sijn geseten, ten versueke vanden selver stadt van Mechelen inder selvere wor-
den gelevert tot hueren geloften. Bij alsoe dat der gheene vanden voirs. drie steden dairse poir-
ters zijn bij certifatiën vander selver stadt van Mechelen, oft bijden overheysch brieve die
zij dair omme aenden voirgen. officieren sal doen scrijven | blijcke dat de selve poirteren, de verso
selve geloften gedaen hebben, remedierende alle huere Vrijheyt, daer zij toebehoiren, ende
anders zullen zij moigen genieten der Vrijheyt, dair zij toe behooren niettegenstaende den
geloften, die zij inder voirs. stadt van Mechelen gedaen mochten hebben, ende altijt ter
costen vanden ongelijcke.
[282] Item, dat alle de gheene dien eenige geloften geschiet zijn oft gedaen sullen wor-
den, dair af de dagen van betalingen oft vorweerden te voldoene comen zijn, ende verschij-
nen sullen vanden selven geloften trecht vander Devisen, ende den overheysch dair af, over
de gheene die de selve geloften gedaen hebben, oft over hueren erfgenamen sullen moeten
begeeren ende versueken bynnen twee jairen nair dat alle de termijnen van betalingen dair
af, oft vanden vorweerden te voldoene verscheenen sullen zijn, ende bynnen een jaire nair
den selven heysch, dexecutie dair af begheren, ende die bynnen den selven jaire ten eyndt
uuyt vervolgen, alsoe verre alst in hen es, ende oft zij des alsoe niet en daden, latende den
tijt verstrijcken, dat zij den metten rechte vanden Devisen vanden selver geloften, hen niet
meer en sullen moigen behelpen. | fol. LXXXI
[283] Item, dat inden selven tijdt niet begrepen en sullen zijn ombejaerde kinderen dien
die geloften toebehoiren mochten, bij versterfenissen oft anderssins, mair dat die dair af
ombegrepen sullen zijn, tot dat zij achthien jair oudt zijn. Ende alsdan sullen zij dair na oick
moeten bynnen den voirgen. tijdt trecht versueken ende achtervolgen in der manieren voer-
screven op dat huer momboiren oft vrienden van huerent wegen trecht niet versocht en sullen
hebben.
[284] Item, dat oick inden selven tijdt, nyet begrepen en sullen zijn lieden die buyten
landts zijn, oft anderssins oft met gevangenissen oft sunderlingen oppenbaeren noodzaken
benaer ende belast, alsoe dat zij guetelyck tselve recht niet versueken, noch vervolgen en
54
mochten, dwelke bynnen den voirgen. tijde van twee jairen, nair dat zij wedercomen oft tot
hem selven comen sullen zijn, tvoirs. recht sullen moeten versueken, ende bynnen den der-
den jaire vervolgen inde manieren voerscreven.
[285] Item, oft eenige persoonen die alsoe eenige geloften gedaen hebben, oft doen
verso sullen naden verschenenen | termijnen, vanden selven geloften, oft dair vore ruymden, vluch-
tich worden oft vertrocken, in anderen plaetsen, dat de gheene, dien de geloften gedaen zijn
trecht vander Devisen versueken, ende den overheysch daer af doen sullen moigen ende trecht
volgen op dier vluchtiger persoonen goeden, alsoe dat naden selven rechten behoort. Ende
oft zij met dien goeden tot huerer volder betalingen niet en quamen, soe sullen zij dat ghe-
breck altijt moigen verhalen, op dien vluchtegen oft vertrockenen persoon, naden voirgen.
rechte vander Devisen, soe wanneer hij wederomme comen sal wesen bynnen den lande van-
der Devisen, nader manieren voerscreven. Van desen pointe sal hier na nairder verclaren
gedaen worden hoemen in dien gevalle, ende diergelijcke sculdich es ende behoort te proce-
derene, ten tijde ende plaetsen dair dat dienen ende behooren sal.
[286] Item, tvoirs. overdrach ende mynnelyck appointement vanden voirs. steden, aen-
gaende den voirs. poirters ende alle de pointen van dien voerscreven, heeft ten tijde als
boven dese selve onse genaden heere (goeden rijpen raedt dair op yeest gehadt hebbende, om
fol. LXXXII gemeynen orbore, nutscap ende proffijt van hem selven), ende vanden | selven zijnen steden,
ende om die in goeden vrede, mynre ende eendrachtichede met malcanderen te houdene,
belieft, geratificeert ende geapprobeert, willende ende ofts noot ware, statuerende ende ver-
leenende den selven steden, ende elcken van hen de voirgen. poirter, ende elcken van dien,
gelijck ende in alle der manieren, die hier boven gescreven staen, om die van doen ende voir-
tane tot eeuwigen dagen vast, gestadt ende onverbrekelyck onderhouden te worden. Behou-
delyck hem altijts zijnder Heerlijckheyt ende den selven steden ende elcken van hen hueren
rechten van hueren poirterijen, Devisen ende anders, sonder in eenigen anderen pointen in
toecomende tijden, in prejuditiën, van yemandt van hen geallegeert te wordene in eeniger
manieren.
Hoe de geloften vander Devisen te verstaen sijn.
[287] Item, hier bij es te merckene te wetene ende te verstane dat niet tegenstaende
den voirs. mynnelijcker overdrage ende appointemente inder vuegen als boven geratificeert ende
geapprobeert eenyegelijck die onder de Devise geseten es, ende tot eeniger plaetsen vanden
leden vander Devisen yemandt eenige geloften doet, oft gedaen heeft, aldair om der selver
verso | geloften wille heysthbaer ende leverbaer es, al waert oick soe, dat aende selve geloften,
niet gevueght en waren, de nairvolgende woirden, diemen nu gemeynlijck useert, nair trecht
vander Devisen ongepoirtert ongewijt ende ongeclergijt oft eenige van dien, oft sonder eenige
poirterije te renuncierene. Gemerct ende aengesien dat die woirden, nair tvoirs. oudt recht
vander Devisen niet en behoeven, noch van noodt en sijn dairtoe gevueght te wordene, als
de geloften anderssins wettelijcke, blijcken moigen geschiet te zijne maer wordt alleenlijck
die renunciatie vander poirterijen, achtervolgende den voirs. overdrage gedaen, oft de voirs.
55
woirden dairtoe gevueght, omde zekerheyt wille vanden gheenen diemen de geloften doet,
want die den gheenen, die hem de geloften gedaen hadde, soe verre hij poirtere van eenigen
vanden voirgen. drie steden waren, ende de selve zijne poirterije niet gerenuncieert, oft hem
ongepoirtert ende ongevrijt nyet verlooft en hadde, nyet te rechte overgeheyssthen en soude
connen, dat den selven zijnen heysch stadt grijpen soude, ende sorteren zijn effect. Want
in gebreke van dien, soe en soude die poirtere niet darven overcomen, noch oick overgele-
vert worden, noch dairomme en soudemen dondersaten van dien plaetse dair die poirtere
geseten ware, niet connen gehouden noch gearresteren. fol. LXXXIII
[288] Item, es insgelijcx te wetene en te verstane, soe verre eenich ondersate vanden
lande vander Devisen eenige geloften, hoe naect en simpel die waren als boven gedaen hadde,
voir ende eer hij eenige vanden voirgen. poirterije aenname, dat in dien gevalle nochtans
niettegenstaendt der selver zijnder aengenomender poirterijen, hij te rechte soude moigen
overgeheyscht worden, ende sculdich sijn overgelevert te wordene, oft in weygeringen van
dien, soe soude dlandt, daer hij geseten ware, ende dondersaten van dien, ende huer goedt
oock pandtbair ende arresteerbair sijn ende blijven, tot dat de geloften voldaen souden sijn.
De maniere ende usance diemen costuymelijck useert, nair dat yemandt
overgeheyscht es, van personeelen actiën ende geloften.
[289] In den yersten als yemandt geheyscht es ende de officier vander plaetsen dair de
gelovere geseten es den heysch ontfangen heeft, gelijck vore verclaert staet, soe es de officier
sculdich ende verbonden den voirs. gelovere te doen gaen, ende over te seyndene, tot sijnder
geloften om die te voldoene, oft selve dien over te leveren.
[290] Item, oft de gelovere die overgeheyscht es, dat niet en | dede, ende dair inne verso
gebreck gebuerde, het ware dat dat toe quame bij versuempten, oft bij sculden vanden
officier vander plaetsen dat hij dien niet en dede overgaen, oft aldair onder zijn bedrijf, crij-
gelijck zijnde, het gaen oft converseren, sonder overgaen oft te voldoene, oft dats de geheyschte
niet en voldede, al hadt hem de officier bevolen, soe es alsdan sculdich de officier van der
plaetsen, dair de gheene geseten es, dier de geloften gedaen sijn, ende die den overheysch
heeft doen doen, tot zijne versueke, op dondersaten ende huer goedt vander plaetsen, dair de
overgeheyschte woondt, te houdene ende te hachtene, totter tijt toe, dat de gelovere overco-
men sal zijn, tot zijnder geloften. Midts den welcken alsdan de ondersaten, hueren goedt,
ende dlandt, ontslagen souden worden, ende niet eer, ten ware oick alsoe dat de gelovere
overgeheyscht zijne geloften voldede, ende den gheenen, dien hijt gelooft hadde, geconten-
teert ende te vreden gestelt hadde, ende de costen die ten ocsuyne van desen souden moigen
gebueren souden sculdich zijn te betalene, die int ongelijck bevonden souden worden.
[291] Item, in gevalle als boven, eenige ondersaten van eenige plaetsen vander Devisen,
alsoe gearresteert worden, soe | moigen die vander selver plaetsen dlandt de selve gearres- fol. LXXXIV
teerde ende huer goedt die midts dien verbonden sijn, ende staen voirde voirs. geloften ende
overheysch, ontslaen ende lossen, als zij den officier vander selver plaetsen overleveren. Oft
als hij hem selven dair vore overgaet, die alsoe overgelevert, oft overgegaen zijnde, aldair moet
56
blijven, tot trecht dair af voldaen sal zijn, oft dat de overheysschere gecontenteert ende tevre-
den gestelt sal worden.
[292] Item, oft de gelovere nairden overheysch vluchtich worde buyten der Devisen,
oft storve, ende hij eenich goedt, have oft erve achtergelaten hadde, ter plaetsen daer hij
geseten es oft was, dat nyemandt als erfgename aenveerdt en hadde, soe es de officier van
dier plaetse gehouden ende dair toe verbonden, souden dlandt dondersaten ende huer goedt
ontslagen zijn, tselve goedt tot tsgoedts coste te innen toverene, ende in behouwender handt
te settene, tot behoef vanden voirs. heyssche, ende anderen dier dair toe souden moigen recht
pretenderen te hebbene, insgelijcx soe moet de officier oick doen des versocht zijnde, al ware
verso de gevluchte ewech voirden overheysch oft gestorven. |
[293] Item, oft yemandt eens gevluchten oft doode goedt als erfgename aenveerde, dat
in dien gevalle die aenveerdere alsdan overgeheyscht magh worden, om de geloften te vol-
doene vanden gheenen dien tselve goedt toebehoirde, ende dair behoirt trecht vander Devisen
inne gedaen ende gevordeert te wordene, gelijck mens van gevluchten oft dooden doen soude,
soe verre hij niet gevlucht oft gestorven en ware.
[294] Item, ende oft de gevluchte, oft doode wiens goede nyemands aenveerdt en heeft,
een poirter oft ingesetene vander stadt ende Vrijheyt van Mechelen geweest hadde, soe moet
en es sculdich de gheene dien de geloften bij dien gevluchten oft dooden gedaen zijn
geweest, ende tot wiens versueke den voirs. overheysch geschiet es. Wilt hij van zijnder gelof-
ten voldaen worden, op diens selfs gevluchts mans oft dooden goedt selve in persoone oft bij
een procureur sijn recht vervolgen ende zijn bethoen doen, alsoemen dat sculdich es, ende
costuymelijck ende gewoonlijck geweest heeft te doene nair trecht ende den stijl vander selver
fol. LXXXV stadt. |
[295] Item, ende oft de gevluchte oft doode ware geweest een ondersate van eenich van
allen den anderen leden oft plaetsen vander Devisen, die de geloften gedaen hadde, eenigen
poirtere oft ingesetene vander voirs. stadt ende Vrijheyt van Mechelen, soe es sculdich
gehouden ende verbonden de officier van dier plaetsen, dair die gevluchte oft doode woonde,
eer hij vluchte oft sterf, achtervolgende den voirs. overheyssche, oft goedt van dien gevluch-
ten oft dooden, selve als heere ten coste van den goede trecht te vorderen, ende alle de dagen
van rechte dair toe diemen nairden stijl van dien gerichte uuyt te volgene ende alsdan den
gheenen die den overheysch heeft doen doen, te adverterene ende den dagh te condigen, die
hem geset es, sijn bethoen te doene, om tselve zijn bethoen voir dat gerichte te comen doen,
oft anderssins en soude dlandt dondersaten noch huer goedt niet overslagen connen gesijn.
Ende insgelijcx behoirt een ander officier vander Devisen te doene, dair onder eenich goedt
gevonden wordt, den voirs. gevluchten, oft dooden toebehoorende, al en ware hij onder hen
verso niet geseten geweest, soe wanneer hij des wettelijck versocht wordt. |
[296] Item, de voirgen. dage die betekent es om dbethoen te doene, soe es alsdan
die geadverteerde overheysschere sculdich ende gehouden aldair te comene ende zijn bethoen
te doene, ende zijne scult te verifierene met zijnder eedt, alsoe dat behoirt ende sculdich es
te geschiene, oft in gebreke van dien, soe soude hij versteken wesen, om sijne geloften nair-
den Devisen Recht, niet meer te moigen vervolghen, ten ware dat hij wettige onscult thoende,
oft liet weten, dat hij alsdan te dien dage niet gecomen en conste, oft en hadde connen
geconnen.
57
[297] Item. soe wanneer de voirs. bethoenen, opten voirs. gevluchten oft dooden in der
manieren als boven gedaen sullen zijn, soe sullen de gheene die huere bethoonen gedaen heb-
ben, nair trecht vander Devisen, voir al betaelt worden van der goeden die achterbleven zijn,
ten zij datter zijn gepreveligieerde sculden, als huyshueren, sprincen penningen, der stadt
assysen nair tverbont ende gewesen vonnissen.
[298] Item, es oick trecht vander Devisen alsulck oft een gevluchte als boven, egheen
goedt achter en laet | ter plaetse dair hij geseten es, en geheyscht heeft geweest, dat alsdan fol. LXXXVI
dlandt de ondersaten van dien ende huer goedt dair af ontslegen zijn, soe verre de officier zijn
neersticheyt ende diligentie nairden heysch gedaen heeft, om dien over te seyndene, ende te
leveren, ende niet en heeft connen gecrijgen om dat te doene, mair soe verre de selve
gevluchte wederomme dair na, eer hij den selven eysch voldaen hadde, bynnen den bedrijve
vanden selven officier quame, ende die officier dien alsoe tot alsulcker plaetse vonde, dair
hijten soude moigen oft connen aengetasten ende dier machtigh ware, ende dat alsoe niet en
dede, soe worden dair mede wederomme pandtbaer dlandt, dondersaten van dien, ende huer-
lieder goedt, totter tijt toe datter trecht vander Devisen, daer af gelijck boven verhaelt ende
gestelt staet volcomen en voldaen sal zijn.
[299] Item, voirt eest noch voir trecht vander Devisen bekendt ende geuseert geweest dat
de gheene die eenige geloften als boven gedaen magh hebben, van selfs comen magh voirde
dagen van zijnder geloften, eer die verstreken, oft nair dat zij insgelijcx overleden zijn, voir
oick den heysch, eer dien gedaen wordt, ende costen | te scouwene, oft oick nairden heysch verso
bij den gheenen dien hij de geloften gedaen heeft ende overcomen dair af met hem dan can
hij met ghelde oft schoone woerden ende can hijten tevreden gestellen, alsoe dat hij hem dagh
geeft ende dien uuytstelt, sonder andere geloften te nemene, oft de selve te vernieuwene,
soe wordt dan dair mede dlandt, de ondersaten van dien, ende huer goedt, ende oick de
selve gelovere van dier geloften ontslegen. Alsoe dat de gheene dien die geloften gedaen
waren, om dies wille dair op niet en soude moigen houden oft den gelovere overheysschen,
maer vernieuwt hij zijne gelofte tot een anderen dage, soe magh hijten wederomme alsdan
voldoet hijse niet, nairden selven dagh doen overheysschen, als vore.
[300] Item, soe verre oick de gelovere aenden gheenen compt dien hijt gelooft heeft,
om met hem te overcomene ende die en wilt dat niet doen, noch gheenen dagh geven, mair
wilt blijven op zijn recht, niet min hij doet ooghluyckinge, sonder dien te heysschene oft dien
in eeniger manieren te pramene, dat hem dat wel geoorlooft es te doene sonder prejuditie
vanden voirs. zijn rechte, | ende blijft soe geheel staende opte voirs. zijne actie, alsoe dat fol. LXXXVII
de selve gelovere dlandt dondersaten van dien, ende huerlieder goeden, noch blijven ende
zijn verbonden, gelijc zij te voren waren, eer de voirs. ooghluyckinge geschiede.
[301] Item, en es insgelijcx niet geoirlooft den gheenen dien eenige geloften nairder
Devisen recht geschiet zijn, bij yemande den selven gelovere nair dat de dagen oick vanden
geloften overleden zijn te moigen quellen oft te molesteren, voir de selve zijne gelofte met
eenigen arrestemente oft commeringen, in lijve oft in goede, inde plaetse oick dair hijt
gelooft magh hebben, soe verre de gelovere dair tegen seggen wilt, mair moet dair inne pro-
cedeeren, met dien over te heysschen gelijc vore verclaert staet.
Cah. 8 Mech.
58
Hoemen trecht vander Devisen sculdich es voirt te handelen als de officieren
ende de geloveren overcomen, oft overgelevert worden.
[302] Inden yersten soe wanneer een officier overcompt oft overgelevert wordt, om dair
verso bij ende met dien middele dlandt, dondersaten van dien ende huerlieder goeden | ontslagen
te zijne, ende de faulte oft tgebreck bij hem compt, dat de geloften niet voldaen en sijn, oft
dat trecht dair af niet gevoirdeert en heeft geweest, gelijck vore verhaelt staet, ten ocsuyne
vanden welcken hij overcomen es, oft overgelevert wordt, soe moet hij dair vore gevangen
blijven, tot dat hij oft yemandt anders de principale geloften, dairomme dattet geschiet,
metten costen dair omme gedaen, betaelt ende te vollen voldaen sullen zijn.
[303] Item, soe wanneer yemandt overgeheyscht es oft overgeheyscht wordt, oft over-
compt, soe moet hij comen, es hij bijden brieven vander voirs. stadt geheyscht, aen eenen
der commoingmeesters vander selver stadt, ende eest een poirtere oft ingesetene vander selver
stadt, oft een ondersate van eender ander plaetsen vander Devisen aenden officier vander
plaetsen, daer hij geheyscht es, ende moet aldair presenteren het zij te rechte oft tonrechte
overgeheyscht.
[304] Item, de voirs. commoingmeester, oft officier dair vore dat gebueren magh, om
fol. LXXXVIII dair inne sekerlijck te procederene, ende om hem dair inne te verwarene | dat hij in egheene
schade oft lasten come, ende oick tot besorghsamheyden vanden gheenen die den voirsz.
overheysch heeft doen doen, die en sal dien heysch niet ontfangen, noch insgelijcx en derf
hijs niet doen, in absentiën vanden wederpartijen, mair sal dien uuytstellen sonder dien tont-
fangene, tot dat hij den overheysschere bij hem ontboden heeft ende gecomen es.
[305] Item, ende oft int overcomen oft overleveren voirgen. degheene niet eengelijck
en ware, oft buytenweerderdere gereyst ware, die den overheysch hadde doen doen, soe en sal
die officier alleene den heysch niet ontfangen, mair salder van zijnen dieneren bijnemen,
alsoe dat hij des overgeheyschte zeker zij, dat hij hem dair mede ontlasten magh tot dat
de overheysschere dair bij compt.
[306] Item, ende oft de commoingmeester, oft ander officier dien heysch vander weder-
partijen ontfanght, soe sal hij ende es verbonden, dair inne soe vele te doene, dat trecht
vander Devisen, alsoot nair verclaert sal worden dair inne gevordeert en voldaen worde,
gelijck als dat geschien soude ende wederpartije dair toe geroepen ende gecompareerdt ware,
verso ende alsoe dat behoort | tot besorghsamheyden vander wederpartijen, ende in voldoeningen,
ende onderhoudene vanden rechte vander Devisen. Oft anderssins soude hij selve dair vore
moeten innestaen, ende voldaen tgene dat de overgeheyschte soude hebben moeten, met
rechte voldoen.
[307] Item, soe wanneer dan de overgeheyschte in presentiën vanden gheenen die hem
overgeheyscht heeft, hem dair voir den commoingmeester oft anderen officier te rechte pre-
senteert overgeheyscht te zijne, soe moet die dan, ende es sculdich van sijnder geloften, dair
hij omme overgeheyscht es, metten costen dair omme gedaen, den voirs. overheysschere te
contenterene, te betalene ende tevreden te stellene, oft dair vore in der vangenissen te gane,
totter tijt toe, dat hij dat voldaen sal hebben.
59
[308] Item, en oft die overgeheyschte alsdan hem tonrechte presenteert overgeheyscht
te zijne, soe moet ende es sculdich ter stont eer hij ewech ga de overheysschere, met een
dienere te Mechelen oft bijden gheenen diet in de andere leden, sculdich es te doene, den
overgeheyschte voir zijne geloften, dair vore hijten heeft doen overheysschen te beclagene,
alsoe dat behoort, die hem dagh maken, | sal ten naesten dage van rechte, ter vierscharen, fol. LXXIX
eest te Mechelen, oft dairt behoirt buyten, nairden stijl vander plaetsen dairt geschien magh,
ende procederen dair alsdan, alsoomen dair nair trecht ende den stijl, van dien gerichte
gewoonlijck es van doene.
[309] Item, alsdan ende in dien gevalle oft hij tonrechte presenteert overgeheyscht te
zijne, soe es de selve overgeheyschte sculdich ende gehouden goede cautie ende borghtocht
te stellene, justiciable ende bedwanchelijck onder gerichte van dier plaetsen, om aldair te
rechte te stane, ende tgewijsde te voldoene.
[310] Item, ende oft de selve overgeheyschte egheene cautie oft borghtocht gestellen
en conste, oft niet stellen en wilde, soe moet hij dan dair vore gevangen gaen, totter tijt toe,
dat de voirs. sake, met rechte gedendeert sal zijn ende voldaen, nairvolgende den gewijsden,
dat dair op gepronuncieert sal worden.
[311] Item, oft een die overgeheyscht es, nair dien hij hem over gepronuntieert hadde,
ende alsoe ontfangen ware, het | ware te rechte oft tonrechte ewech geraken conste, sonder verso
sijne geloften voldaen oft cautie oft borghtocht gestelt te hebbene, ende beclaeght te zijne,
dat in dien gevalle dlandt ende dondersaten van dien, ende huerlieder goeden, ende de over-
geheyschte selve ontslagen zouden sijn, dat men dair op niet en soude connen gehouden
noch gearresteren, noch insgelijcx den selven overgeheyschten, noch eens, omder selver gelof-
ten wille, niet connen noch moigen overheysschen. Ende ware dat toecomen bij gebreke,
toedoene oft versuempten vanden officieren, ende dieneren, soe soude de gheene, dairt bij toe-
comen ware, dair vore moeten innestaen, ende selve betalen ende voldoen. Ende quaempt toe,
bij faulten, gebreke oft versuempten, vanden overheysschere selve, soe mocht hijt hem sel-
ven wijten. Niet min soe wanneer de selve overgeheyschte naderhandt bynnen der selver plaet-
sen, van dair hij alsoe gescheyden ware bevonden worde, die soude alsdan dair voire moigen
aengetast worden, om trecht voirt te voldoene, van dair hij gebreckelijck inne geweest
hadde, gelijck boven verhaelt es geweest, totter tijt toe, dat hij dat voldaen soude hebben.
[312] Item, oft eenich overgeheyschte tvoirs. recht vanden Devisen | niet voldoen en fol. XC
wilde, te wetene dat hij hem niet presenteeren en wilde, te rechte oft tonrechte overgeheyscht te
zijne, oft dat hij niet betalen en wilde, noch voldoen zijne gelofte, goets genoech nochtans
hebbende, ende hij van crijgelheyden, dair vore gevangen wilde blijven liggende, dat in dien
gevalle, omdat de justicie huren gerechten cours houden souden, ende dexecutie van dien
volcomelijck voldoen soude moigen worden, op diens alsulcken mans goeden geprocedeert sal
moigen worden, ende trecht gedaen en gevordert gelijcmen op een doen soude, die gestorven
ende aflivich worden ware, ende alsoe dat hier vore int lange volcomelijc gescreven ende ver-
clairt staet totten eynde vanden rechte.
[313] Item, soe wanneer yemandt overgeheyscht wordt, soe es naden selven heysch wette-
lijc gedaen wesende diens overgeheyschte goedt, voirden selven heysch verbonden, alsoe dat
tselve goedt dair voer geexecuteert soude worden, al waert oick zoo dat de voirs. overge-
heyschte, zijn goedt dairna vercocht, gelevert ende de penningen dair af antfaen hadde. | verso
60
[314] Ende alhier hoort toegevuecht ende gestelt te zijne, watter oick personeelen actiën
aengaet, dat voir recht ende een oudt heerbringen inden landen vander Devisen, onderhou-
den, geuseert, gehanteert ende bekendt es geweest, dat de communicatie vander coopmanscap
tusschen dondersaten vander Devisen niet behindert, vermindert, belet, verachtert, noch
beweert en magh worden, in egheender manieren, inden landen vander Devisen. Mair mach
die communicatie behoirlijck ombelet geschien tusschen de selve landen ende heerlijckhey-
den, ende den ondersaten van dien, sonder yemandts wederseggen oft beletten.
Vanden crimineelen actien oft saken.
[315] Inden yersten om dan voirt te comene totten tweesten principalen deele vanden
voirs. recht vander Devisen, dwelcke es om te verclarene trecht ende de proceduren diemen
sculdich es, ende gewoonlijck geweest te houdene, ende te hanteerene, ende actiën oft saken
crimineelen, die soe verre het desen rechte vander Devisen aengaen magh, gedeylt moigen wor-
fol. XCI den in twee deelen. Te wetene in saken dair lijf noch let ane verbuert es, | als zijn pennnigh-
boeten, brueken, kueren, gevichten, injuriën ende desgelycke, ende in saken daer lijf en let ane
verbuert moigen zijn.
Vanden saken dair lijf noch let aene verbuert en zijn.
[316] Item, als vanden kueren ende brueken daer lijf noch let ane verbuert en es, die
geschieden bynnen den plaetsen vander Devisen, es recht dair af eenpaerlijck onderhouden,
ende bijden leden vander Devisen, in ouden tijden, bijeen vergadert wesende, eendrachtelijck
overdragen ende geslooten. Wairt dat yemandt in der Devisen geseten, boeten oft bruecken
verbuerde, onder den heere dair hij woonachtich ende geseten es, dat hij die boeten ende
bruecke niet en magh overdragen, aen eenen anderen heere oft officier vander Devisen, dair
hij onder niet geseten, noch woonachtich en es. Mair dat dien ende eenyegelijcken anderen
vander Devisen, wel geoirlooft es, verbuerde hij boeten oft brueken, onder een anderen heere
oft officier vander Devisen, ende quame hij ongecalengiert oft onverlooft van dair, dat hij de
verso selve zijne boeten | ende bruecken overbringen magh sijnen heere oft officier, dair hij onder
geseten es, ende overcomen dair af met hem. Metten welcken de selve alsdan dair af ongehou-
den, quijt, los ende vrij blijft, sonder dair af bijden officier vander plaetsen, daer den brueck
geschiet, oft boete verbuert es, als hijt weet, te moigen gemolesteert worden, oft sonder hem
yet daer omme te darven geven, oft te overcomen in eeniger manieren.
[317] Item, dat eenenyegelijcken heere vander Devisen, oft zijnen officier, nair donder-
houden vanden selven rechte vander Devisen geoirlooft es, onder zijn bedrijf ende jurisdictie
aen te tastene ende te vangene alle de gheene die gebruect oft geboet moigen hebben,
buyten sijnen bedrijve, oft oick jurisdictie oudere, ende in eenige ander heerlijckeyt, oft
plaetsen vander Devisen, voir de bruecken ende boeten, die zij verbuert hebben, soe verre
zij die wegens, als boven, overgedragen en hebben, oft metten heere oft officier, dairse
61
geschiet zijn, niet overcomen en sijn, noch hen dair vore niet verlooft en hebben, oft onge-
calengiert van dair gescheyden zijn. En die aengetaste alsoe moeten dair of diens heeren oft
officiers goeden moet gecrijgen | ende hem tevreden stellen oft dair vore gevangen gaen ende fol. XCII
blijven, tot dat zij dat gedaen sullen hebben, tzij metter mynnen oft metten rechte, dat
verborgen in gevalle van processe. Ende dair mede alsdan sullen zij los, vrij ende ongehouden
zijn, en blijven, vanden heere dair ondere, dat de bruecken ende boeten verbuert zijn, ende
geschiet, ende van allen anderen heeren ende officieren vander Devisen, ende insgelijcx eest
vanden partijen den geruchten ende injuriën aengaende.
[318] Item, es voirt voir recht bekendt ende onderhouden geweest, dat eenyegelijck heere
vander Devisen, ende sijn officier, oudere, ende in eene andere heerlijcheyt buyten der sijnre,
oick vander Devisen, moigen aldair aentasten ende vangen yemande wie zij willen, ende
leveren dien aldair, den officier vander plaetsen op wederleveren, oft moige yemande ins-
gelijcx, die gevangen sate aldair beswaren nair trecht vander Devisen nairden welcken de
officier vander plaetsen, dair hij gelevert es oft dair die onder beswaert es, den selven gele-
verden noch beswaerden niet en magh laten gaen, oft composeren sonder consent ende wille
vanden | gheenen dien gelevert heeft, oft beswaert. Ende in gevalle de selve geleverde oft verso
beswaerde uuytbrake oft afhendich gemaect werde, soe moeten dair vore innestaen de officier
ten vorsten, dlandt ende dondersaten van dien, ende huerlieder goedt, ende moigen dair
vore gehacht ende gehouden worden, vanden gheenen dien dair gelevert oft beswairt heeft
totter tijt toe, dat dat gerepareert sal zijn, nair gelegentheyt vander zaken, het zij metter
mynnen oft metten rechte.
[319] Item, oft de selve geleverde oft beswairde voer zijne misdaet en compositiën con-
ste oft mochte overcomen vander selver sijnder misdaet, dair hij vore gevangen ware gelevert,
oft beswaert, soe es dat sculdich te geschiene bijde gheene dien aengetast, gelevert oft beswairt
moigen hebben, ende sijn sculdich die officieren, dien gelevert oft beswaert hebben, metten
gheenen dair ondere hij aengetast, gelevert oft beswairt es geweest, de compositiën van dien
misdadigen, te doene te partene, ende te deylene in gelijcken deelen. Alsoe dat deen dair
af soe vele hebben moet als dandere.
Vanden criminelen saken, dair lijf en let aen verbuert moigen zijn, | fol. XCIII
[320] Inden yersten soe es clair openbair ende voir recht bekendt, dat trecht vander
Devisen sulck es aengaende den criminelen saken, dair lijf ende let ane verbuert zijn, dat
eenyegelijck die lijf ende let verbuert magh hebben, sculdich es ende behoort voir sijne mis-
daet gelevert te wordene, als dat versocht wordt, alsoot behoort, ter plaetsen dair hij dleste
feijt gedaen heeft, dair hij lijf ende let ane verbuert magh hebben, om dair af, aldair crimi-
neelyck (sonder eenige compositie te moigen maken nade leveringe) gepunieert ende geexe-
cuteert te wordene, alsoe dat nair gelegentheyt vander saken behoirt ende sculdich es te
geschiene.
[321] Item, dat eenyegelijck heere, oft zijn officier vander Devisen, in allen plaetsen
vander Devisen magh vangen ende aentasten, die lijf ende let verbuert hebben, ende leveren
62
die ter plaetsen, dair hijse gevangen ende aengetast heeft, op wederleveren, oft magh insge-
lijcx eenigen gevangenen beswaren, nair trecht vander Devisen, van saken die lijf ende let
aengaen, gelijck vore noch verclaert staet.
verso [322] Item, es insgelijcx voir recht bekendt ende onderhouden | geweest, dat noch
andere heeren, oft huere officieren vanden Devisen den selven geleverden oft beswaerden
gevangene ende misdadige moigen insgelijcx voir huer recht ende interest beswaren, ende voir
hen nemen dat de selve misdadige hen gelevert sal worden als dleste feyt onder hen gedaen
te hebbene.
[323] Item, als dat alsoe gebuert es, soe en magh de selve heere, oft zijn officier, dair
hij onder gevangen sit, alleene noch oick metten gheenen dien aengetast heeft, niet voirt
procederen tegen den voirs. beswaerden oft geleverden in eeniger manieren, in woerden noch
in wercken, bij examinatiën oft anderssins, sonder bijsijn wille oft consente van allen den
gheenen dien gelevert oft beswaert moigen hebben.
[324] Item, en in dien gevalle, soe magh de officier dair onder de voirs. gevangene
gelevert oft beswaert es, eenen bequamen dagh setten allen den gheenen, die den selven
gevangene, gelevert oft beswairt moigen hebben, om te dien dage gestoffeert te comene, ende
fol. XCIV den selven | gevangene ter bancke te examinerene, om alsoe de waerheyt te vernemene van
zijnen feyten, ende waer hij dleste feyt gedaen magh hebben, daer hij zijn lijf ende let ane
verbuert magh hebben, om dat geweten, dair ten eynden trecht vander Devisen te volwe-
rene ende te voldoene, alsoot behoort.
[325] Item, alhier es te wetene dat de officier dair ondere dit gebueren magh, die egheen
goet seker gevangenisse en heeft, versuecken en magh, aenden officier oft officieren, die hem
den misdadigen gelevert hebben, oft onder hem beswairt, dat zij hem assistentie doen van
dieneren omden misdadigen te helpen verwaren, tot huerlieder coste vanden dieneren, oft
gevangenisse te leveren tot diens officiers coste, diet versuect om dies misdadighs zeker te
zijne, tot dat trecht vander Devisen, dair mede voldaen wordt, dat die alsoe dat behooren
te doene.
[326] Item, ende oft ten voirgesetten dage, alle de voirs. officieren achterbleven ende
niet en quamen, soe es nair dien de selve huerlieder leveringe ende beswaringe, die zij opten
voirs. gevangene gedaen moigen hebben, sonder wettige nootsake, oft onscult, dair af te ont-
verso biedene | oft goets tijts te laten weten van onweerden ende gesmolten. Ende magh alsdan
de officier vander plaetse, dair voirt inne procederen, alsoe hem dat nair sijnder conscientiën
ende nair gelegentheyt vander saken, nair recht dat dunct dienende, ende behoorende.
[327] Item, ende oft alle de officieren oft eenige van hen die den gevangene gelevert
oft beswaert hebben, ten gesetten dage comen, soe es elck van henlieden dair sculdich te
comene, in behoirlijcke manieren. Te wetene van die van Mechelen wegen, de scoutet en
beyde de commoingmeesters, metten greffier vanden scepene van Mechelen, ende de andere
officieren van den anderen leden, ende plaetsen vander Devisen, elck met twee scepenen van
harer banck, ende met hueren clerck, om sijn verlijden taenhorene, ende te bescrivene, ende
om voirt dan te condigen dairt behooren sal, met hen bringende eenen scerprichtere.
[328] Item, alsdan soe es gehouden en verbonden de officier vander plaetse, dair de
voirs. misdadige onder gevangen sit, ende gelevert oft beswaert es geweest, tot eender
63
bequame plaetse, dairmen den gevangene examineren sal, goede gereescap te hebbene, om
dat te doene | ende twee scepenen van sijnder banck, eest buyten in eenigen vanden leden fol. XCV
vander Devisen. Eest bynnen Mechelen ende egheen poirter en es diemen pijnen sal, beyde
de commoingmeesters vander stadt, oft de stadthoudere van henlieden, in huer stadt, in
huerer absentiën, metten greffier van scepenen van Mechelen, om dair af hueren medegesellen
scepenen ende de voirs. greffier, den scepenen van Mechelen, trappoort ende tverlijden van
den misdadegen over te dragene ende te condigen.
[329] Item, van deser scerper examinatiën sijn vrij ende worden uuytgenomen, nair doude
heerbringen vander Devisen, de poirteren vander voirs. stadt van Mechelen, soe wanneer de
selve poirteren bynnen der stadt, oft Vrijheyt van Mechelen, aengetast oft gelevert worden,
oft insgelijcx beswairt, bij eenigen officier vander Devisen, voir zekere huere leste feyten, dair
zij dlijf ende dlet ane verbuert hadden, die zij onder hen oick gedaen mochten hebben, ter
banck te leggene, mair moeten de scepenen die eenen poirtere bynnen Mechelen heysschen
willen, te vollen geinformeert sijn, dat zij op hueren eedt nemen moigen, soe verre | die verso
bynnen, oft onder hueren bedrijve gevangen ware, ende van hueren wettegen maendere
gemaendt waren, dat zij dien van levenden lijve, om tselve feyt, dair hij omme geheyscht
wordt ter doot wijsen souden.
[330] Item, soe wanneer de selve gevangene geexamineert sal zijn geweest, ende eenich
vanden voirs. officieren vander Devisen bevindt, dat hij zekere zijne leste feyten oft feyt, dair
hij lijf ende let ane verbuert heeft onder zijne jurisdictie gedaen heeft, om dair inne dan
nair trecht van der Devisen voirt te procederene, alsoomen dat gewoonlijck ende costuy-
melijck es geweest van doene. Soe versuect de officier dair dleste feyt onder bekendt ende
geleden es geschiet te zijne, aenden officier vander plaetsen, dair de misdadige gevangen sit,
dat hij hem gereescap doen soude, ten minsten van twee zijnen scepenen van dier zijnder
banck, eest buyten Mechelen ende bynnen Mechelen, eest egheen poirtere van Mechelen van
beyden den commoingmeesters metten greffier, om dat de selve gevangene tselve zijn verlijden
noch eens bij schoonen dage ende sonnenschijne | ongeijsert, ongehacht, ende ongehouden, fol. XCVI
onder den blauwen hemele kennen ende lijden soude.
[331] Item, dair na soe wordt de misdadege gebracht bij sonneschijn buyten den blau-
wen hemele, ende aldair worden hem ongeboeyt ende ongehacht, ende ongehouden, in pre-
sentiën vanden voirs. scepenen vander voirs. banck, ende den gheenen dien dair gheleverdt oft
beswaerdt hebben gelesen de feyten ende misdaden, die hij gekendt ende geleden heeft.
[332] Item, dair na soe wordt de selve misdadege nair zijn verlijden wederomme gelevert
op wederleveren bijden officier dien aldair aengetast, oft beswaert heeft, ende onder wien
men bevindt, dat hij tvoirs. zijn leste feyt gedaen heeft, den officier vander plaetsen dair bij
aengetast oft beswaert es geweest, ende dat reyst alsdan metten zijnen thuysvaerdt. Eest
vander voirs. stadt wegen, soe bringht de greffier vander voirs. stadt, des voirs. misdadighs
verlijden bijden scepenen van Mechelen zijnen heeren. Oft eest | een andere officier van verso
eender ander plaetsen, soe doen dien officiers, scepenen met hueren clerck, dair af huer
rappoort aende andere huere medegesellen scepenen.
[333] Item, als de scepenen dan dair dleste feyt, daer sijn lijf ende let ane verbuert heeft,
onder gedaen es, bijden voirs. verlijdene, als boven gedaen bevinden, dat zij dien misdadegen
64
zoe verre hij onder hen gevangen ware, ende des bij hueren wettegen maendere, op hueren
eedt gemaendt waren, met goeden conscientien, om desselfs feyts wille, van lijvenden lijve,
ter doot wijsen, oft duemen souden, ende zij dair af den scoutet ende commoingmeesters bij
hueren greffier ende de andere scepenen hueren officier geadverteert hebben, soe wordt bijde
voirs. officieren, te wetene vanden gheenen dien heysschen wilt, ende vanden gheenen dien
heysschen wilt, ende vanden gheenen dair hij andere aengetast, oft beswaert es geweest,
eenen bequamen cortten dagh genomen, om den selven heysch te doene, alsoot behoort.
[334] Item, ten voirgen. gesetten ende genomenen dage, soe comen ter plaetsen dair
fol. XCVII ondere de voirs. misdadege | gevangen sit, niet in zijnder presentiën, maar in zijnder absen-
tiën. Eest vander voirs. stadt wegen de scoutet ende commoingmeesters metten meesten
deele vanden scepenen van Mechelen bijden officier van dier plaetsen, dair hij met zijnen
zeven scepenen te rechte sit, ende vierschare gemaect heeft, oft eest een ander officier met
zijnen zeven scepenen, ende scicken hen insgelijcx aldair bij henlieden in ordene, alsoe zij
behoiren te rechte te sittene.
[335] Item, de voirs. twee bancken aldair alsoe vergadert wesende, soe wordt aldair
bijden gheenen die den heysch doen wilt geproponeerdt ende geseeght. Eest vander voirs.
stadt wegen, soe wordet gedaen bijden pensionaris vander voirs. stadt, oft bij eenen secretaris.
Ende eest van eender ander banck, bijden officier van der selvere, dat seggende ende vercla-
rende met alsulcken woirden alst den gheenen best dunct, dienende diet woirdt doet, nair
gelegentheyt vander saken, den persoon noemende diemen heyst, ende sijn leste feyt mercke-
verso lijck verclarende ende specificerende, | daer hij zijn lijf ende zijn let ane verbuert heeft, onder
de jurisdictie van dien heysschen gedaen ende geperpetreert, begerende dair omme ende ver-
suekende, achtervolgende den rechte vander Devisen, oft nair trecht vander Devisen den sel-
ven misdadegen hen overgelevert te hebbene, met zijnen feyten ende artikelen opte palen
vanden lande dair hij geheyscht wordt, om dair en teynden dair af recht gedaen te worden.
Alsoe dat na trecht vander Devisen behoirt ende sculdich es te geschiene.
[336] Item, alhier es te wetene ende te verstane dat trecht vander Devisen alsulck es
ende alsoe eenpaerlijck onderhouden geweest, dat de voirs. officier die aldus eenigen misda-
digen heysschen wilt om overgelevert te wordene sculdich es ende gehouden te seggene, te
verclarene ende te specificerene dleste feyt ende misdaet, dat de gheene onder hem gedaen
heeft, ende dair hij lijf ende let ane verbuert heeft, dien hij overheyscht. Want soe verre hij
dat niet en dede, oft doen en wilde, mair dede dat met generalen woirden van belastingen,
fol. XCVIII sonder specificatie, zoe en dorste | die officier vander plaetsen, dair ondere de gevangene
sate, dien heysch niet ontfangen, noch zijne scepenen niet op manen, oft hij leverbaer ware,
mair soude alsulcken heysch niet dueghdelyck sijn, noch ontfanckelijck ende van onweerden.
[337] Item, als den heysch als boven gespecificeert gedaen es, soe magh alsdan de
officier vander plaetsen, dair hij ane gedaen wordt, dair tegen seggen, ende hem opponeren,
heeft hij eenige redenen ter contrariën, meynende ende sustinerende dat de selve persoon,
niet leverbaer en es, mair dat hij selve dair overe trecht sal mogen doen ende voerderen,
alsoe dat van goeder justitiën wegen behoirt. Wair tegen de officier diese overgeheyscht alsdan
sustineren magh, bij sijnen redenen ende middelen tot dier saken dienende de contrarie
des hen gedragende tot rechte, nairden welcken de officier vander plaetsen, dair de misdadege
65
geheyscht wordt, maendt den voirscepene van sijnder banck, ende voirt alle zijne medege-
sellen, wat daer af ende tot toe van rechts wegen sculdich es te geschiene. | verso
[338] Item, ende oft de officier vander plaetsen daer de misdadege aengeheyscht wordt,
egheene redenen en heeft ter contrariën omde voirs. overleveringe te weygeren, soe maendt
hij nochtans den voirscepene als boven, ende sine medegesellen oft de selve geheyschte
persoon sculdich es overgelevert te wordene oft watter van rechts wegen sculdich es toe te
geschiene.
[339] Item, soe wanneer de scepenen als boven gemaendt sijn, soe sijn sculdich de offi-
cieren ende alle andere te vertreckene, alsoe dat de scepene van beyde den bancken, aldaer
bij een sonder vertrecken blijven alleene, en nyemandt anders, behalven de voirs. pensionaris
oft secretaris, ende de greffier van Mechelen.
[340] Item, aldus bij een zijnde, soe vraeght de voirscepene vander banck, dair den
heysch aen geschiet den scepenen, die den heysch doen, oft zij op hueren eedt nemen willen,
soe verre die persoon die geheyscht wordt, onder hen gevangen sate, ende zij van hueren
wettigen maendere gemaendt waren, dat zij den selven persoon, om tfeyts | ende misdaets fol. XCIX
wille, dat alsomen gespecificeert ware, van levende lijve ende lede ter doot wijsen ende
duemen souden. Ende als de scepenen, die den overheysch doen ende elck van hen ten vra-
gene vanden voirs. voirscepene, vander banck dairt geschiet, dat op hueren eedt genomen
hebben, soe worden de officieren wederomme innegeroepen.
[341] Item, als de selve officieren, ende elck van hen tot hueren plaetsen ende in huere
ordene geseten zijn, soe maendt de officier vander plaetsen, dair ane den heysch geschiet es,
den voirscepene, van zijnder banck tvonnisse, dair mede hij hem ende zijne medegesellen
belast heeft, die alsdan zijn vonnisse uuytspreect ende pronuntieert, seggende : "Heer Scou-
tet, drossatte oft meyere (alsulcke als hij es). Ic saelt seggen int verbeteren van mijnen mede-
gesellen, dat ghy A. noemende den geheyschten sculdich zijt met zijnen feyten en artikelen
opte palen vanden lande, over te leveren, den scoutet, drossate, oft meyere, noemende dien
geheyscht heeft, alsoe dat na trecht vander Devisen behoort, om trecht dair af voirt gedaen
te wordene, alsoot behooren sal "
[342] Item, dair na soe reysen ewech de scepenen, die gecomen zijn | metten officier, verso
die den misdadegen geheyscht heeft, oft doen heysschen. Ende dofficier vander plaetsen,
dair de misdadege gevangen sit, bringht oft doet bringhen, den selven geheysschten tot op
sijne palen, ter plaetsen weerdt, van dien geheyscht heeft, ende leverten aldair den officier
overe achtervolgende den voirs. gewijsden.
[343] Item, int overleveren, soe eest voir recht bekendt ende alsoe onderhouden geweest,
soe verre die leveringe geschiet bijden voirs. scoutet ende commoingmeesters, vander voirs.
stadt van Mechelen eenigen anderen officier vander Devisen, dat de selve officier gehouden
ende sculdich es, goede cautie ende borghtocht te stellene, bedwanckelijck wesende, onder
de voirs. stadt, oft andere, onder de Devise wonende, die hen ongepoirteert ende ongevrijt
naer trecht vander Devisen, daer voer verbinden, ende verloven moeten, dat hij bynnen
sonneschijne, soe verre het doenlijck, ende vroech genoech es, den selven geheyschten te
rechte stellen sal, ende criminelijck vanden lijve doen executeeren.
[344] Item, wordet doverleveringe bij eenen anderen officier gedaen | den voirs. scoutet fol. C
Cah. 9 Mech.
66
ende commoingmeesters, soe en plegen sij egheene cautie, noch borghtocht te stellene,
noch te settene, mair zij gestaen dair mede, dat zij alleenlijck gelooven dat zij achtervolgende
den rechten vander Devisen den selven geheyschten bynnen sonneschijne gelijck boven te
rechte stellen sullen, ende vanden lijve doen executeeren.
[345] Item, alhier es te weetene, soe wanneer eenige andere bancken deen den anderen
leveren, dair de scepenen, als zij in crimineelen zaken gemaendt worden, over de gheene,
die lijf ende let verbuert hebben, nair hueren rechten, ende ouden onderhouden costuymen,
de misdadege wijsen tot tsheeren wille, soe es nochtans trecht vander Devisen alsulck, gelijck
boven verclairt es, dat alsulcke overgeheyschte persoon, ende alsoe nochtans verwesen (tot
tsheeren wille) sculdich es crimineelijck vanden lijve ende lede geexecuteert te wordene son-
der dien te laten gaen, of te composeeren, hoewel nochtans dat bij eenige officieren binnen
zekeren jairen herweerdts dat anderssins gedaen ende gepractizeert es geweest, dat niet behoir-
verso lijck en es, in welk gevalle | beyde de officieren te wetene dien geheyscht hadde, ende dair
ane hij geheyscht hadde geweest half ende half gedeylt hebben, de compositiën dier af
gemaect worden, gelijck boven verhaelt staet, als zij de compositiën maken voir ende eer
eenigen heysch geschiet, dwelcke wel geschien mach, mair gheenssins nade overleveringe.
[346] Item, oft de officier dien de misdadege alsboven over gelevert wordt, dair mede
reysen moet, duer oft overe de jurisdictie van eenigen anderen heere, tzij vander Devisen,
oft anders die vander Devisen niet en sijn, soe pleech hij onder meerder zekerheyt wille,
om ongelet daer duere te lijdene, aen dien officier, om gheleydt te seyndene, dair duer metten
geleverden te passeeren.
[347] Item, als de voirs. misdadege overgelevert es, soe wordt die gevuerdt oft geleydt
tot binnen de jurisdictie vander officiere, dien overgeheyscht heeft, ende maect aldair ter
plaetse, dairt hem gelieft vierschare (sonder den selven overgeleverden, nairde voirs. overle-
veringe ter bancke te moigen examineeren oft pijnen) ende stelten te rechte sijne trecht
fol. CI ende aensprake doende ende tproces volmakende | totter diffinitiven toe incluys, ende totter
executiën vanden selven misdadegen, alsoe dat na trecht, stijl ende costuymen vander selver
banck behoirt ende sculdich es te geschiene.
Waer den twist tusschen de leden vander Devisen behoort gesleten te zijne.
[348] Item, oftet gebuerdt dat tusschen eenige leden, plaetsen, landen, oft heerlijck-
heyden vander Devisen, eenige twisten oft geschillen opstonden ende reesen ten ocsuyne
ende uuyt saken vanden voirs. rechten vander Devisen, oft van eenigen pointen van dien
raekende alleenlijck trecht vander Devisen, dat in dien gevalle, nair doude heerbringen, de
selve twisten ende geschillen behooren ende zijn sculdich beslicht ende gesleten te wordene,
soe verre de leden in twiste sijn, dair inne accorderen, voirde andere leden, plaetsen, landen
ende heerlijckheyden, oft huren gedeputeerden, vander selver Devisen, die dair omme in
alsulcke gevalle ende oick om eenich ongelijck verstant, dat men mocht hebben opt onder-
verso houden vanden selven rechten vander | Devisen, gewoonlijck zijn ende geploogen hebben te
vergaderen ende bij een te comene, binnen der voirs. stadt van Mechelen als principale besloo-
67
tene stadt gelegen int land vander Devisen ende nergens al, noch tot egheender andere plaetse,
ten bescrivene vander voirs stadt, ende ten coste vanden gheenen, die int ongelijck bevonden
moigen worden.
[349] Item, wanneer zij alle vergadert zijn, soe hebben die van Mechelen als principael
stadt, gelegen int landt vander Devisen tvragen vanden opiniën, ende dien van Grimbergen
wordt yerst gevraeght ende hebben dyerste opinie.
[350] Item, ende tgene dan dat aldair bijden gemeynen leden vander Devisen overdra-
gen ende verclaert wordt, trecht vander Devisen te zijne, dat zijn sculdich de leden, dien
dat aengaet alsoe dan te achtervolgene ende te voldoene.
[351] Item, oft yemandt van dien oft oick te samen, dat niet achtervolgen en wilden,
noch voldoen, soe sijn alle de andere leden verbonden ende gehouden metten gheenen die
int ongelijck bevonden wordt tegen hen diet niet achtervolgen en willen, | te samen ende fol. CII
gelijckelijck dat ter executiën te leggene, ende ofts noot zij tsamen dat aen onse genaden
heere ende sijnen raide, als aenden gheenen. die tselve recht vander Devisen, als souverain
heere, midts dat dat bij zijnen voirvaderen geapprobeert ende geconfirmeert es geweest, te
vervolgene, ende nergens al, tot dat tselve overdrach volvuert, geachtervolcht ende voldaen
sal zijn.
[352] Item, insgelijcx oft yemandt buyten der Devisen geseten, eenigen ondersate onder
de Devise woonachtich oft eenigen lede vander selver Devisen vercortten, pramen, oft ver-
achteren wilde, in prejuditiën vanden voirs. rechten vander Devisen, oft van eenigen pointe
van dien, soe zijn alsdan alle de andere leden vander Devisen, ten vermanen vanden lede, daer
die ondersate onder geseten es, oft vanden lede, dat vercort wordt, gehouden ende verbonden
dat gelijcker handt, ende tot gelijcken coste ter executiën te leggene, ende ofts noot zij dat
gelijckelijck te verantwoirdene, ende die sake te vervolgene, voir onsen genaden heere ende
zijnen rade, om alsoe ende bij dien tselve recht vander Devisen, ende elck point van dien
te houdene ende te bestriddene om te blijvene in zijnder cracht, weerden ende viguere. | verso
[353] Ende oft eenich vanden leden van der Devisen tegen eenich vanden anderen leden
in twiste ware, hem voirdese beclagen wilde, sonder dair omme de leden vander Devisen
vergadert te hebbene, om dair mede te scuwene de arrestementen ende commeringen, die
dair omme nair trecht vander Devisen souden moigen gebueren, dat dat wel geschien magh,
aengaende de selven rechten vander Devisen, des es dat sculdich te geschiene aen onsen gena-
den heere ende zijnen raide, diens voirvaderen tselve recht vander Devisen geapprobeert
ende gestatueert hebben, en nergens al.
Vanden afquijtene ende lossene vanden renten, pachten, hoenderen, cappuynen
ende chijsen, ende des dien aencleeft.
[354] Uuyt dien dat bijder quader neeringen doen wesende voir djair onses heren
duysentvierhondert drie en veertich de huysen alsdaen bynnen der stadt van Mechelen zoe-
zeere belast ende becommert waren van chijsen, als dat de selve huysen, van dage te dage,
ende soe langer soe meer, nederwettich worden, in cleynheeden onses genaden heeren, en
68
fol. CIII tot grooter scaempten, ende achterdochte vander selver gemeynder stadt | van Mechelen,
soe worden alsdaen bijden gemeynen raide vander voirs. stadt, omden gemeynen orbore vander
selver stadt, ende ter eeren vanden selven onsen genadigen heere, ende der selver zijnder
stadt, geordineert ende geslooten, ende overdragen de pointen hier nair volgende, ende die
oysint tot noch toe onderhouden sijn geweest, ende alsoe onderhouden worden met tgheene
dat dien aencleeft, ende oick eenpairlijck ond erhouden es geweest, ende datter mede naer-
volght.
[355] In den yersten datmen allen erfchijs staende principalijck alleene, op huysen oft
hofsteden, dair huysen, binnen mans gedenckenissen op gestaen hebben, binnen der stadt van
Mechelen gelegen, sal moigen afquijten, nair inhoudt vanden brieven, soe verre eenige dair
aff zijn ende dat verclaren.
[356] Item, dair egheene brieven aff en zijn, die dair aff dat verclaren, ende de belastinge
vanden chijse geschiet es, voir djair Onssheren duysentvierhondertvierentwintich, al ware hij
zeedert oft dair vore verhandelt salmen den selven chijs, op eenige huysen, binnen der voirs.
verso stadt staende, | moigen afquijten ende lossen, elcken penningh voer tweeentwintich pennin-
gen, met vollen chijse, met alsulcken ghelde als opten dagh van doen gangk hadde, te wetene
eenen Philippus stuyver voir eenen stuyver, ende alle ander gelt nair advenant van dien.
[357] Item, hoe wel int voirs. point staet, al ware dien chijs ziedert oft vore verhandelt,
datmen dien afquijten soude moigen, elcken penningh voer tweeentwintich penningen, soe
heeft men dien niet tegenstaende nochtans over derttich ende veertich jairen onderhouden,
ende gecostuymeert, datmen dien gequeten heeft, met alsulcken gelde, ende tot alsulcker
prijse, als hij vercocht es geweest, ende verhandelt, gelijc als dat hier na breeder verclairt
sal staen.
[358] Item, den chijs die zedert den voirs. jaire duysentvierhondertvierentwintich
gemaect, vercocht, oft anderssins bekendt es, op eenige vanden voirs. huysen, totten jaire van
duysentvierhondert ende drieenveertich voirgen. sullen de erfgenamen vanden selven huysen
af moigen quijten elcken penningh met achttien penninghen met alsulcken gelde, als voer-
fol. CIV screven staet, ende met vollen chijse. |
[359] Item, alhier heeft men eenpaerlijck voir recht onderhouden, datmen int afleggen
vanden chijsen die met vollen chijsen moet afleggen, al en ware mair djair yerst begonst, als-
men dien afleggen wilde, ende men en mach alhier niet gestaen, metten verloope nair adve-
nant vanden tijde, ten ware vorweerde, maer men moet tgeheel jair beteren, soe verre dien
chijs metten jaire verschijnt, mair verschene hij tot twee termijnen, soe soude hij gestaen
metten verloope vanden naesten halven jaire.
[360] Item, datmen den voirs. chijs sal moigen quijten tegen eenenyegelijcken die hij
toebehoort met gereden gelde, ende eens yegelijcx deel tot eenen male, behoudelijck den
grondtchijse, alsoe die leen es, datmen dien niet en sal moigen afquijten, sonder consent van
den grontheere, dien hij toebehoort.
[361] Item, oftmen eenigen chijs aldus afquijtte toebehoirende vrouwen in huwelijcken
state sittende, dat gelt vander afquijtingen comende, gestelt sal worden, inder stadt wissele
tot der vrouwen behoef, ende ten selven rechte, dat den voirs. chijs stont, eer hij afgequeten
verso was. |
69
[362] Item, desen achtervolgende es voer recht bekendt, ende soe breet onderhouden
als hier na volght, dat alle penningen, die van eenen chijsen, pachten oft renten gecomen
sijn, tzij bij vercoopingen oft afleggingen, ende die noch in wesene zijn, wanneer sterfhuys
gevalt, dat es wanneer den coopstat dan soe goet es als de somme daer af comende gedroech,
die dair inne geleeght was, dat die van alsulcker naturen sijn, ende tot alsulcken rechte staen,
als de erven, pachten, chijsen, oft renten waren, oft stonden eer die vercocht oft afgeleeght
waren, ende behoiren alsoe gepaert ende gedeylt te wordene.
[363] Item, ende insgelijcx oft die selve penningen oft andere van erfflijcheyden oft chij-
sen comende aen erve, chijsen, renten, oft pachten, wederomme aengeleeght worden, oft dat
eenige erven, chijsen, renten, oft pachten voir andere erffelijcheyt vermangelt worden, dat
die alsulcken gecochten, oft vermangeld erven, chijsen, renten oft pachten, vander selver natu-
ren zijn ende blijven sullen, dat de erven, chijsen, renten ende pachten waren, dair die pen-
ningen af comen sijn, dair zij mede gecocht, oft vore vermangelt zijn.
[364] Item, dat dese voirs. ordinantie vander afquijtingen niet slaen | en sal opten fol. CV
grondtchijs toebehoirende onsen genaden heere, noch op gheenderanden chijsen, dair bene-
ficiën op gefundeert zijn, die tot jairgetijden tot distributiën vanden getijden, broot ende
wijne mede te celebreren misse om te doene, oft diergelijcke in aelmoesene daer toe gegeven,
in testamente dair toe gelaten, oft anderssins dair toe vercregen, mair alle andere chijsen
sullen tot dese ordinantiën staen, alwairt oick zoe dat zij der stadt toebehoirden oft den
gasthuysen, cloosteren, den crancken, der kisten int baghijnhof, fabrijcken, anderen goids-
huysen, heyligengeesten, oft geestelijcke plaetsen, soe verre de selve chijsen niet gelaten,
gegeven noch gecregen en sijn, om misse mede te doene, oft ter distributiën vanden getij-
den oft diergelijcke, alsoe voerscreven staet, des sullen de provisoren vanden selven goidshuyse,
cloosteren oft geestelijcken steden sculdich zijn, de penningen, die vanden gequijten chijsen
comen sullen te bekerene, aen andere goedt erffelijcke goeden, ten meesten proffijte vanden
selven geestelijcken plaetsen.
[365] Item, oft gebuerde dat eenigen chijs aldus gequijt worde, die yemandt zijn tocht
aen hadde, dat derfgenamen van dien chijse den tochteneere oft tochteneerssen sal moeten
| sijn tocht bewijsen op andere goede zekere pande bynnen der Vrijheyt van Mechelen verso
gelegen, die zijn sal vander selver naturen ende conditiën, dat de voirs. yerste tocht was,
ende alsoe te hemwerts trecken tgeheel gelt vander quijtingen voirgen. Ende oft de voirgen.
erfgenamen des niet en dade, soe sal de tochteneere heffen deen helft ende derfgename dan-
der helft vander quijtingen voirgenoemd.
[366] Item, oft eenigen anderen chijs, pacht oft rente afgeleeght worde, dair een andere
int geheel zijn tocht aen hadde, ende derfgenamen die penningen dair af gecomen niet en
wilden deylen, noch dat zij die ter stont niet en conste aengeleggen aen gelijcken chijs, pacht
oft rente, noch insgelijcx oick bewijsen, soe soude de gheene die dair ane zijn tocht hadde,
die sommigen moigen opbueren, ende te hemwerts nemen, op goede cautie, die hij daer vore
setten soude, om dit wederom te restituerene, wanneer derfgenamen gevonden hadden plaetse
om die wederomme aengeleeght te wordene, ter selver nature staende, dat se waren, eerse afge-
leeght waren.
[367] Item, oft oick eenige ander chijsen, renten oft pachten die onder die voirgen
70
fol. CVI chijsen niet begrepen en sijn dair een ander | oick zijn tocht aen hadde afgeleeght ende geque-
ten worden, oft dat de erfgename eenige erflijcheyt vercochte bij consente vanden gheenen
dier zijne tocht aen hadde, soe soude de erfgename de penningen dair af gecomen weder-
omme moigen aenleggen, aen goede ander erfflijcke goeden, chijsen, pachten oft renten, die
vander selver naturen zijn ende blijven souden, dat de erfflijcke goeden, chijsen, pachten
ende renten waren, dairse af gecomen waren. Mair oft eenich vanden erfgenamen zijne pen-
ningen dair af trecken wilde, soe soude de tochteneere oft tochtenersse van diens deele, nair
sijn ouderdom, ende nairde tocht, die hij oft zij dair ane hadde, tware erftocht oft aenge-
storven tocht, sijn recht dair af moigen hebben, te weten de helft, tderdendeel oft tvieren-
deel vanden penningen, die de erfgename trecken soude, ende alsoe dat scepenen soe verre
zijs dair af metter minnen, niet eens en consten geworden partijen gehoirt, verclaren ende
grootten souden.
[368] Item, soe wes chijsen oft lasten sint den voirs. jaire van drieenveertigen herweerdts,
vercocht oft belast zijn geweest oft voirtane op eenege huysen oft hofsteden, binnen der stadt
verso van Mechelen gelegen vercocht oft bij yemande ll in testamente oft anderssins belast sullen
worden dat derfgenamen ende besitters van dien huysen, oft hofsteden, die dan zijn oft in
toecomende tijden zijn sullen, den selven chijs oft last sullen moigen quijten ende lossen
alst hen gelieven sal, elcken penningh met sesthiene gelijcker penninghe met vollen chijse,
oft laste eens te betalen, in wat manieren oick dien chijs oft last gegeven oft vercocht ware,
niettegenstaende eenigen wederseggen van yemande.
[369] Item, desen achtervolgende eest voir recht bekendt ende met vonnisse van scepe-
nen tot meer malen verclaert dat eenenyegelijcken wel geoirlooft es, de chijsen, renten oft
pachten die uuyt sijnder erven als boven gelegen gaen, ende die met penningen gecocht zijn,
sint den voirs. jaire van drieenveertigen herweerts, dat hij die mach quijten, met alsulcken
ghelde ende tot alsulcken prijse als dat cours hadde nair tsprincen valuatie, ter tijt doense
gecocht waren, ende dat pleeghmen te estimeren nade date vanden selven chijsen, pachten
oft renten datse geconstitueert waren, al en ware inde brieven van egheender quijtinge ver-
fol. CVII maendt geweest. |
[370] Item, soe wie chijs geeft, oft sculdich es van zijns selfserve, die sal zijn ende blij-
ven de naeste voir alle andere om dien chijs te lossen, ende af te coopen tot allen tijden dat
dien chijs te coope valt.
[371] Item, die oick eenigen chijs, pacht oft rente uuyt sijnder erven jairlijcx gheeft, die
magh gestaen met gewoenlijcker betalingen.
[372] Item, soe wanneer eenigen chijs, pacht oft rente die quijtelijc oft onquijtelijck
ware, staende op eenege erven, binnen der stadt ende Vrijheyt van Mechelen gelegen, ver-
cocht worde, dat de besittere van dier erven dair hij uuyt gaet, altijt de naeste dair af es om
dien te vernaerderen, ende te quijtene, voir gelijcken prijs ende met alsulcken gelde als hij
verthiert ende vercocht wordt, al ware hij voir meer den penningh oft met swaerderen gelde
gecocht, ende geconstitueert geweest, niettegenstaende der guedingen oick, die dair af
geschiet, ende nairgevolght mocht zijn, soe verre dair af nairden vercoop, ende vore de gue-
dinge egheene kerckgeboden gegeven en waren, mair warender nair den vercoop ende vore
de guedinge behoirlijcke kercgeboden, alsoe dat behoirt dair af gegeven, soe en soude de
71
besitter | nade guedinge niet gestaen met gelijcken gelde te gevene, alsoot vercocht ware, verso
mair soude moeten geven alsulcken gelt alst dede doen de constitutie geschiede, ende emmers
soude den ontquyttelijcken chijs metten vercoopene ende verthierene quijtelijck zijn, ende
blijven in der manieren voirgenoemt.
[373] Item, dat alle de gheene dien hueren chijs voir djair van drieenveertigen voirge-
noemt inder voirs. manieren tegens hueren danck afgequijt sal worden, de penningen vander
selver quijttingen comende, sullen moigen beleggen eldere, aen andere erffelijcke goeden,
dairt hen gelieven sal, sonder eenige assyse dair aff te gevene.
[374] Item, het es clair ende alsoe onderhouden dat van allen anderen renten, chijsen
ende pachten, als die afgeleeght worden, ende de penningen dair af comende, aen andere
erffelijcheyt, chijsen, pachten oft renten geleeght worden, dairmen assyse af behoirt te gevene
dassyse dair af behoirt te betalene ende te gevene.
[375] Item, de gheene oic die eenege chijsen, pachten oft renten | van sijnder erven fol. CVIII
afgeleeght die moet dair oic assyse af geven gelijck oft hijse cochte, soe verre hij de selve
chijsen, pachten oft renten selve niet vercocht oft bekendt en heeft, noch zijne ouders die
voir hem niet vercocht en hebben, mair soe verre hijse selve vercocht oft bekendt heeft, oft
datse zijn ouders voir hem vercocht hebben, ende de penningen dair af hem gestreken zijn,
oft tot zijnen behoef, oft voir hem gegeven, soe en es hij int afleggen dair af egheene assyse
sculdich.
[376] Item, men en es van gecochten erffelijcheyt egheene assyse sculdich voir dat dair
af de guedinge ende erffenisse geschiet es, ende van gecochten renten dair egheen erffenisse
af en geschiet, dair en esmen niet af sculdich, midts datse dassyse vander erffenisse heet.
[377] Item, oft yemandt die nader voirs. ordinantiën sijn huys lossen, ende chijs van
zijnen huyse quijten woude, letsel oft stoot geschiede, bijden gheenen die den chijs dair op
hadden, te wetene dat die zijne penningen niet aenveerden, noch voirt doen en woude, dat
hij sculdich | ware te doene, dat dan de voirs. quijtere zijne penningen nader voirs. ordi- verso
nantiën inder stadt wissel setten sal, ende dair mede sal hij quijt ende vrij zijn vanden selven
chijse meer te gevene, welcke penningen niet aenveerdt en sullen moigen worden, men en
hebbe yerst de guedinge gedaen, alsoe daer toe behoort, oft dair af quitancie gegeven.
[378] Item, om dit point te achtervolgene ende om sekerlyck dair inne te procederene,
dat de gheene die eeneghe chijsen afleggen wille, dair hij mede gestaen magh in rechte, soe
heeft men dat gecostuymeert te doene, inder nairvolgender manieren, dwelcke alsoe bij sce-
penen met vonnisse geapprobeert es geweest, te wetene dat de afleggere, oft oic die eenige
penningen namptizeeren wilt, sculdich es ende behoirt den gheenen dien hij eenegen chijs
afleggen wilt, oft dien hij penningen geven moet, zijne geheele penningen metten achter-
stelle dair af verloopen, ende metten naesten termijne die dair af verschijnen sal, oft van dat
hij betalen moet te presenteeren te gevene, | ende op te leggene, hem quitancie gevende, in fol. CIX
presentiën van twee getuygen. Ende soe verre hij dan die rekuseert, ende weygert tontfan-
gene, soe sal hem die afleggere oft sculdenere seggen, dat hijse dan tot sijnen behoef opten
Beyaert setten sal met protestaciën, dat hij van dan voirtane ongehouden zijn sal van eenigen
chijse meer te gevene, oft van tgheene dat hij doen moet nair gelegentheyt vander zaken.
[379] Item, dit gedaen zijnde ende niet eer, soe sal de namptizeerdere die penningen
72
opten Beyaert dragen ende aldair consigneren, ende setten tot behoef vanden gheenen dair
tegen hij den chijs afleggen wille, oft dien hij voldoen moet, behoudelijck dat hij hem qui-
tantie geve, eer hij zijne penningen ontfange, want namptisatie sonder yerst gedaen hebbende
presentacie vander geheelder sommen, en es niet genoegh om ontslagen tzijne. Ende aldair
geconsigneert zijnde, soe sal hij hem dair af de wete doen doen, bij eenen vanden dieneren
verso vanden Beyaerde, nairden welcken de afleggere oft | namptizeerdere voirtane ongehouden
soude zijn ende blijven van eenigen chijs meer te gevene, soe verre hij gelts genoech aldair
geset hadde, oft voldaen hebbende van dair hij inne gehouden ware. Ende soe verre men
bevonde dat hij aldair niet ghelts genoech voirde voirs. afquijtinge metten verloopene chijse,
ende metten naesten termijne dair af verschijnen soude, geset ende geconsigneert en hadde,
dat alsdan den chijs, pacht oft rente noch sijnen cours ende loop hebben soude. Ende es te
verstane den naesten termijn, eest dat den chijs tot twee termijnen verschijnt, dat hij dan
metten chijse, die vanden halven jare verloopen soude, gestaen sal.
[380] Item, es voirt clair ende voir een oude costuyme onderhouden, ende heerbracht,
soe wanneer eenighe penningen, opten Beyaert, als inder stadt wissele gestelt ende genamp-
tizeert zijn, ende int wisselboeck geteekent, dat die niet en moigen op eenige cautie oft
fol. CXV (1) borghtocht getrocken oft gelicht worden, ten ware | dat dat bij scepenen (partijen gehoort)
gewesen ware. Ende soe wanneer dat dat alsoe gewesen wordt, ende de rentmeesters tgewijsde
vanden scepenen sien, soe laten zij, omdat de justitie hueren ganck hebben soude, dan wel op
cautie ende borghtocht die penningen trecken ende doen int wisselboeck tekenen, dattet
bij vonnisse van scepenen gewesen es, ende anders en behooren de rentmeesters alsulcken
gelt niet te laten lichten op eenige borgtocht in egheender manieren.
[381] Item, oft yemandt opten dagh van heden eenige huisen terve gegeven hadde, dair
af de vorweerden voir scepenen niet verleden n och gestipuleert doen noch niet en waren, soe
sullen de besitters van dien huysen den chijs dair sijse op genomen hebben, moigen quijten,
nair inhoudt der vorweerden, ende oft eenigen chijs dair af dair op soude blijven staende
dien salmen oick moigen quijten elcken penningh met achtien gelijcker penningen ende met
vollen chijse.
[382] Item, oft yemandt voirtaen eenege huysen uuytgave op eenegen erfchijs, dien sal-
verso men af moigen quijten | elcken penningh om sesthiene gelijcker penningen met vollen chijse.
[383] Item, overmidts datmen bij scepenen bevonden heeft, dat niettegenstaende desen
voirgaende artikele, eeneghe erven, niet lange jairen, nair tvoirs. jair van drieenveertigen voir-
genoemt, terve uuytgegeven zijn geweest, op zeker chijsen, den penningh tot achtien pennin-
gen gerekent, ter quijtinge staende, ende die voir scoutet ende scepenen alsoe gepasseert
waren, soe hebben scepenen gewesen, achtervolgende den naestvoirgaende artikele, datmen
die chijsen quijten ende lossen moeste nair uuytwijsen vanden brieven dair af zijnde.
[384] Item, het es voir recht bekendt ende alsoe eenpaerlijck onderhouden, datmen alle
renten, pachten ende chijsen, die sint den voirgenoemde jaire van drieenveertigen herweerdts
op eenege huysen oft hofsteden bebrieft staen, dair bynnen mans gedenckenissen, voir tselve
jair van drieenveertigen lestleden, bynnen der stadt van Mechelen gelegen, huyse op gestaen
(1) Hier verspringt de nummering plots van fol. CIX op CXV.
hebben, oft oick bynnen den draeyboomen nair uuytwijsen vanden verclaren hier nair gevuert,
al en staet inde brieven van egheender | quijtinge gestelt quijten ende afleggen magh, den fol. CXVI
penningh voir sesthien penninghe, met alsulcken gelde ende tot alsulcker valuaciën, als die
gecocht zijn geweest, oft met alsulcke gelde alst dede doense bebrieft worden. Ende altois
moet men int afleggen van eenegen chijsen, pachten oft renten dair mede geven den naesten
termijn, dier af verschijnen sal, gelijc vore noch verhaelt staet.
[385] Item, ende oft eenegen erven, ter tijt vanden lichten gelde terve uuytgegeven sijn
geweest, ende dan questie quame, om dafleggen van der renten, daerse terve op genomen sijn,
soe plegen hen scepenen te informeren wat die erve alsoe uuytgegeven weert mach sijn ter
tijt alsmen die rente afleggen wilt, ende wair op zij terve gegeven es, bynnen den tijde van-
den lichten gelde, bevinden scepenen dat derve dan, wel alsoe vele erffelijck weerdt es, als
de rente gedraeght, dairse op uuytgegeven es, soe wijsen scepenen, dat zij dan die afleggen
sullen, met alsulcken gevalueerden gelde, als dan cours heeft, ter tijt als mense afleggen wilt.
Ende oft scepenen dan oic bevonden dat de erve noch beter ware zijnde noch in state, soe
die terve uuytgegevenen ware geweest, dan de rente dairse op | terve uuytgegevenen ware, verso
soe souden zij dair vore, soe verre de partije dat versochte behooren te doen geven, alsoe vele
swairs gelts, als derve weert ware, gemerct dat die rente alsoe weert moet sijn, als derve es dier
op uuyt gegeven es. Oft in gevalle de afleggere dat niet doen en wilde, dat hij dan den ghee-
nen, die de rente dair op heeft, oft actie van hem hebbende die erve weder omme dair vore,
soude laten volgen.
[386] Item, es noch clair ende openbair ende alsoe voir recht bekendt ende onderhou-
den achtervolgende den voirs. ordinantiën, soe verre eenege erfchijsen gecocht zijn geweest
op eenege erven oft erven bynnen der stadt van Mechelen ende oick bynnen den draeyboo-
men gelegen, dair egheene huysen op gestaen en hebben, bynnen mans gedenckenissen,
voir djair van drieenveertigen voirgen., oft oick na tselve jair van drieenveertegen, ende noch
voirtane vercocht moigen worden, dair de vercoopere, egheen quijten inne behouden en heeft,
dat die erfchijsen dan ontquijtbaer zijn ende blijven, ende en moigen niet gequeten worden,
dan bij consente vanden gheenen, diese dair op jairlijcx ende erffelijc heeft, ten ware datse
vercocht worden, soe soude de besittere | vander erven de naeste moigen sijn, gelijck vore fol. CXVII
dat verclaert staet.
[387] Item, achtervolgende den statuyten voirgen. gemaect ende geordineert op dafquij-
tinge staende op huyse bynnen der voirs. stadt gelegen, soe es dair na int jair van vieren-
veertegen dair naestvolgende bijden gemeynen rade vander selver stadt overdragen ende
geslooten, datmen allen erfpacht van rogge ende erfchijs van cappuynen oft hynnen, staende
op pande bynnen den mueren vander stadt gelegen, sal moigen quijten ende lossen met vol-
len pachte ende chijse, te wetene elcke veertele roghs voir thien Rijders eens, ende voir elcken
cappuynen twee saluyte, ende de twee hynnen voir eenen cappuyn gerekent.
[388] Item, als questie gecomen es geweest voir scepenen om dafleggens wille van
rogge op huysen staende bynnen den mueren vander stadt gelegen, soe es bij scepenen dat
verclairt geweest, midts dopgaen doen vanden gelde, ende dat den rogge op huysen bebrieft
stont, datmen den sack roghs erffelijck, soude moigen lossen ende quijten | met sessender- verso
tich Rijns gulden eens, dwelcke was de veertele voir twaelf Rijns gulden eens.
Cah. 10 Mech.
[389] Item, nair desen soo werdt bij commoingmeesters, scepenen, dekenen, geswoirne,
rentmeesters bij gemeynen rade vander stadt, int jair duysent vierhondert sevenensestich
verclairt, op tvoirgen. yerste point gemaect opt afquijten vanden chijsen staende op huysen
ende hofsteden bynnen der voirs. stadt omder questien wille, die zij dagelijcx van partijen
dair af hoorden, dat alle huysen ende hofsteden, staende buyten poorten vander voirs. stadt,
dair bynnen mans gedencken huysen op hebben plegen te stane bynnen den draeyboomen
sijn ende wesen sullen vander selver conditiën van dair af den chijs te moigen quijten dat
alle dandere huysen ende hofsteden bynnen den selven poorten gelegen sijn, ende dat de
besitteren van dien den selven chijs dair op staende sullen moigen quijten, nair uuytwijsen
vanden selven statuyte, blijvende nochtans alle de andere pointen ende statuyten gemaect
opt voirs. afquijten, in harer volcomende maght.
fol. CXVIII [390] Item, es voirt voir recht bekendt, ende met vonnisse van | scepenen tot meer
malen gewesen ende verclaert, soe wanneer eenege erffelijcke renten, chijsen op pachten eens
ter quijtingen bynnen zekeren bevorweerden jairschaden oft genoempt den tijde gestaen heb-
ben, dat die altijt oick nade selve verloopene jairscharen, ende genoempden tijde quijtbaer
blijven, nyettegenstaende der selver vorweerden vanden selven jairscharen ende genoempt-
den tijde, want tgene dat eens quijtbaer geweest heeft, dat blijft alhier altijt quijtbair, midts
dat anders banduyn maken soude.
[391] Insgelijcx oick oft inde brieven stonde dat de gheene die de rente vercochte,
die soude moigen afleggen, ende soe verre hijs niet en dede, datse dan ontquijtelijck sijn
ende blijven souden, soe eest nochtans voir recht gehouden datse sijn nacomelingh insgelijcx
soude moigen quijten ende afleggen, want gelijck vore tgene dat eens quijtbaer geweest heeft
dat blijft alhier altijt quijtbair.
[392] Item, es voirt voir recht bekendt, ende met vonnisse van scepenen tot meer malen
verso gewesen, wanneer yemandt eenighe lijftocht renten, op andere coopt ende daer | op doet bebrie-
ven oft oic insgelijcx eenege erffelijcke rente, dair hij andere inne doet gueden, sonder dair
inne sijne dispositie te behoudene, soe en can de gheene diese vercocht heeft, ende dair
inne sijne quijtinge behouden, die niet gequijten noch afgeleggen, dan tegen de gheene dairse
op staen oft dier inne gegoedt sijn, ende dien de penningen geven, nemende van dien qui-
tantie. Ende oft hijse afleyde ende quote tegen den gheenen diese gecocht ende de pennin-
gen gegeven hadde, soe en soude hij dair af noch oic zijn goedt niet ontslagen zijn, ten ware
dat de gheene dairse op stonden oft dier inne gegoedt waren, dair mede tevreden waren, ende
hem quitantie dair af gaven. Want soe verre zij des niet te vreden en waren, noch en deden,
soe soude hij henlieden huere renten moeten betalen, oft die tegen hen afleggen, behoudelijc
hem zijn verhael aen den gheenen, dien hij de penningen gegeven hadde, oft aen zijn erf-
gename.
[393] Bij den gemeynen raide vander voirs. stadt es geordineert int jair onss heren
duysent driehondert sessentachentich den drieentwintichsten dagh in november datmen niet
meer dair over staen en sal, dair eenich goidshuys oft proviseur vanden goidshuysen oft
fol. CXIX yemandt anders | ter goidshuysen behoef, eeneghen chijs oft erve ontfaen sullen, oft dair
inne geerft worden, dat de goidshuisen selve met huren properen gelde coopen. Mair wille
hen yemandt yet geven, dair salmen overstaen sonder argenlist, oft wordt hen yet afgeleeght,
dat sullen sij weder omme moigen aenleggen ende overstaen.
75
[394] Bijden selven gemeynen raide vander stadt sijn oick tanderen tijden int jair onss
heren duysent driehondert sessennegentich geordineert, ende overdragen de pointen hier
nairvolgende, wair af van eenegen van dien hier na inde procedueren vanden beleyden men-
tie gemaect wordt, en sijn alsoe oick onderhouden.
[395] Inden yersten soe wie bynnen der stadt ende Vrijheyt van Mechelen huysen oft
erven woude laten staen voir den chijs, die sal allen den achterstelligen chijs moeten beta-
len, die hij van dien erven sculdich es, ende daer toe den chijs die ten naesten termijne
vanden dage, dat hij uuyten huyse vaert, oft die goeden laet staen, verschijnen sal, indien dat
hij naden lesten verschenenen termijn in de goeden bleve | boven eenigen tijt cort oft langh. verso
Oick soe en sal hij die huysen ende goeden niet argeren van eenegen dingen, die nagelvast
sijn, noch dueren, noch solderen afbreken, noch landt blootten, van boomen oft anders,
wiet al willens, met voirsetten raide dade, ende dair mede beproeft worde, die soude alle
die schade den gheenen diens derven sijn, oft die goeden moeten wederkeren, ende daf-
breken weder doen maken, alsoe goedt alst te voren was, ende dair toe gecorrigeert sijn,
dats hen andere hueden souden, ende dat allen anderen exempel soude sijn.
[396] Item, soe wie vanden poirteren vander voirs. stadt met voirraide eenen anderen
goedt, pacht oft chijs vercochte, dair eenich bedrogh aen laghe, ende dair mede wettelijck
beproeft worde, die soude verbueren twee jairen de stadt, ende den man sijn gelt weder te
geven, ende dien achtervolgende nairde oude onderhoudene costuyme, soe magh men hem
dair vore gevangen leggen tot dat hij dat gedaen heeft, ende dair nair twee jairen gebannen
worden.
[397] Item, soe wie een huys afbreken woude, dair andere lieden chijs op hebben, ende
hij plaetse dair af maken woude, dat en sal hij niet moigen doen, hij en wille dien pandt
beter maken, dan hij was, oft hij en sette den chijsheere goed | onderpandt, oft dat hij fol. CXX
zijnen goeden moet dair af hebbe, die den commoingmeesteren ende scepenen goet genoech
duncken sal.
[398] Ende soe wat goidshuysen ende g estelijcke lieden bynnen der stadt ende Vrij-
heyt van Mechelen voirtane eenege erfflijcheyt vercregen, wairt bij coope oft bij ghiften dat
derfgenamen van dien vercoope, oft diet gegeven hadde tegen die goidshuysen, oft geeste-
lijcke lieden, sullen moigen quijten, wanneer zij willen den penningh om sesthien penninghe,
al hadde hij meer gecost, oft al ware hij betere ende hadde hij min gecost, soe souden derf-
genamen, alsoe vele min geven, ende niet meer dan sesthiene, behoudelijc altijt den besit-
tere vanden panden dair eenegen chijs oft pacht op stonde bijden voirs. als boven gecregen
zijnder naderscap van dien te quijtene, om den selven penningh op dat hij wille, even-
verre dat hij selve den voirs. chijs oft pacht niet gegeven, noch vercocht en hadde, in welc-
ken gevalle hij egheen naderscap hebben en soude.
[399] Item, es clair ende noch voir recht bekendt ende alsoe eenpaerlijck onderhou-
den ende met vonnisse van scepenen van Mechelen gewesen ende tot meer malen verclaert,
dat den gheenen die in eenigh cloostere oft goidshuys | geproffessijt es egheenderande goedt verso
bermerlijck noch ombermerlijck, nair zijne professie, bij successiën toecomen noch succederen
en magh, mair wordt dair inne doot geacht, ende niet succedeerbair gerekent, mair tgheene
dat dien verstorven es, eer hij geprofessijt wordt oft nair sijn professie hem gegeven, gegundt
76
oft gemaect wordt, dat moet hem, ende den goidshuyse oft cloostere volgen. Al wairt oick
zoe dat aende ombermerlijcke goeden die hem verstorven waren, yemandt tocht behouden
mochte, ende de gheene die na geprofessijt ware den tochteneere oft tochteneersse overleefde.
Mair soe verre de geprofessijde den tochtenere oft tochtenerssen niet en overleefde, mair
dair vore afluuch worde, soe en souden die overuerlijcke goeden den goidshuyse oft cloos-
tere vanden tochtenere oft tochtenerssen niet volgen noch toecomen, mair den gerechten
erfgenamen dien die sculdich ware nair trecht vander stadt toe te comene, ende te suc-
cederene.
[400] Item, oft yemandt in een goidshuys oft cloostere gaende sekere bermerlijcke ende
ombermerlijcke goeden met hem dair inne brachte oft datse hem bij yemande dair inne
fol. CXXI gaende gegeven worden, ende die weder omme uuytginge | eer hij geprofessijt ware, soe
eest voirt voir recht bekendt, dat dien de selve zijne goeden, oft die hem dair toe gegeven
waren, weder omme volgen souden, ende tgoidshuys oft cloostere soude die moeten over-
geven ende dair af dan scheyden.
[401] Item, es voirt clair ende voir recht bekendt ende met vonnisse van scepenen
gewesen dat de gheene die eenen anderen in huwelijcker vorweerden zekere sommen van pen-
ningen toegeseeght ende gelooft nair sijne doot te gevene oudt dan hem te volgene ten ver-
volghe ende versuecke vanden gheenen, dient gelooft es, sculdich es, ende met rechte
dair inne gehouden ende verbonden eermen dair vore goede cautie ende borghtocht te stel-
lene dair vore goetgenoech sijnde, om de selve zijne somme nair zijne doot dairane te ver-
halene, ende insgelijcx eest altijts bij ouder costuymen onderhouden, soe wat in huwelijcker
vorweerden toegeseeght wordt, oick nairde doot yerst te volgene, dat dat altijt gesorteert
heeft zijn effect ende van weerden gehouden geweest.
verso [402] Item, wanneer eene vrouwe, die gehuwt es, eenige | erfflijcheyt ontfanght, ende
wordt dair inne gegoedt met eenen vremden momboire, bij consente ende wel wetene
van huren man, oft sijnen bijwesene, ende de selve haer man dan dair na afluuch werde
egheene wettege kinderen van hem achterlatende, oft achterlatende ende afluuch wordende
voir harer moedere, ende zij na eenen anderen man trouwt, ende voir hem dan afluuch
wordt, soe sal die naman sijn tocht int geheel huys, eest een huys moigen hebben, ende
nair sijn doot, sal de selve erfflijcheyt volgen hueren vrienden alleene, midts dat zij als eene
proprietarise dair uuytgestorven es bijder doot van hueren kinderen, want zijt tot haerder
erftocht besat.
[403] Item, hoewel eene gehouwde vrouwe met hueren man, oft oic alleene, in eenige
erfflijcheyt gegoedt worde, sonder dair toe te comene met eenen vremden mombore bij sijnen
consente, gelijc boven verhaelt staet, soe magh nochtans de selve hair man de selve erfflijc-
heyt, met sijnen levenden lijve belasten, vercoopen, transporteren oft verthieren ende de
guedinge dair af doen, sonder bijsijn oft consente, vander selver zijnder huysvrouwen, mair
fol. CXXII de erfflijcke goeden, die zij aen hem te huwelijcke brachte, oft oic van | harer zijden huer
aengecomen zijn oft gegeven, oft daer zij toecomen es, met eenen vremden mombore, als
vore bij zijnen consente ende bijwesene, die en magh hij niet belasten, verthieren noch ver-
coopen, in egheender manieren. Mair soude dat geschieden dattet van weerden sijn soude,
soe moeste sij dat tselve doen, bij sijnen consente ende als momboir van hair dat mededoende,
oft van hem dair toe wettelijck geauctoryseert sijnde.
77
[404] Item, alle vercregene erve bij man ende wijve in wettelijcke huwelijcke sittende,
weeder de man alleene dair inne gegoedt es, oft de vrouwe oft beyde te samen (uuytgenomen
vanden vremden mombore als voren) ende niet belast en es, bynnen den levenden lijve van
hen beyden, die heeft twee zijden, soe verre zij egheene wettege kinderen te samen en heb-
ben dair af deene helft volght des mans vrienden, ende de andere helft der vrouwen vrienden
nair harer beyder doot, alsoe dat naden kueren vander stadt behoirt, soe verre de yerstster-
vende ende de langhstlevende, elc met zijnder helft, daer hij een vrij proprietaris af es,
anderssins dair mede niet gedisponeert en heeft. Ende de yerststervende en magh mair deen
helft van dien eenen met sijnen testamente belasten, | noch ewech geven noch maken, want verso
deen helft vander vercregender erven moet den langstlevende volgen om zijnen wille mede
te doene, dair egheene kinderen en sijn.
[405] Item, soe wanneer de wettege kinderen tegen den langstlevende van hueren vadere
oft moedere, sceydinge ende deylinge gemaect hebben, vanden haeffelijcken ende erffelijcken
ende ombermerlijcken goeden, gebleven nade doot vande yerststervenen, alsoe dat zij uuyt
crachte van dien zekere erfflijcke goeden besitten, ende metter handt hebben, soe en souden
de selve erfflijcke goeden al waert soe dat alle de selve kinderen sterven sonder wettige kin-
deren achter te latene, opten selven langhstlevende, al ware hij dan noch te lijve bleven, niet
comen noch succederen, mair souden toecomen hueren naesten erfgenamen vanden struycke,
dairde selve goeden af comen waren. Al hadden nochtans de selve goeden, als patrimonie
goeden vanden langstlevenden gecomen geweest, mair die de langstlevende tot erftochte besate,
dair soude hij een vrij proprietaris af worden, als hier na staet, nair inhoudt vanden kueren,
ende alsoe dat dair nairdere verclaerdt wordt.
[406] Item, dat vader ende moeder die wettege kinderen hebbe | met hueren testamente fol. CXXIII
oft ordinantiën de selve hueren kinderen niet en moigen beswaren, nairvolgende den kueren,
ende den ouden onderhoudenen costuymen, dair af van der stadt hier achtervolgende, oft
belasten, om hueren goeden, achter hen blijvende niet te moigen belasten, vercoopen, noch
vertieren, die met substitutiën verclarende van deen den anderen toe te comene, ende te
moeten succederen, sonder der selver kinderen oudt genoech zijnde consente, oft sonder
octroy vanden prince, ende gelijck dat dat hier na oick aengaende den kueren verhaelt wordt.
[407] Desen nochtans niettegenstaende, soe es tanderen tijden, bijden gemeynen raide
van der stadt, geslooten, geordineert ende gestatueert, dat eenenyegelijcken manne ende wijve,
zittende in geheelen stoele oft bedde van huwelijcke, ende wettege kinderen te samen heb-
bende wel geoirlooft zijn sal, van ende met hueren goeden haefflijck ende erfflijck, die zij te
samen besitten, oft die hen oick toecomen, oft versterven souden moigen hoedanich die zijn,
te moigen ordineren, in manieren van sceydingen ende deylingen, nair harer gelieften, | voir verso
scepenen van Mechelen, in wat manieren de voirs. hare kinderen nair huere doot de selve
huere goeden met malcanderen deylen, houden, gebruycken, besitten ende aenveerden sullen
op wat vuegen, met wat lasten ende met alsulcker condiciën, als den voirs. manne ende
wijve, hueren ouders goetduncken ende gelieven sal, dwelcke bijden voirs. kinderen sculdich
sal zijn gestentich, ende van weerden gehouden te worden tot eeuwegen dagen, niet tegen-
staende eenegen rechten, statuyten oft costuymen, die tot hertoe dair af ter contrariën moi-
gen gehouden zijn geweest, oft oick den wederseggene der selver kinderen, oft van yemandt
78
anders, behoudelijck den voirs. manne ende wijve, ouders vanden selven kinderen, hueren
rechten ende tochten, die zij nair recht dair inne sculdich zijn te behoudene, ende te hebbene
in welcke ordinantie, sceydinge ende deylinge bijden voirs. ouders alsoe gemaect, de selve
ouders, alsoe lange als zij beyde leven sullen, behouden sullen moigen op dat zij willen ende
tot henweerdts reserveren hueren maght de selve te moigen meerderen, minderen, veranderen,
verclaren, in al oft in deele alsoe dicwils ende menichwerven als hen dat goetduncken ende
fol. CXXIV gelieven sal. |
[408] Item, man ende wijf, die wettege kinderen te samen hebben moigen achtervol-
gende der ouder costuymen ordineren ende maken, tzij voir scepenen van Mechelen, notaris
ende getuygen, oft voir getuygen alleene, dat alle de selve hueren kinderen, te wetene de doch-
teren metten zoonen, ende de zoonen metten dochteren, nair de doot van hen evengelijck
hoof hoofsgelijcke alle hueren goeden achter hen blijvende bermerlijck ende ombermerlijck
paerten ende deylen sullen, dwelcke alsoe sculdech es stadt te grijpene. Ende dat den selven
ouders wel geoirlooft es, soe lange zij beyde noch leven, ende niet langere, in die ordinantie
oft makinge te moigen behouden, ende tot henweerdts te reserverene huer maght, de selve
te moigen meerderen, minderen, veranderen, in al oft in deele alsoe dicwils ende menich-
werf, als hen dat goetduncken ende gelieven sal, niet tegenstaende datmen dair af de con-
trarie plach tonderhoudene oft der wederseggene van hueren kinderen oft van yemande anders.
[409] Item, dat eenenyegelijcken wie hij zij, die zijne vrienden willende besorgen, hetzij
verso bastaerden oft andere, in manieren | van testamente oft makingen met sommen van pennin-
gen, die zij voir scepenen van Mechelen bekendt hebben ende bekennen, nairde doot vanden
bekendere betaelt te wordene, wel geoirlooft wesen sal in alsulcken scultbrieven, dair inne te
moigen behouden op dat hij wille zijn maght, die te meerderen, minderen, veranderen, oft
te nieuwste te doene, voir scepenen van Mechelen in al oft in deele, alsoe dicwils ende menich-
werven, als hem dat goetduncken ende gelieven sal, niettegenstaende datmen de contrarie
hier af onderhouden heeft, te wetene dat de scult, die eens verleden es geweest heeft moeten
stadt grijpen, oft oick den wederseggene der gheene, dien de voirs. sculden bekent sullen
worden oft van yemande anders.
[410] Wair uuyte het claerlijck blijkt dattet recht vander stadt alsulck es, ende voir
erve oude gewoonte heerbracht dat soe verre man ende wijf wettege kinderen te samen
hebbende, met hueren levenden lijve sceydinge ende deylinge van hueren goeden als boven
maken, oft ordineren hueren kinderen, hoot hootsgelijcke te deylene, oft eenege scultbrieven
van summen van penningen verbijden, gelijck hier voeren verclaert staet, ende zij dair inne
niet en behouden, huer meerderen, minderen, veranderen, dwelcmen dair inne niet en plach
fol. CXXV te moigen setten, noch behouden, dat zij dat dair na niet en connen | gedoen, maer moet
stadt grijpen, alsoe zij dat yerste gedaen, geordi neert ende verleden hebben, sonder dat dair
na te moigen doen in eeniger manieren.
[411] Item, es noch geslooten ende geordineert dat eenenyegelijcken poirtere, poirtesse
oft ingesetene vander voirs. stadt wel geoirlooft sal zijn huere testament ende uuytersten wille
te moigen maken, ende met hueren goeden die bynnen der stadt ende Vrijheyt van Meche-
len gelegen zijn te disponeren voir twee scepenen van Mechelen, ende oick houwelijcke
vonveerden, ende oick tselve huer testament voir twee scepenen van Mechelen te moigen
79
wederroepen, meerderen, minderen, veranderen ende verclaren alsoe dicwils ende menichwer-
ven als hen dat gelieven sal, dwelcke sculdich sal zijn gestentich ende van weerden gehouden
te wordene, ende de kennisse dair af voir scepenen van Mechelen behooren ende blijven,
sonder wederseggen van yemande.
[412] Item, es oick voir recht bekendt, ende alsoe onderhouden, soe wanneer yemandt
zijn testament voir notaris ende getuygen gemaect heeft, alsoe hij dat voir twee scepenen
| soude moigen doen, ende hij dat selve testament dair na voir twee scepenen ende eenen verso
secretaris compt approbeeren ende confirmeeren, willende ende verclarende, dattet stadt
grijpen soude, als oft dat voir scepenen gepasseert ware, soe es sculdich tselve testament
stadt te grijpene, ende te sorteren zijn effect, inder selver vuegen ende manieren, als oft
dat openbairlijck voir scepenen gepasseert ware geweest.
[413] Item, es voirt clair ende openbair ende voir recht bekendt, ende eenpaerlijck
onderhouden dat de erffgenamen van eenen dooden, die zijn testament gemaect heeft, ende
dair inne zijne executuren genoempt, gestelt ende geordineert, in diens handen hij alle zijne
goede gestelt heeft, om tselve zijn testament te voldoene, ende ter executiën te leggene
moigen comen voir commoingmeesters ende scepenen, ende setten aldair goede cautie ende
borghtocht goetgenouch zijnde, om den uuytersten wille vanden selven hueren maegh te vol-
doene, ende oick alle tgheene daer tselve sterfhuys inne gehouden mach sijn, metter welcken
zij tgoedt, in hueren handen crijgen, ende sluyten dair mede uuyte de voirs. executeurs, dat
zij dair af egheen | bewint en moigen hebben, mair zijn dair mede dair afverlaten, des fol. CXXVI
moeten de selve erfgenamen tvoirs. testament voldoen, nair uuytwijsen van dien, gelijck de
executeurs gehouden waren te doene, ende oick dair tsterfhuys inne gehouden es, ende den
voirs. executeurs geven tgene dat hen bijden voirs. testateur gemaect es geweest bijden selven
testamente.
[414] Item, midts dien dattet dicwils gebuerde ende dagelijcx geschiede, dat vele per-
soonen poirteren ende poirterssen vander stadt van Mechelen hen laten gueden ende erven,
oft afquijtingen van chijsen ende renten doen, onder de seghelen van goidshuysen oft oick
met notarisbrieven, ende oick voirde selve hueren erven oft goeden ewech maeken, belasten
oft becommeren, meynende dat genoech zijnde, sonder dair omme te comene, oft dat te
doene, van scoutet ende scepenen van Mechelen, alsoe dat naden rechten vander stadt
behoort, soe dat midts dien den heere ende der stadt, hueren heerlijcheyt ende rechten
vermindert ontsteken ende afgenomen worden, soe es om dat te versiene tanderen tijden
oic, geordineert ende overdragen ende metten gemeynen rade gestatueerdt | ende gepu- verso
blieerdt, dat nyemandt wie hij zij, eenige guedinge van erfgoede, chijse, oft pachte doen
oft ontfangen en sal, oft yemande eenege goeden oft erven opdragen, oft eenichssins ewech
maken, becommeren oft belasten erfflijck, anders dan voir scoutet, oft voirden grontheeren,
dair onder derve gelegen ware, ende scepenen van Mechelen ende laten. Ende oft gebuerde
dat yemandt dat anders dade, dat en sal van egheender weerden zijn, oft gehouden worden,
uuytgenomen hier inne, dat wel geoirlooft zijn sal eenenyegelijcken wie wille met testamente
geestelijcke plaetsen, den armen, bastaerden, kinderen ende in huwelijcker vorweerden nair
doude costuyme te makene of te gevene, alsoe hem gelieven sal, mair nyemandt anders
dwelcke van weerden sijn sal.
80
[415] Voirt eest voir recht bekendt ende eenpaerlijck onderhouden dat eenenyegelijc-
ken egheene wettege kinderen hebbende, geoirlooft es geweest, ende noch es tzij voir notaris
ende getuygen, oft voir scepenen van Mechelen te makene, ende te ordinerene tzij bij tes-
fol. CXXVII tamente, ghiften, oft scultbrieven den gheenen dient hem gelieft, zekere | summen van
penningen, om nair hueren doot die hen van hueren erfgenamen betaelt te wordene, dair-
vore in hueren handen settende sekere erven, die zij dair mede noemen, ende specificeren, om
die te besittene, ende te gebruyckene ende de proffijtten ende vruchten dair af commen te
ontfanghene, ende op te buerene, ende te genietene totter tijt toe, dat hen hueren principale
gemaeckt oft bekende somme te vollen betaelt zij, sonder dair ane af te slane de vruchten
ende proffijten, die dair af gehaven souden moigen zijn, des moet de gheene, diese soe in
handen geset zijn, die goeden onderhouden, in goeden reke, alsoe dat behoort, ende sculdich
es te geschiene, ende de chijsen dair jairlijcx uuytgaende betalen.
[416] Item, de gheene die sulcken summen yemandt maect oft bekendt ende de goe-
den als boven in zijnen handen set, die pleech gemeynlijck de summe van penningen groo-
ter te makene, ende te bekennene dan de erve weerdt es, die hij dair vore in diens handt
set, tot dier meyningen, dat de gheene, diese soe in handen geset zijn, noch oick zijne naco-
verso mers de selve goeden, niet en soude moigen verthieren, | belasten noch veranderen, mair
selve behouden, ende dat sijne erfgenamen, die altijts betalende de selve summe souden moi-
gen dair vore aenveerden ende quijten.
[417] Insgelijcx eest oick eenenyegelijcken geoirlooft egheene wettege kinderen heb-
bende, ende bruederen ende susteren oft bruederen ende susteren kinderen hebbende, voir
scepenen van Mechelen, ende oick voir notaris ende getuygen te ordinerene, te willene ende
te begerene, dat de selve zijne brueders ende susteren, ende bruederen ende susteren kin-
deren, staende inde plaetse van hueren ouders, nair sijn doot alle zijne goeden beruerlijcke
ende omberuerlijcke hoot hootsgelijcke paerten ende deylen sullen, oft selve bynnen zijnen
levenden lijve vanden selven zijnen goeden eene sceydinge ende deylinge te makene, nair
zijnder gelieften, om die alsoe nair zijne doot, bij henlieden aenveerdt te wordene, op alsulc-
ken conditiën, ende substitutiën, als hij daer toe sal willen vuegen, dair inne oick behou-
dende zijn minderen, meerderen ende veranderen, alsoe dicwils ende menichwerven als hen
fol. CXXVIII dat goetduncken ende gelieven sal, dwelcke | alsoo behoort stadt te grijpene, nairvolgende
der ouder Costuymen dair af onderhouden.
[418] Oick magh eenyegelijck wie hij zij wanneer hij eenegen bastaerden kinderen,
eenege erfflijcke goeden maect, dair ane vuegen, alsulcken conditiën, ende substitutiën als-
hem dat oick goetduncken ende gelieven sal, dair inne oick houdende zijn minderen ende
meerderen gelijck vore verhaelt staet.
[419] Item, ende oft yemandt eenigen bastaerden kinderen oft anderen, wie hij ware,
voir scoutet ende scepenen oft voir scepenen van Mechelen alleene eenige scult bekende,
om die nair zijn doot den gheenen diese bekendt ware, betaelt te wordene, oft eene groote
summe van penningen yemandt bekendt om zijn testament bij hem gemaect, bij dien, dien
hijse bekendt hadde ter executiën geleeght te wordene, dair vore verbonden hebbende alle
zijne goeden, beruerlijcke ende onberuerlijcke, die souden nair zijne doot desselfs dooden
goeden, yerst met besette voir de schult moeten uuytwinnen, ende dair na met beleyde,
81
die verreycken, ende ter ghiften comen, ende dair mede | voirt procederen, alsoe dat hierna verso
int lange vanden besetten ende beleyden gescreven es, om dair af alsoe tot zijnder beta-
lingen te comene, oft den uuytersten wille dair mede te volbringene.
[420] Voirt eest oick voir recht bekendt ende alsoe onderhouden dat eenenyegelijcken
wel geoirlooft es egheene wettege kinderen hebbende, met zijnen beruerlijcken goeden voir
notaris ende getuygen zijnen wille te doene, die ewech te makene, te gevene, ende dair mede
te disponerene, ende die te latene ende te geduene, den gheenen dient hem gelieft, dwelcke
alsoe oick gedaen behoort stadt te grijpene, ende te sorteren zijn effect.
[421] Is voirt oick voir recht onderhouden geweest dat nyemandt wie hij zij tsamen heb-
ben en magh makinge ende successie, nair dien nochtans niettegenstaende soe magh eenyege-
lijck wie hij zij wel hebben een prelegaet ende sijne successie dair toe, soe verre dat alsoe den
testateur belieft in zijnen testamente, oft uuytersten wille, merckelijck te verclarene, ende te
willene ende te ordinerene. | fol. CXXIX
[422] Item, es noch voir recht bekendt ende alsoe onderhouden dat eene wedue oft
eene weduere mach kuese ende optie hebben om te aenveerdene huere huwelijcke vor-
weerde, oft hueren makinge, wettelyck geschiet, soe hier na volgen sal, oft huer lantrecht
met een van welcken driën, hij oft zij tevreden moet zijn ende blijven, dair andere egheene
merckelijcke vorweerde ter contrariën en es, ende dair wettige kinderen zijn, dair en grijpt
de huwelijcke vorweerde egheen stadt tegen de kinderen.
[423] Item, uuyt dien dat naden ouden rechten ende costuymen vander voirs. stadt
van Mechelen man ende wijf, nair dat zij gehuwt waren, malcanderen van hueren goeden
niet en mochten versien, noch maken, ende zij dair omme anderen lieden ter goeder trouwen
scultbrieven bekenden, dair groot bedroech inneviel, ten grooten achterdeele van partijen,
ende in beswaimissen van zielen, soe es om dat te versiene, tanderen tijden bij den gemey-
nen raide vander voirs. stadt geslooten, gemaect ende gestatueert tgheene datter na volght : | verso
[424] Dat van doen voirtane man ende wijf, sittende tsamen in geheelen stoele, ende
negheene wettege kinderen tsamen hebbende, die malcanderen van heuren goeden (gheerne
versien ende maken souden) sullen moigen comen bij commoingmeestern ende scepenen,
in harer cameren, ende thoonen aldair huere uuyterlijcke meyninge, ende de redene wair
omme zij dat doen willen. Ende soe wes commoingmeesters ende seven scepenen ten
minste inder cameren alsdan vergadert zijnde, dan redelijck dunct, ende dair op overdragen
ende man ende wijf dair nair dat voir scepenen willichlijck bekennen, ende verlijen, dair
op salmen scepenenbrieven maken, ende dair inne setten, dattet bij overdrage van scepenen
geschiet es, ende der scepenen namen, die dair bij sijn, dair innescrijvende. Ende dat sal
sculdich zijn tot eeuwegen dagen stadt te houdene, ende van weerden te zijne, alsoe verre
die goeden onder dbedrijf van dese stadt liggen, niettegenstaende dat tot nu toe, man ende
wijf malcanderen niet en hebben moigen versien van hueren goeden, ende eenegen anderen
costuymen oft rechten, diemen ter contrariën gehouden magh hebben. Ende oft ter contra-
riën man ende wijf malcanderen yet anders maecten, dan voir commoingmeestern ende sce-
penen als boven, dat dat van egheender weerden sijn en sal, noch sorteren zijn effect. | fol. CXXX
[425] Desen achtervolgende, soe en plach men naden yerstafluugen van manne oft wijve
egheenen inventaris te makene vanden goeden achter dien blijvende, mair de langhstlevende
Cah. 11 Mech.
82
plach die sonder te inventorierene te besittene, te gebruyckene, te minderen ende te meer-
deren nair zijnder gelieften, ter goeder trouwen, sonder met bedrooge yet daer af te moigen
doen, in prejuditiën vanden yerstgestorven erfgenamen. Ende nairde langhstlevende doot,
soe quamen de vrienden vanden yerstgestorvenen, die goeden diemen dan vont, soe beetere
soe argere paerten ende deylen, alsoe dat naden rechten ende kueren vander voirs. stadt
behoirt.
[426] Niet te min lange nair desen, soe hebben commoingmeestern, scepenen, dekenen
ende geswoirnen vander stadt van Mechelen, in harer raedtcameren vergadert wesende,
tvoirs. statuyt, yerst dair op rijpelijck ende wel gelet hebbende, in besorghsamheyden van
partijen ende ontlastingen van zielen verclairt ende eendrachtelijck overdragen, datmen van-
den makingen, die man ende wijf deen den anderen, van daen voertane, van hueren goeden
verlijden, ende voir commoingmeesters ende scepenen passeren sullen, innehoudende tge-
verso bruyck vanden goeden alleene | sculdich zijn sal, ten versueke vanden erfgenamen vanden
yerststervenden de selve goeden te inventorierene, ende te bescrijvene ende de weerde dair
af te verborgene, alsoomen dat achtervolgende den ouden rechten vander stadt gewoonlijck
ende costuymelijck es te doene, op dat de selve erfgenamen nade doot vanden leststervende
weten sullen moigen, wat hen alsdan sculdich sal zijn te comene ende te verstervene.
[427] Ende hoewel dien inventaris quaet es om te makene, midts dien dat de langhst-
levende een jonck persoon magh sijn, die cleederen ende lijnwaet, ende andere haefflijcke
goeden bynnen zijnen levene al verslijten magh, alsoe dat die makinge, die toegelaten es,
om den langstlevende tot vordeele te zijne, gelijck dat behoort, alsoe meer magh sijn, tot
zijnen achterdeele dan tot vordeele, want de verborghde gescatte summe, nair sijn doot goet
gemaect moet sijn ende betaelt, soe heeft men nochtans die achtergeblevene goeden doen
inventorieren ende scatten bijde gheene hen des verstaende, aengemerct hebbende opte selve
haefflijcke slijtelijcke goeden nair douderdom vanden langstlevende, dair af een summe
fol. CXXXI makende, waer af hij de helft vander selver summen moeste verborgen eens met | onsterffe-
lijcke borge, oft met sterffelijcken borgen van jaire te jaire.
[428] Midts welcker borgtocht vander helft vande voirs. getaxeerde summen men
gestaen mochte, nade doot vande langhstlevende metter selver verborghder summen, hoe
vele de langhstlevende metten selven geheelen goeden gewonnen ende vercregen mocht
hebben, dwelcke dan al volghde boven de selve verborghde summe, des langhstlevende erf-
genamen, in prejuditiën ende tot grooten achterdeele vande erfgenamen vanden yerstgestor-
venen, ende contrarie den rechten vander stadt, die dat houden dat alsulcken goedt dat
met gemeynen goede gewonnen ende vercregen wordt, sculdich es gedeylt te wordene half
ende half, tusschen derfgenamen vanden yerstgestorvenen ende den lestgestorvenen, ende
alsoomen dat plach te doene eermen de inventarise maecte, waer omme het beter ware dat-
men voirtane egheene inventarise meer en maect, maer datment onderhielde alsooment plach
te doene, ende boven verclaert staet.
verso [429] Item, es oick voir recht bekendt ende met vonnisse van | scepenen gewesen dat
een mans persoon egheene wettege kinderen van zijnen wijve hebbende, die van sijns wijfs
erfflijcke goeden oft renten vercocht heeft, den selven zijnen wijve, die met anderen zijnen
erfflijcken oft haefflijcken goeden te recompenserene, om die nair zijne doot dair vore te heb-
83
bene ende erfflijck te besittene, als hueren eygen goet, hetzij voir notaris ende getuygen, oft
voir scepenen van Mechelen, dwelck sculdich es stadt te grijpene.
[430] Item, wanneer man ende wijf wettege kinderen tsamen hebbende, gemaect,
gewilt ende geordineert hebben dat hueren kinderen, zoonen ende dochteren, alle huere goe-
den beruerlijc ende onberuerlijc, waer die gelegen zijn, oft hoedanich die zijn moigen,
paerten ende deylen souden hoot hootsgelijcke gelijck hier boven, dair af mentie gemaect
es, soe plegen zij dese naervolgende clausulen dair toe te vuegene, soe verre eenege vanden
zoonen, oft wie hij ware vanden kinderen hem pretenteerde eenege prerogative te hebbene,
in eenegen onberuerlijcken goeden achter hen blijvende, het ware leenen oft andere hier byn-
nen der stadt ende Vrijheyt van Mechelen, oft dair buyten gelegen, alsoe dat zij mits dien
niet gelijck paerten ende deylen souden, dat in dien gevalle de anderen kinderen | dair fol. CXXXII
af gerecompenseert oft verleken souden worden metten anderen haefflijcken ende erfflijcken
goeden bynnen der voirs. stadt ende Vrijheyt van Mechelen wesende ende gelegen achter den
selven hueren ouders gebleven, om alsoe der selver ouders ordinantie wille ende makinge te
vollen volbraght te wordene.
[431] Item, als gebeurt dat de wettege kinderen van manne ende wijve, oudt genoegh
zijnde den langhstlevende wettelijck consenteren, oft van goetwillicheyden gedogen, in alle
de goeden, beruerlijcke ende omberuerlijcke, achter den yerststervende gebleven, te blijven
sittende zijnen leefdagh langh, sonder dien yet af te deylen, alsoe dat zij dair af metter
handt niet en hebben, noch niet en weten, dwelcke huer deel dair af zijn sal, ende het
gebuerde eer de langhstlevende afluuch worde datter een oft meer vanden selven kinderen
storven ende afluuch worden, soe souden die geacht worden, nair ouden onderhoudene
gewesene kueren ende rechten vander stadt met vonnisse geapprobeert nade doot vanden
voirs. langhstlevende, als oft zij niet geweest en hadden, ende huerlieder deelen int geheele
die op hen verschenen | waren, omdat sijse metter handt niet gehadt en hadden, noch verso
niet en wisten wie de huere waren, die sonder versterven den anderen kinderen te lijve
gebleven, int gemeyne sonder den brueders, in dien deelen meer rechts te hebbene, dan
de susteren, soe verre vader ende moeder gemaect hadden hen gelijck te deylene. Mair en
waren bij den ouders die makinge niet geschiet, soe soude een brueder dan deylen tegen
twee susteren, alsoe den kuer vander stadt dat innehoudt, ende nair verclaert sal staen.
[432] Item, van omtrent den dertich jairen herweerdts, soe es bij scepenen in eenigen
voirs. gelijcken saken, die voir hen gecomen sijn, een onderscheet ende eene distinctie
gemaect, vanden omberuerlijcken goeden die de lestlevende tot zijnder tocht beseten hadde
tusschen de erftocht ende aengestorven tocht, verclarende dat alsulcken deel, als eenich vanden
kinderen competeren mochte, die voir den langhstlevenden afluuch worden ware, ende dat
de langhstlevende tot erftochte beseten hadde, int gemeyne versterven was als boven, mair
het deel dat hij tot aengesterven tochte beseten hadde, dat dat den brueders alleene volgen
soude, ende dair ane de | susteren niet deylen en souden. Nietmin het vorste dat tgeheele fol. CXXXIII
int gemeyne verstorven soude als boven, accordeert meer metten rechten vander stadt om dat
zijt metter handt niet en hebben, ende niet en weten welcke hun deelen sijn.
[433] Item, oft gebuerde dat eenich van dien kinderen, die den langhstlevende van
zijnen ouders inde geheele goeden liet blijven sittende, alsoe voerscreven staet eeneghe
84
sculden maecte, ende sculdich bleve nair zijne doot, ende hij afluuch worde voirde doot
vanden voirs. langhstlevende van zijnen ouders, diet tgeheele goedt besate, soe soude in dien
gevalle die crediteur sijne scult moigen verhalen, soe verre hij egheen goedt oft emmers
niet genoegh achter en liete dat hij besate ende metter handt hadde, aen tdeel vander erven
dat bij dien gestorven kinde oft kinderen den langhstlevende afgedeylt hadde moigen wor-
den, terstont nair desselfs kindt doot, soe verre dat den langhstlevenden gootwillichlijck
maar gedooght en hadde geweest te besittene, mair hadde dat den langhstlevenden wette-
verso lijck zijn leven langh geconsenteert geweest te besittene, soe soude | de voirs. crediteur yerst
zijne scult nair des langhstlevende doot op dien erfflijck deel, dat hij hadde moigen voir tselve
consent afdeylen moigen verhaelen ende niet eer, alsoe dat nair trecht vander stadt behoort,
Ende opte andere deelen vanden erfflijcken goeden, dair af de proprieteyt op hem verschenen
ware, soe verre hij den langhstlevende overleefde, ende deur die zijne tocht nair trecht vander
stadt inne behouden mochte, dair en soude die crediteur sijn scult niet moigen aen verhalen,
mair souden die deelen dair af vrij sijn, ende ombelast blijven ende diese als erfgenamen aen-
veerden, en souden die sculden niet dorven betalen.
[434] Item, oft oick eenich vanden kinderen voir scoutet ende scepenen van Mechelen
op alle zijne deelen bekende eenege renten, tware lijftocht oft erfflijcke vercocht te hebben,
sonder bijsijn vanden langhstlevende die alle de goeden besate als vore, soe en soude insge-
lijcx, met dien contracte van diens vercoopers deelen, niet meer moigen belast zijn oft blij-
ven, dan de deelen die hij den langhstlevende hadde moigen afdeylen. Ende de coopere
fol. CXXXIV en soude van zijnder loopender renten | niet anders betaelt worden dan hier vore dat verclaert
en es, nade manieren vanden sculden.
[435] Item, oft oick eenich vanden kinderen alle zijne deelen oft eenige van den deelen
vanden erfflijcken goeden die de langhstlevende van zijnen ouders tot zijnder tocht, nair
trecht vander stadt besate, ende besitten mochte, tware tot erftocht of aengestorven tochte,
ende alle trecht, dat hijter toe hadde vercochte, ende de guedinge dair af bij scoutet ende
scepenen dede, ende passeerde, sonder tocht ende erve te vergaderen, ende tselve kindt,
voirden langhstlevende afluuch worde, soe en soude die coopere, die die deelen noch trecht
alsoe gecocht hadde nairde doot vanden langhstlevende, niet connen gecrijgen noch met
rechte gewynnen, mair soude zijn ghelt om niet gegeven hebben, ende de selve deelen souden
vrij ende ombelast sculdich zijn te volgene, den naesten bloede, alsoe dat na trecht vander
stadt behoort, ende gelijck dat boven noch verclaert staet, ende dat mitsdien, dat tocht ende
erve niet vergadert en waren, dwelcke alsoe behoirde, soudt stadt grijpen tgene datter geschiet
verso ware, alsoe hier na volght, ende gescreven staet. |
[436] Item, om den coopere van alsulcken erven dair een andere sijn tocht aen heeft,
tzij erftocht oft aengestorven tocht, te besorgene ende te verwarene dat hem die erve volgen
soude, nairde doot vanden gheenen diese tot zijnder tocht besate, soe moesten tocht ende
erve vergaderen, ende de gheene die dair ane de tocht hadde moeste die opdragen ende
overgeven in handen vanden heere, ende dier ende alle trecht, dat hij dair aen hadde tot
behoef vande proprietaris verthijen, ende zijns dancx ende willen zekeren ende zweren die
tocht nemmermeer te calengierene of te stooren bij hem selven oft bij yemande anders,
om gheender noot wille die hem toecomen mochte. Ende nair dien de voirs. proprietaris
85
dan dair inne gegoedt ware, soe mocht hij dan zijnen coopere dair inne goeden ende erven,
ende dan mocht die coopere den gheenen dier tocht aen hadde, wederomme hem aende
selve erve sijn tocht bekennen, sijnen leefdagh langh duerende, ende alsoe soude de voirs.
coopere wel besorght zijn.
[437] Ende uuyt tgheene dat voerscreven staet, soe blijcket dat tocht ende erve verga-
deren moeten, soude tverthieren van dier erven stadt grijpen dair yemandt erftocht oft
| aengestorven tocht aen hadde, mair van geconsenteerder oft bekender tocht, en derftocht fol. CXXXV
ende erve niet vergaderen, mair de proprietaris magh die erve vercoopen, ende guedinge
dair af doen, sonder die te vergaderen, ende dat vercoopen ende die guedinge grijpen stadt
sonder prejuditie vanden gheenen die de geconsenteerde oft de bekende tocht dair ane hadde.
[438] Item, wanneer de gheene die zijn tocht aen een erve hadde die als boven vertegen
ende verswooren hadde, al hadde hij dair ane eene erftocht gehadt ende de selve erve als
boven gederft ware, ende hem zijne tocht wederomme dair ane bekendt geweest ende het
zijn kindt ware, die derve gederft hadde. al storve tselve zijn kindt sonder kinderen, voir hem
ende gheene kinderen meer en hadde, soe en soude nochtans derfflijcheyt aen hem niet weder
versterven, dat nochtans geschieden soude, soe verre hij sijne tocht niet vertegen ende ver-
swooren en hadde.
[439] Wel verstaende dat tocht ende erve vergaderen moeten als vore, sal een derde
die derve cochte oft dair op cochte besorght sijn, mair soe verre de gheene die zijn tocht
| aen een erve heeft tzij erftocht oft aengestorven tocht tegen den gheenen dien de proprie- verso
tijt toecomen ware, die cochte dair en sullen die solempniteyten vanden tocht te versweeren
ende dat dair toe behoort, niet behooren te geschiene, het es genoegh dat hij nade geboden
dair inne gegoedt wordt, alsoot behoort, want met dier guedingen soe worden de tocht
ende erve geconsolideert, gelijck zij worden met tocht ende erve te vergaderen aen eenen
derden.
[440] Item, es voirt voir recht bekendt ende alsoe eenpaerlijck onderhouden, soe wie
hier bynnen wie (hij, zij) een huys coopt, ende dair inne gegoedt ende geerft wordt, oft insge-
lijcx een huys huert, ende dair inne alhier bynnen jair ende dagh sijne residentie houdt,
dat die dair mede gehouden ende gereputeert wordt een inwoonende, ende een ingesetene
vander selver stadt, ende soe verre die alsdan dair na sijne residentie houdende, afluuch
wordt, soe sal alsdan tselve zijn gecochte huys ende zijne haefflijcke goeden achter hem
blijvene, sculdich zijn, ende behooren gedeylt te wordene, nader kueren ende costuymen
vander voirs. stadt van Mechelen. | fol. CXXXVI
[441] Item, dat hier altijt voir recht eenpaerlijck onderhouden es geweest, ende voir
recht tot meer tijden gewesen dat alle de haefflijcke goeden, den sterfhuyse alhier bynnen
gevallen, toebehoorende te wat plaetsen die gelegen zijn, oft vanden sullen moigen worden,
behooren alhier ten sterfhuyse te comene, ende alsdan gedeylt te wordene nade rechten
ende kueren, dair af hier na gescreven.
[442] Item, onder de haefflijcke goeden worden begrepen alle renten, chijsen ende
pachten, die gevallen sijn ende verschenen ten dage als deen van manne ende wijve, afluuch
wordt oft oick de langhstlevende van hen, oft bij doode van yemande dair een sterfhuys
valt, oick goudt ende silver, gesteynten, juweelen ende cleynheyden, ghelt ende penningen
ende diergelijcke.
86
[443] Item, tcooren, graen ende vruchten van eender hoeven te pachte gegeven, oft
ter helft wynningen die af zijn ende gevelt liggen, oft inde schuere gevuert zijn worden
oick voir have gerekent, mair die noch staen ongevelt opten grondt, die worden voir erve
verso gerekent, ende volgen den gheenen die den grondt toecompt nairde doot vanden gheenen,
dien ter tocht beset, ten ware dat tselve landt dair de vruchten op stonden, metten goede
vanden langhstlevenden besaeyt, gemest ende bereyt ware geweest, soe souden nochtans
de vruchten dair op staende, al en waren zij noch niet gevelt, den sterfhuyse volgen.
[444] Item, oft eenich tochteneere oft tochtenersse eenige erve bij parcheelen, tware
huysen, landt oft beempden verhuerden, tot zekeren termijnen te betalene, ende hij oft zij
afluuch worde, eer den termijn vander hueren verschene, soe soude die huere volgen den
gheenen dien die erve toequame, al waren oick de vruchten van dien bijden huerlinck inne
gedaen, eer hij oft zij storve, ende en soude niet comen den sterfhuyse vanden voirs. tochte-
nere oft tochtenerssen.
[445] Item, oft deen van manne oft wijve egheene wettege kinderen hebbende, bynnen
huerer beyder levene, al ware deene van hen sieck ter doot toe, dat die dair na af storve, eenige
opgaende eyken dede afhouwen, ende vanden gronde doen tot op ander lieder erve, oft oick
fol. CXXXVII weeck hout, die soude den sterfhuyse volgen, oick als | have. Mair lagen deyken noch
opten grondt, al waren zij oick gevelt, soe souden zij den gronde volgen, ende niet den sterf-
huyse, mair dweeck hout, al laeght opten grondt gevelt, soude den sterfhuyse volgen.
[446] Item, een tochtenere oft tochtenersse en magh tgoedt oft goeden, die hij oft zij
ter tocht besit niet verbaelmonden oft verongelijcken, mair alleenlijck gebruycken, met getij-
deger vroomen, dat es te wetene eyken bosch, oft andere te moigen houwen te sess jairen,
ende niet eer, dwinterwerck in zijnder tijt, ende dmeywerck in zijnen zaysoene, ende nade
gemeyne costuyme vander plaetsen. Ende dat hij oft zij oick niet voirdere houwen en magh,
dan dair aer ende houmes gegaen hebben.
[447] Item, alle tghene dat aen eenen rosmoolen ruerlijck ende onvast es, wordt voir
have gerekent ende gehouden. Ende alle tghene dat dair ane nagelvast es, wordt voer erve
gehouden ende gerekent. Ende es dit te verstane, wanneer den rosmoolen toebehoort den
gheenen dien derve toebehoort, dair hij inne staet, want soe verre hij stonde in een gehuert
verso huys, dat den gheenen niet toe en behoorde, diens den | rosmoolen ware, soe soude hij int
geheele have zijn, want hij dan ruerlijck ende onvast sijn soude.
[448] Item, ende soe eest claer ende openbaer ende alsoe eenpaerlijck voir recht onver-
brekelijck onderhouden dat alle tghene dat aen een huys alst vercocht wordt, oft yemandt
bij successiën toecompt, oft bij ghiften, oft anderssins gegoudt oft vercregen wordt nagebrast
es, den selven huyse sculdich es te volgene ende toe te behorene, ende sonder af te brekene
dair ane te blijvene tot behoef vanden vercrijgere.
[449] Item, es insgelijcx voir recht onderhouden, wanneer yemandt een erve coopt, op
zekere chijsen dair uuytgaende ende hem genoempt, soe moet de coopere de chijsen die
nair zijnen coop verschijnen ende vallen sullen betalen, ende de vercooper die moet tselve
erve vrij leveren van allen verloopende chijsen, die voerden selven coop gevallen sijn, dair
inder vorweerden uuyt noch inne besproken en es geweest.
[450] Item, eenyegelijck moet bynnen jairs sijne successie vanden haven versueken, oft
87
nair djair wordt hij dair af versteken, nairt verclaren vanden kueren vander voirs. stadt hierna
| gespecificeerdt, uuytgenomen kinderen die onder huere jairen sijn, gevangene ende die buy-
ten landts sijn, die nochtans moeten huere successie versueken bynnen eenen jaire, nair dat
zij tot huerer ouden comen sijn oft verlost vander gevanckenissen, oft tot dat zij van buyten
landts gecomen sullen sijn. Ende de kinderen die bijden langhstlevenden van hueren ouders
blijven woonende, soe lange als dat gebuert, soe en vermerren sij niet, mair die, ende elck
van hen moigen altijts sceydinge ende deylinge nemen als zij ende elck van hen willen.
Mair die met hem niet en woonen, die vermerren nair djair geleden, ende gelijck de kueren
oick dat verclaren.
[451] Item, oft de langhstlevende om zekeren redenen hem dairtoe porrende niet djair
verbeyden en wilde, mair wilde tot zijnder sceydingen ende deylingen comen, alsoe dat nair
den rechten vander stadt behoort, soe heeft men dat inder manieren naervolgende onderhou-
den, dat die dan compt aenden greffier vander stadt, ende doet hem inder vierscharen boeck
tekenen, ende oick den yerstgestorvenen, om alsoe van haven ende van erven tot sceydingen
ende deylingen te comene, van welcken innescrijvene men | aen nyemande weve en doet,
maer men procedeert dair inne gelijck na vanden besetten gescreven staet, eene voirdaginge
doende, ende voirt drie dagen voirt heysschende, van haven ende van erven, alle de ghene,
die rechts tot dien goeden vermeten moigen, als van gedeylten.
[452] Item, als alle de dagen nair trecht vander vierscharen uuyt sijn, ende alsoe dat
int lange vanden besetten verclaert wordt, soe maendt de scoutet eenen van den scepenen,
ten versueke vanden gheenen, diet heeft doen innescrijven, opte woirden, die de voersprake
van diens weegen seeght. Ende die scepenen wijst dan seggende : " Her scoutet, ic saelt
seggen int verbeteren van scepenen, dat ghijt partijen sult laten weten, ende hen dagh
setten te comen deylen. Comen zij dan deylen, wel int goede, ende en comen zij niet, dat
ghij deylen sult inden name vanden Heere ", welcke vonnisse dan int boeck geteeckent
wordt.
[453] Item, dien achtervolgende, soe worden bijden selven scoutet bescreven alle de
gheene, die hem genoempt worden, bijden gheenen die ter sceydingen comen wilt, ende
dair hij meyndt mede te doene te hebbene, ende besorght | te zijne tot eenen zekeren
genoempden daghe, alhier te comene, ende sceydinge ende deylinge te doene ende te makene.
[454] Item, ende ofter eenige van dien niet en quamen oft egheen van hen allen, soe
soude de scoutet inde plaetse van dien de sceydinge ende deylinge metten anderen gecome-
nen, oft alleene inden name vanden heere doen ende maken. Ende souden de gheene die
bescreven sijn, ende die de sceydinge doen souden oft oick de scoutet in absentien van hen
allen, moigen begheren den inventaris vanden goeden vanden sterfhuyse over te hebbene,
eer zij int sterfhuys souden dorven comen, ende dien gehadt ende hen dair op beraden dan
verclaren, weder zij innecomen wilden, oft buyten blijven, ende borgtocht setten, wilden
zijter innecomen gelijck hier na dat verclaert staet.
[455] Item, ende en willen zijter niet innecomen, mair dair uuyt blijven, soe moeten
zij dan dat sterfhuys renuncieren ende vertijden, voirde wet, wair af den gheenen, die de
sceydinge ende deylinge begeert heeft acte gedaen werdt tot zijnder besorghsamheyt voirden
toecomende tijt, ende dan magh die zijn proffijt met dien goeden doen nair zijn belieften. |
fol. CXXXVIII
verso
fol. CXXXIX
verso
88
[456] Voirt es voir recht bekendt ende eenpaerlijck onderhouden, dat de langhstlevende
van man ende wijve, weder hij te deylen heeft, tegen zijne kinderen oft vrienden vanden
yerstgestorvenen niet bedwongen en can geworden, om zijn deel vander haven te moeten
vercoopen, noch insgelijcx oick de kinderen, oft de erfgenamen dier comen deylen, mair
moigen huer deel vander selver haven afdeylen, ende deen tegen dandere verlijcken, ende
oft zij dair inne niet en consten overcomen, soo sullen zij nemen de gheene die hen des ver-
staen, ende laten hen de have gelijck deylen, en van een in tween verscheyden, daer omme
zij dan den cavel worpen sullen, wat deel elck aenveerden sal, ende oft dair cost omme
geschieden moeste, soe sal dien betalen de gheene die zijn deel afdeylen wilde, sonder ver-
coopen.
[457] Ende es altijt te wetene, soe wanneer de gheene die tegen egheene kinderen te
deylene en heeft dat dan altijt tvierendeel vander geheelder haven diemen afdeylen soude
gestat moet zijn, bijden geswoirnen scatters, om de summe te wetene, die den vrienden van-
den yerstgestorvenen comen soude nade doot vanden langhstlevende ende die hij dan moet
fol. CXL verborgen, alsoe dat behoort. |
[458] Is oick voirt voir recht bekendt ende alsoe oick eenpaerlijck onderhouden dat
eenyegelijck wie hij zij, die met eenigen anderen in onverdeylden erffelijcken goede sit, alsoe
niet langere en derf blijven sittende, dant hem en gelieft, hij en magh scheydinge ende dey-
linge dair af maken metten gheenen daer hij alsoe onverdeylt mede sit, te wetene dat men
de selve erffelijcke goeden gelijckelijck deylen ende setten sal, bijden gheenen dies hen ver-
staen, soe verre zijs onderlinghe niet eens en connen geworden, ende de selve erffelijcke
goeden, alsoe deylbaer zijn dat zij met dier deylinge niet argere en worden, maer blijven alsoe
goedt, ende weerdt, oft betere, als zij waren eersse gedeylt waren, ende dan behooren zijter
den cavele om te worpene, om te wetene wat elcken te deele vallen sal.
[459] Item, ende oft die erve oft eenen niet deylbaer en ware, maer datse metten deylene
verargeren souden, oft niet soe goet blijven, als zij onverdeylt waren, soe behooren sij die
deen den anderen te settene, metter mynnen, oft en connen zijs alsoe niet overcomen, soe
verso zijn zij sculdich daer omme den cavel te worpene, wie die erve setten | sal, ende dient dan
valt te doene, die moetse dan setten, alsoe hem dat belieft, ende de andere helft den kuese,
weder hijse dair vore aenveerden wilt oft den settere daire vore laten. Ende dat geschiet
zijnde, soe moeten zij dair af malcanderen voldoen, alsoe dat behoordt.
[460] Item, es voirt voir recht bekendt, ende alsoe onderhouden dat eens mans wijf
erffelijcke goeden die egheen coopwijf en es, ende van huerent wegen gecomen niet en zijn
sculdich voir desselfs huers mans sculden, dairse selve niet vore gelooft en heeft geexecu-
teert te wordene, al ware voirde selve scult, tware nair dooder hant, oft als op eenen gevluch-
ten, bethoon gedaen geweest, alsoe dat nair trecht vander stadt behoort, noch insgelijcx oick
en behoort dair vore hueren persoon niet aengetast oft gevangen te wordene, oft huere nair-
gecregene goedt, dair vore ter executiën geleeght te wordene.
[461] Item, mair soe verre men met tsmans goeden niet toe en quame ende dwijf een
coopwijf ware, soe soudemen in dien gevalle, dair na desselfs wijfs erffelijcke goeden, oft
fol. CXLI na gecregene goeden dair vore executeren gelijck als dat noch na verclaert staet. |
[462] Item, soe verre eene wedue, als men hueren man graeft, de sluetelen van den
89
huyse opt graf leeght, ende niet wederomme int sterfhuys en gaet dat met allen den goeden
abandonnerende, ende dair mede vertijende tot behoef van alle huers mans creditueren,
sonder yet als erfgename taenveerdene, oft dat zij bij benefitie van inventarise vanden
prince verworven, die magh dair mede gestaen, ende voirtane ongehouden blijven, ende
quijt ende vrij sijn, van allen sijnen sculden, sonder dair omme te moigen gemolesteert wor-
den met rechte, al quame zij na tot beter fortuynen.
[463] Item, ten ware dat de selve wedue bij zijnder tijt een coopwijf geweest ware,
oft dair vore selve gelooft hadde, soe en soude de sluetelen opt graf te leggene, oft de
beneficie van inventaris huer niet te baten comen.
[464] Item, soe wanneer yemandt een benefitie van inventaris vanden prince verworven
heeft, soe heeft men nair doude costuyme dair af onderhouden alleene de beruerlijcke goe-
den achter den dooden gebleven bij eenen vanden commoingmeestern ende een secretaris
der voirs. stadt geplogen te inventorieren sonder vanden onberuerlijcken goeden eenigen
inventaris te makene. | verso
[465] Item, int jair onss Heeren duysent vierhondert sessenveertich es bijden gemey-
nen raide van der voirs. stadt om zekere redenen wille, den selven raide dair toe porrende,
overdragen, geslooten, geordineert ende gestatueert, ende wordt hier breeder verclaert alsoo-
men dat geuseert heeft, dat van daen voirtane, een yegelijcke wedue sittende in hueren
weduestoel, diens man in sijnder levender tijt sculden gemaect hadde, ende sculdich bleven
ware, dair vore de voirs. wedue egheene gheloften gedaen en hadde, ende zij egheen goedt en
hadde, dat daer toe verbonden stonde, om die sculden mede te betalene, sal moigen hou-
welijck doen, ende eenen man trouwen, op dat haer gelieft, sonder dat desselfs namans goedt,
have oft erve inde voirs. scult, die huer vorste man gemaect hadde eenichssins gehouden
sal sijn, alsoe verre de voirs. wedue dair vore, in hueren persoon voir tvoirs. leste houwelijck
voirde selve scult niet gelooft en hadde. Behoudelijck altijt oft der voirs. weduen, die een
coopwijf geweest hadde eenich goedt verstorve, oft toe quame bijder doot vanden voirs.
hueren lesten man, oft anderssins, nair desselfs huers leste mans doot, dat dair ane de
gheene, dien huer voirgen. yerste man sculdich bleven ware, huer recht ende scult sullen
moigen vervolgen naden rechten vander stadt, alsoot behoort, ende insgelijcx sal dat te
verstane zijn oft eenige wedue noch meer mans name dan twee. | fol. CXLII
[466] Item, es voirt voir recht bekendt, ende alsoe tot meer malen met vonnissen gewe-
sen dat de gheene die eenige erve terve gegeven es geweest op zekeren chijs jairlijcx dair
vore te betalene, ende hij die erve dair vore aenveerdt heeft, ende jair ende dagh die erve bese-
ten ende gebruyct tot zijnen proffijte, sonder de guedinge dair af gedaen te zijne, nochtans
sculdich ende gehouden es den selven chijs dair op verloopen op te leggene ende te betalene.
[467] Insgelijcx oick voir recht bekendt dat de gheene die eenen anderen zeekere renten
vercoopt, die penningen dair af ontfangende, ende gelooft hem die renten op zijne erve goet-
genoech zijnde te besettene ende te bekennene vercocht te hebbene, om jairlijcx ende erffe-
lijck te betalene, ende het gebuerde dattet jair ende dagh passeerde, eer hij de guedinge dair
af dede, soe soude hij nochtans sculdich zijn, hoewel de guedinge dair af niet geschiet en
ware tverloop vander selver rente te betalene.
[468] Oick soudt van gelijcken oft yemandt zijn goedt tegen eenen anderen op diens
Cah. 12 Mech.
90
goedt, dat beter ware dant zijne, vermangelde ende gheloofde hem een zeker somme toe
te gevene, met vorweerden, want hij egheen gereet ghelt en hadde, dat hij hem dair vore
verso jairlijcx soe vele geven soude, alsmen erfflijck dair vore coopen soude, tot dat | hij hem de
selve penningen gave ter goeder trouwen, sonder dair af eenige guedinge te doene, ende dair
op aenveerden des anders goedt dat beter ware, ende jairlijcx tot zijnen proffijtte gebruyc-
kende, soe soude die gelovere oft zijn nacomelinck, dat alsoe sculdich zijn te doene, ende
jairlijcx te betalene, tot dat die hem zijne penningen gave oft zijnen hoir ende nacomelinck,
ende dan en soudet dair niet afslaen tgene dat hij jairlijcx dair af gehaven hadde.
[469] Item, es oick claer ende voir recht bekendt dat een vrouwe egheen coopwijf
wesende, metter schulden, diese maect, hueren man noch zijne goeden dair mede niet
belasten noch verbinden en can, noch en magh dattet stadt grijpen sal. Mair een vrouwe
egheen coopwijf wesende, mach wel naden ouden rechten vander voirs. stadt wel sculden
maken ende hueren persoon dair vore verbinden, alsoe dat zij dair vore mach te rechte
betrocken worden, ende geexecuteert bij vangenissen van hueren persoon, totter betalingen
toe van dien, sonder prejuditiën nochtans van hueren man, die nochtans gehouden soude
sijn, soe verre hij zijne huysvrouwe uuyter vangenissen hebben wilde, de schulden te beta-
fol. CXLIII lene, daer vore zij gevangen geleeght soude zijn. |
[470] Item, soe verre eenich man zijne huysvrouwe niet lossen en wilde, soe soude men
nochtans nair dier vrouwen doot de schulden daer zij vore gevangen gelegen hadde moigen
vervolgen opte goeden achter huer gebleven, die dair vore trecht vander stadt voldaen zijnde,
alsdan souden moigen geexecuteert worden in betalingen van dien schulden.
[471] Item, een vrouwe die gehuwt es, ende een coopwijf es, die verbint niet hueren
coopmanscapen, die zij doet hueren man ende zijne goeden, ende souden dair vore nairden
voirs. ouden rechten vander voirs. stadt geexecuteerdt worden.
[472] Item, dat insgelijcx trecht vander voirs. stadt van Mechelen alsulck es ende van soe
ouden tijden onderhouden, dat egheene memo rie dair af ter contrarien en es, mair clair ende
openbair datmen van allen bekenden sculden voir wet geschiedt oft oick voirden heere
alleene schuldich es den creditueren, des versocht wesende, dair af bynnen sonneschijne
van dien selven dage te contenterene, ende te vervuegene met ghelde oft met panden, oft
de goeden van den sculdenere des anderdaeghs dair na te executerene, alsoe dat naden
verso rechten vander stadt behoordt, | ende alsoe dair af hier na inde procedueren gescreven es
indt halen vanden panden, clachten en vanden besetten.
[473] Item, dat een gehuwt man es tprincipael hoot ende heere van allen den haef-
felijcke goeden, die hij ende zijne huysvrouwe besitten om die te gebruyckene, te belas-
tene ende te beswarene ende te verthierene met zijnen coopmanscapen verweerden ende
anderssins nair sijnder belieften, al waren die oick van sijnder huysvrouwen wegen geco-
men, om die dair vore geexecuteert te worden, sonder wederseggen van yemande, ten ware
dat hem dat behoirlijck met rechte verboden ware.
[474] Item, hier voirmaels doen de stadt van Mechelen tot egheender appellaciën noch
reformaciën en stont, ende de vonnisse van scepenen nait uuytwijsen van hueren pri-
vilegiën, ende ouden onderhoudenen costuymen ende heerbringene, dair af geobserveerdt
hadden stantvasticheyt ende maght tot inder eeuwicheyt, soe plachmen metten overdraght
91
vanden gemeynen raide vander selver stadt, wanneer men yemandt vanden poorters ende
ingesetenen van diese metter waerheyt bevondt dat hij van quaden regimente was, zijn
goedt qualijck ende onwettelijck verdoende, als een prodigus dat overbringen, dien der stadt
kindt | te makene, ende ter poyen dien nairvolgende dat te publieren ende te condigen, fol. CXLIV
om dat hem nyemandt borgen en soude, dan tot eenen cleynen penningh toe noch tegen
hem coopen, noch hem yet vercoopen in egheender manieren, dair na heeft men dat ter
vierscharen gedaen, mair den meestendeel geschiedet nu bij brieven van onsen genaden
heere.
Van den hueren, die van erven geschieden.
[475] Inden yersten soe wanneer yemandt eenighe erve tegen den proprietaris gehuert
heeft, eenen tijt van sekeren jairschaeren ende de proprietaris dair na de selve zijne erve
vercoopt, oft afluuch worde, soe moet nochtans de selve huerlinck, niettegenstaende der
selver vercoopingen oft afluucheyt vanden proprietaris sijne jairschaeren uuyte, soe verre hij
wilt, de selve erve blijven besitten, al en woudts de coope niet gedoogen, noch oick de
erfgenamen vande proprietaris, want huer voir coop gaet, ende den sterfdagh van dien en
breect in, dien egheen vorweerde.
[476] Item, oft insgelijcx de huerlinck bynnen zijnen jairscharen afluuch worde, soe
moeten zijne wedue oft zijne erfgenamen die zijn goedt aenveerden, oick de huere noch
houden ende | voldoen, soe verre de proprietaris dat wilt, ende en comen dair af insgelijcx verso
niet ontslagen gesijn metter doot vanden voirs. huerlingk.
[477] Item, de proprietaris oft zijn erfgename nair hem es sculdich derve die hij ver-
huert heeft te houdene in goeden reke van wande ende dake, dat de huerlingh dair drooge
inne zij, ende vast van veynsteren ende van dueren.
[478] Item, wanneer de jairscharen van eeniger hueren van erven uuyt sijn, soe magh
die proprietaris de selve erve verhueren den gheenen, dient hem gelieft, ende al wilde de
huerlinck, dier innewoondt de naeste zijn, voirden selven prijs, dattet verhuert ware, soe en
soude hij dair toe niet ontfaenkelijck zijn, noch eenich recht dair toe hebben, om dair inne
te blijvene, sonder tsamelijck consent vanden voirs. proprietaris ende vanden gheenen die derve
gehuert hadde.
[479] Item, oft de gheene die de voirs. erve gehuerdt hadde den gheenen die de selve
erve besate de voirs. zijne huer overgave, oft dat een huerlingh die erve die hij als huerlingk
besate voirt verhuerde eenen anderen voir meerderen, gelijcken, oft minderen prijs, dan hijse
gehuerdt hadde, | soe magh altijt de proprietaris vander selver erven, dair af de naeste zijn, fol. CXLV
ende nemen die te hemweerdts, ende verhuerense den gheenen, dient hem belieft, sonder
wederseggen van yemande.
[480] Item, een huerlingh magh derve bescicken tot zijnder neringen tzijnen coste dair-
toe het hem verhuert es, sonder achterdeel oft verderffelijcke schade vander selver erven,
behoudelijck dat hij de selve erve tot zijnen afscheydene wederomme in alsulcken state set-
ten maken ende bescicken, alsoose was doen hijter innequam, soe verre de proprietaris aen
hem dat versuect, ghedaen te hebbene.
92
[481] Item, een huerlingk magh derve die hij gehuert heeft wel gebruycken tot zijnder
neringen, dair toe datse hem verhuert es geweest, sonder andere neringe, dair inne te moi-
gen doen, ten ware bij consente vanden proprietaris vander selver erven, want de proprietaris
en soude hem ter avonturen zijne erve niet verhuert hebben, hadde hem de huerlingk
verso geseeght, dat hij die neringe die hij doen wilde, daer inne gedaen soude hebben. |
[482] Item, een huerlinck en magh inde erve, die hij in hueren besit egheenderande
dingen oft neringen doen, oft laten doen oft geschieden, dair de consciencie mede besmet
mach worden, ende dair hijs niet op gehuert en hadde, mair soude dat moeten laten ende
doen alleene tgene dair toe hem de selve erve verhuert ware geweest.
[483] Item, een huerlingk magh derve, die hij in hueren besit, wel voirt verhueren eenen
anderen die gelijcke oft van gelijcke neringen doet, daerse hem tot verhuert es geweest,
dair de proprietaris mede tevreden moet sijn, oft hij magh de naeste dair af zijn, ende
die overnemen als boven, mair hij mochte tot alsulcken neringen verhueren, die niet gelijc
en ware met zijnder neringen datter de proprietaris niet mede en dorste tevreden zijn, noch
oick overnemen, soe dat die nahuere van egheender weerden zijn en soude, mair dyerste
soude moeten stadt grijpen.
[484] Item, wanneer yemandt de tocht aen een erve heeft, die erve verhuert, soe en due-
ren de jairscharen niet langere dan alsoe als die tochtenere oft tochtenersse leeft, maer moet
de huerlinck soe verre derfgenamen willen, nair diens doot, die erve ruymen, ten naesten tijde
fol. CXLVI van dien jaire, dair hij dan inne es. |
[485] Item, oft een tochtenere oft eene tochtenersse derve die hij oft zij ter tocht
besate eenen vremden verhuerden, soe magh de proprietaris der selver erven vander selver
heuren de naeste zijn, voirden selven prijs, datse verhuert es om die selve te besittene ende te
bewoonene, ende anders niet sonder arghenlist.
[486] Item, es insgelijcx voir recht bekendt, wanneer de gheene dien een erve toebe-
hooren allegadere behalven een van henlieden die verhueren, dat alsdan de gheene dier
oick deel in ende aen heeft, ende die erve niet en heeft hulper verhueren, noch dair inne
niet geconsenteert en heeft, noch last gegeven om te verhuerene de naeste vander selver
hueren magh zijn, om de selve erve selve te besittene, ende te bewoonenen, ende anders
niet, mair hadde hij den anderen oft eenigen van hen last gegeven om te verhueren, oft dat
hij inde huere geconsenteert hadde, soe soude de huere stadt grijpen, ende hij en souder
de naeste niet af zijn.
[487] Item, es hier voirt te wetene dattet oick voir recht bekendt es, ende alsoe onder-
houden geweest, wanneer de prorietaris oft erfgename van eender erven, oft van eenen deele
van eender erven, die bijden tochtenere oft tochtenersse, oft bijden mede proprietarisen ver-
verso huerdt wordt de naeste dair af | sijn wille, gelijck vore verhaelt staet, om dat selve te besit-
tene dat hem wel geoirlooft es, soe moet hij nochtans ten versuecke vanden tochtenere oft
tochtenersse, oft vanden gheenen dier deelen mede inne hebben, goede cautie ende borgh-
tocht setten, voirde selve huere, om die te betalene, ende in al te voldoene, dat de vremde,
huerlingk gedaen soude hebben nair uuytwijsen van sijnder hueren.
[488] Item, de gheene die een erftocht heeft aende erve die hij besit, die magh nair
doude heerbringen vanden ouders dair af heerbracht, soe verre hij merckelijck gebreck lede,
93
dat hij hem niet wel onderhouden en conste, ende dat dat der wet niet goeden besceede
bleke, de selve erve drie jaeren nair zijne doot verhueren oft versetten, ende de penningen
die van dien drie jairen comen souden ontfangen, om hem dair mede tonderhoudene, ende
die huere oft dat versetten als vore soude schuldich zijn stadt te grijpene, ende te sorterene
huer effect.
[489] Item, es oick voir recht bekendt ende onderhouden dat de haeffelijcke goeden,
die de voirs. proprietaris, oft dier tocht aen heeft, bynnen zijnen platen oft op zijn erve
bevindt, wiense oick toebehooren zijn verbonden ende pandtbair voirde huere, alse versche-
nen es, hier af zijn uuytgenomen, de | haeffelijcke goeden, die dien huerlinck gebracht zijn, fol. CXLVII
om met sijnder neringen daer ane zijn broot te wynnen, ende betalen dair vore de gheene
diese toebehooren tgene datter ane bij dier neringen verdient es, den proprietaris, oft dien
de tocht aen heeft, tot behoef van zijnder hueren, soe sijn hen die dan sculdich dair vore te
volgene.
[490] Item, een huerlingk, wanneer hij uuyter erven scheyt, die hij in hueren beseten
heeft, die moet die verschenen huere dan betalen, eer hij zijne haeffelijcke goede uuyter sel-
ver erven soude moigen doen, oft diens goeden moet te hebbene, dair hij de hueringe tegen
gedaen heeft. Ende oft hijt hem eer pijnde te doene, soe soude de verhuerdere die bij con-
sente van een van den commoingmeestem dair inne doen beslaen, ende soude de huerlingk
dan den voirs. verhuerder moeste thuys ledich zijn om een anderen inne te comene betalen,
oft alsoe vele panden in handen setten, als de verschenen huer gedroege, om trecht dair
mede gedaen te wordene, oft anderssins dair af zijnen goeden moet te gecrijgen.
[491] Item, ende oft de huerlingk boven beslach op zijne have voirde huere gedaen,
oft oick anderssins sijne haeffelijcke | goeden, sonder consent vanden proprietaris, oft zijnen verso
moet vander hueren te hebbene, uuyten huyse vluchte, dat alsdan de selve have voirde selve
huere verbonden blijft, ende dat die wederomme sculdich es bynnen de platen van dairse
uuyt gedaen es gebracht te wordene, oft datmen des proprietaris goeden moet hebben moet.
[492] Item, es claer, openbair ende voir recht bekendt, wanneer een huerling, die eenige
erve zekere jairscharen gehuert heeft de selve erve dairna coopt tegen den proprietaris
diense toebehoirt, oft bij eenen anderen doet coopen bedectelijck tot zijnen behoef, ende men
dat met goeden bescheede bevinden can, soe es alsdan ter stont dair mede de selve zijne
huere gesmolten, doot ende te nyeuwte, alsoe dat hij dairuuyte dan moet scheyden, soe verre
dien coop gecalengiert wordt, alsoo dat behoort bijde gheene dies machtich es te doene,
ende hem dair inne de calengierdere nyet laten en wille.
[493] Item, soe verre een huerlingk, dairmen merckelijcke suspicie op hadde, die erve
gecocht te hebbene oft gedaen coopen, die hij besate, ende mens hem niet genoech over-
thoonen en conste met zijnder eedt ontscult dede, dat hij die erve, die hij in hueringhen
besate niet gecocht en hadde, noch doen coopen, dat hij alsdan sijne huere behouden soude. fol. CXLVIII
[494] Item, es oick claer ende openbair, wanneer een huerlinck van eenen huyse dair
inne wilt wijn vercoopen, dat hij alsdan sculdich ende gehouden es den verhuerdere tot
zijnen versuecke, eer hij dat sal moigen doen, goede cautie ende borghtocht te stellene, goet-
genoech zijnde voirde assyse, die hij dair inne bijden vercoopene vanden wijne maken ende
verdienen sal, om tselve huys dair mede dair af te ontslane, ende scadelois te houdene,
94
midts dat thuys, dairmen wijn inne vercoopt voirde assyse, diemen dair inne maect, aende
stadt verbonden wordt nair uuytwijsen vander Ordinantiën vanden Wijne dair af onderhou-
den, oft dat de huerlinck soe vele aende rentmeesters vander stadt doen moet dat zij dien
aengaende met hem tevreden zijn, ende ontslaen dair af tselve huys, ende dies dien aencleeft.
[495] Item, es voirt voir recht bekendt ende alsoe onderhouden dat een weerdt niet
gehouden en es, soe verre zijne gasten yet vanden hueren verliesen dat hem niet gelevert
en ware, hen dair vore inne te stane. Mair soe verre hem yet gelevert ware geweest, om te
verwarene, dair es hij sculdich vore inne te stane, ende dat zijnen gasten weder te leveren,
verso oft dat hem te betalene, ten ware dat | hem dat afhendich gemaect ware, wel verwaert ende
geslooten zijnde, met zijnen goede, sonder argenlist, als dair toe alsulcken bewaringen ende
sluytinge gedaen te hebbene, als van zijnen eygenen goede, soe en soude hij dair inne niet
gehouden sijn.
[496] Item, soe wanneer yemandt tzij scipper, wageman oft andere eens anders goedt
aenneempt om ergens te vuerene oft te leveren, dairt hem gelast wordt zijnen loon dair af
nemende, die moet dair vore inne staen, ende dat betalen, soe verre dat versuempt oft
bij zijnen quaden wachtene verloren worde.
[497] Item, oft yemandt eenich goedt tot zijnent liete inneleggen om te verwarene,
sonder eenigen loon dair af te hebbene, soe soude nochtans die dair vore moeten innestaen,
soe verre het verloren worde, ende hij dat niet soe wel verwaren en hadde, als zijns selfs
eygen goedt.
Vanden kinderen die geprocreert worden tzij van gehuwden oft ongehuwden
fol. CXLIX persoonen. |
[498] In den yersten soe wanneer tzij man ende vrouwe, gebondene ende ongebondene
bijeen vergaderen als datter een kint af compt, soe es de vrouwe op hueren eedt gelooft,
om dat den man te gevene, die zij zeeght de vader te zijne, soe verre hij sustineren wilde de
vader nyet te zijne, ende bekende nochtans met huer geconverseert te hebbene, die de voirs.
vrouwe doen moet, inder naervolgende manieren, yerst zekerende in handen van een der
cormmoingmeestern hem nairseggende aldus « Hier zekere ende affirmeric, bij mijnder trou-
wen ende eeren, ende bij mijnder vrouwen waerheyt, ende bijder Christdomme, dat ic over
de vonte ontfangen hebbe, dat hij die dair voir oogen es, oft hem noemende dit kint dat
hier es met zijnen lijve aen mijn lijf gewonnen heeft ". Ende daima steect zij twee huere
vingeren van harer rechter handt oppe, ende zweerdt lijflijck ten heylegen, soe verre hij daer
den eedt nyet en verdraeght, seggende den commoingmeester na « Aldus dat ic gezekert
ende geaffirmeert hebbe, dat es warachtich, alsoe moet mij God helpen ende alle zijne hey-
leghen ).
verso [499] Item, oft de manspersoon seggen wilde, dat hijse noyt | vleesschelijck en
bekende, ende zij hem dat nyet overthoonen en conste, soe soude hij dair af op zijnen eedt
ghelooft sijn, yerst sekerende in handen vanden commoingmeestere hem naseggende aldus:
« Hier zekere ende affirmeric, bij mijnder trouwen, eeren ende manswaerheyt, ende bijden
Christendomme, dat ic over de vonte ontfangen hebbe, dat ic noyt vleesschelijck met huer
95
die noemende te doene en hebbe gehadt ". Ende daer na moet hijt met opgerechten vin-
geren lijflijck ten heyligen zweeren, seggende den commoingmeester na aldus : Soe verre
zij hem den eedt nyet en verdraeght, dat ic gerekent ende geaffirmeert hebbe, dat es warach-
tich, alsoe moet mij God helpen ende alle zijne heylegen, ende dair mede blijft hij dan dair
af ongehouden vanden kinde ende kinderbedde gelde .
[500] Item, als de vrouwen persoon bij harer eedt verclairt heeft alsboven dien den vader
te zijne, soe moet hij huer geven, soe verre zijt versuect, thien mottoenen voir haer kinder-
beddegelt, des moet zij tkint houden met hueren borsten een vierendeel jairs sonder meer
dair vore te hebbene. Ende dairna zijn zijt, soe lange zij ongebonden blijven tselve kint half
ende half tot gelijcken coste te houdene. | fol. CL
[501] Item, oft deen van beyden huwde sonder malcanderen te trouwene, soe moet die
nair trecht vander stadt, ende nairde oude usance, dair af onderhouden, ende heerbracht
tselve kindt tot zijnen coste alleene houden, totdat de andere oyck huwt, ende van dan voir-
tane moeten zijt tot gelijcken coste, weder half ende half houden, ten ware datse andere
vorweerden met malcanderen gemaect hadden, ende blijft deen ongehuwt, soe moet de
gehuwde alleene blijven houdende.
[502] Item, oft een gehuwt manspersoon van eenen ongebonden vrouwen persoon een
kindt gecrege, soe soude hij dat alleene moeten houden ende tkinderbeddegelt betalen tot
dat zij oick huwde, ende dan souden zijt oyck van dan voirtane half ende half houden,
ghelijck vore. Insgelijcx sout oyck zijn, oft eene gehuwde vrouwe van eenen ongebondenen
mans persoone een kint gecrege, gelijc vore, ten ware datter andere vorweerden af gemaect
waren.
[503] Item, oft twee gehuwde persoonen, die malcanderen nyet getrouwt en hadden,
tsamen een kint gecregen, soe souden zij datte oyck half ende half tot gelijcke | coste verso
altijt moeten houden, ten ware dat zij andere vorweerden dair af maecten, dairse hem
na reguleren souden.
[504] Item, oft een moedere, die niet gehuwt en ware huer kint dat zij van eenen
gehuwden man gecregen hadde, selve houden wilde, om den prijs dat een ander houden
soude, dat en derf de vadere niet consenteren, mair maeght besteden dair hij wilt tot
zijnen coste. Niet min willet de moeder emmers houden, dat magh zij wel doen tot hueren
coste ende laste, ende sonder cost of last vanden vadere, tenware dat de vadere alsulcken
merckelijcken redenen wiste metter waerheyt te seggene die alsulcke waren, dats de moedere
niet en behoirde te houdene.
[505] Item, es voirt voir recht bekendt ende alsoe eenpaerlijck onderhouden, soe wan-
neer vader ende moedere beyde afluuch worden wettege kinderen, oft oyck bastaerden ach-
terlatende, ende gheen goedt om die tonderhoudene, soe moeten nochtans ende zijn scul-
dich de naeste mage ende vriende vander selver kinderen vadere ende moeder wegen, ende
die huer goedt bij successiën, paerten ende deylen souden, de selve kinderen te aenveer-
dene ende te houdene half ende half te henweerdts | oick nemende tselve dat vader ende fol. CLI
moeder van goede achtergelaten hebben.
[506] Mair soe lange als eenich van beyden van vader oft van moedere noch in
levende lijve zijn, soe en darven de selve vriende ende mage die niet aenveerden, soe verre
96
sij niet en willen om te houdene, noch en connen tegen huren danck nair trecht ende doude
heerconnen vander voirs. stadt, dair toe oyck met rechte niet bedwongen worden, ach-
tervolgende den ouden openbaren seggene : «moedere oft vadere, houdt dijn kindt ".
Waer mede men de poirterie vander voirs. stadt verliest, oft niet en verliest.
[507] Inden yersten es voirt noch voer een oudt heercomen achtervolgende oyck den
statuyten vander selver stadt onderhouden, ende met vonnisse van scepenen geapprobeert
dat de gheene die hier bynnen der voirs. stadt poirtere ende ambachtsman es, ende buyten
der stadt ende Vrijheyt van Mechelen, met sijnder meester familiën gaet woenen, ende
verso dair sijne neringe gaet doen, ende exerceren, dair mede | alsdan verliest zijne poirterie
ende ambacht. Alsoe dat hij soe verre hij wederomme hier bynnen woude comen woonen,
ende zijne neeringe doen, alsdan de poirterije ende zijn ambacht weder souden moeten
coopen, eer hij de selve zijne neringe wederomme soude moigen doen ende exerceren.
[508] Item, wanneer oyck een poirtere oft ambachtsman van hier bynnen buyten in
eender ander stadt gaet woonen, ende eenighe vrijheyt aldaer aenneempt, om uuyt cracht
van dien, aldair eenige neringe, oft coopmanscap te moigen doen, soe verliest hij oyck dair
mede zijne poirterie ende zijne ambacht, ende moet hier wedercoopen, soe verre hij weder-
commen wilt, ende der poirterien, ende zijnder neringen gebruycken gelijck voren.
[509] Item, wanneer een eenloopich geselle buyten in anderen landen oft steden gaet
woonen, omde tale vanden lande, oft van dair te lerene, oft om eenige neringe, consten oft
coopmanscapen te lerene, ende te exercerene, dat hij hem dair mede in toecomenden tijden
soude moigen generen, ende behulpen om zijnen nootdorst te wynnene, ende van hier dair
fol. CLII niet en vertrect, om dair te gaen | stedevast te woonene, ende de vrijheyt aldair aen te
nemene. Ende hij bij fortuynen, tot zijnen proffijte aldair tot houwelijcke compt, ende eenige
neringe dair doet, met vrijheyt van dier plaetsen aennemende, soe en beneempt hem dat
niet nairde oude costuyme dair af onderhouden, zijne poirterije noch zijne neringe, die hij
hier gedaen heeft, soe verre hij met zijnen wijve ende kinderen hier bynnen wederomme
compt woonen.
[510] Item, het es oyck voir een oude costuyme eenpaerlijck onderhouden dat eenygelijck
poirtere van hier bynnen buyten der stadt ende Vrijheyt van Mechelen mach gaen woenen,
op sijn eygen goedt, ende dat houden ende bedrijven tot zijnen proffijte, sonder daeromme
eenichssins van zijnen rechte vander poirteren, oft van zijner ambachte berooft oft gepri-
meert te wordene. Mair blijft dair inne alsoe vrij, oft hij buyten niet gewoondt en hadde.
Ende sijne kinderen, die dair geboren worden, worden voir poirters ende poirterssen gehou-
den, als oft die hier bynnen geboren waren.
[511] Item, oft eens vrijs poorters dochtere aen een buyteman huwde, soe dat zij hueren
verso man nairvolgen moeste, ende | met hem bleve buyten in eenige andere stadt oft plaetse,
woonende zekere jairscharen, dair hij oyck vrijheyt oft poirterije aengenomen hadde, tot dat
hij afluuch wordde. Ende zij dan wederomme hier bynnen stedevast quame woonen met
hueren kinderen, noch eenloopich wesende, die zij buyten gecregen hadde, soe soude zij dan
97
wederomme voir eene vrije poirtersse geacht ende gehouden zijn ende blijven, ende oick huer
kinderen vander moeder wegen die hen metter poirteryen wilden behulpen. Ende souden
van dan voirtane den privilegiën vanden voirs. stadt moigen genieten. Ende noch vele meer
souden zijt dan moigen doen, soe verre de vadere egheene vrijheyt oft poirterije aengenomen
en hadde.
[512] Item, men heeft oick voir een oude gewoonte onderhouden dat een poirtere
alhier woonende wel heeft moigen aennemen de poirteren van eenegen steden oft plaetsen
in Brabant tot behulpe, vordeele ende ombescaetheyden van zijnen persoone, ende van sij-
nen goeden, sonder dair omme hem dat te zijne tot achterdeele van zijnder poirteriën ende
ambachte alhier. fol. CLIII
[513] Item, es voirt bij ouden heercomene onderhouden geweest, dat soe lange een
poirtere van deser stadt eenege offitie in Brabant heeft, doet ende exerceert, als drossate,
scoutet, meyere oft diesgelijcke, dat hem wel geoirlooft es te doene, sonder tverbueren oick
van zijnder poirteriën ende neringen, de selve dien tijt duerende als poirtere niet bescut en
behoirt te zijne, noch men en heeftet niet plegen te doene, metten privilegiën vander stadt,
alsoe datse hem niet en connen te baten gecomen noch gesuffrageren dien tijt duerende.
[514] Item, al wairt alsoe dat een ongehuwt manspersoon buyten in Brabant oft in
eenich ander landt eenen huysvrouwe trouwde, ende oick aldair besliepe, ende zijne bruy-
locht voirt uuyt hielde ende eenigen tijt dair met hair bleve, sonder om te blijven woo-
nende, oft sonder dair eenege vrijheyt aen te nemene, ende dair na met huer hier bynnen
quame woonen, soe soude hij hier alsoe vrij sijn, als oft hijse hier bynnen beslapen hadde,
want dbuytenbeslapen vander bruyt, en benoempt alhier egheene vrijheyt van poirteriën oft
van ambachte, nair doudt heercomen oick dair af onderhouden. | verso
Hier naer volght vanden ghemeyenen mueren ende anderen servituyten den
rechten vanden paelders aengaende.
[515] In den yersten es te premitterene hoe dat de gheene die met yemande anders
gemeyne muren hadde, ende dair hooger opvoeren oft metsen wilde, die niet hoogere nairde
oude costuyme doen onderhouden, en mochte doen opmetsen dan de helft vanden selven
mueren tot groote onvasticheyt ende schaden vanden selven wercke, datmen dair op setten
wilde, wairomme om dat te remedierene bijden gemeynen raide vander voirs. stadt werdt
overdragen, gestatueert ende ter poyen uuytgeroepen int jair onss Heeren duysentvierhondert
sessenentsestich vierentwintichste dage in meerte voir Paesschen, na costuyme van scrivene int
bisdom van Camerijcke, alsoe hier na volght dwelcke na met vonnissen van scepenen tot
meer malen geapprobeert es geweest.
[516] Dat alle de gheene hebbende met yemande anders gemeyne mueren, die begheren
sullen de selve gemeyne | mueren hoogere op te metsene om die te betymmeren geoirlooft fol. CLIV
es, ende voirtane geconsenteert sal wesen de selve gemeynen mueren geheel alsoe wel in
dicte als inde lenghde, alsoe hooge op te makene op huers selfs cost, als hen gelieven sal te
betymmeren sonder wederseggen van sijnen gebueren, die insgelijcx recht totten selven gemey-
Cah. 13 Mech
98
nen mueren hebben moigen, ten ware dat eenege conditiën dairtegen ende ter contrariën
gemaect ende benarwesen hadden geweest, niettegenstaende eenege gewoonten dair inne ter
contrariën onderhouden.
[517] Des sal de gheene die alsoe hooger opmetsen ende tymmeren wille, sculdich sijn
op sijns selfs cost, ende last, ende sonder eenegen cost vanden selven zijnen gebuere de
ghoote opten selven gemeynen muer gelegen hadde, wel ende custbaerlijck te doen leggen op
desselfs zijns gebueren erve, vast aende selven muer.
[518] Ende desghelijcx wederomme te doen maken ende te repareren alle tghene dat
verso aen desselfs zijns gebueren erve, midts den voirs. opnarene oft tverleggen | vander gooten
gebroken ende geargert sal wesen, ende dair toe oick alsdan voirtane de selve goote te hou-
dene, wel ende custbaerlijck, alsoot behooren sal, ende alsoe dat de selve zijne gebuere dair
bij niet bestadicht en worde.
[519] Behoudelijck dien, alsoe verre als de selve zijne gebuere, oick recht hebbende
totten selven gemeynen muere desgelijcx namaels oick met zijnen huyse ende tymmeringen
opvaren woude, inden selven gemeynen muer, dat hij dat sal moigen doen ende hem geoir-
looft wesen, gelijcmen in gemeynen mueren doen magh, sonder wederseggen vanden gheenen
die den selven muer hoogere gemaect hadde, ende sonder hem yet dair vore te geven, contra-
rie van desen es naderhant geordoneert te wetene de gheene die den gemeynen muer alsoe
bij sijnen gebuer opengehaelt, oick orboren wille, die hij den selven zijnen gebuer zal moeten
ophalen en betalen, de helft van alsoe vele als hem dien gemeynen muer gecost heeft op
te halene, ende vooren, alsoe bijde paelders onderhouden. Ende datmen dan, op dat zijn
gebuere, alsoe hooghe opvaert, met zijnen huyse, als dandere, ende niet hoogere de selve
ghoote sculdich sal zijn wederomme te leggene opten selven opgemaecten gemeynen muer,
ende die alsdan voirtaen houden evengelijck tot harer beyder coste, alsoe dat gecostuymeert
es geweest sonder argenlist.
[520] Item, oft tusschen twee gebueren op eenen gemeynen muergeleeght wordeeene
ghoote, dair duere dwatere van harer beyder erven comende loopen soude achterweerdts, nair
fol. CLV | huerlieder beyder erve, ende niet ter straten weerts, ende deen en hadde niet meer rechts
van servituyten omdat te leydene dan de andere, soe souden zij dat half ende half moeten
leyden, dair toe men dan nairde gestichtheyt vander plaetsen, een broeck, oft buysen
boven aende ghoote maken soude, om alsoe op elcx erve tselve watere half ende half te ley-
dene, ende te vallene. Ende wanneer dwater vander selver erven, oft oick van anderen
comende zijnen loop ergens van te voren gehadt hadde, dair sout dan moeten noch voir-
tane sijnen loop hebben, ende zijnen ganck behouden.
[521] Item, oft dien gebuere op eenen gemeynen muer een huys setten wilde, dair van
te voren egheen op gestaen en hadde, ende den ocsijdrup vallen soude moeten over den selven
gemeynen muer, dat niet geschien en magh sonder consent van sijnen gebuere, soe soude de
gheene die thuys dede maken, opten selven gemeynen muer moeten doen leggen eene ghoote
tot zijnen coste, ende die alsoe onderhouden om dwater dair af comende dair inne te ont-
fangene, ende dan voirt dair duere te leydene opt zijne sonder hindere oft letsele, van sijnen
verso gebuere, wairt achterweerts oft vore ter straten | uuyte altijt nochtans, sonder ongherief
oft letsele vanden selven sijnen gebuere.
99
[522] Item, insgelijcx soe verre yemandt op eenen gemeynen muer, dair eene ghbote
opleeght opweerts metsen ende voeren wilt, soe moet hij de ghoote als boven tot sijnen coste
doen leggen, op desselfs zijns gebueren huys, ende die onderhouden als boven, alsoe zijne
water inne valt, ten ware dat hij die alsoe opvaert een ghoote boven opten selven opgemets-
sten muer dede leggen, alsoe dat dwater van sijnen dake in de underste ghoote niet en viele.
Ende in dien ghevalle, soe soude de hooghste van dan voirtane ongehouden sijn vander
underste ghooten te onderhoudene. Mair elck van hen soude zijne ghoote tot zijnen coste
moeten onderhouden ende elck zijn water leyden. Ende oft de underste dair na soe hoghe
als dandere opvoere, soe soude hij oick dan den muert ende doverste ghoote moigen ghe-
bruycken, sonder yet dair af te gevene, mair soutse voirtane moeten tot gelijcken coste helpen
onderhouden, ende de onderste ghoote soude die lest dan opvoere tot zijnen proffijtte alleene
hebben ende behouden.
[523] Item, men heeft voirt voir recht gehouden, ende es alsoe dair vore bekendt ende
dicwils bij scepenen ende den | geswoirnen paelders vander voirs. stadt met vonnisse gewesen fol. CLVI
dat over eenen gemeynen muer egheen water comen noch vallen en magh. Noch dat insge-
lijcx duere oft in eenen gemeynen muer men egheen openbaer licht, noch gesicht hebben
en magh, ten ware datmen dair af ter contrariën omder bescheet van vorweerden oft statuy-
ten hadde.
[524] Item, es insgelijcx voir recht bekendt ende alsoe onderhouden, soe wanneer deen
gebuere, tot sijns anders gebueren weerdt, in sijns selfs eygen muer staende aen sijnder
gebueren erve, oft op eenen halven voet na veynsteren heeft, oft doet maken dat hem geoir-
looft es te doene, soe behoirt hij ende es sculdich, soe verre die beneden reycx sijn, dat hij
die veynsteren moet doen maken ende stofferen met ijseren gheerden, ende met vasten gela-
sen, sonder opendoen. Ende sijn sij boven reycx, soe moet hij dien doen maken ende
stofferen, met goeden ijseren gheerden, soe bij een staende, datmen dair duere egheens
menschen hoot gesteken en can, sonder vaste gelasen, ende die en magh dair, noch elders
dair hij waer sijnen oeysidrup oft anckers hoot en heeft, sijne veynsteren tot zijnen gebuere
weerdt niet moigen doen opengaen, noch yet voirder uuytsetten dan zijne oeysidrup en ghe-
draeght. verso
[525] Item, de gheene die zijnen oeysijdrup over sijnen eygen muer heeft vallende opt
zijne, niet meer erven dair hebbende dan zijnen oeysijdrup en gedraeght aen zijns gebueren
erve, die moet ende es gehouden tselve watere dair over vallende selve over tzijne te ley-
dene, ende alsoe te bedwingene, dat zijn gebueren, dair af egheen letsel noch ongerief en
hebbe, ten ware dat hij andere recht van servituyten dair toe hadde.
[526] Item, soe wanneer yemandt metsen ende tymmeren wilt, opt zijne tot zijnen
gerieve ende oic om op ende in zijne erve bevrijt te zijne, dien es dat wel geoirlooft te
doene, al waert oic zoo dat zijn gebuere te dier zijden weerdt, dair hij metsen ende tym-
meren wilde veynsteren ende licht hadde om in sijn huys te ziene, ende dat hij midts dien
sijn licht verliesen soude, ten ware dat dair af ter contrariën andere vorweerden oft statuyten
waren.
[527] Item, eenenyegelijcken es geoirlooft opt zijne alsoe hooge in de locht opweerts
te tymmeren ende te metsene, als hem dat gelieft ende goetdunct sonder wederseggen van
1OO
yemande. Want dien den gront toebehoirt, dien hoirt toe vrij ende los, soe groot de locht
fol. CLVII totten hemel toe. |
[528] Item, dat eenenyegelijcken wel geoirlooft es opt zijne veynsteren in sijne mueren
te makenen ende te hebbene om licht ende gesicht daer mede te hebbene, nair sijnder gelief-
ten, als dien staen tot zijnder erven oft ter straten weert uuyt te siene, oft wanneer tusschen
den mueren dairse innestaen, ende zijnder gebueren erve hij noch merckelijcke distancie van
erven tusschen beyde heeft liggende, sonder die met gheerden oft ghelasen te dorven stof-
feren.
[529] Item, de ghene die de ghoote die tusschen hem en zijnen gebuer leeght, alleene
houden moet, oft wanneer twee gebueren die tot gelijcken coste half ende half houden ende
onderhouden moeten, soe moeten zij dat doen, ende zijnder toeverbonden om dat te doene
van loode, van boodeme, van souduren, van broeyssele, van bruggen, van spruyten, ende van
alle tghene dat totten ghooten dient ende behoirt, ende alsoe dat deen gebueren noch dan-
dere dair af egheen letsel, ongerief noch schade en gecrijge. Maer elc moet ende es gehou-
den zijne tymmeringe aende gemeyne ghoote comende tot zijnen coste alleene, oft sonder
cost oft schade vanden aenderen te onderhoudene, ende ofter gebreck dair toe quame daer
duer aende gemeyne ghoote, soe soude dat tot zijne coste moeten gebetert worden, bij wiens
verso gebreke het toequame. |
[530] Item, soe wanneer yemandt eene ghoote tzijnen coste alleene als boven moet
tot zijnen coste doen maken ende repareren, sonder cost oft schade van sijnen gebuer, ende
dan magh hij dair toe stellingen maken op zijnder gebueren erve, tzijnder minster schaden
ende ongerieve.
[531] Item, soe wanneer tusschen twee gebueren eenen zoo es dair harer beyder water
van hueren daken innevalt, soe zijn zij gehouden ende verbonden, die te houdene onder met
goeden ghoottieren altijt schoone ende reyne tot gelijcken coste half ende half, ende als zij
vervuylt es tot gelijcken coste half ende half te doen ruymen ende schoon te makene.
[532] Item, eenyegelijck vanden gebueren, die eenen zoo tusschen beyde hebben, dair
hueren watere innevalt, en magh den val van zijnen oeysijdruppe nyet voirder dair inne
hebben, dan tot opte helft vander selver zoo. Ende oft zijnen oeysydrup over de helft vander
selver zoo tzijnen gebueren weerts viele, soe soude hij soe verre zijn gebueren dair mede niet
tevreden zijn en wilde sijn dack doen moeten cortten, dat hij mair en viele, tot opte helft
vander selver zoo, als boven.
[533] Item, oft yemandts muer oft want hem alleene toebehoiren, duere oft overginge
fol. CLVIII tzijnen gebueren weerts, soe soude hij | dat moeten doen innetrecken ende te loode setten
tot sijnen coste, soe verre hem de gebueren, dair mede niet lijden en wilde. Ende wairt eenen
gemeynen muer, oft want, soe moet dat tot gemeyner coste gedaen worden half ende half.
[534] Item, soe wanneer yemandt vanden gebueren sijn huys doet decken, alsoe dat
midts dien huerlieder zoo tusschen beyde daer bij vuyl wordt van gruyse oft anderssins, soe
es die gehouden ende verbonden, dair bij dattet compt die zoo tot zijnen coste alleene te
doen reynegen ende schoon maken, sonder cost oft last van sijnen gebuer. Ende soe wanneer
dat insgelijcx gebuert, bijden anderen gebuer, soe moet hij ende es oick gehouden van
gelijcken te doene. Ende comet van beyden, tot gelijcken coste als vore.
101
[535] Item, deen gebuer en mach sonder consent van zijnen naesten gebuer, duer
noch inde zoo die tusschen hen gemeyne es, egheen moosgat doen maken oft hebben om
zijn cookewatere oft diesgelijcke daer duere te doen loopen, want duer een zoo egheen ander
water en behoort loop te hebbene, dan hemels watere, dat van boven valt. Ende oft hij
eenige vuylicheyt dair inne dede, soe soude hij dat moeten reynegen, ende den ouden kuer
dair ane verbueren, te ware dat yemandt over derttich jaeren een moosgat gehadt hadde,
ende sijn | cokenwatere dair duere geloopen, ende dat bethoont worde, die sout dair dan verso
moigen behouden, ende anders niet. Compt oic aen eene zoo die gemeyne es te repaterene,
dat moeten de gebueren diense toebehoirt tot gelijcken coste doen, ten ware dattet bijquame
van eenen van den gebueren, soe soude hijse tot zijnen coste moeten doen repareren.
[536] Item, soe wanneer yemandt metsen oft tymmeren wilde, dat hem wel geoirlooft
es, ende dair omme yet gebroken wordt aen zij nder gebueren erve, dat moet hij weder omme
tot zijnen coste doen maken ende repareren, sonder cost oft schade van sijnen gebuer. Ende
dan mach hij dair toe stellingen maken op zijnder gebueren erve tzijnder minster schaden
ende ongerieve.
[537] Item, soe wanneer deen gebuere den anderen in sijnen muer laet varen, de
zoo alsoe tusschen beyde te nieeuwte doende, soe wordt dien muer van dan voirtane
voir eenen gemeynen muer geacht ende gehouden, oft alsulck als zij huere vorweerden dair
af maken.
[538] Item, als eenege mueren staen tusschen eeneger partijen erven, ende deen van
hen, dair inne ende op gevaren es, ende opte ander zijde, ter ander zijden oft partijen erven
weert, inden selven muer staen blinde veynsteren, masurgaten, nooten oft hooden, | poorten fol. CLIX
oft dueren aen te hangen, oft andere gemeyne tekenen metten selven muere gemaect, soe
es dien muer, beyde den voirs. partijen ende hueren goeden aldair gemeyne, het en ware dat
tusschen de selve partijen oft hueren voirsaten eenege brieven, gescriften, oft wettich bethoon
waren, die dair af anders verclairden.
[539] Item, soe wanneer yemandt op zijn erve eenen put wilt doen graven, om dair op
te gane sijn gevoegh te doene, inde plaetse van eender heymelijcheyt, die moet dien doen
graven seven voete van sijnder gebueren erve, metten naesten cante. Ende oft hijten nair-
dere dede graven, dat hijten dan ten versueke van zijnen gebueren oft gebuere soude moe-
ten doen vullen tot zijnen coste, ende settenen stenen voeten dair af als vore. Ende dat
hij dair toe den selven putte sal moeten doen beheymen ende besluyten om eerbaerlijck
ende tamelijck dair op te gane, ende zijne gebueren van stanck te behuedene.
[540] Item, dat nyemande geoirlooft en es op zijne erve aen yemandts anders muer
oft oic aen eenen gemeynen muer eene heymelijcke vonte te makene, ende te metsene, ten
zij dat hij opte selve zijne erve den selven muer van beneden inde selve vonte tot boven
toe setten ende metsen eenen muer anderhalven steen dicke. | verso
[541] Item, dat hij opte selve vonte, wanneer zij buyten den huyse geset wordt, scul-
dich es over de pijpe vander selver vonten een huysken te settene, eenen halven voet vanden
muere, die zijnen gebuere alleene toebehoirt, ende doen dat zoe dichte decken ende sluy-
ten, dat sijn gebuere dair af egheenen stanck noch ongerief en hebbe, ende alsoe hij dair toe
van rechts wegen verbonden es.
102
[542] Item, soe wanneer yemandt op zijne erve eene heymelijcke vonte doet maken,
niet verre van dair zijn gebuer, van te voren eenen borreputte heeft, dairbij op zijne erve
staende, ende de selve sijn gebuere, midts dien aen zijnen borreputte eenich letsel, hindere
oft ongherief crege, dat dan de gheene, die de vonte hadde doen maken, dat letsel, hinder
oft ongherief soude moeten te nieuwte ende af doen, tot zijnen coste alleene.
[543] Item, die een splete wilt doen maken, in sijns selfs muer voir een lochtgat van
zijnder heymelijcheyt bynnen den zijnen staende, die moet die doen maken ende setten,
rest tzijnen gebuere weerts twaelf voeten hooge vander eerden, om dair mede zijner gebue-
ren van stancke ende ongerieve te behuedene.
fol. CLX [544] Item, soe wanneer zij twee op een heymelijcke vonte onder | deerde wesende
huer gevoegh moegen doen ende gaen, soe zijn zij die sculdich tot gelijcke coste te onder-
houdene, te reynegen, ende de vuylicheyt ewech te doen doen oft die half ende half op huer
erven te leggene.
[545] Item, soe wanneer dan de selve gemeyne vonte in goeden reke staet ende tot
gelijcke coste gereynicht es, soe magh de een van hen dair af scheyden, sonder dair meer
op te gane, of te laten gaen, alsoe dat hijse niet meer gebruycken en wilt, ende soude van
dan voirtane ongehouden sijn ende blijven, om eenige costen dair ane souden moigen behoeven
geleeght te zijne, tware van reparaciën, reynegen oft anderssins te dorven of te moeten
betalen.
[546] Item, es oic den eenen van tween, die op eene vonte van eender van eender
heymelycheyt gaen, wel geoirlooft, wanneer de selve vonte in goeden reke staet ende vander
vuylicheyt tot gelijcken coste gereynicht ende gemaeckt es geweest, dat hij dan tot zijnen
coste met eenen muere, de helft vander selver vonten tot zijnder erven weert sal moogen
doen afscheyden om alsoe dan op zijne helft alleene te gane, die hij dan soe verre zijne
verso helft gaet sculdich zijn sal, van II dan voirtane alleene tot zijnen coste te onderhoudene, ende
te reynegen, ende de andere de andere zijne helft tot zijnen coste. Ende elc van hen
sal dbeheymsele boven deerde zijne pijpe insgelijcx tot ziinen coste afheymen, bedecken
ende besluyten, alsoe dat zij dair bij malcanderen egheen ongerief en doen van stancke oft
anderssins.
[547] Item, oft yemandt zijne vuylicheyt van eender heymelicheyt op zijne erve in
eenen putte aen zijns gebueren erve, dair eenen vonte, oft eenen kelder ondere oft ane ware,
leggen wilde, soe soude die moeten ende gehouden zijn tegen die vonte oft keldere, soe
verre die ginge te doen metsen eenen muer anderhalven steen dicke, oft anders en soude hijs
niet moigen doen.
[548] Item, het en es nyemandt geoirlooft aen eens anders muer eenege messie te leg-
gene, maer moet die doen af leggen ende trecken, oft moet tegen diens zijns gebueren muer
eenen muer doen trecken ende metsen, ende dan behoirt hij zijnen gebuere van stancke ende
ongerieve te behuedene, ende te verwarene.
[549] Item, nyemandt en magh insgelijcx aen eens anders muer moer leggen, ten zij
dat hij tegen den selven muer eenen muer steens dicke op zijne erve doe setten ende metsen.
fol. CLXI [550] Item, het en es insgelijcx nyemande geoirlooft eenich | verkenscot aen een
anders muer te makene, of te settene, mair es dat sculdich af ende van dair te doene, ende
103
dat dan alsoe te settene, ende alsoe te sluytene ende te bewarene dat hij dair bij zijne gebue-
ren behuede ende beware van stancke ende ongerieve ende van dat dien aencleeft.
[551] Item, nyemandt en magh generalijc aen eens anders muer oft oic aen eenen
gemeynen muer yet setten oft doen maken het waren hovenen, backen oft wattet ware, dair
den selven muer af soude moigen verargeren, mair moet dat alsoe doen besorgen, met eenen
anderen muer opt zijne, dair tegen te settene, alsoe dat den selven gemeynen oft zijns
gebueren muer, dair af egheen letsel noch hindere en gecrijge.
[552] Item, generalijc oick en magh nyemandt most aen eens anders muer dair hij
egheen recht van servituyten toe en heeft yet doen oft vast maken oft setten, sonder consent
vanden gheenen dien hij toebehoirt, in egheender manieren, het ware wijngaerden, boomen
oft anders mair moet ten minsten daer af setten anderhalven voet van zijnder erven ende
niet min.
[553] Item, de thuynen oft heymselen tusschen twee gebueren erven sijn sculdich tus-
schen hen beyden half ende half | op huere gerechte palen geset, ende tot gelijcken coste verso
dan onderhouden te wordene. Ende sijnser overe, soe moeten zij deen den anderen ruymen
tot opte palen, ende altijt esmen dat sculdich te doene, opte palen, diemen dair vint van
outs staende, om die geset worden bijden paelders. Ende sijn sculdich deen den anderen
vrede te doene ende egheen ongerief van hoenders, beesten oft anderssins, in egeender manie-
ren, alsoe gebueren deen den anderen behoiren ende sculdich zijn te doene. Ende eenyege-
lijck behoirt van zijnder zijden zijne heym op te bindene, soe hem dat gerieven sal ende
behoirt te geschiene.
[554] Item, ende oftmen int versetten vanden thuynen oft heymselen tot gelijcken coste
op huer gerechte palen bevonden datter eenege boomen oft wassende hout dair buyten dan
stonden, die souden alsdan den gheenen toebehoiren op diens erve datse buyten den thuyne
stonden. Ende stonter wassende hout inden th uyn, wel geset op zijne pale, dat soude gemeyne
sijn, ende dat afhouwende souden, zijt half ende half deylen.
[555] Item, oft int onderhouden van eenen gemeynen thuyne oft heymsele deen gebue-
ren deene helft vanden selven thuyne oft heymsele de andere gebuer de andere helft onder-
houden hadden ende doen maken, soe soude elc zijne helft voirtane doen maken, alsoe hem
dat goetdochte ende emmer alsoe dat zijne gebuer dair mede wel beheympt ende bevreedt
ware sonder ongerief | oft schade daer duere te lijdene. Ende oft oick elck zijne helft alleene fol CLXII
wilde doen maken, dat soude hem geoirlooft zijn, elck tot zijnen coste als vore.
[556] Item, ende int setten ende onderhouden vanden gemeynen thuynen oft heym-
selen en doet inde costen van dien egheenen afslach dat deen van hen dair ane huysingen
magh hebben staende, mair moet dien niettegenstaende de costen vanden selven gemeynen
thuyne oft heymsele half betalen, oft de helftonderhouden gelijck vore.
[557] Item, oft yemandt een huys, oft eenen muer tusschen hem ende zijnen gebuere
doet afbreken, soe moet hij ende es gehouden inde plaetse van dien huyse, oft muere eenen
thuyn oft heymsele te settene tot zijnen coste alleene, sonder cost van zijnen gebuere. Ende
set hij dien dan opte gerechte palen tusschen hem ende zijnen gebuere, soe moet van dan
voirtane de selve zijne gebuere dien thuyn helpen onderhouden tot gelijcken coste half ende
half, mair setten hijten opt zijne alleene, soe soude hijten alleene onderhouden ende hem
alleene toebehoiren.
104
[558] Item, oft yemands boomen op zijne erve staende, soe nae zijns gebueren erve
verso stonden, dat zij dair overe hingen, | soe moet hij die, soe verre de selve zijne gebuer dat
wilt ende versuect, alsoe verre ende soe vele afcortten, als zij overe desselfs zijns gebueren
hangen, oft hij moet de helft vanden vruchten dier op wassen, soe verre zij ter overhangen,
den selven zijnen gebuere laten volgen vanden welcken die gebuere, dair de boomen over-
hangen den kuere heeft, weder datmense afdoen sal, oft dat hij metter helft vanden vruch-
ten jairlijcx tevreden zij als vore.
[559] Item, de boomen die in den thuyn oft heymselen staen, die zijn gemeyne ende
hooren hen beyden toe, ende de vruchten oick dier op wassen.
[560] Item, dlevende hout van eenen gemeynen thuyne gebruycken zij beyde gemeyne,
als zijten gemeyn doen maken, wiet oic geset heeft ende donder houden zij gelijcke, mair
wairt dat yemandt op zijne helft, die hij alleene houdt eenich wassende goedt sette, dat en
soude den anderen niet te baten comen.
[561] Item, soe wanneer yemandt in eene gemeyne erve eenege boomen, oft levende
hout set, soe hooren die gemeynlijc toe den gheenen, dien die erve gemeynlijc toebehoort
fol. CLXIII | ende niet den gheenen alleene diese geset heeft. Mair een huerlinc, boomen settende oft
winnende, op tgene dat hij gehuert heeft, mach die uuyt weder omme doen tot zijnen prof-
fijtte alleene ende vercoopen, oft met hem vueren, als hij vertrect ende zijn hueringe uuyt es.
[562] Item, eenyegelijck es sculdich sijne scouwe oft scouwen, soe hooghe opweerts
te makene dat zijne gebuer oft gebueren, dair af van rooke oft anderssins egheen ongerief
en hebben, noch en gecrijgen.
[563] Item, soe wanneer eenich werck gedaen oft volmaect werdt, dat hij niet alsoe en
soude moigen doen maken worder tegen geseeght, ende dat ten aensiene van eenen ande-
ren, diet beletten mochte, ende hij dan nair dat volmaect ware dair tegen seyde, sou soude
nochtans tselve volmaect werck moeten blijven staende, soe verre hij wilde diet hadde doen
maken totter tijt toe dattet van selfs verginge, mair men en soudts niet meer dair na moigen
reken noch repareren in egheender manieren, mair latene van selfs vergaen.
[564] Item, oft yemandt opt zijne een grecht, vijvere, scanoir oft putte, om dair mede
verso water te hebbene, ende dat te | besegen tot sijnen gerieve, ende dat hijter inne doen wilde
tot zijnen proffijte, sonder metsen, wilde doen graven, soe moet hij dat doen van zijnder
gebueren erve, alsoe verre hij die diep doet graven, alsoe dat den cant van dien, te zijns gebue-
ren weert, van zijnder erven blijve van breyden ende dicten inden gront vander selver grecht,
vijvere, scanoir oft putte, als die diept gegraven sullen worden.
[565] Item, oft yemandt zijne erve met opgesetten grechten wilde beheymen, soe moet
tusschen die haelte vanden selver grecht ende den pael, die tusschen zijne en zijns gebueren
erven staet noch van zijnder erven blijven, ten minsten anderhalven voet erven.
[566] Item, ofter eene grecht ware tusschen twee gebueren die gemeyne ware, soe sou-
den zij die alst behoefde tot gelijcke coste doen graven, ende reynegen, en deerde dair uuyt
commen, elck half ende half opt zijne warpen, oft dair elck wilde.
[567] Item, alsmen eenen gemeynen puttenborre maect voir eene geheele gebuerte,
soe sijn de gheene die de huysen van dier gebuerten toebehooren, ende dien borreputte dage-
lijcx moigen gebruycken, ende oick in tijde van pericle van brande, oft anderssins gehouden
105
ende verbonden, dair inne te contribueren, en de te betalene, nair advenant ende grootte van
hueren erven, ende | dien alsoe te helpen onderhouden in goeden reke, van alle tghene dat fol. CLXIV
dair ane soude moigen in toecomende tijden vallen, oft comen te repareren.
[568] Item, oft zij twee tot eenen borreputte quamen, alsoe dair toe recht hebbende,
soe moeten zij dwatere dair af comende, soe verre zij met malcanderen niet lijden en willen,
half ende half op huere erve leyden, ende dien tot gelijcken coste doen repareren ende onder-
houden, ende oick reynegen alst te doene es.
[569] Item de gheene, die selve binnen zijnen huyse eenen borreputte heeft, soe dat hij
den gemeynen borreputte vander gebuerten n iet en gebruyct, oft gebruycken en derf, die sal
nochtans gehouden zijn ter reparaciën vanden selven gemeynen borrenputte, als dien geschien
sal te gevene, half soe vele, als yemandt van den gebueren geven sal, de meeste noch de
minste, om dat hij dien in noode van bran de, dien dan alsoe wel gebruycken soude, als
de andere gebueren.
[570] Item, oft yemandt eenen borrenputte hadde staende oft gemaect binnen den zijnen
ende zijn gebuere dair na yet oic int zijne maeckte, tware heymelijcke vonte oft anders des-
gelijcke, dair mede den selven borrenputte bedervende, oft hinderlijc | wesende, soe soude verso
die gebueren dat moeten tot zijnen coste te nieuwte doen, oft alsoe beteren, datter den selven
borreputte egeen hindere oft letsel af en hadde. Mair soe verre dair yet te voren gestaen
hadde, ende gemaect ware geweest, eer den borreputte gemaect werdt, soe soude dat moigen
blijven staende hoe groote hindere ende letsele, dat den selven borreputte doen soude, son-
der dat te moeten remedieren tot zijnen coste.
[571] Item, oft yemandt tusschen hem ende zijnen gebueren een gebint oft eenen want
sette ende dede maken om hem alsoe te beheymene, ende te benijene, ende hij dat gebindt
oft want sette opte gerechte palen, dat mocht hij wel doen tot zijnen coste, soe verre zijn
gebuer dair inne consenteerde, ende dan soude den oesydrup vanden dexele vandien gebinte
oft wande even groot wesende op elcx erve sijnen val hebben ende behouden. Ende van dan
voirtane souden zij tselve gebint oft want tot gelijcke coste onderhouden.
[572] Item, ende oft de gebuer niet consenteren en wilde opte gerechte palen tgebint
oft den want geset te hebbene, soe soude de gebuer diet setten wilde, dat moigen setten
opt zijne, ende soe vele plaetsen laten, tusschen hem ende sijns gebueren erve, als sijnen
oesijdrup van dien decxele, ende oick dafzaten van dien dairtoe dienende behoeven souden,
want nyemandt buyten zijnder erven egheen afzaten setten noch oesydrup hebben en magh. fol. CLXV
[573] Item, soe wanneer yemandt inde plaetse van eender gemeynder want oft gebinte
eenen muer maken wilde, soe es hem dat wel geoirlooft te doene tot zijnen coste, des
volght hem ende behoirt hem toe den selven want, oft gebint met allen hueren toebehoirten.
Ende den muer volmaect zijnde, soe es ende blijft dien muer eenen gemeynen muer, ende
deen wordt van dan voirtane gebruyct, gehouden ende onderhouden, gelijcmen gemeyne
muren behoirt te gebruyckene ende te onderhoudene tot gelijcken coste.
[574] Item, oft eenen gemeynen muer op deen zijde oft opte ander zijde behoefde
gestoeyt te zijne, soe soude dat elck vanden gebueren, dat moeten doen tot zijnen coste op
zijn zijde, ende dair inne en soude de andere gebuer, dairt niet en behoefde, niet gehouden
sijn te ghildene of te betalene. Mair oft dien muer overhinge, duerginge oft uuytbulcte, oft
Cah. 14 Mech
106
datter boven aen gebroken waren, ende dair ane gequetst moeste zijn, soe souden zij dat tot
gelijcke coste moeten doen maken ende repareren, half ende half, ende te borge setten.
[575] Item, soe wanneer eenen gemeynen muer afgebroken werdt, soe behoirt de stoffe
dair af comende, toe beyde den gebueren die recht hebben totten selven gemeynen muere,
ende die moeten hen dan tot gelijcken coste beheymen, alsoe zij met malcanderen vrede ende
verso goet gebuerscap onderhouden willen. |
[576] Item, soe wie eenen muer opt zijne doet setten, ende maken tot vast aen zijns
gebueren erve, die en houdt dair buyten tzijns gebueren weerdt, noch oesijdrup, noch anc-
kers hoot, ende en magh dairna, noch oick zijne nacomelinck, dair buyten dat egheen van
beyden hebben, sonder consent van sijnen gebuer. Ende oft hij namaels inden selven muer
anckeren wilde, soe soude zijn anckers hoot moeten blijven binnen den selven zijnen muere.
[577] Item, soe wanneer yemandt buyten sijnen muere als op zijn erve sijn ancker
hoot heeft, soe en magh sijn gebuer hem niet nairder metsen noch tymmeren dan tselve
anckerhoot en es, alsoe dat dat vrij sijn ende blijven moet sonder nairder te comene.
[578] Item, oft yemandt een vuylaet setten wilde, bij sijns gebueren muer, soe en magh
hij dan niet nairder doen setten, de selve sijn gebuer en moet tusschen beyde vrij houden
sijnen oesijdrup heeft hyttene, ende zijns anckers hoot, mair soe verre zijn gebuer, dair niet
en heeft, noch ankers hoot, noch oesydrup, soe mach hij vast aen dien muer doen metsen
ende tymmeren sonder wederseggen, van sijnen gebuer, maer en magh in sijns gebueren
muer niet comen, noch dair ane niet vast maken.
[579] Item, wanneer yemandt met een slaper compt op sijns gebueren huys, ende hij
zijn huys opvueren wilt, oft anderssins metsen ende tymmeren, alsoe dat dair mede den
fol. CLXVI slaper te nieuwte gaen soude, | soe es hij gehouden tgat dair den slaper was, tot zijnen coste
toe te doen maken, ende decken, datter zijn gebuer egheen gebreck bij en hebbe, en lijde.
[580] Item, ofter dan op sgebueren huys behoefde eene ghoote geleeght te wordene,
soe soude de gheene, dair den slapere op gelegen hadde, dair toe moeten leveren, dloot,
souduere, boodem, dboeysel, bruggen, spruyten ende alle tghene dat totter ghooten dient
ende behoirt, sonder cost vanden gheenen die den slaper op hem hadde, des sal die gehou-
den zijn, die den slaper hadde, tot sijnen coste ende sonder cost van sijnen gebuer, die te
doen leggen, ende van dan voirtane selfs de gheene, dair den slaper oplagh, tot zijnen coste
alleene onderhouden, sonder cost van sijnen gebueren, soe verre nochtans egheen water van
sijnen huyse, in die ghoote egheenen val en hadde.
[581] Item, ende oft die gebuer die den slaper hadde alsoe tymmerde ende metste dattet
dwatere van sijnen huyse in die ghoote, diemen leggen soude dair den slaper lagh, vallen
soude, soe souden zij beyde die gebueren gehouden zijn tot gelijcken coste, de selve ghoote
van al datter toebehoirde te doen leggen, ende alsoe voirtaen onderhouden.
verso [582] Item, dwater comende uuyt dier ghooten es sculdich sijnen | val te hebbene,
ende geleydt te wordene van alsoe breet, als den slaper was ter plaetsen daert in beyden
zijden vanden selven slaper te vallen plach ende geleydt werdt, eest ter straten vore oft ach-
ter uuyt niet.
[583] Item, oft de gheene dair eenen slaper op sijn huyslage tselve zijn huys opvueren
wilde, oft anderssins metsen ende tymmeren, alsoe dat den slapere dair mede te nieuwte
107
gaen soude, soe es die sculdich ende verbonden alsdan sijns gebueren huys te doen sluytene,
ende te makene tot zijnen coste, alsoe dat behoirt ende alsoe dat de selve zijn gebuere dair
af egheen hinder, scade oft letsele en hebbe, noch en gecrijge.
[584] Item, de gheene die eenen slaper heeft liggene op zijns gebueren huys, die es scul-
dich ende verbonden dien alsoe tot zijnen coste ende laste tonderhoudene, dat de selve zijn
gebuer, dair af egheen scade, hinder noch achterdeel en gecrijge, aen hem noch aent tzijne.
Ende oft hijs niet en dede beteren, dair af geadverteert zijnde, dat hij alsdan die schade hin-
der oft achterdeel sculdich soude zijn opte leggene, ende te betalene, ten ware dat hij ander
bescheet dair af hadde, om met rechte dair af onderhoudene te zijne.
[585] Item, soe wie eene uuytgespannen veynster vore ter straten | wilt doen maken, die fol. CLXVII
es sculdich die acht voeten hooge vander eerden totten ondersten cante vanden ribben te
doen maken, ende niet meerder met oick crommen karveelen, dienende nair dbegrijp van-
den wercke.
[586] Item, eenyegelijck gebuere, die tot zijnder neeringen een voirbert met datter aen-
cleeft doet maken met een doecxkene dair over aen sijn huys hangende, die moet dat alsoe
besneden ende gevueghlijck doen maken, dat hij zijne naeste gebueren dair mede niet en
verdrincke, hindere oft letsele niet en doe aen huere neeringen, oft licht oft gesichte, dair
mede oick niet en benemen, wetende oft hijt anders dede, dat de paelders dair toe geroepen
zijnde, dan dat alsoe bescicken, ende remedieren sullen, nair gelegentheyt vander neeringen,
alsoe dat behoirt ter minster quetsen, scaden ende ongerieve vanden gebueren.
[587] Item, de beckers en moigen op huer voirbert huere schilden vanden broode, met
tgene dairse tegenstaen niet voirder uuytsetten, dan twaelf duymen, soe verre yemandt van
den gebueren dair overe claeghde, als zijse voirder uuytsetten.
[588] Item, het water van yemandts messye, oft van zijn verckenen, ende oick de vuy-
licheyt dair af comende es eenyegelijck sculdich opt zijne te leydene, ende te besoickene,
sonder oyck | ter straten vore uuyt te comene, oft op zijnder gebueren erve, ende alsoe te verso
bewarene, dat zijne gebueren dair af egheenen stanck oft letsele en hebben, in egheender
manieren.
[589] Item, soe wanneer zij meer dan een tot eenen waterscape comen, dat niet gemeyne
en es, dan voir die gebueren dier toecomen, soe zijn de gheene ende elck van hen, dien toe-
comen sculdich tselve waterscap te onderhoudene, ende te repareren, ten coste vanden ghee-
nen, nair advenant vanden erven dier toecomen.
[590] tem, soe wanneer yemandt zijnen waterloop heeft overe, oft duer yemandts erve,
soe es hij verbonden dair duere niet anders te laten, oft doen loopen, dan schoon watere,
oft hemels water, en egheen zeepsop, pisse, noch weycxele, noch eenige vuylicheyt. Ende om
dat te onderhoudene ende te besorgene, soe pleeghmen int gat dairt duerloopen soude te set-
tene, ende vast in witten steenen te makene eenen teenis oft traylle van ijsere, ende oft
yemandt dien uuyt dede oft uuyt strete, dat hij dair ane verbueren soude den ouden kuer
dair toe staende.
[591] Item, wanneer yemandt bij consente vanden heere ende vander stadt een pijpe
van eender heymelijcheyt wilt doen maken aen zijn huys staende opte ruimenen oft eenige
vlieten, om dair op te gane, soe sal hij gehouden zijn die pijpe bynnen zijnder huyse | te fol. CLXVIII
108
settene met eenen gate beneden duer den m uer comende tot int watere, ende niet buyten
den muer hangende.
[592] Item, eenyegelijck, die landt, beempden oft bosschen heeft liggene aen egheen
strate comende, die moet eenen wech hebben, ter minster schaden van die voirliggen, ten
naesten cante, ende ter naester straten, om alsoe totten selven zijnen lande, beempden oft
bosschen te comene, ende oick uuyt te varene. |
[593] Item, soe wanneer yemandt dies weeghs gebruycken wilt, dat moet hij doen met
getijdeger vromen, ten naesten cante, ende ter minster schaden, ende met geseelden beesten,
als des te doene es, om die dair duere te gane, ende met goeder hoeden.
[594] Item, men hout voir eenen gemeyne regule, soe wanneer twee gebueren om
eeniger saken wille twist tegen malcanderen hebben, ende de paelders alsdan bevinden dat-
men dcn eenen gebuer wel believen, ende gerieven soude, oft proffijt doen, om hem dair
mede te behelpene, dair mede de andere gebuer egheene schade oft achterdeel hebben en
soude, voir dan oft vore den toecomenden tijt, dat de paelders dat alsdan wel moigen doen,
verso ende alsoe ordineren, dat stadt grijpen soude. |
[595] Item, de paelders hebben bij ouder costuymen gehouden ende geobserveert dat
zij egheene uuytsprake oft vonnisse, en plegen te gevene oft te uuytene van saken die
gronden van erven aengaen, oft wanneer zij oick bevinden datter scepenenbrieven sijn, die
discordeeren, mair moigen wel vonnisse geven met scepenen brieven, oft sij moigeli oick
de voirs. saken wel aenhooren, in aenspraken ende in verantwoirden, ende bringen dair af
huer rappoort bijden meestendeel van scepenen, om dair op dan bij hueren raide, ende
advyse te wijsene, ende uuyt te sprekene, alsoe dat behoiren soude.
[596] Item, de paelders en zijn oick niet sculdich de wet opter partijen erven te brin-
gene, ten zij dat de selve partijen yerst selve in persoone, voir scepenen in aenspraken ende
in verantwoirden gehoirt zijn geweest.
[597] Item, soe wanneer insgelijcx den paelders te voren comen int visenteren vander
partijen erven eenege saken, die zij wijs, noch moet en zijn, soe moigen zij dair af, een
uuytstel nemen, om van dien saken hen met scepenen te beradene, omdat gedaen zijnde, dair
fol. CLXIX inne dan geprocedeert te wordene, alsoe hen dat dan, bij scepenen geordonneert sal worden. |
[598] Item, alle tgheene dat de paelders wijsen dat es tot beteren bescheede, ende
oftmen namaels dair af beter bescheet ende wittich vonde, soe souden zij dan nair dat
bescheet dan wijsen, niettegenstaende hueren yersten gewijsden. Ende totter tijt toe, dat dat
beter en wettich bescheet bijbrocht ware, soe soudemen nochtans dyerste gewijsde ter execu-
tiën stellen nair uuytwijsen vanden selven.
[599] Item, als eenich gebuere clachtich valt aende paelders over zijne gebueren, dat
zij hebben scouwen smilthuysen hovene om broot te backene, oft van potbackers nasten stoo-
ven, oft andere dingen, dairmen vier inne maect, die zeer sorghelijc staen, soe sullen de pael-
ders dat geweten, dair af der wet adverteren, die hen dair dan seynden sullen, om die dingen
te visenterene ende te oversiene, ende bringen dan dat overe den wethouderen, soe verre
zij gebreck dair inne vinden met hueren advyse om te remedierene. Ende sullen dan de wet-
houderen den gheenen dairt ghebreck inne es doen bevelen dat zij egheen vier meer dair
inne en maken voir aenden tijt, dat tselve ghebreck gebetert zij opte verbuerte van thiene
109
scellingen ouder grooten van elcker reysen, dattet gebuerde, te bekerene in driën, | deen verso
derdendeel dair af den heere dander derdendeel der stadt, ende tderde derdendeel den
paelders oft den gheenen diet voirtbringht.
[600] Item, soe wanneer de voirs. paelders oick onversocht tot eenige plaetsen in scou-
wen, masten, hovenen oft anderen vanden voirs. dingen, dairmen vier inne maect, eenich
ghebrec vinden, soe sullen zij bij hueren eede gehouden zijn, dat ghebreck, al eest soe datter
nyemandt overe en claeght, te moeten bringen bij die vander wet, die dan dair inne doen
sullen, ghelijck tvoirgaende point dat verclairt.
[601] Item, als tusschen eenige partijen twist gevalt oft rijst, uuyt dien dat deen meynt
dat de andere met zijnder erven te verre int zij ne comen es, ende men die erven, met eghee-
nen paelsteenen en vindt gescheyden, soe sullen de voirs. geswoirnen paelders nair doudt
geveertte, oft nair de metselrije van outs, dair staende dat thonende dat zijter vinden sullen,
ende nair tgetuygenisse van goeden lieden, die over lange jairen, opte voirs. goeden gewan-
delt ende verkeert hebben, die erven tusschen de voirs. partijen scheyden op hueren eedt,
ende nair huer beste. Ende tgheene dat nair dier scheydingen, dair af elcken vanden voirs.
partijen toebehoirt, sullen de wethouderen hen doen volgen. | fol. CLXX
[602] Item, ende oft geviele datmen by nnen derttich jairen dair na oudere paelsteenen
bevonde tusschen de selve erven, soe soudemen de nyeuwe paelsteenen, die als boven geset
waren, uuyte ende wech doen, ende men soude die erven nade oude paelsteenen scheyden.
Mair hadden de nyeuwe paelsteenen derttich jairen langh gestaen ongestoirt, soe souden
zij blijven staende, al worden dair na eenige paelsteen gevonden.
[603] Item, soe wanneer de paelders huere vonnisse tusschen partijen uuytgesproken
hebben, soe magh de partije, die dair bij gegraveert es, dair af appeleeren aen scepenen, ende
aldair sijne appellatie vervolgen, alsoe dat behoirt, ende dair mede blijft tselve vonnisse
ghescorst, tot dat bij scepenen dair op partijen gehoirt gewesen sal zijn, sonder dexecutie
te doene.
[604] Item, als deen ghebuer die zijne erve betymmert heeft uuyt sijnder erven een
waterscap oft lavoirsteen heeft ghemaect, loopende doer sijnen muer, over sijns ghebueren
erve, ende de ghebuer, die zijne erve niet betymmert en heeft dair overe croont, soe moet de
voirs. ghebuer, die zijnen waterloop alsoe ghemaect heeft, dien opt zijne te maken loopende,
sonder op zijns gebueren erve te comene. | verso
[605] Item, oft yemandt oick zijnen waterloop van cokene oft van anderen onreynen
watere, over zijns gebueren erve gheleydt hadde, sonder thoon van scepenbrieven oft ande-
ren redelijcken oft wettegen thoon ende bescheedt, dair af te hebbene, ende zijn gebuer
dair overe claeghde, soe soude hij dien waterloop bynnen den sijnen moeten houden ende
leyden, ten ware dat hij des onreyne waterloops, alsoe over des anders erve te leyden als
sijns rechts ter goeder trouwen gebruyct had de, derttich jairen langhk openbairlijck, vrede-
lijc ende ongestoirt, ende oft hij dat alsoe conste bethoonen, soe soude hij voirtane in sijn
ghebruyck dair af worden gehouden.
[606] Item, waterloopen comende van putten oft van hemels water die over andere lie-
den erven tzij met buysen, conduyten oft anderssins gheloopen hebben, sullen hueren loop
aldaer behouden, behoudelijck dat de gheene die alsulcken waterloopen over andere lieden
110
erven gehadt hebben, gehouden sullen sijn, ten eynde van hueren erven, ende aender oude
lieden erve, eenen ijseren traylle vast te doen maken ende setten ende alsoe inge, dat dair duere
egheene onreynicheyt en sal moigen loopen.
fol. CLXXI [607] Item nyemandt en magh sijne erven op hueren ouden grondt, | alsoe zeere hoo-
gen, oft den ouden grondt, van sijnder erven ende goeden soe zeere neerderen, dat zijns gebue-
ren goeden dair ane gelegen, dair mede mochten te nyewte gaen, hinder oft letsel crijgen,
oft hueren mueren van tymmeringen oft geweere vallen oft argeren.
[608] Item, dat nyemandt geoirlooft en es op zijne erve eenege houtmijten te settene,
nairden gebueren erve, dan viere voeten ten minsten tusschen beyde blijvende, dat tanderen
tijden op vijftien voeten geordineert es geweest, wetende oick oft uuyt saken van dien hout-
mijten, den gebuer eenege schade oft achterdeel aent huer ghehuerde, dat de gheene dien
die houtmijten toebehoiren, dat sculdich sullen zijn te repareren ende te betalene.
Hierna volgen de procedueren ende de manieren van dien vanden processe,
die daghelijcx tusschen partijen, soe voir scoutet ende scepenen van Mechelen ter
vierscharen, als voir commoingmeesters ende scepenen ter eenren, bedinght,
beleydt ende vervolght werden, alsoe wel in criminelen als in civilen saken, gelijc
verso die hier na gescreven staen metten kueren ende bruecken, die partijen | verbueren
moigen ende metten keuren van successiën ende andere costuymen, usanciën
ende heerbringene, dair onder geset dien aengaende ter plaetsen, dair dat ver-
maendt wordt.
[609] Inden yersten es te premitterene, om ten verstande vander voirs. materiën te
comene, dat men hier voirmaels alle saken van partijen plagh te vervolgene ende te beley-
dene voir scoutet ende scepenen in gebannender vierscharen te rechte sittende, dwelcke
tprincipael gerechte es vander voirs. stadt twee dagen de weeke, te wetene tgoensdaeghs en
tvrijdaeghs, ende nu eest nair tgoensdaeghs alleene. Ende eest heylich dagh tsgoensdaghs, oft
vigielie, soe houtment tsvrijdaeghs dair na en eest egheen heylich dagh, mair tvrijdaeghs en
verreyct men niet.
[610] Item, over vele jairen geleden, soe werdt bijder wet doen sijnde geordineert om
tot cortter expeditiën van den cleynen saken te comene, datmen alle saken, die onder tpont
Groote Brabants eens waren, soude vervolgen voir commoingmeesters ende den meesten deel
fol. CLXXII van scepenen, in harer raedtcameren vergadert wesende twee dagen de weke, te wetene | sdij-
sendaeghs ende tvrijdaegs, dat alsoe ghedaen ende gehanteert heeft geweest over veertich ende
vijftich jairen geleden.
[611] Item, het es voirt bij dien dair toe gecomen dat niet alleene de cleyne saken inder
voirs. cameren vervolght zijn geweest, mair insgelijcx oick alle andere groote zaken, soe
wel reële als personeele, soe verre beyde de partijen dat doen, ende dair inne consenteren,
sonder van dien gherichte te declineren, mair oft deene partije dair af declineerde, soe behoo-
ren de scepenen de sake boven de summe wesende ter vierscharen te verschijndene metten
partijen om huer recht aldair te vervolgene, alsoe dat behoirt.
111
[612] Item, es oick te premitterene dat ter vierscharen sculdich sijn vervolcht te wordene
alle crimineele saken den lijve aengaende, ende oick alle civile saken, personeele ende reële,
gedragende boven de voirs. summe, van eenen ponde groot Brabants eens, ende oick alle
saken van injuriën.
[613] Item, int vervolgen ende bedingen vander partijen saken ende plagen van ouder
costuymen, egheen vanden leden vander selver cameren, dair bij te zijne noch te comene
dan commoingmeester ende scepenen, de scoutet ende de geswoirne vander poirteryen,
soe lange men de saken bedinghde. Mair als partijen vertrecken, soe vertrecken alsdan oick verso
de voirs. scoutet, ghelijck hij noch doet, ende de geswoirne vander poirterijen die nu niet
en vertrecken. Ende int delibereren van dien saken ter cameren, en bleeffer nyemandt bij dan
de commoingmeester ende de scepenen. Ende oft ghebuerde dat int hooren van partijen
ter cameren, de andere lieden om andere saken dair ontboden waren, soe plachmen som-
wijlen dien oick dair zijnde opte selve zaken huere opinie te vragene gelijc den scepenen.
Mair hoewel men dat dede ende nu noch vele meer dagelijcx doet, int hooren van partijen
ter cameren, soe en behooren nochtans nair doude heerbringen, egheene andere opinien, den
partijen saken aengaende gerekent te wordene om terminatiën oft appointementen uuyt te
sprekene, dan scepenen opiniën, uuytgenomen de zaken, die der geheelder cameren aen-
gaen, als vander politiën vander assysen vander stadt, van den rollen vanden ambachten
oft diergelijcke.
[614] Item, soe wanneer oick eenige saken ter cameren bedinght worden, ende dair
soe verre inne geprocedeert wordt, datter thoen inne gheleydt ende productie over gegeven
worden, ende oick in allen saken ter vierscharen bedinght, | soe en compter nyemandt van- fol. CLXXIII
den voirs. luden bij int maken vanden vonnisse, ende terminaciën van dien, dan scepenen
alleene met hueren pensionaris, secretarissen ende greffiere.
[615] Item, om dan voirt te comene inden yersten totter procedueren vanden criminee-
len saken, soe eest clair ende voir recht beken dt, dat soe wanneer yemandt aenden heer, over
yemandt clachte doet, aen zijn lijf gaende, ende hij int vervolgen van dier niet volcomen en
can, dat die clage alsdan dair ane aenden heere verbuert eene zekere boete, ende moet dat
oick beteren aender beclaeghder ende belaster partijen, nair gelegentheyt vander zaken, ende
soe moet de heere in dien gevalle altijts hebben eenen misdadigen oft eenen clagere om
trecht dair over gedaen te wordene.
[616] Item, ende al eest soe dat de scoutet vander stadt, in de plaetse vanden heere,
egheene clachte en heeft van yemande, soe magh hij nochtans, niettegenstaende dien, alle
crimineele zaken, ende oick van excessen, vervolgen sonder clagere, ghelijc ende alsoe hij
dat sculdich es ende gehouden te doene vanden heerlijckheyts ende van zijnder officiën
wegen, achtervolgende zijnen eede. | verso
[617] Item, soe wanneer eenege excessen gebueren bynnen der stadt ende Vrijheyt
van Mechelen, soe wel dair dlijf ane verbuert wort als oick andere, die weerdich zijn gepu-
nieert, ende gecorrigeert te wordene, het zij met bannen, correctiën, penninghboeten, oft
anderssins, nair gelegentheyt vander saken, soe zijn gehouden ende verbonden de dieneren
vanden heere ende vander stadt uuyt crachte van hueren eede, alsoe saen, als die tot huerer
kennissen comen zijn, die te condigen ende aen te bringene, den scoutet bij tijden wesende.
112
Ende niet alleene hem, mair insgelijcx oick den commoingmeesters vander stadt, om dair
voirt inne bij henlieden geprocedeert te wordene, alsoe dat behoirt.
[618] Item, dat geweten soe behooren de selve dieneren ten bevele ende beheete vanden
voirs. scoutet ende commoingmeesters oft van yemande van hen, eert hen bevolen wordt
huer uuyterste neerstichheyt ende diligentie te doene om de misdadige van dien excessen
te vangene, ende opten steen te leggene om trecht dair af gevordert te wordene, ende de jus-
titie gedaen te zijne.
[619] Item, soe wanneer yemandt misdadighs vanden lijve gevangen wordt, soe behoirt
ende es sculdich de clerck vanden scoutet (alsoemen plach te doene) inventaris te makene
fol. CLXXIV van alle tghene dat de misdadighe over hem heeft, ende bij hem bevonden | wordt om hem
dat weder te gevene, soe verre hij quijt ende vrij gewesen wordt, dair vore hij gevangen es,
ende oick om dair mede gedaen te wordene oft yemandt quame, diet zijn maken wilde, alsoe
dat nair trecht vander stadt behoirt ende dairaf hierna gescreven sal worden. Ende tselveren
gelt dat hij over hem heeft aenveerden de dieners vanden misdadeghen, diet lijf verbuert
heeft, ende de scoutet tgouden ghelt.
[620] Item, de voirs. scoutet ende de commoingmeesters ende elck van hen sijn ver-
bonden ende gehouden dat zij ter stont als zij geadverteert zijn van eenigen quaden feyten,
oft excessen, die alsboven gebuert zijn, dair af informacie te doen nemen bijden scepenen
vander voirs. stadt, soe verre de misdadege hem absenteert ende uuyten wege hout, om dair
inne voirt geprocedeert te wordene, als zij des bijden voirs. scoutet vermaendt souden wor-
den, ende gaet hij achter straten, soe behoirt hijten te doen vangen ende hem ticht te geven
sijn proces makende, eermen dair af informacie nemen magh.
[621] Item, soe verre de scoutet yemande gevangen heeft, hij zij poirter oft vremde,
die dlijf verbuert soude moigen hebben, soe behoirt hij dien, ten versueke vanden gevangene
ende hij dair op gehoort wilt zijn, bynnen drie dagen dair na voir scepenen ticht te gevene
verso vander misdaet, daer hij dlijf ane verbuert soude hebben. |
[622] Item, dair tegen magh de selve misdadige dan antwoirden, alsoe zijnen raedt gedra-
gen magh, nemende ten yersten alsdan ghemeynlijc de misdadige huere conclusie, dat zij,
niettegenstaende des voirs. scoutets conclusie, sullen moigen verbergen (als dlijf niet ver-
buert te hebbene), om te voldoene dat de voirs. scoutet op hen met rechte soude connen
ghewynnen, wair af de scoutet de contrarie sustineeren magh.
[623] Item, alsdan soe worden de voirs. partijen, in feyten contrarie sijnde int lange
gehoort wesende, ten thoene gewesen, om dien ghesien dair op gewesen te wordene, alsoet
behooren soude.
[624] Item, ende oft de scepenen bevinden dat tfeyt int bethoonen vanden selven
excessen, dair hij vore aengesproken es, alsulck niet en es, dat hij dair aene zijn lijf verbuert
heeft, soe wijsen zij dan dat hij sal moigen verborgen, om te voldoene dat de scoutet dien
saken aengaende, op hem met rechte sal connen ghewinnen.
[625] Item, alsdan die zijne borghtocht achtervolgende den voirs. ghewijsden wettelijck
fol. CLXXV ende alsoot behoort, gestelt | heeft, in presentiën vanden voirs. scoutet dair toe geroepen,
soe behoirt corts dair na de voirs. scoutet den voirs. misdadeghen, in gevalle hij dair af
metten scoutet ende den commoingmeesters, soe verre het der commoingmeesters aengaet,
113
niet en composeert. voir scepenen aen te sprekene, ende zijne aensprake te deylene, oft civi-
lijck ende niet criminelijck te concluderene, dairtegen de voirs. misdadege, in rechte gehoordt
wordt, in sijn verantwoirden. Ende oft zij dan oft eenich van hen, hetzij de voirs. scoutet
tot des misdadegen belastingen, oft de misdadege tot zijnder ontscult, noch eenigen thoon-
leyden willen, meer dan in dier saken van te vooren gehoort es geweest, op huer feyten dan
geproponeert, soe worden zij dair toe noch bijden voirs. scepenen ghewesen, ende dien wordt
gehoort om al ghesien ende gehoirt, voirt dair inne gewesen te wordene, alsoot behooren soude.
[626] Item, soe verre de voirs. scoutet ende de misdadighe egheen thoon meer en
begheeren gehoirt te hebbene dan voirt verborgen gehoort es geweest, ende zijs te beyden
zijden hen dair toe gedragen, ende dan dair mede inde zaeke sluyten, oft als zij oick na noch
eenigen thoon hebben doen hooren, als vore, ende zij dan oick inde sake sluyten | sonder verso
de getuygen te reprootcheren oft nair dat zij dair tegen gereprootcheert ende gesalveert heb-
ben, dwelck hen wel geoirlooft es te doene, soe wijsen dair op de voirs. scepenen, nairdat zij
der voirs. partijen proces wel ende rijpelijck oversien ende gevisenteerd hebben met goeden
voirsieningen deliberatiën, alsoe dat nairde gelegentheyt vander saken ende nair recht dient
ende behoirt.
[627] Item, ende oft de misdadege gevangen zijnde niet gehoirt en begeert te zijne, noch
te verborgene, oft en can egheene borghtocht gestellen, ende de sake den lijve niet ane en gaet,
soe behoirt nochtans de scoutet hem zijn proces te makene, ende aen te sprekene, ende sce-
penen wijsen dair op nair recht ende nair gelegentheyt vander saken, oft soe verre hijten niet
aenspreken en wilt, soe versuect hijten ter pooyen gecorrigeert te hebbene, dwelcke alsoe
geschiet ten naesten raide vander stadt, oft oic nair gelegentheyt vander saken.
[628] Item, oft oick yemandt van sijnder misdaet, die alsoe wel der stadt aenginge
als den heere, dair af metten heere alleene overquame, ende dair af zijnen peys gecrege, soe
behoiren nochtans de commoingmeesters dair af den scepenen van diens misdaet te infor-
merene, ende dan dien | dair af ter pooyen te doen corrigeren, niettegenstaende der composi- fol. CLXXVI
tiën, die hij tegen den heere dair af gemaect heeft, dair dan insgelijcx de heere sculdich es bij
ende aen te stane, als hij gecorrigeert wordt, mair zijn deel dat den heere van dier correctiën
comen soude moigen, en ware hem niet sculdich bijden gecorrigeerden betaelt te wordene.
[629] Item, ende oft de gevangene vanden lijve niet en begeert noch en versuect gehoort
te zijne, ende dat de sake in huer selven crimineel es, ende dlijf dair ane verbuert es, soe
behoirt de scoutet dair af ter stont sijn proces te makene.
[630] Item, eest een poirtere, die dlijf verbuert heeft, soe moet de scoutet tfeyt dair
ane dlijf verbuert soude hebben hem voir scepenen dat overtuygen met goeden geluevegen
mannen, egheene partije wesende ende met egheenen vrouwen, want die in saken den lijve
aengaende niet en behooren te tuygene, noch als getuygen gehoirt te wordene, nair doudt heer-
bringen dair af onderhouden.
[631] Item, nair desen behoirt hijten ter vierscharen te bringene, ende die gebannen
zijnde als inder saken geconcludeert es den selven poirtere aldair voir scepenen aen te spre-
ken, makende zijne conclusie voir wat misdaet hij dien sculdich es te rechtene. | verso
[632] Item, zijne antwoirde bij scepenen gehoirt ende een vanden scepenen met zijnen
medegesellen scepenen, bij den scoutet gemaent sijnde, soe wijst die weder omme comende,
Cah. 15 Mech.
114
van dair zij vertrocken hebben geweest, ende huer vonnisse geraempt hebben met vollen
gevolge van zijne medegesellen scepenen, als, hem tfeyt dair af hij beticht ende aengesproken
es geweest, wel ende te volle gebleken es, dat de voirs. scoutet over dien sculden es te rech-
tene, als van dootslage, van transsemente, van dieften, ende nair dat daensprake gedaen es
geweest, ende de misdaet bethoent.
[633] Item, oft de scoutet oick zijne conclusie crimineele name, sonder die te deylene
ende de scepenen bevonden dat hij dlijf niet verbeurt en hadde, soe souden de scepenen dien
los, quijt en vrij wijsen vander ticht ende aenspraken, die de voirs. scoutet te hemweerts gedaen
soude hebben, al hadde de selve misdadege wel verdient, soe verre de scoutet zijne aensprake
gedeylt hadde gecorrigeert te wordene, tware met wegen, pelgrimagiën oft penninghboeten,
alsoe dat nair recht ende nair gelegentheyt vander saken dienen soude.
[634] Item, ende oft de voirs. scoutet oick eenegen misdadegen ticht gave, ende aen
fol. CLXXVIII (1) sprake dede, die in zijne conclusie deylende, | ende de voirs. scepenen int visenteren vanden
selven processe bevonden met goeden bescheede, dat de misdadege dair ane zijn lijf verbuert
hadde, soe souden nochtans de voirs. scepenen, overmits den deylene, vander voirs. ticht
ende aenspraken, dair mede de selve sake vuyl gemaect ware, den selven misdadegen los,
quijt ende vrij wijsen, sonder hem eenege correctie te gevene.
[635] Item, ende al waert alsoo dat de scoutet yemande aensprake vanden lijve ende
dair inne zijne conclusie qualijc name om dair over te richtene van eender saken, die hij
te vollen niet betuyght en hadde, ende scepenen nochtans bevonden in der waerheyt dat
de misdadege om eene andere sake wettelijck betruyght dlijf verbuert hadde, soe plegen zij
scepenen om de justicie te vorderen voir die sake die hem overthoont was nairde oude onder-
houdene costuyme, dien te verwijsene om over dien dair af gericht te wordene, niet tegen-
staende der voirs. zijne andere conclusie, midts dat scepenen achtervolgende den ouden
heerbringen plegen te wijsene, nairdat voir hen comen es. Ende de scoutet alhier nyemande
qualijc en can bedingen, als hij blijft op eene conclusie tzij opte verbuerte vanden lijve
ende de misdadege dlijf verbuert heeft, oft op wegen penninghboeten, ende hij die alleene
verbuert heeft.
verso [636] Item, om dat te verhuedene ende omde voirs. inconvenienten | te scuwene, soe
heeft men tot vorderinge vander justitiën bij ouder gewoonten ende costuymen onderhouden,
wanneer den scepenen dat alsoe gelieft te doene, dat de greffier gelast wordt bij scepenen
den voirs. scoutet, eer hij yemende ter vierscharen bringt, te adverterene, wat conclusiën
hij tegen den misdadigen, dien hij dair betichten ende aenspreken wilt, nemen soude. Ende
oft den scepenen dat niet en beliefde te doene, gelijc zij dat niet en dorven doen, soe en
can de scoutet nochtans niet gemissen in zijne conclusie, wilt hij, want hij mach gelijck hier
vore verhaelt staet, int beginssele vander saken, als hij de misdadige ticht geeft, yerst zijne
conclusie maken, dat hij niet sculdic en es dair af te verborgene, ende dair op begheren von-
nisse, zijnen thoon gehoort zijnde van scepenen, wordt hij gewesen te moigen verborgen,
soe weet hij zijne aensprake te deylene, als vore. Ende wordt hij gewesen dair af niet te
moigen verborgen, soe weet hij insgelijcx zijne conclusie crimineelijc te nemene.
1. Na fol. CLXXVI volgt CLXXVIII.
115
[637] Item, hoe wel de voirs. scoutet magh geadverteert worden bijden greffier als
boven om de justitie te vorderen, in saken van misdaden ende quaden feyten, soe heeft men
nochtans voer een oudt heercomen ende costuyme eenpaerlijc onderhouden dat de scepe-
nen collegiewijs vergadert zijnde | ten versueke ende te kenne geven van eender partijen fol. CLXXIX
alleene egheenen voirraet en plegen te gevene. Nair partijen in allen zijden gehoirt, soe wijsen
zij nair dat van hen comen es.
[638] Item, het en es tot noch toe egheenen scoutet noch oick den commoingmeesters
geoirlooft geweest achtervolgende hueren eede eenege pointen te hebben moigen pijnen,
ende dat van ouden tijden onderhouden, dat nyemande leverde dair af de contrarie en
gedenct, ende es van ouden heerbringen dat alsoe geuseert ende geconstuymeert, uuytgeno-
men van grooten enormen saken ende excessen, ende dat bij advijse van scepenen. Want
oftment anderssins doen wilde van allen saken, hoe goeden inditien men hebben mochte,
het ware te duchten, datmens met vrede niet doen en soude, om des oudts heerbringens
wille, dat eenenyegelijcken alhier condich ende openbaer es.
[639] Item, insgelijcx soe heeft men van ouder gewoonten onderhouden dat een onder-
sate, dat es de gheene, die van buyten hier bynnen compt woonen om poirter te wordene,
ende in handen van eenen vanden commoingmeesters, gesekert ende gelooft heeft, dat hij
teynden vanden jaere, dat hij hier gewoont sal hebben, alsdan poirtere worden sal, alsoe
eenyegelijck | die poirtere worden woude een jaer te voren stedevast moeste woonen, ins- verso
gelijcx niet en behoirt gepijnt te zijne. Mair gebruyct in dien de selve privilegie ende vrijheyt
van niet gepijnt te wordene, die een poirtere gebruyct, mair een ingesetene egheen poirter
oft ondersate zijnde, al eest sake dat hij hier bynnen huys houdt, oft met yemande als knape
dient, oft woont, die en magh gelijc een vremde, dier vrijheyt nyet gebruycken, mair mach
gepijnicht worden, ende dair af geschiet, gelijc van eenen vremden van buyten, nair verclaert
sal staen.
[640] Item, soe verre de voirs. scoutet crimineelijc procederen wilt tegen eenen vrem-
den, oft die egheen poirter, noch ondersate vander voirs. stadt en es, soe en can hij dien
misdadegen nyet verwynnen nairde oude onderhoudene costuyme, ende heerbringen vander
voirs. stadt, met eenegen levenden getuygen, al waert oick zoe dat hijter dair toe genoech
hadde, om hem tfeyt te overthoonen.
[641] Item, maer moet dair toe soe vele doen dat de misdadege tselve zijn feyt onge-
hacht ende ongehouden nairde solempniteyt diemen dair af eenpaerlijc onderhouden heeft
voirden meestendeel van scepenen tselve kennen ende verlijde, vrij, los van allen banden
van ijsere.
[642] | Item, ende om dair toe te comene, soe behoirt de scoutet beyde den commoing- fol. CLXXX
meesters vander stadt, dair af behoirlijcke te informerene oft zij behooren hen alle drie te
samen te informeren vanden misdaet, die de misdadege gedaen soude hebben, dair hij zijn
lijf ane verbuert soude hebben. Bevinden zij dair mede alsulcken-vehementen suspiciën, ende
inditiën oft kennissen tegen den selven misdadegen, dat zij dair omme dien met goeder
conscientiën opte banck souden moigen leggen, om dair mede de waerheyt te wetene, soe
plegen zij dien alsoe ter banck te bringene. Ende in gevalle een van driën in zijnder cons-
cienciën bevindt dat hij niet genoech inditiën oft kennissen dair toe heeft, soe en moigen
116
de andere twee dien ter banck niet bringen, noch oick dien int pijnen niet langer pijnen dan
den eenen van hen drien en gelieft.
[643] Item, als zij dien dan ter banck bringen, soe en plegen zij dan dair af niet te
scheydene, als zij wel vander waerheyt geinformeert zijn, dat hij de feyten oft feyt gedaen
heeft, dair hij omme gevangen es, ende zijn lijf verbuert heeft, zij en doent hem lijden,
tzij met pijnene oft met woirden. Ende die zijne confessie wordt gescreven bijden greffier
verso van scepenen, ende den misdadegen gelesen, nair dat hij | vander banck gedaen es, oft zoe
hij die geleden heeft, sonder gepijnt te zijne.
[644] Item, oft de misdadege alsoe straf ende hertbarich es, soe huesch van monde
zijnde, dat hij zijn quaet niet en wilt bekennen, noch verlijden, soe en can de scoutet, dair
tegen nyet criminelijc voirt geprocederen, mair mach tegen dien civilijc procederen zijne
aensprake deylende, om dan dien bij vonnisse van scepenen wel van zijnder misdaet gein-
formeert zijnde, gebannen oft gecorrigeert te wordene, alsoe dat nair gelegentheyt vander saken,
dienen ende behoiren soude. Oft anderssins ter pooyen uuyte, bijden gemeynen raide vander
stadt gebannen te wordene, alsoe den raidt overdragen soude.
[645] Item, als dan een vremde gelijck vore zijne misdaet voirden voirs. scoutet ende
commoingmeesters verleden ende bekendt heeft, soe versuect dairna de voirs. scoutet aende
voirs. scepenen, bijeen vergadert wesende, dat zij des voirs. misdadighs verlijden ende beken-
nen souden willen oversien om voirt dair inne gedaen te wordene, tot vorderingen van
justitiën, alsoe dat behooren soude.
fol. CLXXXI [646] Item, de voirs. scoutet ende commoingmeesters vertrocken zijnde, soe leeft
aldair den scepenen huerlieder greffier tverlijden ende dbekennen dat de voirs. misdadege
gedaen heeft, alsoe hij dat in zijn verlijden bescreven heeft. Bevinden alsdan de voirs. scepe-
nen, in huerer deliberatiën, die zij dair af elck hoot voir hoot doen, dat de voirs. misdadege
dair ane zijn lijf verbuert heeft, soe verre hij dair bij blijft in huerlieder tegewoirdicheyt, soe
overdragen zij eendrachtelijck dat zij de scoutet seggen souden, dat zij al bereedt waren, om
des voirs. misdadighs verlijden te hooren, wanneer zij des van hen versocht worden.
[647] Item, dien nairvolgende soe naemen ende nemen de voirs. scoutet ende de com-
moingmeesters dagh ende huere om dat te doene. Ende gaen dan zoe gelijck ter plaetsen,
dair de misdadege es, ende gaen aldair sitten gelijck zij ter vierscharen sitten souden, dair dan
de misdadege gebracht wordt, uuyt allen banden van ijseren ende wordt voer henlieden geset.
[648] Item, de misdadege, dan dair voir hen sittende, soe vraeght hem de voirs. scou-
tet hoe hij heet ende als hij selve zijnen name genoempt heeft, soe seeght dan de scoutet
" den scepenen gedrage ick mij ".
verso [649] Item, dan vraeght hem oick de voirscepe oft hij uuyt allen banden van ijsere es,
ende als hij seeght: "jaic" , soe vraeght hij hem voirt, oft hij henlieden wel kendt, ende
weder hij seeght ja oft neen , soe seeght noch voirt de voirs. voirscepene " opdat
ghij weten moight, wie wij sijn, soe salict u seggen, hier es Ax ", alsoe noemende alle zijne
medegesellen scepenen, bij ordine, alsoe zij sitten ende ten leste hem selven, seggende voirt:
Wij sijn alle scepenen van deser stadt van Mechelen, ende wat ghij hier voir ons kendt,
oft ontkendt, dat sal u stadt oft ontstadt doen, aen uwe lijf, ende aen uwe goedt, ende
dair omme seght ende kent de waerheyt, men sal u lesen tgene dat ghij verleden hebt ".
117
[650] Item, terstont alsdan soe leest de greffier van pointe te pointe tgene dat de selve
misdadege voirden voirs. scoutet, ende commoingmeesters verleden ende gekent heeft. Ende
elck point dat de voirs. misdadege bekent, dat gedraeght hem telcken de scoutet aen scepe,
nen oft hij oick eenige ontkendt, dat tekent de greffier.
[651] Item, ende oft de misdadege alle de voirs. pointen, die | hij bekendt hadde ende
verleden voirde voirs. scepenen ontkende, seggende dat hijse van pijnen geleden hadde, oft
diergelijcke, soe staen de voirs. scepenen oppe, ende gaen ewech sonder yet meer dair toe te
doene. Alsoe dat de scoutet, ende de commoingmeesters, soe vele moeten doen, tzij met
dien te herpijnene, met nieuwen inditiën oft anderssins nair tvermoigen van harer conscien-
ciën dat de misdadeger voir scepenen lijde ende bekenne zijne feyten vrijlijck ende ombe-
dwongen, daer hij dlijf ane verbuert heeft, souden zij dair overe willen wijsen.
[652] Item, als de misdadege alle zijne feyten voir scepenen verleden heeft, die zij
gehoirt hadden, eer zij bij hem quamen, oft als hij eenige gekendt ende eenege ontkendt
heeft, soe gaen de scoutet, commoingmeesters ende scepenen tsamen sonder sceyden tot
in harer raedtcameren. Aldaer dan de scepenen alleene, bij een zijnde, met hueren pensio-
naris, secretarisen ende greffiere, commenceren dair op te samen gehoirt hebbende tverlijden
vanden selven misdadegen voir hen gedaen.
[653] Item, heeft hijt al verleden voir henlieden, ghelijck hijt | voirden voirs. scoutet
ende den commoingmeesters bekendt ende verleden hadde, ende dairomme zij bijden selven
misdadegen geweest hadden, als dair mede zijn lijf verbuert te hebbene, want soe verre zij
bevonden hadden, dat hij dair ane zijn lijf niet verbuert en hadde, zij alsdan dairomme, bij
hem niet gegaen en souden hebben, soe nemen zij alsdan te samen conclusie van wat mis-
daden zij hem verwijsen souden om dair overe bijden voirs. scoutet gericht te zijne, als zij
des gemaendt worden, ende seggen den scoutet, oft doen hem seggen, soe wanneer hij den
misdadegen aenspreken wille, ende zij des gemaendt worden, dat zij dan wijsen, sonder dat
zij sculdich waren te wijsene.
[654] Item, dan procedeert voirt de voirs. scoutet, den scepenen dagh ende huere
betekendt hebbende, ende sprect den voirs. vremden ter vierscharen ane. Ende wordt dair
inne gedaen totten vonnisse toe incluys, gelijck hier boven genoech verhaelt staet den poir-
ters vander voirs. stadt aengaende.
[655] Item, ende oft de vremde misdadege eenige vanden voirs. pointen, die hij voir
scoutet ende commoingmeesters bekendt hadde, voir scepenen bij hem gecomen zijnde
ontkende ende eenige vandien kende, bevinden zij scepenen dan | dat de selve misdadege
noch zijn lijf verbuert heeft aende, die hij henlieden bekendt heeft gelijck vore, soe procede-
ren zij voirt, soe verre zij dair af vanden scoutet gemaendt worden tot zijnder condempna-
tiën, gelijc hier vore vanden anderen verhaelt staet.
[656] Item, ende oft zij bevinden bijden ontkennene vanden voirs. misdadegen van
eenigen van dien pointen, ende dat zij niet stoffen genoech en hebben metten bekennene
van eenigen van dien pointen, om dien nair huere consciencien, dair omme te verwijsene, soe
doen zij dair af principalijck den scoutet adverteren dat zijs in hueren conscientien niet en
vinden, hem dair omme te verwijsene. Ende hij magh zijn wijs ende vroedt, om dair inne
voirt te doene, alsoe zijnen raedt gedragen soude.
fol. CLXXXII
verso
fol. CLXXXIII
118
[657] Item, de scoutet metten commoingmeesters moigen dair voirt inne procederen bij
nieuwen inditiën, gelijck hier boven, dair af geweest es. Oft mach hem aenspreken zijne
aensprake deylende gelijck hier boven oick genoech verhaelt es geweest, oft doen dien oick
verso bannen, oft corrigeren ter poyen, gelijc oic hier vore, dair af | genoech verclaert es geweest,
dat hier nemende voir verhaelt, omder cortheyt wille.
[658] Item, het gebuert oick somtijts dat ten versueke vanden gheenen, die eenege
excessen gedaen hebben, ende somtijts oick ten versueke van huerlieder vrinden ende magen,
de selve misdadege genade voir recht begherende, bij scoutet, commoingmeesters ende sce-
penen, daert oick bij geschieden moet, soudt stadt grijpen, de persoonen ende de excessen
bemerckende, in genaden ende in submissiën genomen worden, verborgende te voldoene, des
scepenen over hen van dien excessen genadichlijc ordineren souden, nairden welcken de selve
misdadege, ten vervolge vanden scoutet ende commoingmeesters bij scepenen gecorrigeert
worden genadichlijc, nair de gelegentheyt vander saken ende excessen.
[659] Item, ende in dat genacdichlijc corrigeren, van die in submissiën genomen worden,
soe hebben de scepenen meer machts midts den verborgene de selve misdadege verdere dan
buyten der stadt ende Vrijheyt van Mechelen te corrigerene om te woonene, te zijne ende te
fol. CLXXXIV blijvene | ende niet nairdere der stadt, ende Vrijheyt van Mechelen te comene, dan als zij dat
bij huerer correctiën ordineren, op zekere peynen te verbuerene, soe verre zij de contrarie
dair af deden, datere aenden borgen verhalen soude, in dient gebuerde.
[660] Item, ende oft de vriende van yemande, die om zijne misdaet wille hem absen-
teerde duchtene dat zijne misdaet crimineel ware, ende zijnen lijve aenginge, in presentiën
vanden scoutet sustineren wilde dat de selve misdadege soude moigen verborgen om te vol-
doene dat hij op hem met rechte soude moigen wynnen, hen des gedragende, totten getuy-
gen, die daer af souden moigen weten te sprekene, soe en derf de scoutet dair inne niet
consenteren hij en wilt, mair de misdadege moet in hachten comen ende setten hem dair af
ter purgiën. Ende in dien gevalle soe moet hem de scoutet voirt dan zijn proces maken,
gelijc hier boven genoech verhaelt staet.
[661] Item, de scoutet noch de commoingmeesters en moigen nyemande van criminelen
saken int gevangenisse doen leggen, die verborgen can, om dair af alhier te rechte te stane,
verso ende tgewijsde van dien saken te voldoene, gelijc | dat dat hier vore vanden borghtochten
verclaert es geweest, uuytgenomen dan om bedrogh van verswegender waerscap, die dair
omme gevangen moet gaen tot dat hij dat bedrogh afgedaen heeft, ende dan dair omme
noch gebannen te worden twee jairen uuyter stadt ende Vrijheyt van Mechelen, oft omt vol-
doen vanden gewijsden, van scepenen in saken van injuriën, om der wederpartijen huere
eere te beteren, waer omme die soe lange behoirt gevangen te blijven, tot dat hij dat voldaen
heeft, nair uuytwijsen vanden selven gewijsden. Oft oick van vore wederseeghden en gewey-
gerden vrede, ende die dat doet, die moet gevangen blijven tot dat hij den vrede gegeven
heeft ende de boete betaelt, oft seker dair af geset om te betalene. Ende oick degheene die
na trecht vander Devisen over geheyscht wordt, ende hem dan puteert, te rechte overge-
heyscht te zijne, die moet oic gevangen blijven tot dat hij voldoet, dair vore hij overgeheyscht
es geweest, oft dat hij dair af den goeden moet gecrijge vanden gheenen dien overgeheyscht
heeft.
119
[662] Item, oft inden voirs. saken den lijve aengaende oft oick vanden excessen ende
feyten dair af de misdadege ] soude moigen verborgen bijden scoutet voirt gevolght worde,
gelijc vore gescreven staet. Ende de commoingmeesters vander stadt, oft deen van hen, bijden
selven misdadegen gevangen wesende, oft van huerent wegen bij hueren vrienden oft magen
versocht worden aen hen begerende om totter selver misdadege ontscult te comene, int
beleyden vanden selven saken te doen hooren alsulcken getuygen, als zij dair toe hen noe-
men ende overgeven souden, soe behooren ende zijn gehouden de selve commoingmeesters
oft dies van hen versocht wordt, vander commoingen wegen dat alsoe te doene om de justicie
dair mede te vorderen.
[663] Item, es voirt te wetene dat hier voirmaels de wethouders, die bij tijden waren,
hoewel zij bevonden bijden informeciën dair af genomen dat eenege bijden feyten ende
excessen, die zij alhier bynnen der stadt ende Vrijheyt van Mechelen gedaen ende geper-
petreert hadden, twas van dootslagen oft van anderen feyten ende excessen huer lijf ver-
buert hadden, soe en plegen zij de selve misdadege, soe verre zij hen daervore geabsenteert
hadden ende niet gevangen en ware, voirde selve feyten niet te | bannen ende tot vorderin-
gen vander justiciën, omder reden wille hier nairvolgende.
[664] Item, huere redene ende wair omme was overindts dien, dat de selve misdadege,
onder selver huerer misdaet wille hem selve bienen gemerct hadden zij alhier bynnen geco-
men oft gebleven, datmense anegetast soude hebben, ende de justicie gedaen.
[665] Item, ten anderen omdat zij hen te meer vervorderen souden, om hier bynnen te
comene, meynende want zij nyet gebannen en worden, datmens egheen gade en sloech. Oft
dat huer feyt soe quaet nyet en was, als zij voir hen namen, midts den welcken de justicie
te meer gevordet wordt.
[666] Item, ten derden dat zij alhier omtrent der stadt ende Vrijheyt van Mechelen,
bynnen den landen vander Devisen, hen nyet en getroosten te blijvene noch te converseeren,
want zoe verre zij dair bynnen gebleven hadden, oft nochtertijt noch bleven, ende zij alhier
vanden lijve, nyet gebannen en hadde geweest, oft noch nyet gebannen en waren, soe sou-
den de scoutet oft de commoingmeesters | oft de dieneers vander stadt die misdadege ter
plaetsen vander Devisen, dairse geweest hadden, oft waren voirde selve misdaet alhier geper-
petreert hebben moigen aentasten ende noch mochten, ende leveren die daer op wederleve-
ren. Al waert oick zoe dat de heere van dier plaetsen hen van hueren feyten gheleyde gegeven
hadde, oft gave, ende soudense moeten leveren, om alhier trecht ende de justitie dair af
gedaen te wordene gelijc dat hiervore vanden rechten vander Devisen int lange verclaert ende
verhaelt staet.
[667] Item, ende oft de selve misdadege alhier ter poyen voirde selve huere misdaet
vanden lijve bij banne uuyt geseeght hadden geweest, oft noch ter tijt nu gebannen worden,
als tricht dair overe bijden wethouders alhier, soe verre het in hen ware gedaen te zijne,
soe en souden die niet bynnen den landen vander Devisen bijden scoutet oft commoing-
meesters vander stadt alhier, noch bij hueren dieneren niet moigen aengetast worden om trecht
dair af te voldoene. Want de scoutet, commoingmeesters ende scepenen alhier, midts den
selven hem niet en souden connen geheysschen, oft al wouden zij dat doen de heere vander
Devisen, nair doude heerbringen en soudense dan niet dorven leveren.
fol. CLXXXV
verso
fol. CLXXXVl
120
verso [668] | Ende sunderlinge heeft men die bannen gelaten te doene, omder poirters vander
stadt wille, diemen hier bynnen niet en heeft moigen pijnen, al stonden zij ter quader
namen ende famen, ende men inditiën genoech hadde, om die te examineren, want soe verre
de scoutet ende de commoingmeesters dan dair af geinformeert waren, soe plachmen die te
doen aentasten, ende noch soude ter plaetsen buyten dair mense onder de Devise bevint,
oft bevinden soude. Aldair mense dan bij scerper examinatiën huere misdaden ende feyten
dede oft soude doen lijden, ende soe werdt dair voirt inne de justicie gevordert, ende de
misdadege gepunieert, nair huere verdiensten, ende alsoe wairt goedt dat ment noch dede.
[669] Item, soe wanneer yemandt voir zijne misdaet oft excessen ter poyen gecorrigeert
oft gebannen wordt bij overdrage vanden gemeynen raide vander stadt, soe leest de cor-
rectiën op wegen, pelgrimagiën oft penninghboeten, ter poyen uuyte de greffier van scepe-
nen. Ende de bannen vanden lijve, oft op zekere jairscharen doet, ende pronuncieert de
amman vander voirs. stadt, ten bijzijne vanden scoutet, commoingmeesters ende scepenen,
fol. CLXXXVII de bannen vanden lijve sijn eeuwelijck. Ende de bannen vanden | jairscharen sijn drie, opt
voirste let vanden vingere, oft vijve, opt vorste let vanden duyme, oft thien jairen, op een
ooge uuyt te stekene, ende niet meer oft min nair doude costuyme. Ende es den gemeynen
tytele vanden bannen op jairscharen, van onnutscapen ende die bannen zijn sonder verdragh,
ende dair vore en pleeght men egheen ghelt te settene, oft die voir ghelt laten composeren
in eeniger manieren.
[670] Item, de scoutet magh bijden amman vander stadt doen vierschare bannen ende
houden, ende niet alleene ter plaetse, diemen vierschare heet, ende dairmense gemeynlijck
houdt, mair insgelijcx oick ter cameren, oft elders ter plaetsen dairt hem gelieft, nair gelegent-
heyt vander saken, ende magh dair aenspreken de gheene, diet hem gelieft.
[671] Item, oft yemandt ghebruect oft boeten verbuert hadde, nair tvoirnemen vanden
scoutet, soe en magh de selve scoutet dien niet dair vore doen panden, soe verre die voir
recht begeert gehoirt te zijne, ten zij dat die yerst gehoirt bij scepenen, alsoe dat behoirt de
verso selve brueken ende boeten gegroot zijn. Ende in dien saken moet | de scoutet voirt pro-
cederen, gelijck hier voren nair gelegentheyt vander saken, genoech verhaelt staet.
Hier na volgen de kueren ende brueken met dat dien aencleeft.
[672] Inden yersten, soe wat poirtere eenen poirtere, oft poirtere eenen vremden man,
oft wijf eenen man, oft wijf een wijf versprake, vloecte oft logenstreepte, verbuerde III
schellingen; wie van desen den anderen dreyghde aen lijf oft aen let, aen eere oft aen goedt
te cranckene, hij verbuert III pond, ende den gheenen te versekeren, dien hij gedreyght
heeft, nair dat de waerheyt vanden gedreyge op hem tuyght.
[673] Item, hoe wel dit yerste point vanden kueren ende bruecken oft boeten verclairt
met woirden te verbuerene, soe hebben nochtans scepenen altijt voir recht gehouden, ende
alsoe geobserveert, datmen dair mede aenden heere niet en verbuert. Ende zij en hebben oick
noyt van kijvingen oft van quaden woerden den heere dair af yet aengetaxeert oft gegroot,
mair hebben soe verre voir hen tusschen partijen dair af geschillen opgestaen zijn geweest,
121
dat gepunieert, tot moetsoenen vander geinfirmeerder partijen. | Alsoe dat na gelegentheyt
vander saken ende persoonen diende ende behoirde, sonder den heere uuyt saken van dien
yet aen te wijsene.
[674] Voirt sloege oft stiete een poirtere eenen poirtere, een poirtere eenen vremden
man, oft een wijf eenen man, oft een wijf een wijf, sonder bloetraste oft sonder ter eerden
te stortene, verbuert X schellingen. Diene stortten doet hiermede ter eerden, sonder bloet-
raste, hij verbuert XX schellingen. Diene bloetraste, dair mede hij verbuert XX schellingen.
Sloege hijse met eenegen anderen dingen, sonder geslepen, oft verseeghde wapene, ende son-
der bloetraste, hij verbuert XXX schellingen. Bloetraste hijse dair mede, hij verbuert LX
schellingen. Sloege hijse met eenegen geslepenen wapene, sonder verseeghde wapene, stiete,
stake oft worpe, sonder bloetraste, hij verbuert XL schellingen. Wont hijne dair mede son-
der steke oft sonder mincke, hij verbuert III pond.
[675] Alle dese boeten, die hier vore genoempt sijn in dese pointe, worden zij verbuert
opten kerchof oft bij nachte, voirde diefclocke, zij zijn tweevout. Worden zij verbuert in
de kercke oft om getuyge te dragene in rechte, oft des Saterdaeghs oft des nachts nair de
diefclocke, zij zijn drievout.
[676] Alle dese voirgen. boeten in desen pointe, vallen zxij eenen vremden man aen
eenen poirtere, oft vremdt man aen eenen vremden man, oft man aen wijf, zij zijn tderden-
deel meerder, dan zij hier boven gescreven zijn, in desen pointe.
[677] Voirt alle de boeten, die in dit selve point navolgen totten eynde van desen
pointe, zijn eenyegelijcken die buyten der stadt dienste es evengelijck.
[678] Ende wie van desen voirgenoemden in dit selve point den anderen stake met
eenen geslepenen wapenen, sonder verseget wapene, soe dat hijne dair mede bloetraste son
der mincke, hij verbuert X pond, oft dat wapen, oft een alsulck daer zijne palme te slane.
Stake hijne oft sloege met eenegen verseget wapen, sonder bloetraste, hij verbuert XV pond.
Oft de selve wapen oft eene alsulcke, daer de palme te slane. Wonde hijne met eenegen
verseeghden wapenen, hij verbuert LX pond oft de handt af te slane, dair hijne mede wonde.
[679] Wie den anderen verminct, vander ooghe, handt, voet oft oore, oft ander besun-
dert let te nemene, dats te wetene beene uuyten hoode, oft uuyt anderen leden te doene,
hij verbuert IX pond, ende dair toe de boete | vanden verseegden wapenen, op dat met eenen
verseeghden wapene gedaen es.
[680] Beneempt hij hem eenich let, vander ooge, handt, voet oft oore, hij verbuert
XV pond oft alsulck let ende dair toe de boete vanden verseeghden wapenen, op dat met
eenen verseeghden wapene gedaen es.
[681] Beneempt hij hem ooge, handt, voet oft oore, hij verbuert LX pond ochte alselc
let ende dair toe de boete vanden verseeghden wapene, opdat met eenen verseeghden wapene
gedaen es. Ende compt hij van mincken in hachten, hij moet in hachten blijven tot datmen
zeker weet dat de gheene dier verminct es van die quetsingen egheen noodt vanden lijve
en heeft. Ende magh dair teynden, ende wille de gheene, die in hachten es zeker setten den
gheenen zijne mincke te beteren na scepenen, ende naden raedt vander stadt ende den heere
te beteren, dair mede salmense uuyter hachten doen, ende vrede doen hebben.
[682] Item, hoewel hier vore verclaert staet, dat de gheene die eenen anderen zijn ooghe,
fol. CLXXXVIII
verso
fol. CLXXXIX
Cah. 16 Mech.
112
verso handt, voet, oft oore beneempt, dat die de voirs. boete verbuert oft alsulcken let, soe | heeft-
men nochtans altijts alhier voir recht gehouden, ende es alsoe bijden ouders ende voirsaten
voir een oudt heerbringen geobserveert, ende eenpaerlijck onderhouden, soe dat nyemande
levende dair af de contrarie en gedenckt, noch in egheenen vanden registeren der voirs.
stadt bevonden en wordt, datmen alhier oyt yemande eenege handt, voet oft oore benomen
heeft gehadt. Alsoe dat dair omme alhier voir eenen gemeyne bijsprake geseeght wordt, dat
men te Mechelen egheene sculte en eet. Mair de leden, diemen hier pleegh te benemene,
sijn ooghe, dlet vanden duyme, oft vanden vingere, ende egheene andere, gelijc hier vore dat
noch verclaert staet.
[683] Uuyt dien datmen tot noch toe, om eenegen dieverijen wille nyemande geploo-
gen en heeft eenege ooren oft stucken van dien af te snijdene, hoewel men bevonden heeft
dat eenege nair gelegentheyt der saken dat wel verdient hadden, bij dien de quaetwilligen
van dien een ocsuyn ende sake zijnde, ende ghevende, om hem dair af niet te wachtene. Soe
es bijden gemeynen raide vander stadt met goeder voirsienigher deliberatiën, om dat te reme-
dierene geordnet, overdragen ende voir een perpetueel edict gestatueert ende geslooten, dat
van nu voirtane de scoutet van der stadt ende Vrijheyt van Mechelen, soe wanneer hij eenege
fol. CXC van dieverijen gevangen | heeft, die dlijf niet verbuert en hebben voir scepenen sal moigen
aenspreken, ende conclusie tegen die nemen, nair gelegentheyt vander saken om een oore oft
stuck afgesneden, oft geslipt te wordene, dair op alsdan de scepenen, die bij tijden sijn
sullen, dair af gemaendt zijnde sullen wijsen, wat die misdadege dair ane verbuert sal hebben,
nair dinformacie ende bescheedt, dat zij dair af hebben sullen, ende voir hem comen sal
sijn, dwelcke alsdan de selve scoutet ter executiën sal doen stellen nair uuytwijsen vanden
vonnisse van scepenen. Actum ter poyen VII februari XVc XXIIII.
[684] Item, al eest zoe dat insgelijcx int selve point, nair geseeght en wordt, dat de-
gheene, die in hachten van mincken compt, in hachten moet blijven, tot datmen zeker es
dat de gheene die verminct es vander quetsingen egheen noot van lijve en heeft, soe heeft
men oick eenpaerlijck onderhouden als de heere oft partije dat begheert, dat de gheene die
eenen anderen zeere gequetst heeft, al en hadde hijten niet verminct ende dair vore in
hachten quame, insgelijcx in hachten moet blijven tot datmen oick versekert es dat de-
gequetste van dier quetsuren egheen noot vanden lijve en heeft.
[685] Item, om datmen seker weten soude dat de voirs. gequetste egheen noot vanden
verso lijve en heeft, soe plegen de medecijn | ende de cierurgijn vander voirs. stadt, dien gequet-
sten te visenteren, ende dair overe te gane. Ende soe wanneer die dan op huren eedt lijf-
lijck ten heyligen zwerende, nemen, dat hij van dien oft dier quetsueren egheen noot vanden-
lijve en heeft, soe datmen den gevangene dan verborgen ende niet eer.
[686] Voirt wie huyssoekinge dade op duere oft op venstere te stekene of te slane, oft
op te brekene oft yemande te evelen dier bynnen ware, hij ende elck, die in zijnder hulpen
ware, verbuert X pond. Ende quame hijten inne in dier manieren, na dat hij aen yemande,
dier bynnen ware, misdade, soude hij de boete ghilden metter boeten vander huyssoekingen.
Ende verweerde hem de gheene die bynnen den huyse ware, in diere manieren, ende bynnen
zijnen huyse, al sloege hijne doot, hijne verbuerde niet tegen den heere, om ocsuyn van,
nootweeren.
123
[687] Item, aengaende desen pointe soe hebben de ouders ende de scepenen, die bij
tijden geweest hebben de misdadegen somtijts vanden lijve verwesen, als van fortsen ende van
gewelde, als zij dat in alsulcker vuegen ende manieren, nair gelegentheyt vander saken, inder
waerheyt bij fortsen ende gewelde bevonden geschiet ende ghedaen te zijne.
[688] Wiemen vande oncuysheyt doende opten kerkchof, elc van | beyden, verbuerde zijn fol. CXCI
overste cleet. Geschiedet inde kercke, elck van beyden verbuerde de stadt een jair, op elcken
een ooghe uuyt te stekene.
[689] Voirt wie kercke oft kerckof inden ban brochte met sijnre misdaet, moet die
weder in hare vrijheyt bringen, bynnen XL dagen dair nair, oft den cost ghilden. Wordet eer
afgeleeght dair bynnen oft hij verbuert de stadt dair nair. Vondemen dair nair bynnen, hij
en hadde dair af genoech gedaen, op zijn hoot af te slane.
[690] Item, van desen voirgen. ende diergelijcke peynen ende boeten om de stadt te
moeten laten en doetmen egheene executie, dan als de misdadege nair huere misdaet dair na
bij vonnisse van scepenen oft metten gemeynen raide vander stadt ter poyen dair af gecor-
rigeert oft ghebannen sijn geweest, gelijc als dat hier vore opte ordinantiën vanden vrede ende
des dien aencleeft verclaert es ende gescreven.
[691] Voirt wat poirtere op eenen poirtere clage doet van stucken, die aen sijn lijf gaen
mochten, ende en mach hij dier clachten niet volcomen, hij verbuert X pond. Eest poirtere
oft vremde man oft vremdt man op poirtere, oft vremdt | man tegen vremde man inder voir- verso
gen. manieren, hij verbuert XL pond.
[692] Wie verseeghet wapenen draght, hij verbuert XL schellingen, ende dwapen. Wie
een zweerdt draeght, hij verbuert XX schellingen, ende tsweerdt. Wie van buyten in de stadt
compt, ende inde stadt wandelen wille, sal sijne wapene inde herberge laten; bringht hij
eenege ane, oft met hem, dat sal hem de weerdt oft de weerdinne, oft yemandt van huren
wegen seggen, ende bevelen eer hij uuyten herbergen gaet. Eest hem inde herberge geseeght
ende ghinge hij dair boven gewapent binnen Mechelen, achter straten oft droeghe eeneger-
hande wapenen aen hem, soe verbuerde hij den kuere dier boven op gescreven staet. Ende en
seyde hem weerdt noch weerdinne, noch nyemendt van huerent wegen, den kuere die daer op
staet; ende zijne dair af ongemarent lieten, soe verbuerde de weerdt oft de weerdynne den
kuer dier op gescreven staet.
[693] Wie een zweerdt trect oft een ander geslepen wapene, sonder verseeghde wapen,
op yemande, verbuert XXX schellingen, ende alsulcke wapene.
[694] Wie knijf, ruytinck oft misericorde, oft andere verseeghde wapenen trect op
yemande, verbuert thien pond ende dwapen | oft dat wapen, oft een alsulck duer zijne handt fol. CXCII
te slane. Ende waert wapen, datmen doer zijne handt niet slaen en mochte, soe soudemen
hem eenen knijf doer zijne handt slaen.
[695] Ende dit sijn verseeghde wapenen knijf, ruytinck, misericorde, fanchoen, moort-
boge, wapper, gepindde coloe, handtaecx ofte metalene, oft clippele gehooft met ijsere, oft met
metale, ende pijcke.
[696] Voirt alrehande manieren van misdaden, die in desen brieve niet bescreven en sijn,
sullen gegroet worden, bij scepenen elck nair zijnen gelijcxten, nair dien dat zij in dese brieven
bescreven zijn.
124
[697] Voirt van egheender misdaet en magh de richtere boete heysschen, noch nyemande
dair af panden, zij en zijn gegroot met scepenen.
[698] Item, alle de voirs. boeten ende brueken, wanneer die ende diergelijcke verbuert
worden; ende niet anders daer bij en staet, wien die volgen sullen, ende toebehooren, dan
zoot hier boven staet, soe comen die alleene den heere ende nyemande anders.
verso [699] | Item, de ponden, scellingen ende penningen, dair de voirs. pointen mencie af
maken, die hier voirmaels mair en plagen te zijne, ponden payments van twintich mijten tpondt,
sijn tanderen tijden vermeerdert, ende ghestelt bijde prince, ende dat bij consente vanden
regeerders vander voirs. stadt doen wesende, elck pondt van dien, op twintich grooten Bra-
bants, ende de scellingen ende penningen, nair advenant van dien. Ende dat heeftmen alsoe
onderhouden vanden jaere duysentvierhondert negenendertich tot noch toe.
[700] Item, wanneer in eenegen ordinantiën oft statuyten geset worden dair ane te ver-
buerene, die de contrarie doen, lyftocht gulden oft schellingen ouder groote, soe betaeltmen
voir elcken van dien twaelf stuyvers. Ende soe comen de ponden van dien elck op twaelf
rijnsgulden, ende de penningen van dien, nair advenant.
[701] Item, alsmen set tot boeten oft brueken eenige rijders te verbuerene, soe gestaet-
men met XXVI stuyvers voir elcken rijdere te betalene.
[702] Voirt wat manne eenen anderen zijne getroudde wijf ontleydde, hij verbuert thien
fol. CXCII bis jair de stadt oft | thien ponden. Quame hijtter eer bynnen, hijne hadde vanden thien pon-
den ghenoegh gedaen, hij verbuert zijne een ooghe uuyt te stekene metten rechte.
[703] Item, de ponden dair tvoirs. point mencie af maect en sijn niet te rekenen tot
dien prijse, als die hier boven gescreven staen. Mair zijn tanderen tijden, bij scepenen, met
voersieniger deliberatie met huerer vonnissen, ter manissen vanden scoutet verclairt te zijne
ponden ouder grooten toumoyse.
[704] Item, oft een man eens anders mans wijf met tsmansgoede, met hem nemende,
ontleydde, ende hij dair vore in hachten quame, soe soude die ontleyddere, nair gelegentheyt
vander saken, dair omme gepunieert worden, als van dieften, soe verre het hem overthpont
worde, oft selve bekendde gedaen te hebbene.
[705] Voirt wat manne, die een getroudt wijf heeft, ende met eenen wijve sit die eenen
getrouden man heeft, elck verbuert XX schellingen. Sit hij met eenen wijve, die egheenen man
en heeft, soe verbuert hij de voirs. boete. Sit een wijf, die eenen getrouden man heeft, met
verso eenen ongebonden man | soe verbuert zij de voirs. boete. Ende van dier boeten mach mense
elcx daeghs panden.
[706] Voirt wie eenegen ledighganck maecte in eenich ambacht oft sunderlinge kueren
visierde onder hen te houdene sonder den raedt vander stadt, die ocsuyn oft tebringere dair
af ware, hij verbuert thien ponden oft thien jaer de stadt. Quame hijter eer bynnen, hijne
hadde vanden thien ponden genoech gedaen, hij verbuert zijne eene ooghe uuyt te stekene.
Ende wie diere ordinantie volghde, hij verbuert vijf ponden oft vijf jaer de stadt. Quame
hijter eer bynnen, hij verbuerde thien jaer de stadt. Ende quame hijter eer ongebetert byn-
nen, hij verbuerde zijne eene ooghe uuyt te stekene.
[707] Item, dair ponden worden gelyc in dit voirgaende pointe, oft soe vele jairen de
stadt te verbueren, die word gehouden voir ponden onder grooten toumoyse, gelijc hier-
voren verclaert es, vanden man zijn wijf tontleydene.
125
[708] Voir wie beproeft magh worden metter waerheyt dat hij partijen in de sadt maken
wille, oft eendrachticheyt scueren, hij verbuert metter rechte zijn hoot af te slane, sonder
eenich verdrach.
[709] | Wie de stadt verbuert heeft, compt hij bynnen der Vrijheyt ongebetert, eer zijnen
termpt leden es, in eeneger stadt dairt tgerichte gheene maght ane en heeft, soe beghint
emmer sijnen tempt uuyter stadt te zijne. Alsoe lange als hij voren verbuert hadde.
[710] Voirt elck dairtmen ondervint mate oft ghewichte ongerecht naden zeyere vander
stadt, verbuert die mate, oft dat ghewichte, ende van elcken drie ponden. Ende elck die
mismate oft miswoge, goedt dat hij vercochte, verbuerde XL schellingen oft den duyme, alsoe
dicke, als hijt dade.
[711] Voirt wie tcoren verdiert, dien salmen sleypen op een koort vander Overster
Poorten totter Neckerspoele, ende nyemandt en magh hem werpen ten zij met eyeren.
[712] Voirt wie vanden gheenen, die ten raide behoiren, den raedt uuytbrachte, dien
salmen sleypen op een hoort, alsoe hiervore gescreven es, ende die en magh nimmermeer
wedercomen te raide vander stadt.
[713] Vooirt wie alsulck es dat de raedt vander stadt van hem over eendraeght dat hij
onnut inde stadt es, oft va