COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE (1).
Coustumen, usancien ende stijl van procederen der stadt, vryheyt ende
jurisdictie van Mechelen, gheapprobeert ende gheauctorizeert (2) byde
Keyserlijcke Majesteyt, als heere van Mechelen. Inden jaere Ons
Heeren M. D. XXXV.
KAERLE, byder gracie Gods. Roomsch keyser, altijts vermeerder srijcx,
coninck van Germanien, van Castillien, van Leon, van Arragon, van Navarre,
van Naples, van Secillien, van Majorcque, van Sardaine, vanden eylanden
Indien, ende vanden vaste landen der zee Oceane, etc.; eertshertoge van
Oistenrijck; hertoghe van Bourgoingnen, van Lothrijck, van Brabant, van
Lemborch, van Luxemborch, etc. ; grave van Vlaenderen, van Artoys,
van Bourgoignen, palsgrave ende van Henegouwe, van Hollant, van
Zeelant, van Ferrette, van Hagenault, van Namen, etc.; prince van Zwaven ;
marcgrave des heylichs rijcx heere van Vrieslant, van Salins ende van
Mechelen, vander stadt, steden ende lande van Utrecht ende Overyssel,
ende dominateur in Asien ende Affrijcke. Allen den ghenen die dese
teghenwoordige sullen sien oft hoiren lesen, saluyt.
Alsoe, om te voirsiene ende te remedierene op die ongeregeltheyt ende
abusen die dagelijcx geschieden ende ghebueren in dadministratie ende
exercitie van justicie, door ende wt die diversiteyt van coustumen ende
usancien, die welcke dicwijle contrarie gepractizeert, geallegeert, gesusti-
neert, ende oick ghetoont ende gheverificeert worden, daerwt vele ende
diverse questien, geschillen ende processen opstaen ende rijsen, tot grooten
achterdeele van der ghemeynder welvaert, ende tot groote ende excessive
costen ende schaden van onsen ondersaten. Ende, dat argher es, ghebuert
somtijden, dat eenighe partie, by factie, faveur oft andere onbehoorlijcke
weghen ende manieren, middel vint ende practizeert te thonene ende verifi-
(1) Daprès la première édition, imprimée à Anvers, chez Michel Hoochstraeten, en octobre 1555, conferee
avec celle de Christyn (Anvers, Jerôme Verdussen, 1642), et celle du coutumier général ou Brabandts-recht,
t. II, p. 1087. V. le rapport de feu M. le conseiller de Cuyper dans les Procès-verbaux des séances de la
Commission, 4e volume, p. 89.
(2) Le Brabandts recht dit ghedecreteert.
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
4
TEXTE.
cerene eenige coustumen oft usancien van te voren niet gehoort, geuseert
noch onderhouden, daermede huer partie versteken ende berooft wort van
hueren goeden rechte: Wy, begherende dat alsulcke abusen ende onbe-
hoorlijcke practijcken niet meer voirtghekeert, gedaen noch ghedoocht en
worden, bevolen ende geordineert hebben gehadt onsen lieven ende
beminden commoingimeesters, scepenen ende raet onser stadt van Mechelen,
dat sy souden doen stellen by gescrifte, met goede ende volcomen decla-
ratie, allen de coustumen ende usancien, die van ouden tijden ende
hercomen onderhouden, gheuseert ende achtervolcht waeren gheweest in
onse voirscreven stadt van Mechelen, vrijheyt ende jurisdictie der selver,
metgaders oick alsulcken stijl ende maniere van procederen als sy hadden
ende aldaer gewoonlijck was, dat sy al tselve over senden oft bringen
souden in landen van onsen lieven ende ghetrouwen president ende luijden
van onsen grooten raede, den welcken wy oick bevolen ende gheordineert
hebben gehadt, dat al wel ende rijpelijck te oversiene, ende daerop ende
inne te adderene, diminuerene, corrigerene ende reformerene so sy in
hueren consciencien bevinden souden oirboirlijck ende nootelijck te zijne,
tot onderhoudenisse van goede justicie, profijte, ruste ende vrede van onsen
ondersaten ende der gemeyne welvaert. Ten welcken onsen bevelen die
voirscreven commoingimeesters, scepenen ende raet onser voirscreven stadt
van Mechelen obedierende, obtempererende ende voldoende, hadden huere
voirscreven coustumen, usancien, stijl ende maniere van procederen doen
stellen by gescrifte, ende de selve overgesonden dien van onsen voirscreven
grooten raede, die welcke, om hen luyden oick hierinne duechdelijck te
quijtene ende zekerlijck te procederene, hadden ierst eenighe van hen
luijden gecommitteert om te visiterene ende oversiene die selve overbrachte
coustumen, usancien, stijl ende maniere van procederen, ende daerop te
communicerene metter wet der voirscreven onser stadt, ende daernae van
al huer rapport te doene den selven van onsen grooten raede, om alsdan,
achtervolgende onse voirscreven ordinancie ende bevelen op al te ordineren
so behoiren soude. Ende nae dat de voirscreven commissarissen vele ende
diverse communicatien gehadt hebben met eenighen notablen persoonen
gedeputeert byden gemeynen raedt onser voirscreven stadt, so hebben sy
ten lesten huer rapport van als ghedaen den voirscreven van onsen grooten
raede, die welcke, op al rijpelijc gelet ende met elcandere gecommuniceert
6
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
hebbende, met goede ende rijpe deliberatie van raede, hebben de voirscre-
ven coustumen, usancien, stijl ende manier van procederen in sulcker
vueghen ende met sulcken additien, diminutien, correctien ende modera-
tien, als die biden voirscreven van onsen groote raede, ende ten bevelen
ende ordinantie van ons veraccordeert, geresolveert, overdragen ende
ghesloten zijn gheweest, doen stellen ende redigeren in gescrifte, met
sulcken titulen, rubrijcken ende capitulen, so ende inder vorme ende
maniere als hiernae volcht.
TITEL I.
VAN OFFICIEN, JURISDICTIE ENDE ADMINISTRATIE VAN JUSTICIE.
1. Inden iersten, de twelfve scepenen der stadt van Mechelen, daeraff de
sesse zijn vander porterie, ende sesse vanden ambachten, zijn ordinaris
rechteren, ende hebben kennisse, judicature ende berecht, ter maninghe
vanden schoutet, over allen de porters ende andere inwoenders der stadt
ende vryheyt van Mechelen, in allen saken, reele, personele ende mixte,
civile ende criminele, ter kennisse van ordinaris rechtere behorende. Wtge-
nomen de saken den wollewercke aengaende, also wel van wullen als lijnen
laken, de welcke ter ierster instantie behoiren ter kennisse ende judicature
van dekenen ende ghesworen vanden wollewercke (1).
2. Scoutet ende scepenen zijn sculdich alle weken eens vierschaere te
houdene, om partien recht ende justicie te administrerene.
3. De scoutet van Mechelen mach, by advyse ende vonnisse van twee
scepenen, setten ende deputeren eenen stadthoudere, die, in absentie oft
siecte van hem, al doen mach dat ter officie van scoutetdom toebehoirt ;
maer in presencie vanden schoutet en heeft die stadthoudere negheen
macht.
4. Die rechtere oft maendere is, die en mach negheen scepen zijn, noch
die scepen is, en mach negheen rechtere oft maendere zijn.
5. De scoutet is sculdich allen gevangen, indien zijt versoecken ende beghe-
(1) Une note manuscrite, reproduite dans le Brabandts-recht, renvoie aux articles 1, 2 et 3 des Additions.
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
8
TEXTE.
ren, binnen drie dagen te wet te stellene, ende hem voir scepenen tichte te
ghevene; daerteghens de gevangen, binnen andere drie daghen, is sculdich
te antwoordene ende zijn defensie te verthoenen. Ende indien scepenen dan
bevinden de sake den lyve niet aengaende, zoe moeghen sy ordineren dat
de gevanghen vanden ghevanghenisse ontslagen sal zijn, mits stellende
cautie ende borchtochte van te voldoen dat de scoutet met rechte op hem
winnen sal.
6. Item, de scoutet mach teghens den gevangen zijne conclusie ende
aenspraeke deylen, ende concluderen tot verbuerte vanden lyve, oft tot
civile beteringhe. Oft anderssins den gevanghen gecorrigeert te hebbene
nae gelegentheyt vander sake. Ende scepenen zijn sculdich recht te doene,
ende den gevangen te condemneren tot verbuerte van sijnen lyve, indien sij
bevinden genoech daertoe gethoent te zijne, oft anderssins den gevangen
te punyeren, tsy by civile boete, perigrinagie of den ban, gelyck sy byden
processe bevinden sullen te behoiren, alsoe de scoutet nyemant qualijck en
can bedingen.
7. De scoutet van Mechelen en mach nyemant pijnen of ter bancke brin-
ghen sonder consent ende wille vanden commoingimeesters. die sculdich
zijn, alvoeren sy tselve consenteren, hen te informeren vanden feyten ende
mesusen die de scoutet den gevanghen opseijt (1). Ende indien sy sufficiente
indicien ende suspicien tegens den misdadigen bevinden, zoe behoiren zy
den scoutet te willecorene ende te consenterene den selven in huere
presentie te pijnighen ende ter bancke te bringhen ende en mach de
scoutet nyemant langher doen pijnen dan commoingmeesters goet en
dunckt.
8. Item, de scoutet en mach negheenen misdadigen oft sculdenaere
geleyde geven sonder consent vanden ghenen die hy sculdich is oft misdaen
9. Item, die aenden scoutet over yemande clachte doet van sake lijf oft
let aengaende, ende so langhe in zijne clachte persisteert dat de scoutet den
beclaechde ticht gheeft, oft teghens zijne partie gevanghen gaet, ende hij
zijne clachte niet goet oft volcomen en can, moet den scoutet, betaelen eene
boete van vier carolus gulden, ende boven dien tselve beteren aende
(1) Le Brabandts-recht dit: oplecht.
10
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
beclaechde partie nae gelegentheyt vander sake, tot arbitraige van scepenen.
10. Als yemant gevangen wort van saken tlijf aengaende, zoe is de scoutet
schuldich by zijnen gesworen clercke te doen maken inventaris van al
tghene dat over hem oft by hem bevonden wort.
11. Item, ende gouden gelt bevonden op eenen gevangen ende hem
toebehoirende, behoirt te volgen den scoutet, ende silveren gelt den
dienaers, zoe verre die ghevanghen vanden lyve gecondemneert wort, ende
hy andere goeden achterlaet om zijne crediteurs (indien hij eenige heeft)
mede te betaelene. Maer indien de gevangen negheen andere goeden,
sufficient wesende om zijne sculden te betaelene en heeft, zoe sullen de
crediteurs geprefereert worden voir den scoutet ende dienaers.
12. Item, eenen yegelijcken es geoirloft zijne wederpartie te doene roepen
voir commoingimeesters ende scepenen in huere raedtcamere, die van alle
civile saken moeghen nemen kennesse, zoe verre partie niet en versoeckt
versonden ende gherenvoyeert te zijne inde vierschaere. Maer zoe verre
partie verdachvaert begheert gherenvoyeert te wesen voir de vierschaere,
ende de sake meerder is dan van vier carolus gulden eens, ende der assise
vander stadt niet aengaende, zoe zijn commoingimeesters ende scepenen
sculdich de sake aldaer te renvoyeren.
13. Item, een ambacht doende, in eenige boeten oft peregrinaigien
byden ghesworen vanden ambachte gheduempt oft ghecondemneert, mach
hem daeraf beclaghen ende de gesworen betrecken voir commoingimeesters
ende scepenen ter camere, aldaer-zy sculdich zijn te rechte te staene ende
huer vonnisse te sustineren, sonder te moeghen declineren of te moeghen
begheren voir scoutet ende scepenen gherenvoyeert te worden. Ende indien
commoingimeesters ende scepenen bevinden byden gesworen wel ghewesen
te zijne, zoe moet de betreckere dobble boete betalen ende dobble peregri-
naigie doen.
14. Item, de commoingimeesters ende elck van hen heeft macht ende
auctoriteyt, ten versoecke van partie, voir hem te doene roepen allen
porters ende inghesetenen van Mechelen ende andere binnen der stadt
ende jurisdictie van Mechelen bevonden; ende is een yeghelijck sculdich
voir hem te compareren, up de boete van eenen scellinek Brabants voir
dierste reyse. Twee scellingen Brabants voir de tweede reyse. Ende drie
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
12
TEXTE.
scellingen Brabants voir de derde reyse, ende costen van partie. [Ad hunc
et tres seqq. pertinent art. 4, 5 et 6 in Add.] (1).
15. Item, de commoingmeesters ende elck van hen hebben kennisse
ende judicature van cleyne saken niet excederende de somme van drie
carolus gulden eens. Behoudelijck, indien hem yemandt by vonnisse oft
appoinctement vanden commoingimeesters beswaert vindt oft segghen wilt,
mach hem daeraf beclagen ende zijne partie betrecken voir scoutet ende
scepenen ter vierschaere, oft voir commoingimeesters ende scepenen ter
camere. [Vide Add. 4, 5 et 6] (1).
16. Item, soe wanneer de commoingimeesters oft een van hen partie doet
voir hem dachvaerden in andere saken die voirscreven somme excederende,
zoe mach die gedaechde versoecken gherenvoyeert te worden voir scoutet
ende scepenen ter vierschaere. Oft voir commoingmeesters ende scepenen
ter camere. Ende is de commoingimeester sculdich partie aldaer te ren-
voyeren. Maer indien de gedaechde niet en versoeckt gherenvoyeert te
zijn, so mach de commoingimeester inde sake voirtvaeren ende appoincteren
nae zijn goetduncken. Behoudelijck altijt, dat partie beswaert wesende, hem
beclaghen mach als vore. [Vide Add. 4, 5 et 6] (1).
17. Item, als een sculdenaere, gedachvaerdt voir commoingimeestere, de
scult hem geheyscht bekent ende confesseert, zoe mach de commoingi-
meestere den sculdenaere dach van betalinge gheven den termijn van sesse
weken ende daer ondere, maer niet daer boven, sonder consent van partie ;
des zoe is de commoingimeestere selve gehouden de scult te betaelen den
termijn overstreken zijnde, indien de sculdenaere niet en betaelde, ende
mach daervore gheexecuteert worden als voir gewijsde scult. [Vide Add. 4,
5 et 6] (1).
18. Item, alle verdachvaerdinghe, dagemente ende oproepinge van
yemande om te comen ende te compareren voir de vierschaere, ter camere, oft
voir commoingimeesters, moet gedaen worden by eenen dienaere vanden
heere oft der stadt, ende voir dierste reyse aenden persoen vanden gedaechde ;
ende en is niet genoech tselve te doene tot zijnen huyse. Ende indien men
den persoen diemen wilt doen verdachvaerden niet en conste vinden, ende
dat hi hem int heymelijcke hielde, zoe behoirtmen op zijn goeden te
procederen by besette, als op voirvluchters goeden.
(1) Brabandts recht, et note manuscrite de l'édition de 1535.
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
14
TEXTE.
19. Item, de dienaere, yemandt verdachvaert hebbende om te compareren
voir de vierschaere oft ter camere, is sculdich by zijnen eede de dachvaer-
dinghe over te draeghen ende te relateren den greffier, die de partien ende
dach sculdich is te teeckenen in zijnen boeck ende registre.
20. Item, soe wanneer yemandt heeft zijn partie doen dachvaerden,
ende selve niet en compareert, zoe wort de gedaechde geabsolveert vander
instantie, ende de aenleggere gecondemneert inde costen.
21. Item, indien de gedaechde voir de vierschaere of ter camere tzijnen
ghestelden dage niet en compareerde, zoe wort hy voir de twee ierste
verdachvaerdinghen ghecondemneert inden costen. Ende indien hy derde
mael verdachvaert niet en compareerde, zoe is hy ,sculdich te betaelene
daervoir hy beclaecht ende gedaecht is, als verreyckte schult, ende mach
daervoir gheexecuteert worden.
22. Item, voir scoutet ende scepenen moetmen procederen by aenspraec-
ke, antwoorde, replijcke ende duplijcke, sonder meer scriftueren ten
principale over te ghevene. Ende om elcke scriftuere te dienen heeft partie
veerthien daghen ende niet meer.
23. Item, soe wie tot zijnen daghe niet ghereet en is om van zijne
scrifture te dienene, die wort gehouden als verreyckt, ten waere dat
scepenen, wt gracie, hem langher delay gaven; dwelcke sy alleenlijck doen
moeghen twee reysen, ende voir elcke reyse veerthien nachten, sonder meer.
24. Item, men mach voir scepenen nyemant reconvenieren ten sy datmen
daertoe hebbe privilegie vanden prince, oft datmen de reconventie doen
wilde van sake dependerende ende aengaende de sake ierst gheinstitueert.
25. Item, een yeghelijck mach in civile saken compareren by procureur,
behoudelijck dat de procureur doe blijcken van sufficiente procuratie,
gepasseert onder zegele auctentijck oft onder hantteecken van eenigen secre-
taris vanden prince.
26. Item, alle procedueren ter camere, voir commoingimeesters ende
scepenen, behooren mondelinge gedaen te wordene, sonder te dinghen by
ghescrifte, ten zy dat beyde partien tselve versoecken ende begheren. Of
dat scepenen anders ordineren.
27. Item, ende indien partien tot hueren thoen gewesen worden, zoe
moeten si overgheven by gescrifte huer interrogatorien, inhoudende de
16
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
feyten daerop zy begheren huere ghetuygen gheexamineert te hebbene,
ende int eynde de conclusie die zy begeren hen aengewesen te hebbene.
28. Item, partie dach genomen hebbende om zijnen thoene te leydene,
is sculdich zijnen thoene te leydene binnen sesse weken, up versteken te
zijne. Ende daernae hebben partien dach van veerthien daghen, om te
dienen van reprochen, ende veerthien daghen van salvatien, sonder meer.
29. Item, die tprincipael verliest, verliest oick de costen, hoewel int
vonnisse daeraf niet gheseyt en wordt.
30. Item, alle vonnissen by scepenen ter maninge vanden scoutet gewesen
moeten ende behoiren gheexecuteert te worden by bevele vanden scoutet oft
zijnen stadthoudere, ende by niemant anders. Ende alle terminatien oft
appoinctementen ter camere wtghesproken ende ghepronuncieert, by
bevele van een vanden commoingimeesters.
31. Item, die scoutet oft zijne dienaers en moegen in negheenen porters
oft ingesetens huys gesloten staende innegaen voirdere dan daer zy byder
clincke te trecken inne comen moghen, ten sy by consente ende in presentie
van een vanden commoingimeesters ende twee scepenen.
32. Item, als yemandt begheert panden gehaelt te hebbene ten huyse
van zijnen sculdenaere, tsy om tvoldoen van scepenen vonnisse, achterstelle
van chynsen of renten, die is sculdich tselve te versoecken aenden scoutet.
Ende die pandt begeert voir scatscult, die mach tselve versoecken aenden
scoutet oft een vanden commoingimeesters, die alsdan last gheeft eenen
van sheeren oft stadt dienaers den pandt te halen. Ende indien de sculde-
naere hem tegens de pandinge opponeert, zoe behoirt de dienaere niet
voorder te procederen, maer hem dach te maken voir scepenen ; wtghenomen
alsmen pandt voir tvoldoen van scepenen vonnisse; in welcken gevalle de
dienaere behoirt den pandt te haelen, niettegenstaende doppositie vanden
sculdenaere, zoe verre hy binnen huyse comen can.
33. Item, als die dienaere panden gehaelt heeft, zoe is hy sculdich die te
thoenen den scoutet ende twee scepenen, om van hen te wetene wat hy
metten panden doen sal ; die welcke hem dan ordineren sullen die te thoenen
den ghenen diese toebehoiren, ende hem in presencie van oirconden te
segghene, indien hy betaelen wilt, datmen hem zijn panden wedergheven
zal. Of by gebreke van dien, datmen se ten naesten merctdaghe vercoopen
sal den meest daervoir biedende. Ende indien de schuldenaere binnen den
18
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
naesten merctdach niet en betaelt, zoe is die dienaere sculdich de panden op
de merct te vercopene den meest dairvoir biedende.
34. Item, de schuldenaere, wiens panden vercocht zijn, mach de selve
lossen voir den prijs dat die vercocht zijn, binnen den selven daghe dat die
vercocht zijn, ende daernae niet.
35. Item, de dienaers vanden heere ende der stadt zijn sculdich, op
hueren eedt, den scoutet ende commoingimeesters te condighen ende aen te
bringhen alle mesusen, excessen ende delicten die binnen der stad oft
vryheyt yan Mechelen gebueren, alzoe saen als die tot huere kennisse
gecomen zijn.
36. Item, de scoutet ende commoingimeesters, ende elck van hen, ghead-
verteert van eenighe quaede feyten, mesusen oft excessen, daerby lijf mede
soude moeghen verbuert zijn, zijn gehouden terstont daeraf informatie te
doene nemene by schepenen.
37. Item, de gesworen vanden wollenwercke moegen comen aen scepenen
als aen huer hooft, om geleert te zijne van tghene dat sy te wijsen hebben ;
ende tghene dat scepenen hen leeren voir een hootvonnisse, moeten sy
alzoe wtspreken ende pronuncieren.
38. Item, een deken vanden wollewercke mach allen de huysen daermen
metten wollewercke ommegaet doen oepen doen, ende die inwoonders van
dien zijn schuldich te doene openinge van allen de caemeren ende sloten
vanden huyse die hy begheert oepen ghedaen te hebbene.
39. Item, de scepenen, pensionaris vander stadt ende secretaris en moeghen
negheen advys gheven inde processen voir scepenen hangende, noch partien
raeden van tghene dat sy te doene hebben. Ende indien sy eenich advys oft
raedt voir dinstellen vanden processe gegheven hadden, zoe zijn sy schul-
dich hen te absenteren alsmen tselve proces sal visiteren, of daerinne
delibereren ende opineren, op de peyne, indien sy contrarie deden, daeraf
arbitralijck ghecorrigeert te wordene.
40. Ende insghelijcx zoe sullen tselve oick onderhouden de ghesworen
vanden wollewercke ende hueren ghesworen clerck, van processen voir
hen hanghende.
41. Damman van Mechelen en mach negheenen stadthoudere setten,
maer is schuldich zijn officie in persoene te bedienene, ten waere by con-
sent van commoingimeesters ende scepenen; ende in absentie vanden
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
amman, oft als hy sieck is, zoe ordineren die scepenen eenen vanden
dienaers vander stadt die tselve officie bedient.
42. Item, alle porters, die tot eeniger officie vanderstadt gecoren worden,
zijn sculdich tselve officie te aenverden, ende den eedt daertoe staende te
doene. Ende indien sy tselve weygherden te doene, zoe soudemen hueren
persoon (zoe verre sy binnen de jurisdictie bevonden worden) setten in
beslotene ghevanghenisse, totter tijt toe dat sy tvoirseyde officie aenverdt
ende den eedt gedaen hadden. Ende indien sy absent waeren, zoe zoude-
mense bannen nae discretie vanden raede vander stadt.
43. Item, een portere vanden lede vander porterie wesende en mach in
negheen ambacht comen, om daermede vander officie vander porterie bevrijt
te zijne, ten waere dat hy tselve ambachte metter hant doen wilde, of dat
hy daerwt geboren waere.
44. Item, een portere ambacht doende mach zijn ambacht wel renuncieren
ende hem houden aen de porterie, ende alsdan mach hy ghecoren worden
totten officien vander porterie.
45. Item, soe wanneer de ghesworen vanden ambachten comen voir
commoingimeesters ende scepenen om hueren eedt te doene, zoe moeghen
commoingimeesters ende scepenen, indien hen dunckt datter eenighe zijn
niet bequaem om huer ambacht in goede policie ende eendrachticheyt te
onderhouden, die refuseren ende wedersegghen, in wiens plaetse andere, nut
ende bequaem zijnde, behoiren ghecosen te wordene.
46. Item, dambachten oft huere regeerders en moghen negheen ordi-
nantien, statuyten oft kueren maken oft ordineren sonder consent ende
approbatie van die vanden raede vander stadt ende die contrarie dede,
ende ocsuyn of toebringhere daeraf waere, verbuert veertich carolus gulden,
ende boven dien staet noch tot arbitrale correctie van scepenen.
47. Item, nyemant en mach officie van procureur, taellieden oft voer-
spraecke bedienen, ten sy dat hi daertoe geadmitteert worde by den raede
vander stadt, ende dat hi doe den eedt daertoe staende. Ende indien hi hem
in zijn voirseyde officie mesdroeghe of mesdiende, zoe mach de scoutet, by
advyse van scepenen, hem verbieden de vierschaere, ende een vanden
commoingimeesters, by advyse vanden raede, die camere.
48. Item, nyemant en mach scult heysschen als bringere des briefs, ten
sy dat blijcke dat hi procuratie oft transport heeft vanden ghenen die inde
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
obligatie principalijck genoempt is, niet teghenstaende dat d'obligatie
inhoudt: te betalene den bringere des briefs.
49. De oproepers ende scatters vanden ouden cleercoopers ende huer
clercken, die in eenige sterfhuysen oft anderssins eenighe haeffelijcke goeden
vercoopen by oproepene, moeten innestaen ende goet doen de penninghen
daervoir de selve have vercocht wort.
50. De voirseyde clerken moegen alle jaere eens versoecken aende com-
moingimeesters om te moeghen doen panden voir de scult diemen hen
schuldich is ter cause vander vercochte have by uproepinge gedaen, ende
commoingimeesters zijn sculdich hen eenen dienaere te verleenen om de
selve pandinghe te doene; welcke dienaer, sonder ander bevel, mach, ten
versoecke vanden selven clercken, alle pandinghe doen een jaere geduerende.
51. Alle strangiers goet, ende datmen niet en weet wien dat toebehoirt,
volcht den heere.
52. Die eenich strangiers goet vint is sculdich tselve binnen vierentwin-
tich uren te condighen den scoutet oft rentmeester vanden heere, die tselve
goet bewaeren moet veertich daghen, ende doen condighen met drie son-
daechs kerckgeboden binnen der prochie daer sulcke goet vonden is: dat
allen de ghene die hen recht vermeten aen tselve goet, tselve te kennen
gheven binnen de voorseyde veertich daghen, of dat sy anders van hueren
rechte versteken sullen blijven.
53. Ende die binnen de veertich daghen zijn recht te kennen gheeft, ende
tselve can bethoenen, dien moet tselve goet volghen, mits betalende de
costen daeromme ghedaen. Ende indien daer nyemant en compt binnen de
veertich daghen, zoe blijft tselve goet tot proffijt vanden heere.
54. Die eenich strangiers goet vint ende tselve behoudet sonder te condi-
ghen, als voir, sal daeraf ghecorrigeert worden nae arbitraige van scepenen.
TITEL II.
VAN CRIMINELE SAKEN- ENDE CIVILE BOETEN.
1. Een dief verdient die galghe, ten waere dat schepenen, om de cley-
nicheyt vander sake, ordineerden dat hy met mindere correctie behoirde
te gestaen.
2. Die zijn gestolen goet binnen der stadt, jurisdictie of vryheyt van
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
Mechelen bevint, willende tselve zijn maken, is sculdich tselve te kennen te
gevene den scoutet ende twee scepenen, die ter stont sulcke goet voir
ooghen doen bringhen ; ende indien hi bethoenen can tgoet zijn (1) toe-
behoirt te hebbene, ende ten heylighen affirmeert tselve hem gestolen of
tegens zijnen dancke hem afhendich ghemaect te zijne, zoe behoirt tgoet hem
te volgen ende gerestitueert te worden vry ende los, sonder yet daervoir
te betalen, niet tegenstaende dat op een vrye merct of by eenen ouden
cleercoopere gecocht waere, of by scoutet in sheeren name aenvert.
3. Item, die eenen dief met zijnen goede bevint mach den dief zijn goet
afhendich maken ; oft indien de dief tgoet van hem werpt tselve aenverden,
behoudelijck dat hi binnen xxiiii uren den scoutet daeraf moet adverteren
ende presenteren, indien yemant tgoet zijn maken wilde, daeraf te rechte te
comen, sonder dat hij sculdich is tselve goet in handen vanden scoutet te
leveren.
4. Item, die eenen anderen verspraecke, vloickte, loghenstroipte, oft
injurieerde met woorden, die verbuert aenden heere twee scellingen
Brabants. Die eenen anderen dreychde aen lijf of let te crancken, die verbuert
drie scellingen Brabants.
5. Item, die eenen anderen sloeghe of smete sonder bloetrasten of sonder
ter erde te stortene, die verbuert vier scellingen Brabants. Die eenen anderen
ter erde stiete, verbuert sesse scellingen Brabants. Die eenen anderen bloet-
raste sonder wapenen ende sonder vermincken, die verbuert acht scel-
lingen Brabants.
6. Die een sweerdt oft andere waepene treckt op yemanden, die verbuert
thien scellingen Brabants ende de wapenen.
7. Die eenen anderen sloeghe oft stake met wapenen sonder bloetrasten
oft ter erden te storten, die verbuert twelf scellingen Brabants. Die eenen
anderen bloetraste oft ter erde stake niet wapenen, sonder vermincken,
verbuert veerthien scellingen Brabants.
8. Item, die eenen anderen verminckt sonder ooge, hant, voet, oore oft
nuese te nemene verbuert, boven eene vanden boeten inde voirgaende arti-
clen verclaert, daerinne hy vervallen is, noch viii scellingen Brabants.
9. Item, die eenen anderen beneempt zijn handt, ooghe, yoet, oore oft
(1) Au lieu de zijn, lisez: hem, comme dans l'édition de Christyn.
26
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
nuese, die verbuert, boven eene vanden boeten inde voorseyde articlen
begrepen, daerinne hy vervallen is, noch drie ponden thien scellingen
Brabants.
10. Item, de boeten inde voirgaende sesse articlen begrepen zijn dobble
wanneer tfayt gebuert inde kercke oft op kerckhof, oft by nachte nae de
diefclocke, oft op eenen officier vanden heere oft dienaer vander stadt, oft
om getuygenisse te dragene, oft tsaterdaechs.
11 . Item, boven de boeten hiervoir verclaert zoe moeghen scepenen, tot
versoecke vanden scoutet, den mesdadigen noch arbitralijck punieren,
indien tfeyt sulck geschiet waere datter meerder punitie toe behoirde.
12. Item, die eens anders huysvrouwe ontleyt, verbuert thien ponden
Brabants ende de stadt, tot dat hi de voorseyde thien ponden betaelt heeft.
op zijn een ooge ende ontdroech de huysvrouwe hueren man eenich goet,
ende dat bethoent worde, zoe soude de ontleydere daeraf ghepunieert
worden als van diefte.
13. Die in overspel sidt met eenen anderen persoen, verbuert alle daghe
vijf scellingen Brabants, ende boven dien staet noch tot arbitraele correctie
van scepenen.
14. Item, allen putiers die op ledighe vrouwen leven salmen uyter stadt
bannen op huer lijf, sonder verdrach.
15. Item, daermen onder yemant bevint onrechte mate oft ghewichte, die
verbuert voir elck een pondt Brabandts ende tgewichte ende mate. Ende die
met onrechte mate oft ghewichte goet vercochte, verbuert zijnen duym oft
twee ponden Brabants daervore. Ende bovendien staet noch tot arbitraele
correctie van scepenen.
16. Item, nyemant en mach over der stadt mueren oft graven vanden
vesten, oft over de baillien vander stadt gaen oft climmen, of zijn beesten
inder stadt graven laten gaen, op die verbuerte van twee ponden Brabants,
daeraf tderde deele toebehoirt den heere, tderde deele der stadt, ende
tderde diet voirtbringht.
17. Item, die yemants anders hoenderen, gansen, duyven, eenden ende
dierghelijcke ghevuchelte schoot oft afhendich maeckte, oftyemants thuynen
oft geheynte braecke, oft hout daerwt, oft yemants vruchten naeme oft
afhendich maeckte, verbuert voir elcke reyse vijf scellingen Brabants, te
bekeeren in drien, als vore.
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
28
TEXTE.
18. Item, die eens anders boomen oft poten in bosschen, vorlen oft
anderssints afhoude, oft dede afhouden, verbuert voir elck stuck thien
scellingen Brabants, te bekeeren in drien, als vore.
19. Item, nyemant en mach blandereelen dragen, op die verbuerte van
tvoirste let van zijnen duyme, oft thien ryders van sessentwintich stuvers
tstuck daervoir, te bekeeren in drien, als boven, wtghenomen sheeren ende
der stadt dienaers, als sy wtgaen om quaetdoenders te soeckene ende te
vanghene.
20. Item, nyemant en mach binnen der stadt draghen coloeveren oft
hantbussen (ten waere dat hi wter stadt ghinghe oft van buyten innequaeme
oft daermede binnen der stadt schieten, anders dan binnen coloevenaers
hove, op die verbuerte van thien scellingen Brabants, te bekeeren in
drien, als boven.
21. Item, die yemandt vander wet oft inder stadt dienst wesende, als
pensionaris, secretaris, oft een vanden greffiers dreyghelijck toespraecke om
ocsuyn vander stadt dienste, oft vader oft moeder, verbuert thien ponden
Brabants ende eenen wech tot Sint Jacops in Galissien, ende de stadt, tot
dat hy de thien ponden betaelt ende de bedevaert ghedaen heeft, op zijn
lijf. Ende trocke hy eenighe waepene, zoe verbuert hy vijfthien ponden
Brabants ende eenen wech tot Sint Jacops, als vore. Ende smeete oft stiete
hy eenen vanden voirghenoemden persoonen, zoe verbuert hy zijn hant,
ende boven dien staet noch tot arbitraele correctie van scepenen.
22. Item, die eenen anderen dreychde omdat hy over hem aenden heere
gheklaecht hadde, verbuert een pondt Brabants ende een bedevaert tot
Sint Martens te Tours, ende inde stadt niet te moeghen comen hy en hadde
van beyde voldaen, op verbuerte van tvoirste let van zijnen duym.
23. Item, die wter stadt ende vrijheyt ghebannen is zekere jaerschaeren,
coempt hy daer binnen eer zijn jaerschaeren wt ende gheexpireert zijn,
sonder aenghetast oft ghehouden te worden, zoe wort sijnen tijt dat hy
ghebannen was vernieut, ende begint van die tijt voirt, ende moet daernae
zoe langhe wter stadt ende vrijheyt blijven als hy ghebannen was.
24. Item, die eenen ballinck vander stadt huysde oft logeerde binnen der
30
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
stadt oft vrijheyt, verbuert eenen wech in Cypers, oft hondert ryders, tot
sessentwintich stuvers Brabants elcken rydere gerekent, daervore, half tot
profyte vanden heere ende half tot profyte vander stadt.
25. Die byden raet vander stadt gebannen oft gecorrigeert ende ter
poyen wtgeroepen, oft by vonnisse van scepenen gecondemneert wort in
eenige wegen te doene, indien hy binnen der stadt oft vryheyt coempt ende
gevangen wort eer hy de weghen gedaen heeft, oft zijnen afcoope daeraf
ghemaeckt, die wort, sonder andere vonnisse, van zijnen let oft leden
gheexecuteert, achtervolghende zijne correctie oft vonnisse, ende en mach
niet ghestaen metten gelde daertoe staende. Ende daerboven weder
ghebannen ende ghecorrigeert met ghelijck peyne.
26. Item, alsmen yemandt bant wter stadt jurisdictie ende vryheyt van
Mechelen, zoe is men gewoonlijck tselve te doene nae ghelegentheyt vander
sake, inder maniere naevolgende, te wetene, diemen eewelijck bant, die
wort ghebannen op zijn lijf, die drie jaeren, op t'voirste let vanden duyme,
ende diemen thien jaeren bant, die wort ghebannen op zijnen duym, ende
daerenboven ghegeeselt te worden.
27. Item, die tcoren verdiert, salmen sleypen op een hoirt vander
overste porte tot Neckerspoeleporte, ende daernae bannen wter stadt, op
zijn lijf, sonder verdrach.
28. Item, die eenen anderen volcht met eenen gespannen oft gheladen
boghe oft busse, om hem te evelen, sonder schieten, verbuert thien jaeren
de stadt, op zijn een hant. Ende die met gespannen oft geladen boghe oft
busse schote nae eenen anderen, weder hi [hem] geraeckt oft niet, verbuert
zijn lijf.
29. Item, die op yemants duere oft vinstere sloege oft staecke om
daerinne te comene ende yemant te evelen, verbuert dertich scellinghen
Brabants. Ende coempt hy by fortse ende gewelt daerinne, zoe verbuert hy
acht ponden Brabants. Ende indien hy yemant daerinne wesende mesdede,
zoe verbuert hy zijn lijf. Ende wort hy bi yemant daer binnen wesende
ghequetst oft doot gesmeten, die en verbuert niet, alzoe tselve voir nootwere
ghehouden wort.
30. Item, die de straete scheynt oft yemant zijn gelt by fortse oft dreyge-
32
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
mente afneempt, oft dreyght yemants huys of goet af te branden, verbuert
zijn lijf, sonder verdrach.
31. Item, die eenen anderen quetst, moet den chyrugien betaelen van
zijne cure en al dat de ghequetste van medicinen ende anders behoeft te
nemene, tot grootinghe van scepenen, ende den gequetsten voir zijn smerte
tdobbel daeraf ende anders niet, ten waere dat by schepenen anders
daerinne versien worde.
32. Item, wanneer meer persoonen hantdadich zijn in een gevechte oft
aen eenen dootslach, ende deen van hen peys oft zoenne maeckt metten
ghequetsten oft montzoendere, zoe worden daer mede inne begrepen allen
dandere die mede strijtghier gheweest hebben, want peys oft zoene voir
eenen, is zoene voor allen.
33. Item, allen de ghene die in een ghevichte in velde ende in verde
strijtghier zijn daer yemant ghequetst is oft doot blijft, worden gehouden als
principale, gelijck oiek doet die met eenen dootslagere vluchtich wort, oft
op tgewijde vertreckt.
34. Item, de montzoendere van eenen dooden (dwelck is de werde-
lijcke (1) manspersoon den overleden naest bestaende van zweerdts syde)
neemt tot zijnen profijte die helft vanden gelde dat int zoennen ghelooft
wort, sonder te exprimeren waertoe de penninghen sullen gheemployeert
worden. Ende dander helft wordt ghedeylt in tween, daeraf de naeste
vrienden nae den montzoendere, den dooden van des vaders syde bestaende,
nemen deen helft, ende de naeste vrienden van smoeders syde dander helft.
35. Item, de vader en mach egheen montzoendere zijn van zijnen soene
ende daer negheen brueders oft brueders soenen en zijn, zoe is der susters
soene montzoendere.
36. Item, nyemant en is gehouden des overleden sculden te betalene wt
sake vanden penningen die hy vander zoeninge ontfanget, zoe verre hi
anders hem negheen erfgenaeme en fondeert, dan alleenlijck dmees-
tergelt (?), dwelck genomen wort vanden gelde vander zoenne.
37. Item, als de momboiren van eenen montzoendere die onder zijne
jaeren is de zoenne maken, zoe mach de montzoendere, als hy tot zijnen
jaeren coempt, de zoenne voir goet houden, believet hem, oft die refuseren,
(1) Au lieu de werdelijcke, lisez wereldlijcke, comme dans Christyn.
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
34
TEXTE.
mits wederkerende de penningen voir de zoenne gegeven. Ende daeromme
zijn de momboirs sculdich de penningen vander zoenne te bewaerene tot
dat die montzoendere tot zijnen jaeren comen is, sonder die te laten deylen,
ten waere dat de zoenne gheapprobeert ende gepasseert waere byden
weesmeesters : in welcken ghevalle zoe moet de zoenne effect sorteren,
sonder dat de montzoendere, tot zijnen jaeren comen zijnde, die mach refu-
seren.
38. Item, die door zijn mesdaet de kercke oft kerckhof in cesse brochte,
is sculdich den cesse af te doene, ende de costen daeromme ghedaen binnen
veertich daghen te betaelene, op de peyne van eewelijck ghebannen te
worden wter stadt, op zijn lijf.
39. Als yemant in ghevangenisse gheleyt wordt, soo sal de casteleyn
vanden ghevangenisse teeckenen den naem ende toenaem vanden ghevan-
gen, ende den naem ende toenaem vanden ghenen dien daer doet legghen,
t'sy de heere oft partie, ende voir wat sake, ende oick den dach ende jaere
dat hy daer geleyt is.
40. Item, een ghevangen, tsy voir mesdaet oft scult, mach by andere
crediteurs oft voir ander mesdaet inde gevangenisse beswaert worden.
41. Item, de casteleyn vanden steen oft gevanghenisse, indien hem eenich
gevangen ontgaet oft ontquaeme by zijnen toedoene oft negligentie, moet
goet doen ende innestaen daervore hij gevangen was.
42. Item, die in ghevangenisse ghelevert wort en mach niet ontslaghen
worden dan met vonnisse van twee scepenen ghegeven ter manisse vanden
scoutet; ende zoe wie in ghevangenisse geset wort tot bewaernisse vanden
casteleyn, of die daer vernacht, die wort gehouden voir gelevert.
43. Item, nyemant en mach in besloten gevangenisse ghehouden worden
in eenighe sake daer lijf noch let aen verbuert en is, zoe verre hy binnen
Mechelen woonachtig is ende machtich om te betaelen, oft dat hy cautie
ende borchtochte stellen wille te rechte te staene ende tgewijsde van
scepenen te voldoene; wtgenomen die ghevanghen worden om bedroch
van verswegen waerschap, om tvoldoen van scepenen vonnisse, om
gheweygerde vrede, oft die nae recht vander Divise overgeheyscht wort.
44. Item, als een gevangen, oft yemant van zijnen weghen, versueekt
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
36
TEXTE.
aen eenen vanden commoingimeesters eenige getuyghen, om tot zijne
onscult te comene, te willen horen, zoe is den commoingimeester tselve
schuldich te doene.
45. Item, alle andere delicten ende mesusen daeraf hier boven negheen
mentie ghemaect en wort, sullen bv scepenen ghecorrigeert worden arbi-
tralijck, nae gelegentheyt vander sake ende dispositie van gemeyne
gescreven rechten.
TITEL III.
VAN ARRESTAMENTEN.
1. De scoutet, commoingimeesters oft huere dienaers en moegen tgoet
van eenen portere, ondersate oft ingesetene vander stadt oft vryheyt, niet
vluchtich wesende, nyet doen arresteren voir eenige sculden oft actien, ten
waere dat tselve by vonnisse van scepenen alzoe geordineert waere, oft dat
die arrestament begheert tselve goet zijn maken wilde, oft seyde daeraen
part ende deele te hebbene.
2. Item, een crediteur vindende zijnen sculdenaere van buyten hier
binnen, mach, by eenen dienaere vanden heere ende stadt, den selven zijnen
sculdenaere doen arresteren, om hem hier alzoe te rechte te betrecken
welck arrest de selve dienaere is sculdich te doene in presentie van twee
porters, ende terstont daernae tselve eenen vanden commoingimeesters te
kennen te ghevene, oft anders soude tselve arrestament nul ende van
onwaerden zijn.
3. Item, een dienaere die, versocht wesende eenen vreemden man, oft
zijn goet present ende voir oogen wesende te arresteren, tselve niet doen
en wilde, oft nae darrestement gedaen, den man oft goet liet gaen oft
versteken, sonder den crediteur met souflisante borchtochte, oft anders
wettelijck te voirsiene ende te besorghene, die moet inne staen ende
verantwoorden oft betaelen de scult daervoor darrestament ghedaen is.
4. Item, een crediteur vindende zijnen sculdenaere van buyten, ende
beduchtende dat hij hem absenteren soude aleer hy eenen dienaere soude
connen crijghen, mach selve zijnen voirseyden sculdenaere aentasten ende
vaste houden tot dat hi eenen dienaere gecrijghen can, den welcken hy den
sculdenaere leveren moet, die gehouden is den sculdenaere te arresteren
gelijck dat behoirt.
38
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
5. Item, die eenich goet binnen zijnen huyse oft bewaernisse gearresteert
ende den last van tselve te bewaerene aenverdt, ende daer en boven ewech
laet bringhen oft versteken, is sculdich te verantwoordene ende inne te
staene voir de scult oft actie daervoir tselve goet gearresteert was.
6. Itm, een vreemt persoon alhier gearresteert moet in hachte ghaen
totter tijt toe dat hy borchtochte ende cautie ghestelt sal hebben van hier te
rechte te staene ende tghewijsde te voldoene, ten waere dat hy negheen
borgen gecrijgen en conste, ende dat scepenen, considererende de gele-
gentheyt vander sake, ordineren dat hy ghestaen soude met cautie juratorie
ende zijnen eede.
7. Item, een vreemt persoon willende eenen anderen vreemden persoon
oft zijn goet alhier doen arresteren oft te rechte betrecken, is schuldich
terstont voor commoingimeesters ende twee scepenen cautie ende borchtochte
te stellene, met porteren souffisant zijnde, nae ghelegentheyt ende grootheyt
vander sake, voir allen costen ende schaden die der stadt oft hueren porteren
ende ingesetenen ter cause vanden voorseyden arreste oft rechtvoirderinghe
soude moeghen toecomen ; welcke borghen zijn sculdich de selve borch-
tochte te sterckene (1) zoe dicwijle als sy by scepenen daertoe verzocht
zullen worden.
TITEL IV.
VAN VREEDE TE GHEVENE.
1. Die twist ende geschille heeft teghens eenen anderen ende hem beducht
van ghequetst oft gesmeten te zijne, mach zijne wederpartie doen roepen
voir den amman, om hem vreede te ghevene. Ende indien de gedaechde niet
en compareert oft, comparerende, ende nae dien de vreedeheyschere by
zijnen eede gheaffirmeert heeft, dat hy, wt sonderlinghe redenen hem
beducht vanden gedaechde, den vreede ten versoecke vanden amman wey-
gherde te ghevene, zoe soude hy verbueren twee carolus guldenen, ende
soude de amman den ghedaechde in hachte houden totter tijt toe dat hy den
vreede gegeven hadde ende de twee carolus guldenen betaelt.
2. Item, een portere siende twee oft meer persoonen kijvende oft twistende,
(1) Le Brabandts-recht dit: te verstercken.
40
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
in absentie vanden amman, mach van den selven persoonen, om meerder
quaet te verhoeden, vreede heysschen ; ende die alsulcken vreede weygerde
te gevene, soude insgelijcx verbueren ij carolus guldenen, ende soude de
amman, des vermaent wesende vanden portere, de selve moeten in hachte
houden tot dat hi vrede gegeven hadde ende de boete betaelt.
3. Item, die den portere vrede heysschende verspraecke oft injurieerde,
die soude oick verbueren twee carolus guldenen, ende in hachte blijven tot
dat hy die boete betaelt hadde.
4. Item, die vreede heyscht is oock sculdich vreede te ghevene, opde
selve peyne.
5. Item, als de vreede gegeven is, zoe moet de vreedeheysschere binnen
acht daghen daernae voir commoingimeesters ende scepenen zijne partie
doen dachvaerden om te compareren ten iersten rechtdaghe alsdan naestco-
mende, om te aenhoiren de sake waeromme hy den vreede gheheyscht heeft ;
welcke sake partie wederleggen mach , ende commoingimeesters ende
scepenen, partien gehoirt, sullen dan recht doen ghelijck behoirt. Ende
indien de vreedeheyschere tselve binnen den voorseyden tijt niet en dede,
zoe soude den vreede te niet ende doot zijn.
6. Item, vreede aldus gegeven blijft altijt goet ende van waerde, sonder
dat van noode is den vreede te vernieuwen, tot dat partien veraccordeert
ende verzoent zijn ende dat sy consenteren den vreede af te leggen ; welck
consent geschieden moet in presentie van amman ende twee scepenen, oft
van twee porters van Mechelen, behoudelijck dat de selve twee porters, oft
beyde de partien, den iersten saterdach daernae sullen gehouden zijn tselve
te declareren voir amman ende twee scepenen.
7. Item, die boven vreede den anderen qualijck toespraecke oft injurieerde
met woorden, die verbuert eenen wech ten heylighen bloede tot Wisse-
naken, oft acht carolus guldenen daervoir, half tot profijte vanden heere
ende half der stadt. Ende die boven vreede den anderen dreychde te smijtene,
die verbuert eenen wech te Romen, oft sesthien carolus guldenen daervoir,
te bekeren als vore, ende moet binnen sonneschijne, de stadt ende vryheyt
ruymen, op tvoirste let van zijnen duym.
8. Item, die boven vreede den anderen smeete oft quetste, die verbuer
zijn lijf, sonder verdrach.
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
42
TEXTE.
TITEL V.
VAN PORTERS.
1. Nyemandt en mach portere van Mechelen worden ten sy dat hy een
jaer te voren stedevast binnen Mechelen ghewoont heeft.
2. Item, een porter van Mechelen, houdende alhier huys ende huysghe-
sinne oft familie, ende vertreckende van hier in een ander stadt oft dorpe,
ende aldaer zijn neringe doende of vrijheyt aennemende, verliest zijne
porterie ende ambacht van deser stadt, in sulcker vuegen, al wilde hy
weder binnen Mechelen comen woonen, en soude alhier zijn ambachte niet
moegen doen sonder de porterie ende ambacht weder te coopene.
3. Item, een porter van Mechelen negheen huys noch huysghesinne
houdende binnen Mechelen, ende in andere stede oft dorpe tot houwelijck
comende ende aldaer vrijheyt oft ambachte aennemende, en verliest zijn
porterie oft ambacht niet, maer mach altijt weder comen woonen binnen
Mechelen, zijne porterie ende ambacht gebruycken.
4. Insghelijcx een portere woonende buyten op zijn eygen goet ende
dat bedrijvende tot zijnen profijte, en verliest zijne porterie niet, ende de
kinderen daer gheboren worden voir porters kinderen ghehouden ende
gheacht.
5. Item, eens porters dochtere trouwende eenen buytenman ende met
hem van hier vertreckende, en verliest huer porterie niet, zoe verre sy nae
de doodt van hueren man binnen jaers weder binnen Mechelen coempt
woonen, maer blijft in dien ghevalle vrye portersse, ende huere kinderen,
die sy buyten gehadt heeft, worden oick voir porters ghehacht ende
ghehouden, niet teghenstaende dat huer man ter stede daerhy woonachtich
was portere was oft vrijheyt aengenomen hadde.
6. Item, een porter van Mechelen binnen der stadt oft vijheyt woonende,
ende aennemende eenighe porterie oft vrijheyt van Brabant, en verbuert oft
en verliest zijne porterie niet.
7. Item, een portere van Mechelen bedienende eenighe officie in Brabant,
en verliest zijne porterie niet, maer, so lange hy tselve officie bedient en
wort hy met zijn porterie niet bevrijt noch geholpen.
8. Item, de scoutet ende zijne dienaers en mogen negheenen portere,
44
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
ondersate oft ingesetenen vander stadt ende vrijheyt van Mechelen voir
zijn mesdaet panden, ten sy dat tselve mesdaet ierst by scepenen gegroot sy.
9. Item, die binnen der stadt van Mechelen woont in zijns selfs huys,
daerinne hi gegoet ende gheerft is, oft jaer ende dach binnen der stadt
gewoont heeft, wort ghehouden, gheacht ende gereputeert voor eenen
ingesetene der selver stadt.
10. Item, een porter vander stadt en mach om negheenderhande mesdaet
wter stadt oft vrijheyt van Mechelen ghevuert worden, wtghenomen
mesdaet van ghequetste Majesteyt, ketterye, ongelove ende dier gelijcke.
11. Item, een porter van Mechelen en mach den anderen niet doen
arresteren of te rechte betrecken, voir personele sculden oft actie, buyten
der stadt van Mechelen, ten waere dat sulcke persoon fugitif waere, oft
daeraf suspect.
TITEL VI.
VANDER DIVISEN RECHTEN.
1. Nyemant woonende binnen de heerlijcheyden ende plaetsen gebruyc-
kende ende userende vander Divisen rechte, ende aldaer hof ende heere
hebbende, en mach te rechte betrocken (1) worden voor eenighen rechtere
binnen den voirscreven heerlijckheyden ende plaetsen, dan voir zijnen
ordinaris rechtere, dat is: in personele saken voir den rechtere van zijnder
woonstede.
2. In reele saken voir den rechtere daer gront ende bodem gelegen is,
sonder elders binnen den voirseyden heerlijckheyden ende plaetsen in lijve
oft in goede ghearresteert te moeghen worden.
3. Item, wanneer een ondersate, woonende binnen die voirscreven
heerlijckheyden ende plaetsen, tsy portere van Mechelen oft egheen, in
eenige andere plaetsen vander selve heerlijckheyt buyten zijne woonstede
ghearresteert wort, oft zijn goet becommert, moet ende behoirt terstont
costeloos ende schadeloos ontslaghen te wordene, mits stellende cautie te
rechte te staene daer hy, nae Divisen rechte, sculdich is te rechte te staene.
(1) Le Brabandts-recht dit: vertrocken.
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
46
TEXTE.
4. Item, met den voorseyde rechte van Divise en moeghen hen niet
behelpen dondersaten vanden voorseyden heerlijckheyden ende plaetsen die
voorvluchtich zijn, oft die voor princen penningen, oft voor gewijsde
vonnisse, oft oick van assisen, oft van eeten ende drincken ende montcoste,
oft van huyshuere, oft van boeten ende bruecken by hem gecommitteert,
gearresteert ende in goede oft lijve becommert worden; maer die zijn
sculdich te rechte te staene ter plaetse daer sy ghearresteert ende becom-
mert zijn.
5. Item, een buytenman willende eenen ondersaet vander Divisen arres-
teren buyten der plaetse van zijnder wooninge, is sculdich, voir eenich
arrest te moegen doen, goede cautie ende borchtochte te stellene voir alle
costen, scaden ende interesten die den gearresteerden ende der plaetse daer
darrest ghebuert, oft hueren ondersaten, souden moegen toecomen ten
ocsuyne vanden selven arreste.
6. Item, een ondersate vanden heerlijckheyden oft plaetsen vander
Divisen hem verbindende ende obligerende voor eenighe wet vander Divisen
buyten der plaetse daer hy woonachtich is, moet te rechte staen voir de wet
daer hy de beloefte oft obligatie gedaen heeft, ende mach aldaer overge-
heyscht worden by den rechter vander plaetse, nae dat hem sommierlijck
ghebleken isvander voorseyde gheloefte ende obligatie.
7. Item, wanneer die rechtere daer de gheloefte geschiet is versoeckt
den rechtere vander plaetse daer de geobligeerde woonachtich is om den
selven over te seynden ende voir hem recht te plegen, ende onder zijnen
eedt affirmeert hem ghebleecken te zijn vander voorseyde geloefte, zoe
is dofficier vander plecken daer de sculdenaere woonachtich is sculdich,
mits nemende zijnen sallaris daertoe staende, den selven sculdenaere over
te seynden ter plaetse daer hy de geloefte gedaen heeft. Ende indien hi
daeraf in gebreke waere, laetende den sculdenaere onder hem sitten sonder
dien te bedwinghen zijne geloefte oft recht vander Divisen te voldoene,
soude selve daervore moeten innestaen, ende soude dofficier, die den
overheysch gedaen hadde, moegen arresteren ende in hachte houden allen
dondersaten vander plaetse daer de sculdenaere woonachtich is, totter tijt
toe dat hy hem te rechte presenteerde, oft zijne beloefte voldaen hadde,
oft dat sy hueren officier in hachte hadden gelevert.
8. Item, die wt saken van beloeften oft obligatien, gedaen als vore, eenen
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
48
TEXTE.
woonende onder de plaetsen vander Divisen wilt doen overeysschen, is
schuldich tselve te doene binnen twee jaeren nae dat allen de termijnen
vander obligatien verschenen zijn ; welcken tijt niet en loopt den onbe-
jaerden kinderen tot dat sy achtien jaeren out zijn, noch oick gevanghen,
oft die buyten lants zijn.
9. Item, derfghenamen (1) hebbende tgoet aenverdt van eenen overleden,
die verbonden was inder manieren voirscreven, mach overgheheyscht
worden ghelijck de principaele schuldenaere.
10. Item, allen de goeden vanden genen die alzoe overgeheyscht is
worden geacht ende gehouden wettelijck verbonden voir de beloefte ende
obligatie daervoir hi overgeheyscht is, zoe dat hy de selve nae den over-
heysch niet en mach vercoopen, alieneren noch belasten ten achterdeele
vander voorseyde beloefte.
11. Item, een ondersate vander Divise, doende eenich mesdaet daer lijf
noch let aen verbuert en is, onder eenige heerlijcheyt vander Divise,
buyten de plaetse daer hy woonachtich is, mach aldaer aengetast ende in
hachte gehouden worden tot dat hi den heere van zijnen bruecken ende
boeten voldaen heeft ; maer indien hy vander heerlijcheyt daer hi mesdaen
heeft ongecalengeert ende onverlooft geraken can, zoe mach hi de breucken
ende boeten by hem verbuert overbrengen den heere daeronder hi woon-
achtich is, ende met hem daeraf overcomen, mits dwelcke hy los ende vrij
blijft vanden selven bruecken ende boeten.
12. Item, in criminele saken daer lijf oft let verbuert is, moeten allen
mesdadige te rechte staen ter plaetse daer sy tleste mesdaet oft crime
gedaen hebben, ende behoiren aldaer, byden rechtere oft officier vander
heerlijckeijdt daer sy woonachtich oft aengetast zijn, gesonden ende gele-
vert worden tot versoecke vanden rechtere oft officier vander plaetse
daer tmesdaet ghebuert is, die sculdich is, als hi zijnen overeysch doet, te
noemene ende exprimerene tleste feyt daerwt hy hem overheyscht ende
begeert gelevert te wordene, ende voirts tegens den mesdadigen alzoe
gelevert te procederene tot punitie ende executie, ghelijck dat behoirt,
sonder dat hy in eenigher manieren met den mesdadigen mach composeren.
13. Item, als een gevangen onder der Divisen rechte by eenige andere
1) Au lieu de : derfghenamen, lisez, comme dans Christijn : de erfghenaem.
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE
heeren oft officieren beswaert wort van anderen delicten ende mesdaet dan
daervore hy gevangen is ende gelevert wort ter plaetse daer hy tleste
mesdaet onder Divisen rechte gheperpetreert heeft, zoe moet dofficier
vander plaetsen daer hy gelevert is eenen bequamen dach stellen ende
assigneren allen den officiers die den gevanghen aenghetast oft beswaert
hebben, te comen gestoffeert ende gefurneert, om teghens den ghevanghen
te procederen nae ghelegentheyt vander sake.
14. Item, indien dofficiers die hem gevangen, aenghetast oft beswaert
hebben, oft eenighe van hen niet en compareren ten voorseyden dage, zoe
wort alsulcke beswaeringe gehouden voir nul ende van onwaerde, ende pro-
cedeert men voirts teghens den gevangen of die niet gebuert en waere.
15. Item, ten voorseyden daghe zoe zijn dofficiers vander Divise, die
den gevangen gelevert hebben oft beswaert, schuldich behoirlijck te com-
pareren, te weten, van weghen die van Mechelen, de scoutet met twee
commoingimeesters ende de greffier van Mechelen, ende dandere officiers
met twee scepenen ende den clerck van huere banck.
16. Item, die om zijn mesdaet ghebannen is wter stadt van Mechelen,
mach wel gaen, staen ende converseren onder de plaetsen staende onder
trecht vander Divise buyten de vrijheyt van Mechelen, sonder dat voir dat
mesdaet die van Mechelen hem aentasten op (1) wederleveren oft over-
heyschen moegen.
TITEL VII.
VAN CONTRACTEN, VOIRWAERDEN ENDE BORCHTOCHTEN.
1. Nyemant en mach, by eenige voirwaerde, contract, comenscape oft
conventie, vercrijghen erffelijcheyt in eenige onruerlijcke oft erffelijcke
goeden, huysen, chynsen oft renten gelegen binnen die jurisdictie ende
vrijheyt van Mechelen, oft die oick belasten met eenige renten oft somme
van penninghen, ten sy dat de selve voirwaerde, coopmanscape oft con-
ventie gepasseert oft bekent sy voor scoutet, oft grontheere ende scepenen
van Mechelen, ende laeten vanden grontheere daeronder de selve goeden,
huysen, chynsen oft renten gelegen zijn, ende dat daeraf geschiede erffenisse
(1) Au lieu de : op, Christijn dit: oft.
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
ende onterffenisse ; wtghenomen alleenlijck houwelijcke voirwaerde,
sceydinghe ende deylinge, oft testamente oft wterste wille.
2. Item, alle erffelijcke goeden, huysen, chynsen ende renten weesen oft
onbejaerde kinderen, kercken, goidshuysen, gasthuysen, heylighe geest-
huysen der stadt, gemeynten, ambachten, oft geestelijcke plaetsen toebe-
hoirende, oft tot Gods dienste geordineert, oft die vercocht worden om
yemants wterste wille te voldoene, oft voir wtgewonnen renten, moeten
met subhastatie, den meesten daervoir biedende, ende metter vierschaere
vercocht worden.
3. Item, als eenige goeden vercocht worden met verdieren ende den
meeste ende hoochste daervoir biedende, zoe moet tverdieren zijn tot
profijte vanden vercoopere, ende niet tot profijte vanden verdierdere oft
coopere, in geheele noch in deele.
4. Item, de coopere die eenighe erfve, oft huysen coopt op sekere
chynsen of renten daerwtgaende, is schuldich te betalen allen die chynsen
ende renten die nae zijnen coop vallen ende verschijnen sullen, ende de
vercoopere moet tvercocht goet suveren ende vrij houden van allen ver-
loopen ende verschenen termijnen gevallen voir den voorseyden coope.
5. Item, die erfve vercoopen, versetten, of met renten oft chynsen belasten
wilt, is sculdich te specificeren, ende indien hi versocht wort, by eede te
declareren allen chysen, renten ende lasten daer voir [te voiren] wtgaende,
ende te beloven waerschap; mits welcke beloefte van waerschap allen de
goeden vanden belovere, die hi alsdan heeft ende naemaels mach vercrijgen,
zijn generalijck verbonden ende gehypotekeert voir tvoldoene vande selve
waerscape.
6. Item, die int vercoopen ende goeden oft belasten van eenige erfve oft
huysen, eenige renten, chynsen oft lasten daer voir [te voiren] opstaende oft
wtgaende verswijcht, moet den coopere, indient hem belieft, zijn penningen
weder restitueren, mits wedernemende dat hy vercocht heeft, ende zoe
lange gevangen blijven tot dat hi voldaen heeft, ende daer en boven twee
jaeren de stadt ende vrijheyt van Mechelen derven, ende noch staen tot
arbitrale correctie van scepenen, nae gelegentheyt vander sake.
7. Item, als een sculdenaere oft debiteur generalijck verbint, obligeert
ende hypotekeert zijne goeden, alsulcke generaele hypoteke oft verbandt
streckt huer ende begrijpt alleenlijek de goeden vanden sculdenaere ende
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
54
TEXTE.
debiteur zoe lange hy oft zijne erfgenamen de selve besittende ende
gebruyckende zijn ende niet langhere, alsoe generael verbant oft hypoteke
nyemant en belet zijne goeden te moeghen vercoopen oft veranderen.
8. Item, haeffelijcke goeden en blijven niet verbonden als pandt langher
dan sy blijven inden eygendom vanden sculdenaere.
9. Item, alle dat aen een huys oft erfve nagelvast oft aertvast is, dat
behoirt te volgene den ghenen die tselve huys volghet ende toebehoirt.
10. Item, alle erffelijcke goeden, chynsen, renten ende lijftochten tot
yemants behoef oft profijt ghecocht, die daerinne gegoet ende gheerft is,
volghen den ghenen daerop sy bebrieft zijn, hoewel een andere de coopere
is ende tgelt daervoir betaelt heeft, sonder dat den coopere eenige actie oft
toeseggen daerinne heeft, oick om zijn penningen te heysschen, ten waere
dat de coopere inde goedinghen zijn dispositie daeraf behouden ende gere-
serveert hadde.
11. Item, die eenen anderen eenige renten vercoopt, de penningen
daeraf ontfangende, ende beloeft de rente te besettene ende.te versekeren op
zijne goeden goet genoech wesende om jaerlijc ende erffelijck de rente te
betalene, is sculdich van dien tijde voirts de loopende rente te betalene,
hoewel de goedinghe ende versekertheyt daeraf noch niet geschiet en is.
12. Item, die in houwelijcke voirwaerde beloeft eenige penningen te
betalene oft doen betalene nae zijn doot is schuldich ten versoecke vanden
ghenen tot wiens behoef de geloefte gedaen is, goede cautie ende borch-
tochte te stellene, om nae zijn doot de selve somme daeraen te verhalene,
hoewel inde voirwaerde daeraf niet geseyt en is.
13. Item, allen de gene die eenich goet, waere oft comenscape coopen op
dage te betalene, oft eenich goet oft huyshuere voir sekere prijs sjaers,
zijn sculdich, ten versoecke ende begheerte vanden vercoopere oft verhuer-
dere, te setten goede cautie ende borchtochte den prijs oft huere te betalene
ten besproken dage, zoe verre de vercoopere oft verhuerdere tselve ver-
soeckt ende begheert aleer hy tvercocht goet, ware oft comenschape ghele-
vert heeft ende eer de huerlinck int ghebruyck vanden goede oft huyse is,
hoewel in de voirwaerde van negheender cautie oft borchtochte vermaent
en is.
14. Item, als yemant voir scepenen hem als borge verbindt voir eenen
anderen onder de jurisdictie van Mechelen niet woonende, zoe mach de
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
gene tot wiens profijte de borchtochte gedaen is den borghe aenspreken,
indient hem belieft, niet teghenstaende dat de principael present ende
souffisant is om te betaelene.
15. Item, wanneer een oft meer persoonen hen voir eenen anderen
verbinden als borghe ende als principaele sculdenaere, oft dat sy geloven,
indien de principaele zijnen dach niet en hout, selve de schult te betaelene,
zoe moeghen zy aengesproken worden als principaele, hoewel de schulde-
naere present ende souffisant waere, ende oick een voor al.
16. Item, als een crediteur, hebbende borgen voir zijn schult die tot
sekere termijnen te betaelen staet, zijnen sculdenaere anderen dach van
betalinghe gheeft, oft eenighe nieuwe voirwaerde met hem maeckt, zoe
zijn met dien de borgen ontslaghen van huere borchtochte ende beloefte.
17. Item, een portere, ondersaete oft inghesetene en mach hem niet
verbinden, by eenich contract oft obligatie, op de peyne van verwatenisse
oft gheestelijcken ban, ende indien [hy] de contrarie dede, soude daeraf
gecorrigeert worden by scepenen, ende dobligatie te nieute.
18. Item, die voir een vanden commoingimeesters oft voir scepenen van
Mechelen eenen anderen kent sculdich te wesene, moet de selve scult
binnen sonneschijne betalen, oft zijnen crediteur daeraf vernueghen ende
contenteren. Ende indien hi in gebreke is, zoe mach die crediteur tsander-
daeghs daervoir zijne goeden oft persoon doen executeren.
19. Item, een buytenman oft gheestelijcke persoon, willende yemant
te rechte betrecken, is schuldich cautie ende borchtochte te stellene
voir de costen vanden processe, ende boven dien te rechte te staene
ende tgewijsde van scepenen te voldoene, indien men hem ijet heysschen
wilt ten waere dat, partien gehoirt, anders by scepenen daerinne versien
worde.
20. Item, in alle goedingen, conventien, comescapen ende vercoopinghen
van erffelijcke goeden, renten, oft belastinge ende hypoteke van dien,
diemen voir scepenen van Mechelen passeren moet, is men sculdich te expri-
meren ende te declareren inde scepenen brieven alle lasten ende voirgaende,
chijnsen, renten, obligatien, servituten ende commeren daermede de voor-
seyde goeden van te voiren belast zijn, mitgaders den rechtvaerdighen prijs
vanden voorseyde goedinge, conventien, comenscapen, vercoopinge, belas-
tinge oft hypoteke, sonder alsulcke contracten te passeren onder generale
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
58
TEXTE .
declaratie, te wetene: opde commeren ende lasten daer te voren wtgaende,
oft om sekere somme van penningben.
TITEL VIII.
VAN HUERINGHE.
1. Huere ghaet voir coope, ende sterfdach en breeckt egheen huere.
2. Item, als eenige verhuerde erfve oft huys wtghewonnen wort, zoe expi-
reert de huere, ende moet de huerlinck derfve oft huys ruymen binnen den
halfven jaere nae dwtwinninge, niet teghenstaende dat de hueringe gedaen
es byden eyghenaere vanden huyse oft erfve.
3. Item, een tochtenaere en mach tgoet ende huysen die hy in tochte
besidt niet langher verhueren dan zijn tochte en duert, ende de huerlinck
moet tgoet ende huys ruymen ten naesten tijde vanden jaere daer hy
inne es ten tijde vanden overlijden vanden tochtenaere, zoe verre de
proprietaris tselve versoeckt ende begheert.
4. Item, de huerlinck die eenighe erfve oft huys huert van eenen tochte-
naere is sculdich de huere te doen condighen, byden amman oft sergant
vanden heere oft der stadt, den erfman, de welcke binnen veerthien daghen
nae de date vander voorseyde condinge mach selve de huere aenverden,
mits stellende goede ende souffisante borge voir de selve huere, ende
daernae niet.
5. Insghelijcx, die deel heeft in eenighe erfve oft huysen, die by zijne
medeplegers oft mededeelders verhuert wort sonder zijnen last oft consente,
mach oick altijdt de naeste zijn om de huere te behouden voir den selven
prijs, mits stellende goede ende souffisante borgen voir de voorschreven
huere, nae insinuatie ende condinge binnen den tijde als boven.
6. Item, als een huerlinck coopt oft doet coopen tot zijnen behoef derfve
oft huys dat hy in hueren heeft, soe smelt ende is ter stont te nieute zijn
voirseyde huere; ende indien den coop gecalengiert wort, moet ter stont
vander erfve ofte huys scheyden, niet teghenstaende eenighe conventie ter
contrarie.
7. Item, als een huerlinck zijne huere eenen anderen overgheeft oft
overlaet voir meerderen, ghelijcken oft minderen prijs, zoe mach altijdt de
verhuerdere daeraf de naeste zijn ende nemen zijn goet weder nae hem voir
60
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
dien prijs, om dat voirts te verhueren ofte behouden, gelijck hem dat
belieft.
8. Item, een huerlinck, nae dat de jaeren oft termijnen van zijne huere
wt zijn ende gheexpireert, en heeft egheen recht om de huere te behouden
voir den prijs dat een andere daervoir geven wilt.
9. Item, die eenighe huysen verhuert, is sculdich die te onderhouden van
wanden ende dake ende andere nootsakelijcke reparatie, ende vast van
vinsteren ende dueren.
10. Item, een huerlinck en mach derfve oft huys by hem ghehuert niet
ghebruycken, oft eenen anderen verhueren om te ghebruycken, tot andere
neringhe dan hem die verhuert is, sonder consent vanden verhuerdere.
11. Item, alsoe alle huysen daermen wijn vercoopt verbonden ende vero-
bligeert staen voir de assyse diemen daerinne maeckt, zoe en is niet georloft
eenen huerlinck wijn te vercoopene in een gehuert huys, ten sy dat hy
tselve ondersproecken heeft in zijne huere, oft dat hy goede cautie ende
borchtochte stelle thuys daeraf vrij te houdene, oft dat de rentmeesters
vander stadt huys [hem] daeraf ontslaen.
12. Item, een huerlinck mach derfve by hem ghehuert vueghen ende
stellen nae zijne neringe, daertoe die hem verhuert is, tot zijnen coste,
behoudelijc dat tselve sy sonder achterdeele oft verderffelijcke scade
vander erfve, ende dat int afscheyden vande huere hy tselve wederomme
stelle in alsulcken staet alst was doen hy daeraen quam.
13. Een huerlinck boomen settende op tgoet dat hy gehuert heeft, mach
die weder wtdoen ende met hem nemen, als hi van zijne hueringe scheydt,
oft dat die wt is.
14. Item, alle haeffelijcke goeden bevonden in een gehuert huys oft erfve
den huerlinck toebehoirende staen ende zijn verbonden voor de huere
vanden selven huyse oft erfve, ende moet de huerlinck de huere betaelen of
den moet vanden verhuerdere hebben aleer hi de haeffelij ke goeden wt den
huyse mach doen. Ende indien hi contrarie dede, soe beh iren alsulcke haef-
felijcke goeden, ten versoecke vanden verhuerdere, we er binnen platen
ghebrocht te wordene, om zijne verschenen huere daeraen te verhalen.
15. Item, die eens anders goet aenverdt om te bewaeren oft erghens te
vueren oft te leveren, weder hy daeraf loon neempt fte egheen, moet
daervore innestaen ende tselve betaelen indient verloren oft hem afhendich
62
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
ghemaeckt wort, ten waere dat hy tselve wel bewaert hadde ende hem
afhendich gemaect worde sonder zijne scult, by fortse oft andere manieren
die hy niet en hadde moegen beletten by zijnder nernsticheyt oft dili-
gentie.
TITEL IX.
VAN RECHTEN GHEHOUDE LUYDEN AENGAENDE.
1. Een man is momboir van zijne huysvrouwe, ende mach allen huere
goeden, actien ende schulden, als momboir vervolgen, eysschen ende
bescudden, sonder auctorizatie oft consent van zijne huysvrouwe.
2. Item, de man mach allen de haeffelijcke goeden, die hy ende zijne
huysvrouwe besittende zijn, ende oock alle erffelijcke goeden, huysen,
chijnsen ende renten staende thouwelijck vercreghen, tsy dat hi daer alleen
inne gegoet is, of de vrouwe, oft beyde tsamen, vercoopen, transporteren,
belasten ende verthieren, sonder consent, wille, wete oft byzijne van zijne
huysvrouwe.
3. Maer de erffelijcke goeden die een vrouwe te houwelijck bringt, oft
die staende thouwelijc huer van hueren vrienden versterven, succederen
oft gegeven worden, en mach de man niet vercoopen, belasten noch
vervreemden, ten si dat de vrouwe, wettelijc by hueren man geauctori-
zeert, daerinne consenteert ende mede de onterffenisse ende goedinge
doet.
4. Insghelijcx een vrouwe met hueren man woonende, gheen coopwijf
wesende, en mach huere erffelijcke goeden niet vercoopen, verminderen
oft belasten, noch in rechte staen, oft procureur machtighen sonder consent
van hueren man, maer wel daeraf disponeren by testamente oft wterste
wille sonder tvoirseyde consent.
5. Item, de man is sculdich de penningen comende vanden afghequeten
renten oft van vercochte erffelijcke goeden, zijne huysvrouwe toebehoi-
rende ende van heurder zijde gecomen weder aen te leggen aen andere
erffelijcke goeden oft renten, die succederen inde plaetse ende houden de
nature vanden vercochten goeden oft afgequeten renten.
6. Item, indien de man de voorseyde penningen, comende van afghe-
queten renten oft vercochte erffelijcke goeden ghecomen vander zijde
64 COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
vander vrouwe, niet weder en employeerde in coopinghe van andere
erffelijcken renten oft goeden, zoe soude de vrouwe oft huere erfghenamen
de selve penninghen moeten voirwt hebben vander have oft vercregen
goeden. Ende indien de have ende vercregen goeden daertoe niet ghenoech
en waren, zoe soude tsurplus moeten betaelt ende voldaen worden van
smans goeden; ende houden de penninghen nature vanden vercochten
goeden oft afgequeten renten.
7. Item, als een vrouwe staende hueren houwelijck, by consent van
hueren man, gegoet ende gheerft wort in eenighe erfgoeden, huysen,
chynsen oft renten, met eenen vreemden momboir, zoe worden de selve ver-
cregen goeden gehouden ende geacht als erffelijcke goeden gecomenvander
zijde vander vrouwe, zoe dat de man die niet vercoopen en mach sonder by
zijne van zijne huysvrouwe. Ende nae de doot vander vrouwe succederen de
selve vercreghen goeden den erfghenamen vander vrouwe, behoudelijck den
man zijne tochte daerinne zijn leefdaghen, ende niet langher.
8. Item, derffelijcke goeden van eender vrouwen die egheen coopwijf en
is en moegen niet gheexecuteert worden voir de schulden van hueren man
staende huer beyde houwelijcke ghecontracteert, zo verre de vrouwe
daervoir niet geloeft en heeft ende dat sy nae de doot van hueren man
egheen have oft vercreghen goeden en aenverdt, maer die habandoneert,
mits leggende de sloetele op tgraf van hueren man, ende daernaer niet
meer in tsterfhuys en compt.
9. Insgelijcx een vrouwe egheen coopwijf wesende en mach hueren man
noch zijne goeden niet belasten met eenigen sculden die sy maeckt oft
contraheert staende heur beyde houwelijcke, maer blijft de vrouwe alleenlijck
ende huere goeden voir sulcke schult verbonden, ende moegen daervoir
gheexecuteert worden nae de doot van den man, ende niet eer; wtgheno-
men die schult die eene vrouwe schuldich is den oproepers, scatters ende
clercken vanden ouden cleercoopers, van have byde vrouwe met oproepene
ghecocht, die welcke de man schuldich is te betalene, zoe verre de have
binnen den huyse vanden man comen is.
10. Maer een vrouwe comanschape doende ende sculden makende ter
cause van huere comenscape, verbint hueren man voir de selve schulden, ende
moegen sulcke sculden vervolcht worden alzoe wel teghens den man ende
zijne goeden als teghens de vrouwe ende huere goeden.
66
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
11. Item, alle erffelijcke goeden, huysen, chijnsen oft renten staende den
houwelijcke van twee gehuysen (1) vercreghen, weder den man alleene
daerinne gegoet is, oft toecomen is, of de vrouwe, oft beyde tsamen, zijn
ghemeyn. Ende indien sy egheen wettighe kinderen tsamen en hebben,
moeten twee sijden hebben, daeraf deene helft volcht des mans erfgenamen,
ende dander helft der vrouwen erfgenamen, sonder dat de man tdeel vander
vrouwen, oft de vrouwe tdeel vanden man by testamente oft wterste wille
eenichssins mach beswaeren oft belasten.
12. Item, de langstlevende van twee gehuysen (1), nae de doot vanden
iersten aflivinghen (2), heeft kuese: oft hy hem houden wilt aen zijne houwe-
lijcke voirwaerde, oft zijn lantrecht, oft de makinge vanden iersten
aflivinghen (2) ; ende met eenen van drien alleene moet hy te vreden zijn,
ten sy dat byder houwelijcker voirwaerde expresselijck anders daerinne
versien sy.
13. Item, de langstlevende van twee gehuysen (3), willende blijven
besitten ende gebruycken de haeffelijcke goeden by den ierst aflivinghen (2)
achterghelaeten wt crachte van testamente oft wterste wille wettelijck
gemaeckt, is schuldich allen de haeffelijcke goeden int sterfhuys bevonden
te doen inventorieren by eenen secretaris vander stadt, ter presentie van
een van den commoingimeesters, oft van twee schepenen, ende die te doen
scatten by ghesworen scatters, hen des verstaende, ende de helft vander
somme, daertoe allen de haeffelijcke goeden ghescat worden, te verborgen
met onroerlijcke goeden onder de jurisdictie vander stadt gelegen, oft met
sufficiente borghen, die hi schuldich is van jaere te jaere, als hy des versocht
wort, te vernieuwen, van de selve helft vander gheschatte somme nae zijn
doot te doen restitueren den erfghenamen vanden iersten aflijvighen.
14. Item, vader ende moeder en zijn niet gehouden te betalen de schul-
den van hueren kinderen, oft die bruecken oft boeten die huer kinderen
souden moeghen verbueren, alsoe de kinderen niet en zijn int broot
vanden ouders; ende en is van gheenen noode die wt den broode te
doene.
(1) Au lieu de: gehuysen, lisez : gehuysschen.
(2) Au lieu de: aflivinghen, lisez: aflivighen.
(3) Au lieu de: gehuysen, lisez gehuysschen, comme ci-dessus.
68
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
TITEL X.
VAN LEENRECHTEN.
1. Een yeghelijck is schuldich zijn leen op hem verstorven te verheffen
binnen sesse weken nae dat op hem verstorven is, ende den heere te
betalene voir een volle leen derthien rijders, te dertich stuyvers den rijdere
gerekent, ende voir een ghespleten leen een vrome, dat is zoe vele alst
jaerlijcx wtbringt oft ter hueren gelt, oft by ghebreke van dien mach die
heere doen volgen op zijn leen, ende dat houden, gebruycken ende de
vruchten daeraf comende ontfangen ende winnen, sonder rekeninghe, ter
tijt toe dat yemant, recht hebbende totten selven leene, dat verheffen wilt;
daertoe hi altijt comen mach mits betalende therghewee ende alle wette-
lijcke costen.
2. Item, alle leenen bedrijf hebbende, oft jaerlijcx waerdich wesende
vijf ponden Brabants oft daer boven, worden gehouden voir een volle leen.
Ende alle leenen negheen bedrijf hebbende, min waerdich wesende dan vijf
ponden Brabants, worden gehouden voor gespleten leenen.
3. Item, nyemandt en mach recht heysschen oft vervolghen tot eenighe
leengoeden, ten sy dat hy ierst den heere van zijnen hergewee voldaen
heeft, ende te hove als leenman bekent is.
4. Item, alle renten gehypotekeert ende bepant op leengoeden worden
gehouden voir leen ende moeten verheven worden ende hergewee betalen
gelijck ander leengoeden, zo lange de selve niet gequeten en worden ; maer
nae dat de selve renten gequeten worden, zoe is sulck leen doodt ende te
nieute, ende en is men daeraf gheen hergewee schuldich.
5. Item, eenen yeghelijcke is georloft zijn leengoeden te vercoopen, te
veranderen ende te belastene, behoudelijck dat tselve geschien moet voir
den stadthouder ende mannen van leene, mits betalende de rechten daertoe
staende, sonder consent van zijnen naesten hoir oft yemant anders.
6. Item, een yeghelijck, hebbende octroy vanden prince, mach van zijnen
leengoeden disponeren by testamente oft houwelijcke voorwaerde, zonder
te comen voir stadthoudere ende mannen.
7. Item, alle scheydinghe ende deylinge tusschen erfgenaemen gemaect
worden van werden ghehouden, oick aengaende leengoeden,
70
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
hoewel die voir den stadthoudere ende mannen niet gepasseert en zijn,
behoudelijc dat die ghene die eenige leenen aengedeylt zijn, die moeten
verheffen ende den heere van zijnen rechte voldoen binnen behoirlijcken
tijde, als boven.
8. Item, alle leenen versterven vanden ouders op de soonen; ende daer
meer soonen zijn, zo volghen den oudtsten soone alleene de heerlijcheyt,
onsekere innecomen oft vervallen, ende fortresse vanden leene, ende twee
deelen vanden chynsen, renten ende andere sekere goeden totten leene
behoirende. Ende dandere derdendeele vanden voirscreven chynsen, renten
endeandere sekere goeden volcht dandere soonen, tsy een oft meer, die
huere deel van hueren oudtsten broedere, hooghe heerlijcheyt hebbende,
te leene ontfanghen moeghen, oft vanden heere daer tprincipael leen af
gehouden is.
9. Item, daer egheen soonen en zijn, soe versterft dleen op de dochteren
ende daer meer dochteren zijn volcht der oudtster dochtere tegens huere
susters, tsy eene oft meer, sulcke vordeele als boven vanden oudtsten soone
gheseyt is.
10. Item, als vader ende moeder, sone ende dochter hebbende, aflivich
worden negheen erffelijcke goeden achterlatende dan leenen, soe moeten
de dochteren wten leenen gegoet worden in redelijcheyt, by advyse ende
raede van vrienden.
11. Item, alle leenen verstervende wter zijde succederen op de naeste
mans hoir, die alle vrouwen in gelijcke graet zijnde wtsluyt; maer de vrouwe
naerder bestaende excludeert de mans hoir in voirderen graet bestaende;
ende daer meer mans hoiren zijn den overledenen even nae bestaende, soe
volgen den oudtsten mans hoir de heerlijcheyt, onsekere innecomen ende
de fortresse; ende dandere chynsen, renten ende sekere innecomen deylen
sy al tsamen evengelijc.
12. Item, in successie van leenen in rechte linie, zoe comen de kinderen
altijt in plaetse van hueren ouders, ende representeren hueren persoon,
maer niet in successie oft versterffenisse comende wter zijde.
13. Item, alle leenen verstervende wter zijde volghen den struyck vandaer
sy comen zijn.
14. Item, alle leenen staende houwelijck van twee gehuyssen stervende
sonder kinderen vercreghen, volgen den erfghenaemen vanden ghenen die
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
72
TEXTE.
te halme comen is, die nochtans den erfgenaemen vanden anderen die te
halme niet comen en is sculdich zijn te doene recompense vander helft
vanden penninghen voir tselve leen betaelt.
15. Item, als man oft vrouwe tsamen kinderen hebbende ende leenen
besittende aflivich wort, zoe heeft de langstlevende zijn tocht inde heer-
lijcheyt, onsekere innecomen ende fortresse vanden leenen, ende in de helft
vanden anderen sekere innecomen vanden selven leenen, ende de proprieteyt
vanden selven leenen versterft terstont op de kinderen.
16. Item, daer egheen kinderen en zijn behout de langstlevende zijn
tochte ende helft vanden leenen comende vander zijde vanden iersten
aflivingen.
TITEL XI.
VAN CALENGIEREN ENDE NAERDERSCAP.
1. In vercoopen van onroerlijcke goeden valt calengieren ende naerderscap
in drie manieren, te wetene van bloets weghen, van deels weghen ende van
gronts weghen.
2. Item, die eenighe onroerlijcke vercochte goeden wilt vernaerderen
oft calengieren, moet tselve te kennen gheven den amman, eest erffelijck
goet, oft den stadthoudere ende leenmannen, eest leengoet, ende stellen
onder hen gout ende silvere, met presentatie vanden coop te voldoen
gelijck dat behoort, declarerende wt wat sake hy tvercochte goet wilt
vernaerderen, tsy van bloets weghen, deels wegen oft gronts wegen; dwelck
de amman, oft de clerck vanden leenen, is sculdich te scriven in
zijnen registre, ende daeraf de weete te doen den coopere ende ver-
coopere; ende voirts moet de amman daeraf een briefken gheven den
secretarissen vander stadt, opdat sy daeraf egeen goedinge en laten
gheschien, totter tijt toe dats partyen eens zijn, metter minnen ofte metten
rechte.
3. Item, van bloets weghen mach een yeghelijck, den vercoopere bestaende
ten vierden graedt oft lede vander zijde daer de goeden af ghecomen zijn,
calengieren ende vernaerderen vercochte onroerlijcke patrimonie goeden,
soe verre hy int vercoopen van den selven goeden niet gheconsen-
teert en heeft, alwaert oick dat tselve goet eenen van den maechscape
74
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
vercocht waere, evenverre de calengierdere den vercooper naerder van
bloede bestonde dan de cooper.
4. Item, daer meer persoonen den vercoopere bestaen (1) als boven, willen
comen tot calengieringhe, soo behoirt de naerderscap te volghen die naest
bestaet, niet tegenstaende dat andere [dat een ander] ierst zijn naer-
derscap gepresenteert hadde; maer daer twee even nae ende in eenen
graet den vercoopere bestaende begheren te calengierene, zoe volcht de
naerderscap die ierst zijne nersticheyt daerinne gedaen heeft.
5. Item, die part ende deel heeft in eenighe onroerlijcke vercochte
goeden mach de selve vernaerderen ende calengieren zoe verre hy int
vercoopen vanden selven goeden niet geconsenteert en heeft, ende gaet
voir alle bloet, hoewel de calengierdere van bloets weghen ierst zijne
calengieringe gedaen hadde.
6. Item, als twee persoonen, deel hebbende in een vercocht goet, willen
den coop vernaerderen, zoe volcht de naerderscap den ghenen die tmeeste
deel heeft ; ende daer de deelen even groot zijn, zoe volcht die ierst zijn
calengieringe gedaen heeft, niet tegenstaende dat dandere van den bloede
van den vercoopere waere, want tbloet niet gekent en is daer calengie-
ringe van deels weghen geschiet.
7. Item, als diverse onberoerlijcke goeden zijn chijns ghemeyne oft
verbonden staen voor eenen chijns, erffelijcke rente oft pachte gheenen
grontchijns oft heeren chijns zijnde, ende den chijns, rente ofte erfpacht
vercocht wort, zoe mach de ghene die eenige van den selven goeden voir
den chijns, rente oft pacht verbonden besit (2) ende toebehoiren, de vercochte
chijnsen, renten oft erfpacht calengieren ende vernaerderen van gronts
weghen, ende alzoe zijne gront suveren, indien hi int vercoopen van den
selven chijnsen, renten oft erfpacht niet geconsenteert en heeft; ende moet
gaen voir calengieringhe van bloets weghen ende deels weghen.
8. Item, daer meer persoonen eenige chijnsen, renten oft erfpachten
calengieren willen van gronts wegen, moet de ghene die den principaelen
pandt oft den gront principalijck verbonden besit, gaen voir dien die den
toepant besit; ende daer de gronden even gelijck verbonden zijn, moet
(1) Au lieu de bestaen, lisez bestaende.
(2) Le texte porte partout besidt, ce qui est tout à fait contre l'étymologie.
76
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
voirgaen die tmeeste deel van den verbonden gronden toebehoirt, hoewel
dandere eer zijn calengieringe gepresenteert hadde.
9. Item, een yegelijck moet zijn calengieringe oft naerderscap presen-
teren voir de goedinge ende erffenisse van den selven goeden, indien daer
kerckgeboden van der vercoopinge gedaen zijn ; ende daer egheen kerckge-
boden gedaen en worden voir de goedinge blijven de vercochte goeden
calengierbaer jaer ende dach nae de goedinghe, ende daernae niet.
10. Item, int calengieren van leengoeden zo mach men naerderscap
presenteren binnen jaere ende daghe van der goedinghe oft erffenisse, ende
daernae niet, weder daer kerckgheboden ghedaen zijn oft niet.
11. Item, men mach egheen kerckgeboden doen om naerderscap wt te
sluytene, ten sy dat den coop van den goeden tusschen den coopere ende
vercoopere ierst gemaeckt ende met den palmslach gesloten sy.
12. Item, een calengierdere is sculdich, ten versoecke vanden coopere
oft vercoopere, alvore zijnen eedt te doene, dat hy die calengieringhe
gedaen heeft tot zijns selfs behoef ende nyemants anders, ende dat hy
tghecalengiert goet jaer ende dach behouden sal, sonder argelist.
13. Welcken eedt ghedaen wesende, zoe zijn de coopere ende vercoopere
sculdich, ten versoecke vanden calengierdere ende in zijne presentie, by
hueren eedt te verclaren hoe ende in wat manieren de comenscap op
den palmslach gemaeckt ende gesloten is, sonder fraulde ende arghelist,
ende sonder eenigh toeseggen dat ten laste vanden calengierdere soude
moeghen comen.
14. Nae welcke eeden alsoe gedaen, zoe moet de calengierdere binnen
sonne schijnen van dien dage onder wet consigneren ende namptiseren de
ghereede penningen vander comenschape die sonder dach te betaelene zijn,
ende voir de penningen die op daghen te betalene zijn, ende andere voir-
waerden ende conditien vander comenschape moet hy stellen goede cautie
ende borchtochte, oft panden goet ghenoech zijnde om te volcomen ende te
volbringen die geheele comenscape, na wtwijsen vander voirwaerde, op
peyne van vervallen ende versteken te zijne van zijne naerderscap.
15. Insgelijcx, soe moet de coopere, indien hi hem teghen tcalengieren
opponeren wilt, ten selven daghe binnen sonne schijne oick consigneren
78
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
ende namptizeren onder wet, ende cautie by borchtochte oft panden stellen
ghelijck de calengierdere, op peyne van te vervallen ende versteken te
blijvene van zijne oppositie, zoe dat den calengierdere zijne naerderscap
volghen sal.
16. Item, soe verre de calengierdere niet versoecken en wille dat coopere
ende vercoopere by hueren eedt verclaren hoe ende in wat manieren de
comenscape by den palmslach gemaeckt ende gesloten is, maer wilt anders
wettelijck thoonen de comenscape, dwelck hi wel doen mach, zoe is hi
gehouden, ten versoecke vanden coopere oft vercoopere, binnen sonne
schijne te consigneren ende namptiseren, ende cautie te stellene als boven,
van tgene dat de coopere ende vercoopere sonder eedt (1) voir wet sullen
affirmeren; ende de coopere van gelijcke, indien hi hem teghen tcalengieren
opponeren wilt, op peyne als vore.
17. Item, de vercoopere begherende ende versoeckende voldaen te wesen
van zijne comenscape moet terstont betaelt wesen vanden ghenamptiseerde
penningen biden calengierdere gheconsigneert; des is hy gehouden tver-
cocht goet op te draghene metten halme inde handen vanden heere, tot
behoef vanden ghenen dier recht aen heeft.
18. Item, trecht van calengieren ende naerderschap is verschenen zoe
saen de coop metten palmslach gevesticht is ; niet te min moeghen coopere
ende vercoopere malcanderen wel quijtscelden, alzoe verre daer alnoch
egheene naerderinge gepresenteert en is, ende anders niet.
19. Item, int vercoop van goeden die ter vierscharen by subhastatie den
meest daervoir biedende vercocht moeten worden, en valt egheen calen-
gieren oft naerderschap.
20. Item, in mangelinge oft permutatie van onberoerelijcke goeden, oft
oick transporten ende giften van goeden, sonder bedroch, zoe verre daer
egheen ghelt gegeven en wort, oft dat de goeden niet ghepresen noch gees-
timeert en worden, en valt egheen calengieren oft naerderinge ; ten waere
dat eenich goet vermangelt worde op eenighe chijnsen, renten oft pachten,
staende ter quijtinghe, in welcken gevalle men tselve goet als gepresen oft
geestimeert soude moegen vernaerderen ende calengieren, mits betalende
daervoir so vele als de principale penningen vande voirschreven renten,
(1) Le Brabandts-recht a abusivement: onder eedt.
80
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
chijnsen oft pachten bedragen, oft assigneren op goede souffissante panden
alsulcke renten, chijnsen oft pachten, ten kuese vanden calengierdere.
21. Item, als diversche goeden tsamen vercocht worden met eender
comenscape, daeraf eenighe van bloets wegen, deels wegen oft gronts
weghen calengierbaer zijn, ende eenige niet, zoe mach nochtans de ghene
die de calengieringe aengaet de geheele comenscape vernaerderen ende
calengieren, sonder de selve comenscape te moegen splijten, ende eenige
goeden te willen vernaerderen ende behouden ende dandere niet.
22. Item, de calengierdere coempt in de plaetse vanden coopere ende
moet voldoen dat de coopere sculdich was te voldoene, sonder eenichssins
meer moeghen belast te wordene van den coopere by eenige voirwaerde,
conditie oft banduynen.
23. Item, indien de calengierdere niet en voldoet dat hy schuldich is,
ende mits dien van zijnder naerderschap vervalt, zoe moet de coopere de
comenscape voldoen, want hy de coopman blijft.
24. Item, de vruchten van gecalengierde goeden, de welcke de coopere
nae de goedinghe soude hebben moeghen ontfanghen, volghen den calen-
gierdere, vander tijt dat hy zijne calengieringhe heeft ghepresenteert ende
daeraf doen de weete doen den coopere ende vercoopere.
25. Item, erffelijcke chijnsen oft renten, weder die quijtbaer zijn oftniet,
worden voir onroerlijcke goeden ghehouden, ende valt int vercoopen van
den selven renten oft chijnsen calengieringhe ende naerderschap, gelijck
int vercoopen van andere onroerlijcke goeden.
26. Item, wanneer yemant, besittende ende heffende eenighe chynsen,
renten oft pachten, negheen gront chynsen oft heeren chynsen zijnde, op
eens anders huys, gront oft goet, de selve zijne chijnsen, renten oft pachten
alleene, oft met anderen onroerlijcke goeden vercochte, zoe mach elck, op
wiens goet de selve chijnsen, renten oft pachten geypotekeert staen, de
naeste zijn om te calengieren tghene dat wt zijn goet gaet, betalende naer
advenant van der comenscape, sonder de geheele comenscape te moeten
aenverden, ende ghaet voor alle anderen die de comenscape van bloets
weghen oft deels weghen souden moegen vernaerderen.
27. Item, een coopere van leengoeden, oft andere erffelijcke goeden,
daer negheen kerckgeboden af gedaen en zijn, ende daerinne gegoet ende
gevesticht voir heere ende hof oft wet, ghelijck dat behoirt, mach de selve
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
82
TEXTE.
goeden gebruycken ghelijck hem dat belieft, tot dat men hem naerderscap
biedt. Ende wat hi nae de sesse weken, te rekenen vander goedinge ende voir
de geboden naerderscap doet afbreecken oft afhouwen, ende vanden gront
vueren oft leggen, moet hem volgen, maer dede hi yet voir de goedinghe
oft binnen sesse weken daernae, oft naede calengieringhe afbreken oft
afhouwen, dat soude hy den calengierdere moeten goet doen.
28. Insghelijcx, zoe moeten den voorseyden coopere volgen alle afgedaen
ende ghevelde vruchten op tvoirseyde goet gewassen voir de calengieringhe,
hoewel die noch op den gront laghen, ende alle hueringen, chijnsen, renten,
ende erfpachten die voir de calengieringhe gevallen ende verschenen
zijn, hoewel die noch onbetaelt waeren; maer aengaende afgehouwen
opgaende hout, dat moet den calengierdere volgen, zo verre [ het ] van
den gronde niet ghevuert en is, oft dat ghehouwen is binnen sesse weken,
als vore.
29. Item, de calengierdere moet den coopere restitueren, metten prin-
cipaelen penningen vanden coop, alle de nootlijcke reparatie, die de
coopere heeft moeten doen aen tvercocht goet nae zijne goedinghe, sonder
die te mogen verlijcken oft compenseren metten gehaven vruchten ende
van andere reparatien oft timmeringhen niet nootlijck wesende, en is de
calengierdere niet sculdich yet te betalene, ende niet te min moet hem
tgecalengiert goet volgen ghelijck dat betimmert ende gerepareert is.
30. Item, int vercoopen van leengoeden zoe moet de vercoopere (esser
niet ondersproecken) den heere betalen van zijne hergewee, ende de coopere
oft de calengierdere manen ende wijsen, ten waere dat de coopere hem
opponeerde teghen de naerderscap oft calengieringhe, ende naemaels met
den rechte den calengierdere zijne naerderscap aengewesen worde; in
welcken gevalle de coopere soude schuldich wesen den heere te betalene
noch een herghewee voor zijn ondeuchdelijcke oppositie; ende daer egheen
oppositie en valt, moet de heere te vreeden zijn metten hergewee ierst
betaelt.
TITEL XII.
VAN CHIJNSEN, RENTEN, OFT ERFPACHTEN.
1. Alle chijnsen, renten oft erfpachten, staende principalijck op eenighe
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
84
huysen oft hofsteden (1), daer binnen mansgedenckenisse huysen op
gestaen hebben, gelegen binnen der stadt van Mechelen, zijn quijtbaer,
ende machmen die afquijten ende lossen inder manieren nae bescreven.
2. Te wetene: alle chijnsen, renten oft erfpachten daeraf de brieven
egheen speciale quijtinge af in en houden, bekent ende gheconstitueert
voir den jaere ons heeren duysent vierhondert vier ende twintich, mits
betalende voir elcken penninck twee ende twintich penningen, met vollen
chijnse, dat is metten termijne die naest verschijnen soude, ende met
sulcken ghelde als doen ganck hadde, te wetene, eenen Philippus stuvere
voor drie grooten Brabants, ende ander ghelt nae advenant. Ende die zijndert
den jaere vierentwintich voirscreven bekent zijn, totten jaere duysent
vierhondert ende drie ende veertich, mits betalende voir elcken penninck
achtien penningen, met vollen chijnse ende gelde als vore.
3. Ende alle andere chijsen ende renten zijndert den jaere drien-
veertich voirscreven gheconstitueert, ende diemen in toecomenden tijde
noch sal constitueren oft bekennen op eenighe huysen oft hofsteden daer
binnen veertich jaeren herwaerts huysen op ghestaen hebben, tsy bi testa-
mente oft anderssins, salmen moegen lossen mits betalende voir elcken
penninck sesthien penningen, met vollen chijse ende met sulcken gelde
als ten dage vander constitutie ganck ende cours heeft, niet tegenstaende
dat inde constitutie van dien van meerderen prijse mentie gemaect
worde, alsoemen alhier de huysen niet belasten en mach met eenigen
renten ontquijtbaer, oft staende dierder af te legghen dan den penninck
sesthiene.
4. Item, erfpachten van rogghe, capuynen oft hinnen, staende op huysen
oft hofsteden daer binnen mansgedencken huysen op gestaen hebben binnen
Mechelen, salmen lossen met vollen chijse, ende geven voir elcken
viertele rogs thien gouden rijders eens, ende voir elcken capuyn twee
gouden saluyten. Ende twee hinnen worden voir eenen capuyn gerekent
ende geestimeert.
5. Item, alle grontchijsen toebehoirende den prince, oft grontchijsen die
vanden prince te leene gehouden worden; item, chijnsen tot fondatien van
beneficien, tot jaergetijden, tot distributie vanden getijden, tot broot ende
(1) Le Brabandts-recht dit abusivement hooft-steden.
86
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
wijn om mede te celebreren gelaten, zijn ontquijtbaer, ten si dat inde
constitutie van dien anders gedisponeert si.
6. Item, als chijnsen, renten oft erfpachten, ontquijtbaer oft staende te
lossene met swaeren ghelde, vercocht worden om sekeren prijs, zoe blijven
alsulcke vercochte chijnsen, renten ende erfpachten altijt losbaer voir
alsulcke ghelt ende prijs als die vercocht zijn, niet tegenstaende dat inde
constitutie van dien meer oft swaerder ghelt daervoir gegeven waere.
7. In betalinghe van renten, chijsen oft erfpachten ghestaet eenyeghelijck
met gewoonlijcke betalinge.
8. Item, men is niet schuldich te betalen eenighe chijnsen, renten oft
erfpachten daeraf men over dertich jaeren gheene betalinge ghedaen en
heeft.
9. Item, nyemanden en is gheorloft te heysschen eenighe achterstellen van
erffelijcke chijnsen, renten oft erfpachten meer dan voir drie jaeren. Ende
blijft een sculdenaere vrij ende quijte van allen achterstellen mits betalende
drie jaeren achterstels, ten waere dat sy wettelijck by eenen dienaere
van den heere oft der stadt ghemaent waeren, oft dat tusschen den heysschere
vanden chynse, rente oft erfpachte ende den sculdenaere eenich verbant,
voirwaerde oft geloofte aengaende de betalinge vander achterstellen
gemaeckt oft geschiet waere in welcken ghevalle men op de selve geloofte
oft verbant recht doen sal ghelijck dat behoirt, sonder aenscouwe te nemene
op dierste bekenne oft oirspronck vanden chynsen, renten oft erfpachten
voirscreven; hierinne wtgenomen princen renten ende chynsen.
10. Item, als eenighe chynsen, renten oft erfpachten ghequeten worden
daer een ander zijn tochte aen heeft, zo mach de erfman oft proprietaris
vanden voirscreven chynsen, renten oft erfpachten de penningen vander
lossinge nae hem trecken ende ontfanghen, mits bekennende den tochte-
naere zoe veel lijfrenten, ende die versekerende op goede souffissante panden
binnen vrijheyt van Mechelen gelegen; ende indien de erfman tselve niet
doen en wilde oft en conste, zoe mach de tochtenaere de penningen nae hem
trecken ende ontfangen, mits stellende goede cautie ende borchtochte de
penningen altijdt weder te leveren als die erfman die sal weten aengheleyt
ter selver natueren, op goede souffissante panden binnen vrijheyt gheleghen.
Ende indien die erfman ende de tochtenaere de voorscreven sekerheyt niet
voldoen en consten oft doen en wilden, zoe souden si de penninghen deylen,
88
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
ende soude de tochtenaere, wesende onder zijn vijftich jaeren, hebben ende
ontfanghen de helft vanden penninghen, ende derfman dandere helft. Ende
indien de tochtenaere boven de vijftich jaeren oudt waere, zoe soude hi
alleenlijck hebben tderdedeele vanden penningen, ende derfman die twee
deelen.
11. Item, hoewel eenige gronden van erfven daerop chijsen oft renten
bepant ende ghehypotekeert zijn gedeelt oft gespleten worden, zoe is noch-
tans de chijnsheere oft rentier niet sculdich zijn rente oft chijns te splijten,
maer moet geheelijck betaelt worden, oft anderssins mach allen de panden
doen beleyden ende wtwinnen.
TITEL XIII.
VAN BESETTE ENDE BELEYDE, MET DATTER AENCLEEFT.
1. Als een sculdenaere belast met sculden voirvluchtich oft aflivich wort
egheene erfghenaemen hebbende, die zijne goeden met laste vanden sculden
aenverden willen, zoe zijn de crediteuren van sulcken schuldenaere, om tot
betalinghe van hueren schulden te comene, schuldich te procederen met
besette op de goeden vanden overleden oft ghevluchten, ende dat byden
scoutet ende twee scepenen.
2. Mits welck beset wettelijck gedaen, gelijck dat behoirt, allen de
goeden vanden schuldenaere, soe wel have als erfve, die hy te dier tijt
heeft, oft naemaels vercrijghen mach, ghearresteert ende geaffecteert
zijn ende blijven tot voirdeele ende profijte van zijnen crediteuren die
tselve beset vervolcht hebben, ende alle andere die binnen behoirlijcken
tijde huer behout ende bethoen doen, ghelijck hiernae verclaert sal
worden, in sulcker vueghen dat de selve schuldenaere de voorseyde
goeden egheenssins en mach vercoopen, veranderen, transporteren, oft
anderssins alieneren oft in betalinge gheven, oft den eenen crediteur
voir den anderen daerinne eenich voirdeele doen of gheven; ende zijn
alle contracten byden schuldenaere dien aengaende ghemaeckt nul ende
van onwaerde.
3. Maer indien een sculdenaere zijnen crediteur eenighe panden in
handen ghestelt hadde, eer hy voirvluchtich gehouden worde, ende voir
eenich beset op zijne goeden gedaen, soe soude sulcke crediteur inde selve
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
90
TEXTE .
panden gheprefereert worden ende voirgaen alle anderen crediteuren
vanden selven schuldenaere die met beset souden moeghen volghen,
behoudelijck dat hy sculdich is zijn bethoen te doene ghelijck andere
crediteuren.
4. Item, die een beset heeft doen doen op goeden van eenen aflivighen oft
voirvluchtigen, als vore, ende tselve wilt vervolghen, moet tbeset doen
teeckenen byden greffier van schepenen int boeck vander vierschaere,
noemende ende exprimerende zijnen schuldenaere, levende oft doot, ende
de somme vander schult daervore hi beset heeft versocht, ende de naemen
vanden schepenen die tbeset gheaccordeert hebben, ende daernae, ten
iersten dinghedaghe comen voir scoutet ende scepenen, versoeckende
aldaer dach ghemaect te worden allen anderen die op tselve goet beset
ghedaen hebben, oft eenich recht totten selven goeden vermeten oft
pretenderen.
5. Dwelck scoutet ende scepenen schuldich zijn te accorderen ende te
verleenen, ende voirts te ordineren den amman van Mechelen tselve alsoe
te doene; achtervolghende welcke ordinantie de amman van Mechelen
roept terstond voirts by edicte allen de ghene die eenich beset ghedaen
hebben, oft die eenich recht vermeten aen de besette goeden, hen (1) dach
bescheydende om voirts te procederen op de have ten iersten dinghedaghe,
ende op de erfve ten ghenechte (2).
6. Ende daernae soe moet de crediteur die tbeset gedaen heeft de
weete vanden selven besette doen doen (3) bi eenen stadt dienaere aenden
persoon van zijnen schuldenaere, indien hy in levende lijve is, ende aende
naeste erfgenaemen van den overleden, indien hy dien (4) binnen de thien
mijlen vander stadt van Mechelen weet te vinden.
7. Ende indien de crediteur die tselve beset vervolcht niet en weet zijnen
schuldenaere, noch levende, oft de naeste erfgenaemen van den overleden
te vindene binnen thien mijlen vander stadt, zoe moet hy comen voir
schoutet ende schepenen in vierschaere sittende, ende tselve affirmeren ende
sekeren by zijnen eede ; ende dan sullen de scepenen den selven crediteur
(1) Le Brabandts-recht dit abusivement : den.
(2) Le Brabandts-recht dit encore abusivement : op de eerste ghenechte.
(3) Le Brabandts-recht dit simplement : doen.
(4) Au lieu de: dien, lisez: die.
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
orlof gheven ende consenteren de voirscreve weete te doene ten huyse daer
de sculdenaer lest gewoont heeft, ende aen zijne vrienden ende maeghen
binnen Mechelen woonende, mitgaders aen die naeste gebueren.
8. Item, de dienaere die de weete, als vore, gedaen heeft, moet de selve
op zijnen eedt overbringen ende die doen teeckenen int boeck vander
vierschaere, metten naemen vanden persoonen aen wien hy de weete gedaen
heeft, ende daernae zoe mach de crediteur zijn beset vervolghen, aengaende
de have van dingedaghe tot dingedaghe, dat is van acht daghen tot acht
daghen. Ende aengaende de erfve, van ghenechte tot ghenechte, dat is van
veerthien nachte tot veerthien nachte ; ende moet tot drie dingedagen oft
genechten toe byden amman van Mechelen doen voirtroepen zijnen voir-
seyden sculdenaere, oft zijne naeste erfghenaemen, ende alle anderen die
hem (1) recht vermeten totten besetten goeden.
9. Ende indien daer nyemant en coempt binnen de voirseyde drie dinge-
dagen oft genechten, die tvoirseyde besette stooren wille, zoe wort de
crediteur geadmitteert om zijn bethoene te doene, ende dien achtervolgende
is sculdich zijne scult duechdelijck te thoenen ende verificerene binnen jaers
van zijnen begonsten besette, ende daer en boven by eede vervanghen dat
hy van zijne schult niet betaelt noch voldaen en is.
10. Maer indien daer yemant coempt die den overleden oft voirvluch-
tighen wilt verantwoorden ende voir hem cautie stellen van te rechte te
staene ende tghewijsde te voldoene, zoe wort tselve beset ghestoort ende
ghehouden voir nul ende van onwaerde, ende moet de crediteur zijne scult
dan vervolgen oft [ als of] zijne schuldenaere niet voirvluchtich oft
aflivich en waere.
11. Item, een crediteur beset gedaen hebbende ende dat vervolghende,
doende zijn bethoen, moet beyden een jaer aleer hy van zijne scult betaelt
mach wesen, ende moeghen alle andere crediteuren binnen jaers vanden
iersten besette gelijck beset doen doen ende vervolgen, mits dwelcke een
yegelijck van henluyden behout zijne privilegien van voirgaen oft geprefe-
reert te wordene inde besette goeden, nae dat zijne schult gheprivilegiert is
oft niet, sonder aenscouwe te nemen wie dierste besette gedaen heeft.
12. Maer crediteuren beset ende huer bethoen gedaen hebbende, worden
(1) Hem, forme ancienne qui a été remplacée dans le Brabandts-recht par celle plus moderne de hen.
94
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
in besette goeden gheprefereert alle andere crediteuren binnen jaers egheen
beset ghedaen hebbende.
13. Item, daer meer crediteuren zijn van eenen sculdenaere die niet
machtich en is, oft niet goets ghenoech en heeft om zijne crediteuren te
betalene, zoe behoiren ierst betaelt te worden ende andere crediteuren voir
te gaene, aengaende de have, diemen van huyshuere schuldich is, ende nae
huyshuere de stadt ende heure assysenaers voir dassyse vander stadt nae
de stadt, de taverniers ende brouwers, voir zo vele als dassyse bedraecht
vanden wijne oft biere dat si den sculdenaere gelevert hebben ; ende daernae
die huere scult by vonnisse vanden prince oft zijnen raede, oft vonnisse van
scepenen van Mechelen, oft vonnisse vanden gesworen vanden wollewercke,
oft by scepenen-brieven bekent hebben, ende daernae de scatters, oproe-
pers ende clercken van den ouden-cleercoopers van tghene datmen hen
schuldich is van have by oproepinghe ghecocht.
14. Ende aengaende derffelijcke goeden, zoe moeten voirgaen ende ierst
betaelt worden : de crediteuren dien by manisse vanden schoutet ende
vonnisse van scepenen derffelijcke goeden voir huer scult specialijc ende
sonderlinge verbonden ende ghehypotekeert zijn. En daernae, dien de selve
goeden by manisse ende vonnisse, als vore, generalijck verbonden ende
gehypotekeert zijn; ende daernae die van huere scult doen blijcken by
vonnisse byden prince oft zijnen raet gegeven, oft vonnisse van scepenen,
oft vanden gesworen vanden wollewercke, oft hy scepenen-brieven van
Mechelen ghepasseert sonder manisse vanden scoutet. Ende nae dien, de
stadt ende huere assysenaers voir assyse vander stadt, ende daernae de
taverniers ende brouwers, voir soo vele als de assyse gedraecht.
15. Wel verstaende, dat zoe wanneer yemant procedeert by besette op
eens anders goeden, ende een derde wt eenige vanden saken voirscreven
wilt voir hem geprefereert worden, dat in dien gevalle de gene die tselve
vervolch gedaen heeft al voren van zijne wettelijcke costen moet betaelt
worden.
16. Item, nae dien men by besette op yemants goeden procedeert, zoe
moeten allen de scultheysschers oft crediteuren huere scult voir scoutet
ende scepenen vervolgen, sonder dat de dekens vanden wollewercke daeraf
eenige kennisse moeghen nemen, hoewel de scult procedeert wten wolle-
wercke.
96
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
17. Item, die tgoet oft have van eenen schuldenaere, aflivich oft
voirvluchtich, als vore, ende op wiens goeden beset gedaen is, helpt
versteken, vluchten oft vervreemden, oft [de] selve binnen zijnen huyse
hout ende herbercht (1) in prejudicie vanden crediteuren, is schuldich
te betalen de sculden daervore beset gedaen is, ende alle anderen
daervoir binnen behoorlijcken tijde beset gedaen sal worden, gelijck
zijn eyghen schult, zoe verre de selve schulden wettelijck geverificeert
worden.
18. Item, een sculdenaere die voirvluchtich is ende laet procederen op
zijne goeden by besette, sonder tselve binnen behoorlijcken tijde te ver-
stooren, die verliest ende verbuert allen de vrijheiden ende privilegien
vander stadt, zoewel vander porterien als van ambachte, ende wort voirtaen
ghehouden als ongeportert.
VAN BELEYDE.
19. Soe wie eenighe erfve wilt doen beleyden om de selve te moegen
twinnen, die is sculdich te versoecken aen den scoutet ende twee scepenen
te gaen op de erfve ende gront die hi beleyden wilt ; dwelck sy sculdich zijn
van doene (2); ende aldaer te versoecken leveringe vander selver erfve, die
de scoutet, ter manisse van scepenen, hem doen moet, behoudens een yegelijcx
recht.
20. Ende daernae is de selve beleyt versoeckere (3) sculdich tselve te
kennen te geven den amman, die gehouden wort tselve te teeckenen in
zijnen boeck, ende daerinne te scrivene de scepenen die tbeleydt ghedaen
hebben, den naeme vanden ghenen diet versoeckt, de declaratie vander
erfve daert op ghedaen is. ende den naeme vanden ghenen die de erfve
toebehoirt, ende dit al openbaerlijck ende besceydelijck te condigen inde pro-
chikercke daeronder derfve gelegen is, op drie sondagen, van XIIII dagen
te XIIII dagen.
21. Item, ende welcke kerckgeboden voldaen wesende, de selve amman
sculdich is te condigen ende intimeren den proprietaris vander beleyder
(1) Le Brabandts-recht dit: verbercht.
(2) Le Brabandts-recht dit: te doene.
(3) Le mot : selve est omis dans le Brabandts-recht.
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
98
TEXTE.
erfve, zoe verre hy binnen de jurisdictie der stadt van Mechelen woonachtich
is, oft anders den ghebruyckere vander selver erfve, om de voorseyde beley-
dinghe te stooren, indient hem goet dunckt.
22. Item, indien yemant de voorscreve beleydinghe stooren oft hem
daertegen opponeren oft seggen wilt, tsij voir oft nae de kerckgeboden
gedaen zijn, behoudelijc dat hijt doen moet eer de ghifte daeraf gegeven
is, moet tselve den voirscreven amman te kennen geven, die terstont
van voirdere procedueren cesseren sal, ende de stooringhe oft oppositie
teeckenen in zijnen register, ende tselve te kennen geven den ghenen die
tbeleyde heeft doen doen (1), die sculdich is den stoordere oft opponent
te doen dachvaerden voir scepenen inde vierschaere, om aldaer voirts
te procederen gelijck dat behoort. Ende indien byder decisie vanden
processe geseyt wort, dat de stoordere hem tonrechte gheopponneert
heeft, zoe sal den amman met zijnen kerckgheboden voirts vaeren ende die
achtervolghen.
23. Item, nae dien de kerckgeboden vanden beleyden goeden voldaen zijn
sonder stooren, oft dat de stoordere vervallen is van zijnen vermete, zoe wort
de gene die tbeleyde heeft doen doen, by manisse vanden scoutet oft zijnen
stadthoudere ende vonnisse van scepenen, in gebannen vierschaere sittende,
gegoet ende geerft inde beleyde goeden, behoudelijck yeghelijcx recht;
daeraf hem scepenen-brieven gelevert worden.
24. Welcke gifte ende goedinge een ander crediteur, jongeren chijns oft
rente hebbende op dwtgewonnen goet, oft de proprietaris van tselve goet,
altijt overnemen mach vanden wtwinnere, zoe langhe hy tselve behoudende
ende besittende is, mits hem hantvullinge doende van zijnen achterstellen
endecosten daeromme ghedaen.
25. Item, die ghene die eenige erfve inder manieren voirscreven heeft
wtgewonnen, indien hem by negheenen jongeren rentier hantvullinge
gedaen en wort, is schuldich te houdene in zijne handen een half jaere nae
dwtwinninge, sonder die te moeghen vercoopen, verminderen, belasten,
argheren, oft in anderen handen te stellene; maer nae thalf jaere, geexpi-
reert, zoe mach hy dwtgewonnen erfve vercoopen, indient hem belieft,
behoudelijck dat hi die sal doen vercoopen wettelijck by subhastatie den
(1) Brabandts-recht : laten doen.
100
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE
lesten verhooghere ende meest daervore biedende. Ende indien daer
eenige penninghen veroveren boven zijn achterstellen ende redelijcke costen,
dat die comen sullen tot profijte vanden genen dien dwtgewonnen erfve
toebehoirt.
26. Item, die eenige erfve doet beleyden ende wtwint voir achterstelle
van lijftochte, die is sculdich die erfve te behouden, sonder die te moeghen
vercoopen, veranderen oft wt zijne handen te stellene, ende die wel ende
wettelijck te onderhouden van wanden ende dake, ende alle voirgaende
chijsen te betalen, ende nae de doot vanden lijven daerop de lijftochte
bebrieft is, die erfve weder te restitueren den ghenen die derfve toebehoirt,
behoudende de vruchten by hem ghehaven voir achterstelle ende loop
vander lijftochte, sonder te moeten doen eenighe rekeninghe. Ende indien
de wtwinnere de voirgaende chijsen ende renten niet en betaelde, oft derfve
van wanden ende dake niet en onderhielde, gelijck hy sculdich is, zoe
soude men tselve moegen verhalen aen zijne goeden ende erfghenaemen.
27. Item, soe langhe eenighe wtghewonnen erfve blijft in handen vanden
ghenen die dwtwinninge gedaen heeft, zo mach de proprietaris vander selver
erfve, oft yemant anders recht van naerderinghe inde selve erfve hebbende,
die altijt wedercrijgen, mits betalende den wtw innere zijn achterstellen daer-
voir derfve wtgewonnen is, metten redelijcken costen daeromme gedaen
maer de vruchten binnen middelen tijde ontfangen blijven den wtwinnere
voir tverlope van zijne scult, voir de selve tijt, sonder dat hy daeraf
sculdich is bewijs oft rekeninge te doene.
28. Item, nyemant en mach eenige erfve doen beleyden, ten si dat hy
ierst pantruyminge doe van allen de haeffelijcke goeden op de selve erfve
wesende, so verre die toebehoirt den schuldenaere ende heere vander
erfve, ende die doen vercoopen, om daeraen te verhalen de betalinghe van
zijnen achterstellen; ende indien hi niet toe en coempt, mach dan derfve
doen beleyden, ende anders niet.
29. Item, soe wanneer yemant diverse parceelen van erfven ende goeden
eenen schuldenaere toebehoirende in eene prochie liggende wilt doen
beleyden, zoe is genoech zijn beleyt te doene op een parceel oft stuck van
de voirscreven erfven ende panden, behoudelijck dat hi den schoutet ende
scepenen overgheve in gescrifte allen de panden ende erfven daerop hy zijn
beleyt wilt doen strecken ; maer indien de parceelen oft stucken in diverse
102
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
prochien lagen, zoe is hy schuldich scoutet ende scepenen te leydene in
elcke prochie op een parceel oft stucke ; ende worden gherekent zoe vele
beleyden als daer prochien zijn daeronder de goeden geleghen zijn.
30. Item, de rentmeester ons ghenadichs heeren mach doen beleyden
diverse parceelen (1) erfven, ende goeden onder een prochie gheleghen met
eenen beleyde ende mits scoutet ende scepenen leydende op eenen pandt
hem verbonden.
31. Item, een crediteur of rentier hebbende diverse gronden van erfven
hem gelijckelijck verbonden, moet allen de selve gronden doen beleyden,
sonder eenighe achter te laten, oft anders soude sulck beleydt nul ende van
onwaerde zijn.
32. Item, die eenige erfve wilt doen beleyden ende wtwinnen, is schuldich
alle renten ende chijsen daer wtgaende ouder van date dan de rente oft scult
daervoir hy beleydt ende wtwinninge doet, te betalen, oft andersins soude
die ouderen chijns oft rente heeft de selve erfve weder moegen doen beleyden
ende hem afwinnen.
33. Maer die eenigen jongeren chijns oft rente heeft op de beleyde oft
wtgewonnen goeden, is schuldich binnen eenen halven jaere nae de wtwin-
ninghe den wtwinnere te doen hantvullinge, hem opleggende cost ende com-
mere ende alle reparatien, oft anderssins zoe blijft hij van zijnen chijns ende
rente versteken ende eeuwelijk gepriveert.
34. Item, als men meer panden oft parceelen van erfven heeft doen beleyden,
zoe is de ghene die hantvullinghe doen wilt, tsy voir dwtwinnen oft daernae,
sculdich te betalen alle achterstellen daervoir men beleyt ghedaen heeft,
metten costen daeraen clevende, ende alle reparatien, sonder te moegen
gestaen mits betalende nae advenant vanden panden die hi besit, oft die hy
b egheert te suveren.
35. Item. eenen yegelijcke is georloft te procederen by beleyde, niet
alleenlijck om betalinghe te hebbene van achterstellen van renten, chijnsen
oft erfpachte, maar oick om te hebbene voldoeninge van waerscepe voir
scepenen belooft, ende om volcominge te hebbene van sceydinge ende
devlinge by vrienden ende magen, oft goede mannen, tusschen partien
gemaect, hoewel die voir scepenen niet ghepasseert en is.
(1) L'édition de 1535 ainsi que celle de 1642 portent persoonen, cependant le sens exige qu'on lise
parceelen, comme dans le Brabandts-recht.
104
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
36. Item, die in possessie is den termijn van thien jaeren van te heffene
eenighe chijnsen, pachten oft renten wt crachte van zijnen chijnsboecke
oft rolle, sonder ander bescheet van brieven daeraf te hebben, mach derfve
van den ghenen die den chijns, pacht oft rente betaelt heeft, oft van zijnen
erfgenamen, doen beleyden ende wtwinnen voir zijne achterstellen, niet
tegenstaende dat sy den rechten pandt niet en besaten, totter tijt toe dat hi
den heffere zijnen rechten pandt beweese, ende so vele dede dat hij daerop
voirtaen zijne betalinge sonder calaenge heffen mochte.
37. Item, die zijnen sculdenaere by besette verreyckt heeft, mach hant-
vullinghe doen den ghenen die derfve van zijnen sculdenaere voir achterstelle
van chijse oft rente wtgewonnen heeft, ende mits betalende cost ende
commere, daeraf de gifte overnemen, om daeraen te verhaelen zijn verreyckte
scult, ten ware dat dwtwinnere de verreyckte scult metten costen daeromme
gedaen wilde oplegghen ende betalen.
38. Item, die eenich verreyckt ende wtgewonnen goet vercoopt, die is
schuldich ip zijnen eygen naeme den coopere waerschap te belovene, ende
daeraf ghenoech te doene.
39. Item, die zijn huys oft erfve wilt laten vaeren oft habandonneren voir
den chijns oft rente die daerwt gaet, is sculdich te betalene de achterstellen
vanden voorscreven chijns oft rente te voren gevallen (1) ende verschenen
by tijde dat hy thuys of erfve beseten heeft, metten naesten termijn die
verschijnen sal nae dat hy zijn huys oft erfve wilt laeten varen.
40. Insghelijcx is sculdich thuys oft erfve te habandonneren met al datter
toe behoirt, sonder yet nagelvast oft erdtvast zijnde, dueren, vinsteren oft
solderen te moegen afbreecken oft ewech te dragene, oft derfve te blootene
van boomen oft anders; ende die contrarie dede met voirsetten raede,
soude de scaede moeten oprechten ende betalen, ende boven dien noch staen
ter correctie van commoingimeestere ende scepenen.
41. Item, nyemant en mach afbreken eenige huysen daer andere chijnsen
oft renten op heffen, sonder consent ende wille vanden chijnsheere oft rentier,
ten sy dat hijt doe om den pant te beteren, oft dat hi den chijnsheere oft
rentier anderen goeden onderpant sette, ter discretie van commoingimeesters
ende scepenen.
(1} Le Brabandts-recht dit: vervallen.
106
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
TITEL XIV.
VAN ERFSCHEYDINGHEN, SERVITUYTEN ENDE RECHTEN, DEN PAELDERS AENGAENDE.
1. De paelders ende erfscheyders van Mechelen hebben dierste kennisse
van allen gescillen opstaende tusschen gebueren ter cause van erfsceydinghen,
servituyten oft ghemeyne mueren; maer en moegen egheen vonnisse wijsen
in saken gronden van erfven aengaende, oft tegens eenige scepenen brieven,
daeraf twijsen alleenlijck toebehoirt scepenen, aen de welcke de paelders,
nae dien sy partien in aenspraeke ende antwoorde gehoort hebben, huer
rapport doen moeten, om by scepenen voirts recht gedaen te worden ghelijck
dat behoirt.
2. Item, vonnissen van paelders en hebben egheen crachte van gewijsde,
maer indien men beter bescheet bethoonen can dan paelders voir tvonnisse
gesien hebben, zoe moegen de selve paelders, oft scepenen, tvonnisse altijt
veranderen, corrigeren ende beteren; niet te min wort tvonnisse van
paelders (so verre daeraf niet geappelleert en is) volcomen ende gheexecu-
teert totter tijt toe dat anders gewesen wort.
3. Item, een yeghelijck mach appelleren van vonnisse bi paelders
gewesen aen scepenen, mits welcke appel dexecutie van den vonnisse
gescorst wort.
4. Item, scepenen en zullen ten versoecke van den paelders negheen erfve
visiteren, ten sy dat sy ierst partien gehoirt hebben in aenspraecke ende
antwoorde.
5. Item, die over zijnen gebuere wilt clagen dat zijne scouwen, hovene
(sic), smilthuysen, nasten, stoven oft andere plaetsen daermen vier besicht,
sorghelijc zijn ende anders staen oft liggen dan sy behoiren, die moet
tselve te kennen geven den paelders, die welcke sculdich zijn tzelve voirts
over te draghen aen die vander wet, ende de plaetse by laste van der wet
te visiterene ende indien daer gebreck bevonden (1) wort, zoe behoiren die
vander wet te doen verbieden egheen vier meer daerinne te maken, ter
tijt toe dat tgebreck gebetert is, op de peyne van thien scellingen grooten
(1) Le Brabandts-recht a: ghevonden
108
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
Brabants telke reyse te verbueren, deen derdendeel tot profijte van den
heere, dander derdedeel tot profijte vander stadt, ende tderde derdedeel
tot profijte vanden paelders.
6. Item, die paelders zijn sculdich die vander wet op hueren eedt te
adverteren als si eenich gebreck weten aen scouwen, hovene oft andere
plaetsen daermen vier inne besicht, sonder te verbeyden clachte van partien.
7. Item, als paelders, om erfscheydinghe tusschen ghebueren te doene,
negheen paelsteenen en vinden, zoe behoiren sy derfve te scheyden nae
doude metselrie daer ontrent staende, oft nae getuyghenisse van goeden
luyden die over langhe jaeren daer verkeert hebben, ende dien achtervol-
gende daer eenen paelsteen doen setten ; ende zoe verre men binnen dertich
jaeren daernae anderen paelsteen vindt, zoe behoirtmen den nieuwen pael-
steen ewech te doene ende derfve te scheyden nae wtwijsen vanden ouden
paelsteene.
8. Item, thuynen ende heymselen tusschen twee gebueren erfven
behoiren tot gelijcken coste op de gherechte paelen vande twee erfven
ghemaect ende onderhouden te worden, niet tegenstaende dat deen vande
gebueren daer huysinge aen staende hadde.
9. Item, boomen staende in gemeyne thuynen oft heymsele die op zijn
rechte paelen staen, oft in ghemeyne erfve, zijn gemeyn, sonder aenscouwe
te nemene wie die gheplant (1) heeft.
10. Item, die een huys oft muer staende aen zijns gebueren erfve doet
afbreecken, is schuldich inde plaetse van dien tot zijnen coste eenen thuyn
oft heymsele te setten ; ende indien hy tselve doet setten op de gerechte
paelen tusschen hem ende zijne gebueren, zoe is den thuyn oft heymsele
ghemeyn ende moet voirt aen tot gemeynen coste onderhouden zijn ; maer
indien hy den thuyn oft heymsele doet setten op zijn erfve, zoe behoirt hem
dien alleene toe ende moet die op zijnen coste onderhouden.
11. Item, die een gedeckt ghelijnt wil setten tusschen zijn ende zijns
ghebueren erfve, is schuldich tselve soe verre van zijns gebueren erfve te
setten als den oesydrup ende dafzaten behoeven, alsoe nyemant oesydrup
oft anckers hoefden noch afzaten hebben oft zetten en mach buyten zijn
erfve, zonder consent van zijnen ghebuere ; ende indien de gebuere consen-
(1) Le Brabandts-recht a : beplant.
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
110
TEXTE.
teerde tgelynt op den rechten paele vanden twee erfven geset te wordene,
zoe soude tselve gemeyn wesen, ende van dan voirt aen tot gemeynen
koste moeten onderhouden wesen.
12. Item, die inde plaetse van een gemeyn gelynt oft want wilt doen
maken eenen muer, mach dien doen maken op zijnen coste, ende nae dat de
muer volmaect is, soe is den selven gemeyn ende behoirt tot ghelijcken
coste onderhouden te worden.
13. Item, als in eenen muere staende tusschen twee erfven bevonden
worden over beyde zijden blinde vinsteren, masiergaten, noten oft hoofden
metten selven muere gemaect, zoe wort sulcken muer ghehouden ende
geacht voor eenen ghemeynen muer, ten sy dat van contrarie blijcke.
14. Item, nyemant en mach vinsteren maken oft licht oft gesicht nemen
duer oft in eenen gemeynen muer.
15. Item, nyemant en mach aen eenen gemeynen muer yet doen maken
daerby, den gemeynen muer soude moegen mede verargeren, als hovens
om te backen, privaten oft dier ghelijcke; maer indien hy tselve byden
ghemeynen muere wilt doen maken, moet eenen muer tusschen beyde
maken anderhalven steen dicke, ende dien so bewaeren dat den gemeynen
muer daer egheen letsel af en hebbe ende zijn gebuere egheen ongerief.
16. Item, die een huys setten wilt op eenen gemeynen muer, daer te
voren egheen ghestaen en heeft, is schuldich dwater vanden selven huyse
op zijn erfve te leydene, oft voir ter straten wt, sonder letsele oft schade
van zijnen gebuere.
17. Item, eenen yeghelijcke is georloft eenen ghemeynen muer te doen
hoogen in lengde ende diekte op zijns selfs coste, sonder wederseggen van
zijnen gebueren, behoudelijck indien daer eenige goote leyt op den selven
ghemeynen muer, dat hi schuldich is tot zijnen coste de goote wel ende loffe-
lijck te doen legghen op zijns gebueren erfve vast aen den gemeynen muer,
ende weder op te maken ende te repareren alle tghene dat, by oprijsen
vanden muer oft verlegghen vander goote, gebroken oft gheargert sal
wesen, ende van dan voirt aen de selve goote wel ende duechdelijck te
onderhoudene tot zijnen coste, so datter zijn gebuere egheen scade bij en
hebbe.
18. Item, ende indien de gebuere, recht hebbende inden selven
ghemeynen muer, naemaels zijn huys oick oprijsen ende hooghen wilde, soe
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
112
TEXTE.
mach hy met zijnen huyse ende metserie inden ghemeynen muer vaeren
sonder iet te ghevene oft te hetalene voor thooghen vanden voirscreven
muer ende zoe verre de gebuere so hooch timmert met zijnen huyse als
dandere, so behoirtmen de goote weder te leggen op den ghemeynen muer,
ende van dan voirt aen die te onderhoudene tot ghemeynen coste.
19. Item, alsmen op eenen ghemeynen muer een goote wilt leggen daer
van voren negheen gelegen en heeft, ende die voir ter strate niet wt en
coempt, so behoiren de ghebueren recht hebbende in dien ghemeynen muer
dwater van die goote te leyden half ende half.
20. Item, die met eenen slaepere coemt op zijns gebueren huys, is
schuldich den slaepere so te onderhouden, dat zijn ghebuere daerby
negheen scade oft letsele en hebbe.
21. Item, die eenen slaepere heeft ende zijn huys wilt opvueren oft anders
metsen ende timmeren, soe dat de slaepere te nyeute gaen soude, is sculdich
tgat, daer de slaepere was, tot zijnen coste te doen maken ende decken,
ende boven dien, so verre van noode is, aldaer eene goote te legghen, te
leveren loot, souldure, bodem, boeysel, brugghen, spruyten ende alle tghene
dat totter goote behoeffelijck is, tot zijnen coste ende dat ghedaen, so moet
de ghebuere, op wiens huys de slaepere lach, de goote doen leggen ende
voirts onderhouden tot zijnen coste, also verre dwater vanden genen die den
slaepere hadde daerinne niet en valt; ende indien tselve watere daerinne
viele, moeten de gebueren de goote, eens volmaect zijnde, tsamen
onderhouden.
22. Item, twee gebueren toeganc hebbende tot eene heymelijke voute
onder derde wesende, zijn sculdich die tot gelijcken coste te onderhouden
ende te doen ruymen oft reynigen; ende als de gemeyne voute in goede
reke staet ende is, zoe mach deen van henluyden, indient hem belieft, daeraf
scheyden sonder de selve meer te ghebruyckene, ende van dan voirt aen
is hi ongehouden van eenighe costen daeraen te moeten hanghen; oft de
selve voute de doen sceyden met eenen muer tot zijnen coste, ende van dan
voirt aen sal elck zijn helft onderhouden tot zijnen coste.
23. Item, twee gebueren hebbende een gemeyne zoee tusschen haer
beyder erfve, daer huer beyder watere inne valt, zijn sculdich die te
onderhouden met goeden gootieren tot gemeynen coste ende als die vervuylt
is, tot gelijcken coste te doen ruymen, ten waere dat de vervuylinge geheel
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
114
TEXTE.
ghecomen waere by eenen van den gebueren, die de selve alsdan soude
moeten doen ruymen tot zijnen coste, ghelijck ghebuert alsmen een huys
doet decken ende repareren.
24. Item, door een gemeyne zoec en mach niemant vanden gebueren,
recht hebbende inde selve zoee, ander water leyden dan hemels watere,
sonder eenighe vuylinge, coeckenwater oft diergelycke daerdoor te doen
loopen, buyten consent van zijnen ghebuere, ten waere dat hy tselve
ghedaen hadde over de dertichjaeren.
25. Item, als deen gebuere den anderen consenteert in zijnen muer te
moegen vaeren, de gemeyne zoee tusschen heur beyden erfven liggende
also te nyeute doende, so wort ende blijft alsulcken muer van dan voirt aen
een gemeyn muer, ten sy dat daer conventie sy ter contrarie.
26. Item, die buyten zijnen muer heeft oesydrup oft anckerhooft, dien
behoirt derfve toe alsoe verre als doesydrup oft anckerhoot hem bestreckt,
zoe dat zijn gebuere met zijnen oesydrup, anckerhoot oft muer niet naerder
comen en mach.
27. Item, een yeghelijcx erfve is vrij vanden gronde totten hemel toe, ten
sy dat blijcke van eenighe servituyte.
28. Item, die in zijns selfs eygen muer, staende op eenen halven voet nae
zijns gebueren erfve, vinsteren heeft oft doet maken, die is schuldich de selve
te doen stoffeeren met yseren gerden ende met vaste gelasen, sonder opdoen,
soe verre die vinsteren beneden reycx staen ende soe verre die vinsteren
boven reycx staen, is schuldich die te stoffeeren met yseren garden soe by
een staende datmen daerdoor egheens menschen hoot gesteken en can.
29. Item, nyemant en mach teghens zijns gebueren muer doen legghen
een messie oft eenighe vulnisse, moer, oft verkenscot, ten sy dat hy ierst
teghen zijns gebueren muere doe maken eenen muer van anderhalven steen
dicke, ende dat hy zijnen gebuere wachte van stancke.
30. Item, nyemandt en mach aen zijns gebueren muer yet doen vast
maken sonder consent vanden ghenen die den muer toebehoirt.
31. Item, die metsen wilt op tzijn ende by zijns gebueren erfve, mach
zijn stellinge maken op zijns gebueren erfve, ter minster scade ende onge-
riefve dat doenlijck is; ende indien daer yet ghebroken wort aen zijns
gebueren erfve, dat moet hy tot zijnen coste weder doen maken ende
repareren.
116
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
32. Item, die eenen putte wilt doen graven op zijn erfve inde plaetse van
eender heymelyckheyt, die moet den selven doen graven seven voeten van
zijns gebueren erfve metten naesten cante, ende dien so beheymen ende
besluyten om eerlijck ende tamelijck daerop te gaen, ende zijnen gebuere
van stancke te behoeden.
33. Item, die een heymelijcke voute wilt doen maken op tzijne, moet de
selve doen maken eenen halven voete van zijns gebueren muer oft erfve,
ende so dicke dat zijn gebuere daerby egheenen stanck en hebbe; ende
indien hi daer een lochtgat tot zijns gebueren erfve waert wilt doen maken,
is schuldich tselve lochtgat te setten twaelf voeten hooch vander eerde;
ende so verre zijn gebuere van te voren op zijn erfve hadde eenen borreput,
so moet hy sijne voute so versien dat den borreputte van sijnen ghebuere
daerby egheen letsele en hebbe, oft anders soude zijne voute weder moeten
te nyeute doen tot zijnen coste.
34. Item, die op zijne erfve wilt doen graven een grachte, vivre,
servoir (1) oft putte sonder metsen, is schuldich die so verre van zijns
gebueren erfve te doen graven als de diepte vander grachte, vivre, servoir
oft putte wesen sal.
35. Item, die zijn erfve met opgesetten grachten wilt beheymen, moet
tusschen de hoelte vander grachte ende derfve van zijnen gebuere laten te
minsten anderhalven voet erfven.
36. Item, nyemant en mach een houtmijte setten op zijn erfve naerder
der erfve van zijne gebuere dan op vier voeten nae; ende indien, wt sake
vander houtmijte, de gebuere eenige scade lede, dat soude de ghene die de
houtmijte toebehoirde moeten betaelen.
37. Item, die een wtghespannen vinstere voir ter straeten wilt maken, is
schuldich die te beginnen acht voeten hooch vander erde.
38. Item, nyemant en mach doen maken, aen zijnen eygen muer staende
by zijns gebueren erfve yet voirdere wtstekende oft hangende dan zijnen
oesydrup.
39. Item, eenen yegelijcken is georloft te maken voir zijn huys een
vinsterbert met een daecxken daerboven, dienende tot zijne neringe;
(1) Partout ailleurs on lit: savoir, et même le jurisconsulte à qui a appartenu l'exemplaire de l'édition
de 1535, que nous suivons, a biffé le mot servoir et l'a remplacé par celui plus vulgaire de savoir, bien que
le premier se rapproche plus de son origine " réservoir. "
118
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
behoudelijck dat hy tselve so besneden ende gevuegelijck doe maken, dat
hy zijnen ghebueren negheen hindere oft letsele daerby en doe, oft anders
soude tselve moeten repareren ende beteren tot goetduncken ende arbi-
traigie vanden paelders.
40. Item, de backers en moegen huere schilden van broode niet voirdere
wtsetten dan twelf duymen, sonder consent vanden ghebueren.
41. Item, eenen muer oft want wt zijne loote wesende ende hangende
over derfve van zijne gebuere, moet innegetrocken zijn ende in zijn loot
geset tot coste vanden ghenen die den muer toebehoirt, oft tot gemeyne
coste indien de muer gemeyn is.
42. Item, als yemants boomen over zijns ghebueren erfve hanghen, soe
moet hi die doen corten, oft de helft vanden vruchten dier over hangen
zijnen gebuere laten volgen ; daeraf de gebuere over wiens erfve de boomen
hangen de kuese heeft.
43. Item, een yeghelijck is sculdich zijne scouwen soe hooch te maken,
dat zijn ghebueren vanden roecke oft anderssins egheen ongerief en
hebben.
44. Item, een yegelijck is sculdich dwatere vallende van zijnen huyse
oft oesydrup te leydene op tzijne, sonder letsele oft scade van zijnen
gebuere.
45. Item, die zijnen gebuere laet wercken ende zijn werck volmaken
sonder tselve te stoorene, hoewel hy recht heeft tselve te moeghen doen,
en mach dwerck, alst volmaeckt is, niet doen afbreken, maer moet soe
blijven tot van selfs vergaet, sonder datment repareren oft reken mach in
eeniger manieren; maer die eenen anderen wilt verbieden te wercken, oft
segghen dat hi hem te nae coempt, oft anders werct dan behoirt, is sculdich
tselve te doene eer dwerck volmaeckt is.
46. Item, int maken oft repareren van eenen borreputte die gemeyn
is voir de gebueren zijn allen de ghebueren die den selven moeghen
ghebruycken schuldich te geldene ende te contribueren nae advenant
ende grootte van huere erfve, behoudelijck dat die eenen borreputte
binnen zijnen huyse heeft, maer sculdich en is te ghevene die helft van
tghene dat hy gheven soude indien hy egheenen putte in huys en hadde.
47. Item, twee gebueren hebbende eenen ghemeynen putte ende dien
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
120
TEXTE.
gebruyckende, zijn sculdich dwatere daeraf comende elck op tzijn te
leydene.
48. Item, nyemant en mach de vuylicheyt van zijne messie oft verckens-
cote ter straeten wtleyden, maer behoirt die op tzijne zoe te leydene dat
de ghebueren daerby egheenen stanck oft letsele en hebben.
49. Item, die zijnen waterloop heeft over oft door eens anders erfve, is
sculdich int gat vanden waterloop te doen stellen eenen witten steen met
eene yseren traillye, om te behoedene dat daerdoor egheen vuylnisse en gae,
ende en mach daerdoor gheen zeepsop, pisse, weyxele oft andere vuylnisse
leyden, maer alleenlijck schoon watere oft hemels watere.
50. Item, die zijnen weech heeft door eens anders erfve, is schuldich dien
te gebruycken met getijdighe vrome, ten naesten cante, ter minster scade,
met geseelden beesten ende met goeder hoeden.
51. Item, die landt, beempden oft bosschen heeft ligghende van der
straeten moet eenen wech hebben van die voir liggen, ter minster scade, ten
naesten cante ende ter naester straete om daer wt ende inne te gaene.
52. Item, dien (1) by den heere ende stadt geconsenteert wort aen zijn
huys een heymelijcke comende op de riviere te makene, die is sculdich de
pijpe binnen zijnen huyse oft erfve te setten met eenen gaete beneden
comende aen de riviere, sonder die buyten aen zijnen muer oft erfve te
mogen maken.
53. Item nyemant en mach zijn erve boven den ouden gront so hooghen
oft oick so nederen dat zijn gebuere daerby eenich letsele, hindere oft scade
af en hebbe.
TITEL XV.
VAN REPARATIE DIE EEN TOCHTENAERE SCULDICH IS VAN DOENE.
Een tochtenaere oft tochtenersse is sculdich de goeden die hy in tochte
besit te onderhouden in goeden reke ende reparatie van wanden ende dake,
vast van vinsteren ende dueren ; ende indien hy daeraf in gebreke waere, so
(1) Le Brabandts-recht dit abusivement: indien.
122
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
soude men tselve aen hem, zijn goet ende erfgenaemen moegen verhaelen.
2. Ende indien de voirseyde goeden behoefden eenige nieuwe reparatie
ende grondtwerck, so soude de erfman schuldich wesen op de plaetse te
leveren de stoffe al verhouwen, bereet om int werck te leggen, sonder cost
oft last vanden tochtenaere oft tochtenersse, ende de tochtenaere oft tochte-
nersse soude moeten betalen de dachhueren om dwerck te volmaecken;
ende indien de tochtenaere oft tochtenersse hieraf in gebreke waere, so
soude de erfman alsulcke goeden moegen aenveerden, mits betalende jaer-
lijcx den tochtenaere oft tochtenersse, oudt wesende boven de vijftich jaeren,
tderde, oft indien sy beneden de vijftich jaeren oudt waeren, de helft
vander weerde dat sulcken goeden jaerlijcx in huere oft pacht weerdich
waeren.
3. Item, een tochtenaere oft tochtersse is schuldich te betalen alle
chijsen, renten ende lasten wten goeden gaende ; ende indien hy daeraf in
gebreke waere ende die liet verloopen drie jaeren deen nae dandere, so
soude de erfman de selve goeden moeghen aenverden mits betalende den
tochtenaere oft tochtenersse tderde oft helft vander werde, gelijck int
voirgaende article gheseyt is.
4. Item, een tochtenaere en mach egheen opgaende hout doen houwen,
noch voirdere dan daer aex ende houmesse gegaen heeft, noch eenige
bosscen voir dat sy sesse jaeren out zijn ten minsten, noch oick voirdere
dan daer aex ende houmesse gegaen heeft, ende met getijdige vrome, te
wetene dwinterwerck in zijnen tijdt, ende tmeywerck in zijn saisoene.
5. Item, als een tochtenaere aflivich wort nae dat de vruchten vanden
goeden die hy in tochte besit afgedaen ende inde schuere zijn, so behoiren
sulcke vruchten te volgen den erfgenaemen oft sterfhuys vanden tochtenaere,
so verre alsulcken goeden ter helft winninghe wtgegeven waeren, oft biden
tochtenaere selve bedreven, gebouwet ende gewonnen worden; maer
indien de selve goeden te pachte tot sekeren termijne te betalen verhuert
waren, ende de tochtenaere aflivich worde eer den termijn verschenen is,
soe volcht sulcken pachte den erfman ende niet den sterfhuys vanden
tochtenaere.
6. Item, een tochtenaere en mach nyemant anders overgheven, transpor-
teren noch cederen zijne tochte dan alleenlijck den erfman.
124
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
7. Item, de proprietaris oft erfman van eenighe goeden, huysen, chijnsen
oft renten daer een andere erftochte oft verstorven tochte aen heeft, en
mach zijn proprieteyt oft erffelijckheyt niet vercoopen, versetten (1),
belasten oft becommeren, by wat maniere dat sy, sonder byzijne, consent
ende wille vanden tochtenaere, also men negheen erfve oft onroerlijke
goeden en mach vercoopen, belasten oft daeraf disponeren ten sy dat tochte
ende erfve vergadert zijn; ten waere dat tselve gheschiede tot behoef
vanden tochtenaere; ende alle contracten, comenscapen, conventien,
testamenten ende dispositien ter contrarie gemaekt, zijn nul, negheen
ende van onwaerden.
TITEL XVI.
VAN VERSTERFFENISSE ENDE SUCCESSIE.
1. In successie in rechte linie so comen de kinderen altijdt inde plaetse
van hueren ouders ende representeren hueren persoon.
2. Item, nae de doot van vader ende moeder soe succederen allen de
kinderen evengelijck inde haeffelijcke goeden; maer aengaende derffelijcke
goeden, so deylt een soone tegen twee dochteren, ten sy dat vader ende
moeder, sittende in vollen bedde, by testamente oft anderen wtersten wille
geordineert ende ghewilt hebben dat soonen ende dochteren evengelijck
sullen deylen, dwelck hen wel georloft is van doene, alleenlijck tselve decla-
rerende voir twee getuygen, sonder consent van hueren kinderen.
3. Item, de kinderen willende succederen hueren ouders, zijn sculdich
inne te bringhene dat hen van hueren ouders te houwelijck gegeven is,
ende anders niet, ten waere dat de ouders int gheven van eenighen goeden
dat ondersproecken hadden.
4. Item, als vader ende moeder sittende in vollen bedde eenigen kinde
gheven houwelijck goet, ende daernae een van hen beyden aflivich wort,
so moet dat kint (indient wil succederen) den overleden innebringhen
deen helft van tghene dat hy te houwelijck gehadt heeft, tot profijte
van zijne brueders ende susters, ende niet tot profijte van den langstle-
vende, also de langstlevende allenlijck recht heeft inde goeden die int
(1) Le Brabandts-recht dit besetten.
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
126
TEXTE.
sterfhuys bevonden worden ten tijde vander doot vanden ierst aflivighen.
5. Ende nae de doot vanden langstlevenden, indien tvoirschreven kint
wilde succederen inde goeden byden langstlevende achtergelaten, so soudet
moeten innebringen dander helft van zijnen houwelijcken goede.
6. Item, vader ende moeder succederen hueren kinderen oft kintskin-
deren stervende sonder wettige geboorte, so verre die kinderen aflivich
worden eer tbedde van vader ende moeder gescheyden is, wtsluytende
brueders ende susters ende alle anderen bestaende wter zijde, behoudelijck,
indien tkint gehouwet is, den weduaire oft weduwe huere tochte int goet
daer sy schuldich is tochte inne te hebben.
7. Ende indien eenich kint oft kintskint aflivich worde sonder wettighe
gheboorte, nae dat bedde van vader ende moeder ghescheyden waere, so
soude tgoet van sulcken aflivighen toecomen ende succederen op brueders
oft susters vanden aflivigen ende niet op den vader oft moeder noch levende
maer indien de aflivighe negheen brueders oft susters en hadde, so soude
vader oft moeder succederen int goet van huere zijde gecomen alleenlijck,
ende alle andere goeden souden succederen op de naeste erfghenaemen
vanden aflivighen, behoudelijck altijt trecht van tochte, ghelijck boven.
8. Item, in successie comende wter zijde so excludeert de manspersoon
altijt de vrouwe al even nae bestaende den overleden, in erffelijcke goeden
maer niet inde have.
9. Item, inde successie wter zijde comende soe comen brueders-oft
susters-kinderen inde plaetse van hueren ouders ende representeren hueren
persoon, om met hueren ooms oft moeyen te moegen succederen hueren
oom oft moeye overleden, ende de meyskens vanden brueder comende en
moghen de moeye niet excluderen, maer alleenlijc de manspersoon.
10. Item, in successie van brueder oft suster so excludeert de brueder oft
suster van geheelen bedde altijt den broeder oft suster van halven bedde.
11. Item, een halve brueder oft suster succedeert alleenlijck zijnen
halven brueder oft suster in de erffelijcke goeden gecomen vander zijde
daervan sy malcanderen bestaen, ende inde helft vander have ende
vercreghen erfve.
12. Item, alle erffelijcke goeden succederen ende gaen altijt ten struycke
waert daer sy af comen zijn.
13. Item, wanneer man of wijf aflivich wort sonder wettighe kinderen
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
128
TEXTE.
achter te laten, soe sullen de erfgenaemen vanden aflivighen deylen teghen
den langstlevende inder manieren hiernae volgende.
14. Inden iersten, so sal de langstlevende moeghen kiesen eene wooninge,
indien daer eenighe is, om die te besitten zijn leefdaghen, ende nae zijn
doot sal die succederen alsoe behoirt.
15. Ende boven dien sal de langstlevende noch voirwt hebben wter have
die daer overschieten sal alle sculden, wtvaert ende kerckenrechten betaelt
zijnde, zijnen weduestoel, om hueren vrijen wille daermede te doene;
dwelck is voir de vrouwe, als sy den man overlevet: huere beste cleederen,
te weten van elcx een vanden besten dat tot hueren hoode, halse ende
lijve dient, also zy op eenen hoogen feestdach gewoonlijck is ter kercken te
gaen, hueren besten getijdeboeck, huer beste bedde, beste slaepelaken
metter sargie ende een oircussen, haeren stoel met eenen sittecussen, de
beste tafle metten besten ammelaken ende den besten nap daerop, dat is
den besten silveren kroes oft schaele daerop, indien daer eenighe zijn.
16. Item, die man, indien hi de vrouwe overleeft, zal voir zijnen wedue-
stoel behouden zijne beste clederen, gelijck hi gewoonlijck is op eenen
hooghen feestdach ter missen te gaen, sijn beste perdt ende harnas tot
zijnen rugghe dienende, ende alle instrumenten ende waepenen tot zijnen
ambachte dienende.
17. Item, weduaire oft wedue en heeft egheen recht van weduestoel so
wanneer hi deylen moet tegen de voirkinderen vanden overleden.
18. Item, alle andere haeffelijcke goeden, insculden, gereet ghelt, comen-
schape ende alle erffelijcke goeden staende tvoirschreven houwelijcke
vercregen, sullen derfgenaemen vanden overleden ende langstlevende
deylen half ende half; behoudelijck dat de langstlevende sal deen helft
vander haven den erfghenaemen toebehoirende moeghen wettelijck scatten
ende prijsen, ende die voir de scattinghe ende prijsie aenverden ende
behouden, mits die verborgende met erffelijckheyt oft met goede borch-
tochte, die hy schuldich is te vernieuwen van jaere tot jaere, om nae zijn
doot te doen betalen de voorschreven schattinghe ende prijsie.
19. Item, de erffelijcke ende patrimonie goeden gecomen vander zijde
vanden overleden die succederen ghcheelijck op zijne erfghenaemen, behou-
delijck de langstlevende de tochte inde helft vanden selven goeden.
20. Item, indien man oft wijf staende hueren houwelijck vercregen eenige
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
150
TEXTE.
renten op goeden van hueren vrienden, ende dat naemaels de selve goeden
staende noch tvoirschreven houwelijck op hem verstorven, so soude de selve
rente doot ende te nyeute wesen, sonder dat de langstlevende wt cause
vander selver rente soude moegen heysschen eenige verlikinghe oft recom-
pense tegen derfgenaemen vanden overleden, op wien de voirschreven
goeden souden succederen.
21. Item, wanneer man oft wijf sittende in houwelijcke ende kinderen
tsamen hebbende aflivich wort, so sullen de kinderen deylen tegen den
langstlevende, tsy vader oft moeder, gelijck hiernae volcht.
22. Te wetene, de haeffelijcke goeden, insculden, gereet gelt ende
comenschape, ende oick alle erffelijcke goeden staende tvoirschreven
houwelijck vercreghen, van wat natueren oft conditien die zijn, zullen sy
deylen half ende half, so dat de langstlevende behouden sal deen helft
vanden voirschreven haeffelijcken ende vercregen goeden, om zijnen vrijen
wille daermede te doene, ende de kinderen, tsy een of meer, dander helft.
23. Ende de kinderen sullen succederen in alle erffelijcke patrimonie
goeden ghecomen vander zijde vanden aflivighen, behoudelijck den langst-
levende zijne tochte in de helft vanden voirschreven goeden.
24. Item, inde erffelijcke ende patrimonie goeden gecomen vander zijde
vanden langstlevende, ende die man ende wijf ten overlijdene vanden
iersten aflivighen met vollen rechte besittende waeren, sullen die langst-
levende ende kinderen deylen evenghelijck, soe dat de langstlevende hebben
ende behouden sal deen helft in volle rechte, om daermede te disponeren
nae zijne goede geliefte, ende de kinderen dander helft.
25. Aengaende erffelijcke goeden die den langstlevende toecomen by
successie van zijne ouders in rechte linie na de doot vanden iersten aflivigen,
die sullen succederen op den selven langstlevenden met vollen rechte voor
deen helft, ende in dander helft sal hi behouden erftochte, ende de proprieteit
vander selver helft sal terstont versterven op de kinderen van den iersten
bedde.
26. Item, vader ende moeder moegen by testamente oft wterste wille
niet beswaeren noch belasten huere kinderen voirschreven ghedeelte, tsy
by substitutie, verbiedende van niet te vercoopen noch anderssins, ten
waere by consente vanden selve huere kinderen oudt genoech zijnde om te
consenteren, oft by octroye vanden prince.
132
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
27. Item, de langstlevende van man oft vrouwe en moegen egheen tocht
hebben in eenigen goeden daer de ierst stervende met vollen rechte niet
toecomen en was, hoewel dat de proprieteyt op den selven ierst stervende
verstorven mocht wesen.
28. Item, als vader oft moeder aflivich wort achterlatende alleenlijck een
kint oft kintskint wesende wten lande, ende men niet en weet oft levende
oft doot is, so mach de langstlevende tgedeelte vanden selven kinde doen
inventorieren ende dat blijven besitten mits stellende goede cautie voor
tselve ghedeelte. sonder daer yemant sceydinge af te doene, totter tijt toe
dat derfgenaemen vanden kinde sullen doen blijcken dat overleden is.
29. Item, als een weduaire oft weduwe, wettige kinderen hebbende, van
huere kinderen verdeelt ende verscheyden wesende herhouwet, ende
daernae aflivich wort sonder wettige kinderen vanden tweeden bedde
achter te laten, soe succederen de voirschreven kinderen in allen derffe-
lijcke goeden die de weduwe oft weduaire met vollen rechte besittende was
ten tijde vanden tweeden houwelijcke, ende die staende tselve houwelijck op
hem gesuccedeert zijn, behoudelijc de stiefvadere oft stiefmoedere de
tochte inde helft vanden selven goeden. Item, oick inde helft van den haeffe-
lijcke goeden ende van alle vercreghen goeden staende tvoirschreven
tweede houwelijcke vercreghen.
30. Item, indien een weduaire oft weduwe, wettighe kinderen hebbende,
herhouwede eer hy van zijnen kinderen verscheyden oft verdeelt waere,
ende daernae aflivich worde, so souden de voirschreven kinderen
aenveerden, boven de voirschreven erffelijcke goeden ghecomen vander
zijde vanden overleden, deen helft van der geheelder have, ende oick
vanden erffelijcken goeden staende tweede houwelijck vercreghen, als van
huere ouders wegen die ierst gestorven waeren, ende daertoe noch dander
helft vander helft vander voirschreven have ende vercreghen goeden, als van
huere ouders weghen die lest overleden waeren; soe dat sy hebben souden
de drie deelen vander have ende vercreghen goeden, sonder aenscouwe te
nemene van wien de haeffelijcke goeden gecomen waeren, oft met wiens
penningen de andere goeden vercregen waeren.
31. Item, als een weduaire oft weduwe, van hueren kinderen verscheyden,
herhouwet ende wettige kinderen achterlaet vanden tweeden houwelijck,
so deylen de voorkinderen ende naekinderen alle erffelijcke ende patri-
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
134
TEXTE.
monie goeden gecomen vander zijde vanden overleden hem met volle rechte
toebehoirende ten tijde van zijnen overlijdene bedde bedde gelijck (1),
behoudelijc den langstlevende de tochte inde goeden den naekinderen
aenghecomen ; oick so behoudet de langstlevende deen helft vander have
ende vanden erffelijcke goeden staende tweede houwelijck vercreghen;
ende dander helft vander have ende vercreghen erfve die deylen de voor-
kinderen ende naekinderen hoot hoot-gelijck (2).
32. Item, wanneer een weduaire, verscheyden van zijnen kinderen,
neempt in houwelijck een weduwe oick versceyden van hueren kinderen,
ende sy tsamen kinderen crijgen, so deylen die voirkinderen, van beyden
zijden, deen helft van alle de have ende alle erffelijcke goeden vercregen
staende tweede houwelijck, daeraf de voirkinderen vanden man hebben
deen helft, dat is een geheel vierendeel vander have ende vercregen goeden,
ende die voirkinderen vander vrouwe dander vierendeel; ende dandere
geheele helft de langstlevende metten naekinderen.
33. Item, daer kinderen van twee oft meer bedden zijn ende yemant sterft
die kinderen even nae bestaende, het waere in rechte linie oft wter zijde,
dien sullen de voorschreven kinderen al tsamen succederen bedde bedde
ghelijck (3), behoudelijck dat in successie wter zijde comende de brueder de
susters excludeert.
34. Item, wat een weduaere oft wedue, onverdeylt van heuren kinderen,
vercrijcht, dat wort gemeyn tusschen den vercrijghere ende den kinderen,
als vercregen metter gemeynder have.
35. Item, alle wtschulden van sterfhuysen, costen van wtvaert ende
kerckrechten, onrechtvaerdich goet oft gelaten in restitutie van quaede
vercrijgen, sullen betaelt worden wten ghemeynen haeffelijcke goeden; ende
indien de selve niet goet genoech en zijn, so salmen die betalen wten
gemeynen vercreghen erfven ende in gebreke van vercreghen erfven, so
salmen die betalen vanden patrimonie goeden comende vander zijde die
de sculden gemaect ende gecontracteert heeft, soe verre de selve hen
bestrecken.
36. Item, alle legaten ende andere lasten gemaect in testamenten oft
(1) Le Brabandts-recht dit seulement: bedde ghelijck.
(2) Le Brabandts-recht dit seulement: hooft ghelijck.
3) Le Brabandts-recht dit seulement: bedde ghelijck.
136
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
wterste wille van man oft vrouwe in houwelijcken staete sittende, moeten
betaelt ende voldaen worden byden erfghenaemen vanden testateur, son der
last vanden langstlevende, ten waere dat de langstlevende int maecken van
sulcken testamente oft wterste wille geconsenteert hadde; in welcke gevalle
souden de voorschreven legaten ende andere lasten betaelt worden wten
ghemeynen goeden.
37. Item, de crediteur van eenen overleden oft vanden sterfhuyse daer
meer erfgenaemen zijn, mach zijne geheele schult heysschen van een vanden
erfgenaemen die hem belieft, de welcke schuldich is de schult te betalen,
sonder te moegen ontstaen mits presenterende zijn deele vander scult; maer
sal zijn verhael hebben op zijne mede erfgenaemen, om eenen yegelijcke te
doen betalen zijn deel.
38. Item, een buyten man oft vrouwe willende hem alhier erfgenaeme
fonderen in eenich sterfhuys, is sculdich, tot versoecke van zijne mede
erfgenaemen oft vanden crediteuren vanden sterfhuyse, te stellene goede
souffisante cautie alhier te rechte te staene ende tgewijsde te voldoen van
tghene datmen hem wt saecke vanden sterfhuyse ende den overledene soude
willen oft moegen heysschen.
39. Item, alle haeffelijcke goeden, gout, silver, gesteynte, juwelen,
cleynoden, gelt ende sculden toebehoirende eenen sterfhuys binnen de
jurisdictie ende vrijheyt van Mechelen gevallen, tot wat plaetse die bevonden
worden, behoiren te succederen ende gedeylt te worden ghelijck de
haeffelijcke goeden binnen der stadt van Mechelen wesende ende bevonden.
40. Item, de langstlevende van man oft vrouwe int sterfhuys vanden
overleden blijvende, insghelijcx derfgename van eenen overleden tsterf-
huys aenvert ende interdt gedaen hebbende, is schuldich anderen, recht van
successie int selve sterfhuys hebbende, te gevene ende te leveren by inven-
taris ende goede specificatie den staet vanden goeden int selve sterfhuys
bevonden.
41. Item, naedien een hebbende recht van successie den staet vanden
sterfhuyse overgenomen heeft, so is hy sculdich binnen eender maent te
declareren oft hy int sterfhuys comen ende hem erfgenaeme fonderen wilt
oft niet, ende borchtochte stellen om de lasten vanden sterfhuyse voir zijn
deel te voldoene aleer hy den overghegeven staet mach wederlegghen oft
eenichssins debateren.
138
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
42. Item, de langstlevende van twee gehuyssen, oft andere erfge-
naemen, tsterfhuys aenverdt ende den staet overgegeven hebbende,
is schuldich zijnen overgegeven staet by eede te affirmeren, des versocht
wesende.
43. Item, die eenige haeffelijcke goeden vanden sterfhuyse ontsteect,
die verbuert zijn gedeelte ende recht van versterffenisse oft successie hem
inde have vanden sterfhuyse competerende ende toebehoirende, tot profijte
vanden heere, die in dien gevalle coempt deylen inde have vanden sterf-
huyse metten anderen erfgenamen.
44. Item, als een vanden erfgenaemen oft recht hebbende inde achter-
ghelaten goeden van eenen overleden begeert te hebben scheydinge ende
deylinge vanden goeden int sterfhuys bevonden, die is sculdich alle andere
die oick recht pretenderen oft meynen te hebben int selve sterfhuys te doen
roepen voir de vierschaere, drie reysen op drie dingedagen, om te verstaen
tot sceydinghe oft deylinge, oft tsterfhuys te renuncieren ende te buyten te
gaen.
45. Ende indien de gedaechde compareren, so behoiren scepenen voirts
recht te doene tusschen partien ghelijck dat behoirt; ende indien de
gedaechde niet en compareren, oft eenige van henluyden, so procedeertmen
voirts tot sceydinghe vanden goeden int sterfhuys bevonden, metten
scoutet van Mechelen inde plaetse vanden ghenen die absent zijn.
46. Ende die, gedachvaert wesende, tsterfhuys renuncieren wilt, is
sculdich tselve te doene voir de weth van Mechelen binnen de voirschreven
drie vierscaerdagen.
47. Item, als derfgenaemen vanden sterfhuys niet en connen overcomen
met huere scheydinge ende deylinghe, so behoirtmen tgoet vanden sterf-
huyse te deylen in so veel deelen als daer erfghenaemen zijn, ende cavelen
ende loten dwelck eenyegelijck hebben sal, ende metten ghenen dat hem
byder cavelinge oft lotinge valt, daer behoirt eenyeghelyck mede te vreden
te zijn.
48. Item, waert dat daer eenighe erfve waere die niet wel deylbaer en
waere, oft die by-deylinghe soude argher worden, in dien gevalle so
behoirtmen te cavelen wie dat die erfve setten ende prijsen sal om te gevene
oft te houdene, ende die tselve byder cavele valt, is sculdich derfve te
schattene ende te prijsene, ende dan moegen dandere, elck nae zijn cavelinge,
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
140
TEXTE.
kiesen oft sy die erfve voir de scattinge behouden, oft laten willen den
genen die de schattinge gedaen heeft, de welcke sculdich is derfve voir de
schattinge te aenverden.
49. Item, als vader ende moeder aflivich worden achterlatende onbe-
jaerde, sotte oft wtsinnige, oft huere leden niet machtich wesende om broot
te winnen, bastaerden oft andere, ende negheen goet om die te onder-
houden,zoe zijn de naestevrienden vanden aflivigen ende die huer goet, indien
sy eenich achtergelaten hadden ende zonder kinderen ghestorven waeren,
hadden moegen by successie deylen, sculdich tselve te kennen te gheven
den commoingimeesters ende scepenen, die daerinne versien sullen ghelijck
sy in redelijckheit bevinden zullen behoiren te geschiene.
50. Item, so wanneer een oft meer persoonen questie ende geschille
hebben om de successie van.eenigen sterfhuyse, elck willende voir den
anderen geprefereert worden, soe sullen scepenen, indien hen goet dunckt,
de goeden vanden selven sterfhuyse moegen doen sequestreren in een derde
handt, ordinerende ende stellende daertoe eenen derden souffisant wesende,
die de goeden vanden sterfhuyse geduerende tproces administreren sal,
behoudelijck dat hy sculdich sal zijn ten eynde vanden processe goede reke-
ninge, bewijs ende reliqua te doene tot profijte van den ghenen die erfghe-
naeme bekent sal zijn.
51. Item, die hem wilt fonderen erfgenaeme van eenen overleden by
beneficie van inventaris, die is sculdich tselve te vercrijghen vanden prince
by opene brieven, ende de selve brieven te presenteren eenen vanden
commoingimeesters vander stadt, die allen de crediteurs vanden sterfhuyse
hem kennelijck wesende ende binnen dejurisdictie vander stadt woonende sal
doen roepen naemelijck, ende alle andere int generael, by edicte ter puyen,
om tot eenen sekeren dage te compareren ende te siene allen de goeden
vanden sterfhuyse, have ende erfve in zijne presentie by eenen secretaris
vander stadt inventorieren, ende voirts leveren in handen vanden erfghe-
naeme, op goede ende souffisante cautie ende borchtochte.
TITEL XVII.
VAN TESTAMENTEN.
1. Eenen yeghelijcke is georloft te disponeren van zijne goeden gelegen
142
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
binnen dejurisdictie ende vrijheit van Mechelen, by maniere van testamente
oft wterste wille, voir twee scepenen van Mechelen, oft notaris ende
getuyghen.
2. Item, man ende wijf, sittende in vollen bedde ende wettige kinderen
tsamen hebbende, en moegen bi testamente oft wterste wille malcanderen
niet gheven oft voirderen, sonder consent van hueren kinderen oudt ghe-
noech wesende om te consenteren.
3. Item, man ende wijf, sittende in vollen stoele, ende negheen wettige
kinderen tsamen hebbende, en moegen malcanderen niet laten, geven oft
voirderen by testamente, wterste wille, oft anderssins van eenige goeden
onder de jurisdictie ende vrijheit van Mechelen wesende oft ligghende, ten
sy dat tselve testament oft wterste wille gepasseert ende bekent worde voir
commoingimeesters ende scepenen van Mechelen.
4. Item, als yemant zijn testament oft wterste wille gemaect ende
gepasseert heeft voir notaris ende twee getuyghen, ende daerna tselve
approbeert ende ratificeert voir twee scepenen van Mechelen, declarerende
hoe dat hy begeert dat alsulck testament ende wterste wille als hi voir
notaris ende ghetuygen gemacct heeft, stadt grijpen ende effect sorteren
sal, hoewel hy niet en declareert dinhouden vanden selven testamente oft
wterste wille, so wort tselve gehouden ende gereputeert als oft tselve voir
commoingimeesters ende scepenen gepasseert waere.
5. Item, derfghenaemen van eenen overleden die by zijnen testamente
ghemaect heeft sekere executeurs, in wiens handen hy ghestelt heeft alle
zijne goeden, ruerende ende onruerende, om tvoldoen van zijnen testamente
oft wterste wille, moegen, voir commoingimeesters ende scepenen van
Mechelen, stellen goede ende souffisante borchtochte van tvoirschreven
testamente oft wterste wille te voldoene binnen jaers, ende te betalene al
tghene daer tsterfhuys vanden overleden inne gehouden mach zijn ende
mits stellende de selve borchtochte, so moeten den selven erfghenaemen
volgen allen de goeden byden overleden achtergelaten, sonder dat de
executeurs in dien ghevalle hen eenichssins onderwinden moegen vander
administratie vanden selven sterfhuys ende niet te min moeten de voir-
schreven erfgenaemen den executeurs betalen van hueren legaten die hen
byden overleden gelaten zijn, hoewel de selve gegeven mochten wesen voir
huere moeyte ende arbeyt die sy souden hebben moegen doen inde adminis-
tratie vanden sterfhuyse.
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
144
TEXTE.
6. Item, als yemant, by zijnen testamente oft wterste wille voir schepenen
van Mechelen oft notaris ende getuygen gemaect, wilt ende ordineert dat
een andere sal besitten ende ghebruycken eenighe erffelijcke goeden onder
de jurisdictie van Mechelen gelegen, totter tijt toe dat zijne erfgenamen oft
yemant anders hem oplegghen ende betalen sal sekere somme van
penningen, soe mach alsulck legataris terstont nae de doot vanden testateur
de selve goeden aenverden ende die besitten ende gebruycken, ende de
vruchten daeraf komende behouden tot zijnen profijte, sonder die af te
moeten corten aen de ghelegateerde somme; des is hy schuldich die te
onderhouden ende de chijnsen daer wtgaende te betalen, gelijck een
tochtenaere.
7. Item, als yemant by zijnen testamente eenen anderen laet ende maect
op eenige erffelijcke goeden sekere somme van penningen, daervoir de selve
goeden verbindende, sonder die te stellen in handen vanden legataris, so
moet de selve legataris, om te comen tot betalinge vander gelegateerde
somme, op de voirschreven goeden volgen met beleyde, die verreycken
ende ter gifte comen, ghelijck dat behoirt.
TITEL XVIII.
VAN BASTARDE KINDEREN.
1. De heere aenverdt alle goet toebehoirende eenen overwonnen bastart,
stervende sonder wettich hoir van zijnen lijve geprocreert, betalende zijne
wettige sculden, sonder dat sulck bastaert eenich testament oft wterste wille
maken mach.
2. Insgelijcx de heere aenverdt allen de goeden achterghelaten by eenen
simplen bastaert stervende sonder wettighe gebuerte ende testament te
maken, maer sulck bastaert mach van zijnen goeden disponeren by testa-
mente oft andere wterste wille, sonder consente oft octroye vanden heere,
behoudelijc dat tselve testament oft wterste wille gepasseert moet zijn voir
scepenen.
3. Item, een bastaert en heeft negheen recht van versterffenisse oft
successie, tsy inde rechte linie oft wter zijde, ten sy dat tselve hem gelaten
worde by testamente oft anderen wterste wille.
4. Een vrouwe, gehouwet oft ongehouwet, is ghelooft by hueren eede te
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
116
TEXTE.
noemen den vadere van hueren kinde, soe verre de man dien sy tkint
gheven wilt bekent met huer te doene gehadt te hebbene, oft dat de vrouwe
tselve bethoonen can.
5. Ende so verre de man tselve ontkent, ende de vrouwe dat niet
bethoonen en can, soe moet nochtans de man, tot versoecke vander vrouwe,
hem daeraf purgeren, ende by zijnen eede affirmeren dat hy binnen eenen
jaere voir den tijt dat sy gelegen is van kinde metter vrouwe niet vleeschelijc
te doene en heeft gehadt.
6. Item, de vrouwe moet huer bastaert kint houden een vierendeel jaers
met hueren borsten, daervoir ende voir huer kinderbedgelt tsamen de man
haer schuldich is te betalen dry carolus guldenen, ende nae tvierendeel
jaers so moeten vader ende moeder, so lange sy ongebonden zijn, tkint half
ende half tot ghelijcke coste onderhouden.
7. Ende indien een van beyden gehouwet waere, oft naemaels houwet
ende dandere niet, so moet die gehouwet is tselve kint onderhouden tot
zijnen coste, totter tijt toe dat dandere ock gehouwet is; ende als sy beyde
gehouwet zijn, so moeten sy tkint tot gelijcke coste half ende half onder-
houden.
8. Item, een vrouwe mach altijdt de naeste wesen om huer bastaert kint
te houden, soe verre sy tkint houden wilt tot hueren coste ende sonder
coste van den vader, ende anders niet, ten waere dat de vadere eenige
merckelijcke redenen thoonde daeromme de moeder niet en behoirde tkint
te houdene.
TITEL XIX.
VAN ONBEJAERDE KINDEREN ENDE MOMBOIRNIE OFT VOOCHDIE.
1. Die drie weesmeesters geordineert ende gestelt by commoingimeesters,
schepenen ende raet der stadt, zijn oppervoochden ende overmomboirs van
alle onbejaerde kinderen vader oft moeder verloren hebbende, ende alle
andere persoonen onder momboirnie staende.
2. Van welcken drie persoonen alle jaere die een, langste in officie geweest
hebbende, verlaten wort vander selver officie, ende in plaetse van hem een
ander daertoe gecosen ende geordineert, zoe dat nyemant tselve officie
langer bedienen en mach dan drie jaeren continuelijck.
148
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
3. Item, de voorscreven weesmeesters hebben een gesworen clerck, die
hen in alle dinghen huere officie aengaende sculdich is te dienen, ende den
welcken zy niet en moghen verlaten van zijnder officie dan by consente
ende goetduncken van commoingimeesters, schepenen ende raet der stadt
van Mechelen.
4. Item, de weesmeesters ende hueren ghesworen clerck zijn sculdich
alle weken twee dagen, te weten sdijnsdaechs ende donderdaechs te sittene,
om alle saken der momboirnie aengaende summierlijck te beslichtene; ende
so wanneer voir hen coempt eenige sake van groote importantie, daeraf te
communiceren met commoingimeestersende scepenen, om van henluyden,
als van huere overste ende hoot, daerinne geleert te worden.
5. Item, als vader oft moeder woonende binnen der stadt oft vrijheyt van
Mechelen aflivich wort, achterlatende onbejaerde kinderen, dat is weesen
onder de xxv jaren, oft sotte, simple, oft huere sinnen berooft, blinde oft
stomme kinderen, onversien van momboiren by testamente eft wterste wille
geordineert, so is de langstlevende van beyden sculdich binnen xv daghen
na de doot vanden iersten aflivigen te comen oft te seynden aen de wees-
meesters ende oppervoochden, ende aldaer over te gevene oft te noemene
sesse manspersoonen de kinderen naest bestaende, te weten, de drie daeraf
van vaders zijde, ende dandere drie van moeders zijde, op de peyne van
sesse carolus guldenen, daeraf deen derdedeel toebehoirt den heere, dander
der stadt, ende tderde deel den weesmeesters.
6. Van welcke sesse persoonen de weesmeesters ordineren sullen de twee
daeraf die hen duncken sullen nutste ende bequaemste te wesen, momboirs,
tuteurs ende curateurs vanden voirscreven kinderen; de welcke, also
gecosen ende geordineert, sculdich zijn de momboirnie, tutele ende curatele
te aenverden, ende den eedt daertoe staende te doene ; ende worden daertoe
bedwongen by reele executie ende apprehensie van hueren persoonen, ten
ware sy merckelijcke redenen hadden om hen vander momboirnie te
excuseren, die sy sullen moeghen allegeren voir commoingimeesters ende
scepenen inde raetcamere vergadert wesende, die de redenen aenghehoirt,
daerop recht doen sullen gelijck dat behoirt.
7. Item, indien de persoonen inder manieren voirscreven overgegheven
niet bequaem en zijn om de momboirnie te exercerene, oft dat de kinderen
negheen vrienden hen van bloetsweghen bestaende, woonende onder de juris-
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
150
TEXTE.
dictie van Mechelen en hadden, so moeten de weesmeesters goede persoonen
daertoe ordineren, die oick schuldich sullen zijn de momboirnie te aenverden,
als vore.
8. Item, als de langstlevende in gebreke is binnen de voirscreven
xv dagen sesse persoonen te noemene, zo zijn de vrienden de kinderen naest
bestaende vander zijde vanden overleden schuldich daeraf te adverteren de
weesmeesters binnen andere vijfthien daghen daernae, op de peyne van sesse
carolus guldenen, te bekeeren (1) als boven, ten eynde dat de weesmees-
ters den langstlevende bedwinghen de sesse manspersoonen over te gheven.
9. Ende so verre de weesmeesters, gewaerschouwet als boven, in gebreke
zijn de kinderen te doen versien van momboirs binnen vijfthien daghen
daernae, soe verbueren sy wt hueren propre goeden sesse carolus guldenen,
tot profijte vanden heere.
10. Item, alle momboirs also gheordineert ende niet by testamente gegeven
zijn sculdich, tot vermaninghe vanden weesmeesters, te stellen cautie oft
borchtochte voir huere administratie ; ende indien de weesmeesters eenigen
niet solvent wesende ontfingen tot momboirnie, sonder souffisante cautie oft
borchtochte, so blijven sy verbonden ende borghe voir dadministratie
vanden selven momboirs, ende zijn sculdich te betalen den vermomboirden
persoone tgene dat sy vanden momboiren niet en connen verhalen, de
momboiren nochtans ierst ende alvoren gheexcusseert.
11. Item, momboirs inder manieren voorscreven gegeven ende gestelt,
worden betaelt van hueren arbeyt ende moeyten by ordinantie vanden
weesmeesters.
12. Item, alle momboirs, also wel by testament geordineert als andere,
hueren eedt gedaen hebbende, zijn sculdich binnen eender maent nae dat sy
de momboirnie aenverdt hebben, te maecken inventaris van allen den
goeden, haeffelijcke ende erffelijcke, int sterfhuys bevonden, ende dien te
leveren in handen vanden weesmeesters, die den selven sullen doen regis-
treren by hueren ghesworen clerck, ende dan voirts ordineren te doene
scheydinghe ende deylinghe, oft anders ghelijck hen duncken sal den
kinderen profijtelijck te wesen.
13. Item, alle momboirs zijn schuldich, by hen of hueren rentmeester, by
(1) Le Brabandts-recht dit abusivement begheeren.
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
152
TEXTE.
advise van weesmeesters geset, alle jaere eens rekeninghe te doene van
huere administratie, op de peyne van sesse carolus guldenen, te bekeeren
als voren; ende sullen de weesmeesters int sluyten vande rekeninghe
ordineren hoe ende waermen de penninghen vanden persoonen onder
momboirnie staende employeren sal.
14. Item, de weesmeesters ende hueren gesworen clerck sullen hebben
van elcke rekeninge te hoorene, te appostilleren ende te sluytene den
vijftichsten penninck vanden jaerlijcxsschen innecomen vanden erffelijcke
goeden inde rekeninghe begrepen, alle commeren, lasten ende renten daer
wtgaende ierst afghetrocken, zonder meer.
15. Item, de weesmeesters oft huere clerck en sullen negheen administratie
oft handelinghe hebben van eeniglle goeden oft gelde yemanden onder
momboirnie staende toebehoirende.
16. Item, de momboirs ende voochden en mogen negheen haeffelijcke
goeden hueren weesen, oft andere onder momboirnie staende, toebehoirende
vercoopen sonder consent ende auctorizatie vanden weesmeesters; ende
moet die vercoopinge daeraf gedaen worden openbaerlijck byden oude
cleercoopers vander stadt, ende boven dien, so moeten de selve momboirs
ter naester rekeninge overbrenghen de declaratie vanden vercochten goeden
ende vanden prijse, die byden clerck vanden weesmeesters gheregistreert
zal worden in zijnen registre.
17. Item, alle erffelijcke goeden weesen oft vermomboirde persoonen
toebehoirende moeten inde vierschaere vercocht worden met subhastatie
den meest daervoir biedende endeleste verhooghere.
18. Item, de scepenen ende secretarissen van Mechelen en moeghen
niet overstaen (1) oft passeren eenige voirwaerden, contracten oft beloften,
daermede eenighe onder momboirnie staende zijn erffelijcke goeden
vercoopen, belasten oft beswaeren soude, ten sy dat de twee momboiren
daermede compareren ende inde vercoopinge oft belastinge consenteren,
ende dat blijcke vanden consent ende auctorizatie oft decreet vanden wees-
meesters, ende dwelck de secretarissen schuldich zijn te scrivene ende te
stellene inde brieven diemen daerop expedieren sal ; ende alle vercoopingen
ende belastingen anders ghedaen zijn nul ende van onwaerde, ende de
(2) Il faudrait: staen over.
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
penningen daervore gegeven blijven verloren, ten ware datmen conste
bewijsen dat de selve bekeert waren tot profijte vanden ghenen die onder
momboirnie staet.
19. Item, de weesmeesters en moegen niet consenteren int vercoopen,
belasten oft beswaeren van eenige erffelijcke goeden, ten sy dat sy alvore
duechdelijck gheinformeert zijn dat tselve nootelijck oft profijtelijck is voor
de weesen oft andere onder momboirnie staende, ende dat tselve consent
byden voirschreven clerck in zijnen registre geregistreert worde, met decla-
ratie vanden weesmeesters die tselve consent gedaen hebben, ende vercla-
ringe vanden redenen, daer wt sy tselve consent gedragen hebben, tsy wt
nootsaecke oft om meerder profijte te doene; ende tconsent anders gegeven
soude zijn nul ende van onwaerde.
20. Item, de weesmeesters, gegeven hebbende consent van eenighe
erffelijcke goeden te vercoopen oft belastene, zijn sculdich ter naester
rekeninge toe te siene, dat tghelt daeraf comende besteet ende gheoirbort
worde inde saecke daerwt sy huer consent ghegheven hebben ; ende indien
sy bevinden de momboirs daerinne negligent te wesene oft hen te mesdra-
ghen, sullen de selve momboirs daeraf arbitraelijk corrigeren nae gelegent-
heyt vander saecke.
21. Item, alle vercoopinge ende belastinge van erffelijcke goeden by
eenige vermomboirde persoonen buyten der stadt van Mechelen gedaen,
sonder presentie van hueren momboirs ende behoirlijck decreet oft aucto-
rizatie vanden weesmeesters, tsy voir scepenen, laten, leenmannen oft
notaris ende getuyghen, worden gehouden ende gheacht voir nul ende van
onwaerden, sonder datmen binnen Mechelen daerop recht soude doen oft
laten geschien.
22. Insghelijcx, alle andere contracten, voirwaerden ende comenschapen
gedaen met vermomboirde persoonen in absentie van hueren mom-
boiren, worden ghehouden voir nul ende van onwaerden, so verre die
zijn teghens tprofijt ende in prejudicie van den selven vermomboirde
persoonen.
23. Item, indien de momboirs, by testament geordineert oft ander, hem
niet en queten int bewindt ende regiment vanden persoon onder momboirnie
wesende, oft van zijnen goeden, so sullen de weesmeesters ende opper-
voochden daerinne versien nae gelegentheyt vander saeeke.
156
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
24. Item, alle jongers onder momboirnie staende, oudt wesende, de
knechten achthien jaeren, ende de vrouwe-persoonen sesthien jaeren
compleet, moeghen van allen hueren goeden, haeffelijcke ende erffelijcke,
disponeren by testamente oft wtterste wille, sonder bywesen oft auctorizatie
van hueren momboirs.
25. Item, die onder momboirnie staen en moeghen in rechte niet ontfan-
ghen worden, om aenspraecke oft verantwoorden te doene, sonder consent
ende auctorizatie van huere momboirs.
26. Item, de weesmeesters sullen alle particulieren momboiren, getuygen
ende andere persoonen voir hen te doen hebbende, moegen doen dagen by
eenen dienaere vander stadt, die hen sculdich is te dienen ; ende indien de
gedaechde persoonen niet en compareren, sullen die by den dienaere doen
herdagen, op de boete, te wetene de particuliere momboiren op arbitrale
boete, ende alle andere op de boete van drie stuvers voir elcke verda-
ginge (1).
27. Item, alle weesen in momboirnie staende, blijven onder voochdie van
hueren momboirs totter tijdt toe dat sy vijf ende twintich jaeren oudt zijn,
ten waere dat sy eer tot gheestelijcke oft houwelijcke staete quamen; in
welcken gevalle sy moegen aenverden tbewindt van hueren haeffelijcke
goeden ende vanden jaerlijcschen profijten ende renten van hueren erffe-
lijeken goeden, sonder de erffelijcke goeden te moegen vercoopen oft
belasten.
28. Maer indien eenige jongers onder momboirnie staende, begerende
vander momboirnie ontlast te zijne eer sy vyf ende twintich jaeren out
waren, om huere comenschape oft neringhe te badt te moeghen doen,
moeten tselve versoecken aen de weesmeesters, die hen daerop informeren
sullen, ende huere informatie overdragen commoingimeesters ende scepenen,
die de selve jongers, indien hen profijtelijk dunckt, vander momboirnie
ontslaen moeghen, ende hen daeraf brieven verleenen; ende alle comen-
scapen, contracten ende voirwaerden die sy dan voirtaen doen, worden
ghehouden voir goet ende van waerden, wtgenomen vercoopinghe oft
belastinge van onroerlijcke goeden.
29. Item, de weesmeesters, bevindende dat eenige comende ten ouderdom
(1) Le Brabandts-recht dit op elcke vergaderinghe, à chaque séance.
158 COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
van vyventwintich jaeren noch niet bequaeme en zijn om huere goeden te
administreren, moegen ordineren dat de momboiren continueren sullen in
huere administratie, ende sulcke persoonen houden in momboirnie, totter
tijt toe dat sy anders daerinne versien sullen.
30. Item, die eenighe jonghers onder momboirnie staende tot eenighen
houwelijck trocke oft riede, oft daerby ende over waere, daerinne den
jonghers merckelijcke schade, achterdeele oft cleynicheyt gheleghen waere,
sonder consent oft byzijne vanden momboirs oft de naeste vrienden, soude
daeraf by scepenen arbitralijck ghecorrigeert worden nae gheleghentheyt
vander sake.
TITEL XX.
VAN PRESCRIPTIE ENDE VERLOOP VAN TIJDE.
1. Niemant en mach verkrijgen eenich recht by verloop van tijde oft bi
prescriptie mindere dan van dertich jaeren continuel; wtghenomen alleen-
lijck van saecken daerinne hiervore anders specialijck versien is.
TITEL XXI.
VAN CESSIE TE DOENE.
1. Een portere oft inghesetene van Mechelen, presenterende in rechte te
doen cessie van goede, verliest terstont zijn porterie ende verbuert alle privi-
legien ende vrijheyden den porters oft inghesetenen van Mechelen verleent,
behoudelijck dat hy zijn ambacht mach blijven doende ghelijck een
portere.
2. Item, die cessie doet wort ghehouden als eereloos oft verfaemt, ende
en mach in egheens goets mans stadt staen, oft eenighe officie vanden heere
oft der stadt draghen.
3. Item, die cessie doen wilt, is schuldich by zijnen eede te declareren
allen zijne goeden, ruerende ende onruerende, ende die te verlaten ende
effectuelijck te abandonneren ten iersten daghe als hy presenteert cessie te
doene ; ende indien men naemaels bevint dat hy eenighe goeden verswegen
oft versteken heeft, sal daeraf ghepunieert worden als van diefte.
4. Item, die cessie doen wilt is schuldich, des versocht wesende, met
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
160
TEXTE.
opgherechte vingeren ten heylighen te sweren, dat soe verre hy tot betere
fortune quame, dat hy zijn crediteuren betalen sal.
5. Item, soe wanneer de crediteuren van eenen die cessie gedaen heeft
over hem vinden meer dan vier stuvers eens, soe moghen sy hem tselve doen
afnemen ende ontfanghen in minderinghe van hueren schulden.
6. Item, die cessie ghedaen heeft oft presenteert te doene, en mach zijne
goeden niet vercoopen, verminderen oft alieneren, oft oick renuncieren van
eenighe actie, versterffenisse oft successie die hem toecomen mach, ter tijdt
toe dat hy alle zijne crediteuren betaelt ende vernuecht heeft.
7. Item, die crediteuren van eenen die cessie ghedaen heeft, moeghen
aenverden alle successien ende versterffenissen naemaels hem toecomende,
om daermede van hueren sculden betaelt te worden.
Ende naedien de voirscreven costumen, usantien, stijl ende maniere van
procederen in gescrifte gheredigeert ende gestelt hadden geweest, onder
sulcke capitulen, rubrijken ende titulen als voren, soe hadden ons de voir-
schreven commoingimeesters, scepenen ende raedt onser stadt van Meche-
len, inden naeme vanden gemeynen porters ende inghesetene, so der
voirschreve stadt, als der vrijheyt der selver aldaer resorterende, ootmoe-
delijc doen versoecken ende bidden de selve costumen, usantien, stijl ende
maniere van procederen, inder manieren als hier voren gheinsereert staen,
te willen confirmeren, vestighen, approberen ende auctorizeren, ende die
van nu voirtaen te doen onderhouden, binnen onser voirscreven stadt,
vrijheyt ende jurisdictie der selver. Ende voirts te ordineren datmen aldaer
egheen andere coustumen ende usancien en soude moegen allegeren, dan
die voir verhaelt, verclaert ende gespecificeert staen, ende op al hen in
desen te versien ghelijck dat behoiren soude, tot welvaert der voirseyder
onser stadt, vrijheyt ende jurisdictie der selver, ende den porters ende
inwoonders aldaer. Doen te wetene dat, de sake voirscreven aengemerct
ende begherende sonderlinghe dat een yeghelijck weten mach hoe hy hem
behoirt te reguleren, in voirderinge van justitien, ordenen ende goede
policie, al ter welvaert ende oirboir van onser voirseyder stadt, vrijheyt
ende jurisdictie van Mechelen, ende vande porters ende inwoonders der
selver, wy, by advise van onsen lieven ende getrouwen, die president
ende luyden van onsen voirscreven grooten raede, hebben, wt onser
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
162
TEXTE.
rechter wetentheyt, princelijcke volcomen macht, auctoriteyt ende speciale
gratie gheconfirmeert, gevesticht, geapprobeert ende geauctoriseert, confir-
meren, vestigen, approberen ende auctorizeren bi desen, de voirscreven
coustumen, usancien, stijl ende maniere van procederen, ende elcke van
dien, inder formen ende manieren so die hier boven ghestelt ende geredi-
geert staen by gescrifte, willende ende ordinerende dat de selve coustumen,
usancien, styl ende maniere van procederen, van nu voirt aen tot allen
toecomenden tijden sullen ghehouden, onderhouden ende geachtervolcht
worden voor wetten, coustumen ende usancien van onser voirscreven
stadt, vrijheit ende jurisdictie van Mechelen, ende voir sulcke hebben wy
de selve gheauctorizeert ende auctorizeren by desen, in sulcker wijse, dat
van nu voirt aen, om de selve te thoonen ende in rechte te deduceren, van
gheenen noode wesen en sal daerop te beleyden eenige getuygen, by turbe
noch anderssins, maer alleenlijck die te allegeren ende te produceren by
extracte onder thantteeken vanden greffier, oft een vanden secretarisen
der voirscreve onser stadt, darticule daermede yemant hem sal willen
behelpen, tot welcken articule, dat also ghenomen sal zijn by extracte, wy
willen dat volle geloove gegeven sy, proeuve ende thoon doe voir allen
rechteren, officieren ende justicieren willende, ordinerende ende statue-
rende voirts, dat in allen toecomenden saken, nyemande, van wat state oft
conditie hy sy, geoirloft sal zijn te allegerene, by te bringhene oft te willen
thoonen eenighe andere coustumen oft usancien, generael oft particulier
dan boven ghescreven staen; verbiedende de selve coustumen, usancien
ende stijl van procederen te interpreteren by eenige andere feyten oft
usancien diemen soude moegen allegeren oft voirtstellen. Ende tot dien
eynde hebben wy voir den toecomenden tijdt gheaboleert ende te nyeuten
gedaen, aboleren ende doen te nyeuten by desen alle andere coustumen
ende usancien hier voirtijts binnen onser voirscreven stadt, vrijheyt ende
jurisdictie van Mechelen onderhouden, ende diemen soude moeghen allege-
ren oft thoonen hiervoren niet ghespecificeert noch gescreven. Ende indien
ghebuerde dat eenighe saken niet ghedecideert noch ghedetermineert (1) en
mochten worden by den coustumen ende usancien boven ghescreven, so
hebben wy gheordineert ende ghestatueert, ordineren ende statueren by
(1) Au lieu de gedetermineert, lisez: ghetermineert, comme plus loin.
164
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
desen, datmen alsulcke saken sal decideren ende termineren nae de dispo-
sitie van ghemeynen ghescreven rechten, reserverende ende houdende tot
ons ende onsen naecomelinghen, heeren ende vrouwen van Mechelen, de
macht ende auctoriteyt de voirscreven boven ghescreven costumen, usan-
tien ende stijl van procederen te veranderen, reformeren, corrigeren,
verbeteren, interpreteren ende te verclaren, so dicmaele ende menich-
werfven als ons ende onsen naecomelinghen believen sal, ende bevonden
sal worden profijtelijck, oirboirlijck, nootsakelijck te wesen. Verclarende
voirts, dat wi, by tghene dat voirscreven is, niet en willen eenichssins
prejudicieren, derogeren, noch verminderen onse hoocheyt, rechten noch
auctoriteyt, noch oick de privilegien onser stadt van Mechelen, by ons oft
onsen voirsaten verleent ende ghegonnen, so verre sy die gebruyckt hebben
tot noch toe.
Ontbieden daeromme ende bevelen onsen voirscreven president ende
luyden van onsen groote raede, onsen scoutet ende rentmeester van Mechelen,
ende allen anderen onsen officiers ende justiciers, ende hueren stadt-
houders, ende allen onsen ondersaten, ende sonderlinge den porters
ende ingesetenen onder voirscreven stadt, vrijheyt ende jurisdictie van
Mechelen, nu wesende ende toecomende, ende elcken van henluyden voir
so vele dat hen mach oft sal moegen aengaen, dat sy dese onse tegen-
woordige ordinantie, approbatie, vestinge, ratificatie ende declaratie, ende
allen de puncten ende articulen boven verclaert, ende elcken van dien
houden, achtervolghen ende observeren, nae huere inhouden, vorme
ende teneur, sonder daertegens te doen, ghedoogen oft laten doen in
eeniger manieren.
Ende opdat hieraf nyemandt ignorantie en soude moeghen pretenderen,
ordineren wy onsen voirseyde schoutet van Mechelen dese teghenwoordighe
onse letteren te doen publiceren ende wtroepen ter plaetse daermen
ghewoonlijck is publicatie ende wtroepinghe te doene binnen onser voor-
seyde stadt van Mechelen, ende de selve publicatie ende wtroepinghe so
dickmaele vernieuwen als van noode wesen ende hy des versocht sal zijn
van weghen den commoingimeesters ende scepenen onser voirseyder stadt:
want ons also ghelieft. Ende opdat dit tot eewighen daghen goet, vast ende
van werden ghehouden worde, soe hebben wy onsen zeghele hieraen doen
hanghen.
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
166
TEXTE.
Ghegheven in onser stadt van Mechelen, inder maent van julio, inden
jaere ons Heeren duysent vijfhondert vijfendertich, van onsen keyserijcke,
txvje, ende van onsen rijcken van Spaengnen, beyde den Secilien ende
anderen txxe. Byden keyser in zijnen raede, ende ondergeteeckent
PENSAERT.
Dese coustumen, usancien, stijl ende maniere van procederen zijn inder
stadt van Mechelen gepubliceert ende gecondicht geweest, in presentien
ende ten bywesene van mijnen heeren den schoutet ende commoingimees-
ters der selver stadt, op den eenentwintichsten dach van augusto, inden jaere
ons Heeren duysent vijfhondert vyvendertich. By my Dierick van Orssele,
secretaris der voirscreve stadt van Mechelen. Orconden mijnen hant-
teekene hieronder geteeckent.
ORSSELE.
168
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
Additie, ampliatie ende declaratie vande costumen, vsancien ende stijl van
procederen der stadt, vryheyt ende jurisdictie van Mechelen (1).
Ghepubliceert opden 29en dach van novembris, in 't iaer ons heeren 1541.
KAERLE, byder gratie Godts, roomsch keyser, altijts vermeerder srycx,
coninck van Germanien, van Castillien, enz. Allen den ghenen die desen onsen
brief sullen sien, saluyt. Van wegen ons beminden die commoingimeesters
ende scepenen onser stede van Mechelen, is ons verthoont geweest, hoe dat
ons belieft heeft, met goeden advyse ende deliberatie van rade, in gescrifte
te doen stellen ende redigeren in een volumen die costumen onser voorscreven
stadt Mechelen, abolerende ende verbiedende te useren van eenighe andere
costumen niet begrepen int voorscreven volumen, reserverende nochtans
aen ons ende onse nacomelinghe, heeren ende vrouwen van Mechelen,
faculteyt die selve costumen te mogen corrigeren, modereren, minderen
ende meerderen naer dat wy bevinden souden goet, oirboirlyck ende
nootsaeckelyck te wesen, sonder daerby eenichsins te willen prejudiceren,
derogueren noch verminderen onse rechten ende auctoriteyt, noch oock
die privilegien onser voorscreven stadt van Mechelen. Nu eest soo, dat de
thoonders bevinden, dat by de eersten, xiiijen, xven, xvjen ende xvijen articulen
vanden iersten capitule oft rubricque vanden selven volumen, sprekende van
officien ende jurisdictien, speciale mentie ghemaeckt is vande judicaturen
die de dekens ende gesworens vanden wollewercke toebehoirt, ende vande
manieren van procederen, diemen behoirt te houden by ende voor den
commoingimeesters respectivelyk, die sulcke zijn als in die voorscreven
rubricque begrepen zijn, waeraf dinhouden hierna volcht, uyter rubricque
Van officien, jurisdictien, etc., d'ierste, xiiije, xve xvje ende xvije articulen.
[Art. 1.] Inden eersten, die twaelf scepenen der stadt van Mcchelen, daeraf
de sesse sijn vander poorterye ende de sesse vande ambachten, sijn ordinaris
rechteren ende hebben kennisse, judicature ende berecht, ter maninghe
vanden scoutet, over alle de poirters ende andere inwoonders der stadt ende
(1) D'après le Brabandts-recht et une copie ancienne reliée à la suite de l'exemplaire de l'édition de 1535,
appartenant à la Commission.
170
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
vryheyt van Mechelen, in alle saken reele, personele ende mixte, civile ende
criminele ter kenisse vanden ordinaris rechtere behoirende, vuytghenomen
de saecken den wollewercke aengaende, soowel van wullen als lynen laken,
de welcke ter yerster instantie behoiren ter kennisse ende judicature van
dekenen ende gesworen vanden wollewercke.
[Art. 14.] Item, de commoingimeesters ende elck van hun heeft macht
ende auctoriteyt, ten versoecke van partye, voor hem te doen roepen alle
poorters ende ingeseten van Mechelen, ende andere binnen der stadt ende
jurisdictie van Mechelen bevonden, ende es een yeghelijck schuldich voor
hen te compareren, opde boete van eenen schelling Brabants, voor dyerste
reyse, twee schellingen Brabants voor de tweede reyse, ende drye schellin-
ghen Brabants voor de derde reyse, ende costen van partye.
[Art. 15.] Item, de commoingimeesters ende elck van hen hebben kennisse
ende judicature van cleyne saken niet excederende de somme van drye
carolus guldens eens, behoudelijck indien hem yemant by vonnisse oft
appoinctement vanden commoingimeesters beswaert vindt oft seggen wilt,
mach hem daeraf beclaghen ende sijne partie betrecken voor schouthet
ende scepenen ter vierschare, oft voor commoingimeesters ende scepenen
ter camere.
[Art. 16.] Item, soo wanneer die commoingimeesters, oft een van hen,
partye doet voor hen dachvaerden in andere saecken die voorscreven
somme excederende, soe mach die ghedaechde versoucken gerenvoyeert
te worden voor schoutet ende scepenen ter vierschare, oft voor commoingi-
meesters ende scepenen ter camere, ende is de commoingimeester schuldich
partie aldaer te renvoyeren. Maer indien de ghedaechde niet en versoeckt
gherenvoyeert te zijne, soo mach de commoingimeester in de saecke
voortsvaren ende appoincteren naer sijn goedtduncken ; behoudelijck altijdt
dat partye beswaert wesende hem beclaghen mach als voren.
[Art. 17.] Item, als een schuldenaer, ghedachvaert voor commoingi-
meester, de schult hem geheyscht bekent ende confesseert, soo mach de
commoingimeester den schuldenare dach van betalinghe geven den termyn
van sesse weken ende daerondere, maer niet daerboven, sonder consent van
partyen; des soe is de commoingimeester selve gehouden de schult te
betalen, den termijn overstreken zijnde, indien de schuldenaer niet en
betaelde,ende mach daervore geexecuteert worden als voor ghewijsde schult.
172
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TBXTE.
Vuyter rubricke : Van arrestementen, tvyfde article. Item, die eenich
goet binnen sijnen huyse oft bewaernisse gearresteert ende den last van
tselve te bewaren aenveert ende daer en boven wech laet draghen oft
versteken, is schuldich te verantwoordene ende inne te staen voor de schult
oft actie daervoore tselve goet gearresteert was.
Vuyter rubrycken Van contracten, voorwaerden, etc., xviiien article.
Item, die voor een vande commoingimeesters, oft voor scepenen van
Mechelen, eenen anderen kent schuldich te wesen, moet de selve schult
binnen sonneschijn betalen, oft sijnen crediteur daeraf vernueghen ende
contenteren; ende indien hy in ghebreke es, soe mach de crediteur sander-
daechs daervoore sijn goeden oft persoon doen executeren.
Onder stont aldus gescreven Die voorscreven articulen zijn ghetrocken
vuyter rubrycke vander costuymen ende usancien der stadt van Mechelen.
Gecollationeert by my, ende onderteeckent ORSSELE.
Nu ist soo, dat de thoonders bevinden dat de schuldenaers daghelycx
soecken diversche middelen ende vonden om te delayeren ende vertrecken
de expeditie van justitie oft d'executie van dien, makende querelen ende
incidenten ten prejudicie ende achterdeelevande goede ende getrouwe credi-
teuren, soo by appellatie als andersins, begherende te comen voor scepenen
daertegens die thoonders, tot conservatie vanden rechten der selver goede
getrouwen crediteurs ende schultheysschers, ende oock der voorderinghe
van justitie, geerne voorsien souden, ende tot dien eynde hebben, onder
onse goede geliefte, geraempt sekere poincten ende articulen die sy ons
overgesonden hebben, om te voegen ten voorscreven volumen vande costu-
men, tzy by forme van ampliatie, declaratie oft andersins, ons ootmoedelyck
biddende, dat ons believe de voorscreven articulen te confirmeren ende
ordonneren ghevoecht te worden de voorscreven statuten ende costumen
by forme van additien, ampliatie oft declaratie, ende daerop doen expe-
dieren onse opene brieven in sulcke saecke dienende: doen te weten dat,
gesien in onsen secreten rade de voorscreven articulen, begherende dat
onse voorscreven stadt ende inwoonders van Mechelen geregeert ende
getracteert mogen worden in goede justitie ende policie, ter welvaert der
selver stede, genegen wesende ter bede ende begheerte vanden voorge-
noemde thoonderen, wy hebben, by goeden advyse ende rype deliberatie
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
174
TEXTE.
van rade, amplierende ende interpreterende de voorscreven costumen ende
statuten, geordonneert ende verclaert, ordineren ende verclaeren by desen
onsen brieven tgunt dat hiernae volcht.
ART. 1. Eerst, aengaende den eersten article, mentie maeckende vande
judicaturen die dekens ende gesworens vanden wollewercke hebben:
huerlieder vonnissen, waeraf voor scepenen geappelleert sal wesen, niet
excederende twaelf carolus gulden, sullen geexecuteert worden op cautie
souffisante.
2. Maer van sommen excederende twaelf carolus guldens eens, sal die
gene die hem vindt beswaert mogen appelleren voor scepenen, ende in dien
gevalle sal d'executie geschorst worden; wel verstaende nochtans dat hy
binnen vijfthien dagen zijn appel daer sal doen bedienen (1), opde pene dat
de selve vijfthien daghen overstreken zijnde, het vonnis sal geexecuteert
worden, op cautie souffisante, soo verre het reparabel zy ter diffinitive.
3. Ende soo wie bevonden wordt vanden voorscreven vonnisse tonrechte
geappelleert te hebben, sal gheduempt wesen inde boete van sesse carolus
guldens.
4. Ende aengaende den voorscreven xiiijen, xven, xvjen ende xvijen arti-
culen, beroerende de jurisdictie vande commoingimeesters: wy ordonneren
dat, soo wie appelleren sal vanden sententien oft appoinctementen vanden
voorscreven commoingimeesters, die sal zijn partye moeten doen daghen
voor de vierschaere, oft in scepenencamere, ende dat binnen acht navol-
gende werckdaghen.
5. Ende indien de claegher sijn diligencie niet en doet binnen de voor-
screven acht daghen, soo sal den voorscreven commoingimeester zijn
vonnisse reparabel ter diffinitive, tot versoecke van partye, executeren,
mits nochtans byder selver partye stellende cautie souffisante voor tgeexe-
cuteerde, indien het excedeert dry carolus guldens.
6. Ende soo verre d'appellant, woonde (2) binnen onse stede van Meche-
len, sijn appellatie noch niet en vervolcht binnen veerthien daghen, ende
(1) Note du manuscrit de la Commission. Bedienen: Niet alleen hebbende bescrijffbrieven ghelicht, ende
die den dekens ende gesworens doen leveren, maer dat hy die saecke van appellatien voor scepenen binnen
de xv daegen sal hebben ter rolle doen stellen, soe dat behoirt; ende aldus wordt dit woort bedienen
verstaen, ende is alsoo dickmael by scepenen verclaert geweest ende vuytgesproken tusschen partien voor recht.
(2) Lisez: woonende.
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
176
TEXTE.
die buyten woont, binnen vier weken na d'expiratie vanden voorscreven
acht werckdaghen, mits doende sijn saeeke van appel bedienen voor
scepenen, binnen den selven tijde, soo sal zijn appellatie by scepenen
verclaert worden desert te sijne, ende sal het laetste appoinctement vanden
commoingimeester geseyt worden effect te sorteren, ende d'appellant
gheduempt inde costen.
7. Item, den achtiensten article inden title oft rubricque Van contracten,
voorwaerden oft (1) borchtochten, roerende de schulden by partye in rechte
bekent, wy ordonneren dat : inghevalle iemandt sijn handteecken, aen
eenighe cedulle oft obligatie gestelt voor eenen vanden commoingimeesters
oft scepenen, oft dekens ende gesworen vanden wollewercke gethoont,
om de selve te kennen oft ontkennen, ende hy sijn handteecken kent,
soe sal hy gehouden zijn binnen sonneschijn die somme begrepen in die
voorscreven cedulle oft obligatie te namptizeren, oft sal daervoren geexe-
cuteert worden, ende sal de crediteur toegelaten wesen die selve somme
te lichten op goede ende suffisante cautie van die wederom te restitueren,
indien namaels sulcx verklaert worde, al niet teghenstaende dat hy die
schult ontkende, ende wilde sustineren by eenighe exceptie dies onghehou-
den te sijne.
8. Ten waere dat hy presenteerde ende bereet waere promptelijck te
tooghen ende proberen die feyten, redenen ende middelen waerom hy niet
ghehouden en soude zijn inde gepretendeerde schuldt ; daertoe hem by den
commoingimeester, scepenen oft gesworen voorscreven tijt verleent sal
worden van dry wercken daghen, sonder meer, die welcke-overstreken
zijnde, sal moghen geexecuteert worden ten versoecke vande crediteuren,
als vore.
9. Maer die versocht werde iemants anders dan sijn selfs hantteecken te
kennen oft ontkennen, ende hy tselfde kent, en sal nochtans niet ghehouden
zijn tot namptissement, al waer hy oock erfgenaem vanden ghenen diens
hantteecken hy gekent hadde maer indien hy die schult oock kende, sal
gehouden zijn den crediteur te vernueghen ende contenteren, oft sal daer-
voor moghen geexecuteert worden als voren, ten waere dat hy exceptie
proponeerde; in welcken gevalle hy alleenlijck ghehouden sal wesen te
(1) Au lieu de oft, lisez ende.
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
178
TEXTE.
namptiseren, welck namptissement den crediteur sal mogen lichten op
cautie.
10. Ende voorts, alsoo, niet teghenstaende den rechten ende ordinantien
gemaeckt by den voorscreven statuten, inden title Van arrestementen, ende
merckelijck in't vijfste [article] beghinnende Item, die eenich goet, etc.:
eenighe hebbende in hueren huysen ofte bewarenisse gearresteerde goeden,
de selve laten wech brenghen oft versteken (sic), mits dat sy-lieden alleenlijck
gehouden zijn te verantwoorden ende inne te staen voor de schult oft actie
daervoor 'tgoet gearresteert was, maeckende ende hebbende verstant met
den ghenen die 'tgearresteerde goet aengaet, wy willen dat die selve, die de
voorscreven goeden versteken heeft oft laten versteken, gehouden werde,
boven die pene inden voorscreven article begrepen, noch te verbueren vier
carolus guldens.
14. Ende indien de proprietaris oft bewindere vande gearresteerde goeden
die selve versteeckt oft wechdraecht, doet oft laet versteken oft wech-
draghen, hy verbueren sal sesse carolus guldens.
Willende ende ordinerende voorts, dat de articlen hierboven geinsereert.
sullen worden by den anderen costumen ende statuten, by ons gead-
viseert ende vooren ghementioneert, ghevoecht ende onderhouden sullen
worden (sic), by forme van additien, ampliatie ende declaratie.
Ontbieden daeromme ende bevelen onsen lieven ende getrouwen, den
hooft-president ende luyden van onsen secreten raede, president ende luyden
van onsen grooten raede, schoutet, commoingimeesters ende scepenen onser
voorscreven stede van Mechelen, ende allen anderen onsen justicieren ende
officieren wien dit aengaen sal moegen, hueren stedehouweren ende een
ieghelijck van hen besondere soe hem toebehoiren sal, dat sy dese onse
ordonnantie, ampliatie ende verclaringhe onderhouden, observeren ende
achtervolghen doen ende laten observeren ende achtervolghen naer d'inhoudt
der selver, sonder daertegens ter contrarien te doene in eenigher manieren,
want ons alsoo belieft. Des t'oirconde hebben wy onsen zeghel hieraen doen
hanghen.
Gegeven in onse stede van Brugghe, den achthiensten novembris, in't jaer
Ons Heeren duysent vyf hondert [een] ende viertich, van onsen keyserrijcke
twee en twintichste, ende van onsen rijcken van Spagnien ende andere
sessen-twintichste.
180 COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
Ende aldus gescreven opte ploye, opte rechte sijde vanden zeghel By den
keyser in sijnen raede, ende onderteeckent DE ZOETE. Ende aldus stont
gescreven opten rugghe Gepubliceert ende gecondicht ter puyen alhier
te Mechelen, in presentien ende ten bywesen van mijn heeren den
schouthet ende beyde commoingimeesters der stadt van Mechelen, opden
xxixen van november in't jaer Ons Heeren duyseut vyf hondert ende eenen
viertich, by my, onderteeckent ORSSELE.
ANNEXES.
BIJLAGEN (1)
ANNEXES.
I.
TEXTE.
TRADUCTION.
De vrijheydt ende jurisdictie der
stadt van Mechelen.
Het district ende jurisdictie der
stede van Mechelen streckt over de
stadt ende den buytenyen der sel-
ver, als Neckerspoel, Nieuwlandt
ende andere, met allen hunnen toe-
behoorten. Item, over de dorpen
van Muysen, Hevere, Hornbeeck,
Leest ende Heffene, met hunne ge-
huchten, de welcke alle staen onder
tschependom van Mechelen; het
dorp ende heerlijckheyt van Heyst,
met sijnen toebehoorten, is oock on-
der de voorschreven stadt, ende
ghebruyckt de selve costumen, die
aldaer soo wel als binnen der stadt
ghepubliceert zijn; maer en staet
niet immediatelijck onder het voor-
schreven schependom, ghemerckt
het eenen schouthet ende seven
schepenen besonder heeft, resorte-
rende alleenlijck by leeringhe oft
appellatie onder tvoorschreven sche-
pendom van Mechelen.
24
186
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
TRADUCTION.
Dan, contribueren die van Heyst
metter voorschreven stadt in allen
hunnen beden, volghende seker
concordaet, ghepasseert by ghewil-
lighe condemnatie, den xen martij
duysent vyfhondert twee en vyftich,
behalven dat sy-lieden gheene ac-
cyse aende voorschreve stadt en
betalen.
De heerlijckheyt van Ghestel is
oock onder de vryheyt ende juris-
dictie van Mechelen, hoewel niet
immediatelijck onder het schepen-
dom der voorschreve stede resorte-
rende.
Noch sijn in Brabant gheleghen
vyf dorpen, die nochtans voor sche-
penen van Mechelen komen, som-
mighe by hooft-advise ende by ap-
pellatie beyde, als te weten :het
bisschoppen hof des dorps van
Deurne by Antwerpen, ende het
dorp van Haecht; wel verstaende
dat die keuse hebben: oft inden
raede van Brabant, oft voor sche-
penen van Mechelen te verheffen;
d'ander dry dorpen, te weten Wes-
pelaer, Boortmeerbeke ende Hum-
beke, komen voor schepenen van
Mechelen, alleenlijck om leeringhe
oft hooft-advis, ende verheffen
hunne appellatie alleen inden raede
van Brabant, volghende seker con-
cordaet tusschen den voorschreven
raede ende der stadt van Mechelen,
187
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
ghemaeckt den viijen novembris,
duysent vyf hondert drie en vyftich.
TRADUCTION.
II.
Le pays de Malines.
La franchise et juridiction de
Malines est différente du pays de
Malines, qui n'a rien de commun
avec la ville, car ce pays est tenu
du Brabant, et a aussi des officiers,
propres, entre autres un lieutenant
de la cour féodale. A cette cour
féodale ressortissent les villages sui-
vants, savoir:
Eeckeren.
Aertselaer.
Beersel.
Berlaer.
Bonheyden.
Contich.
Droogenbosch.
Duffel.
Gheel.
Groot-Loo.
Iteghem.
Keerbergen.
Niel.
Norderwyck.
Ouwen.
t' Landt van Mechelen.
De vryheyt ende jurisdictie van
Mechelen is verscheyden vanden
lande van Mechelen, dwelck metter
stadt niet gemeyns en heeft, want
tselve landt wort ghehouden van
Brabant, hebbende oock officieren
op sijn selven, onder andere eenen
stadthouder vanden leene; onder
den leenhove vanden welcken sor-
teren de naervolghende dorpen, te
weten:
Aeckeren.
Aertselaer.
Beersele.
Berlaer.
Bonheyden.
Contich.
Drooghenbosch.
Duffle.
Ghele.
Grootloo.
Iteghem.
Keerberghen.
Niele.
Noorderwijck.
Ouwen.
188
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
TRADUCTION.
Putte.
Rethy.
Rymenant.
Schelle.
Schrieck.
Waelhem.
Waerloos.
Wavere.
Dit landt van Mechelen heeft
noch oock eenen drossaert ende
rent-meester (1).
Putte.
Rethy.
Rymenam.
Schelle.
Schrieck.
Waelhem.
Waerloos.
Wavre.
Ce pays de Malines a aussi un
drossart et un receveur.
III.
Officieren, leden ende plaetsen resor-
terende onder trecht vanden Divi-
sen ende daervan userende (2).
Officiers, membres et localités res-
sortissant au droit de la terre de
Division (2).
Le drossart de:
Malines, chef de la terre de Divi-
sion.
Le pays de Malines.
Keerbergen.
Waelhem.
Duffel.
Gheel.
Rethy.
Westerloo.
Drossaert van:
Mechelen, hooft vanden Divisen.
tLand van Mechelen.
Keerberghen.
Waelhem.
Duffle.
Ghele.
Rethy.
Westerloo.
(1) On trouvera une liste plus complète et plus exacte de ces villages dans les coutumes du quartier dAnvers,
t. VII, p. 578.
(2) Christyn donne, dans ses Leges municipales de Malines, p. 244, une notice historique sur la Terre de
Division, que nous avons reproduite dans les coutumes du quartier d'Anvers, t. I, p. 543, note 1.
189
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TRADUCTION.
TEXTE.
Schouteth van:
Heyst.
Iteghem.
Schelle.
Niele (1).
Mortsele.
Rumpst.
Contick.
Puerse.
L'écoutète de
Heyst.
Iteghem.
Schelle.
Niel (1).
Mortsel.
Rumpst.
Contich.
Puers.
Le mayeur de
Willebroeck.
Ruysbroeck.
Blaesveld.
Sempst, du seigneur de Grim-
bergen.
Sempst, de la maison-Dieu des
Olives.
Grimbergen.
Londerzeel.
Eppeghem.
Humbeek.
Groot-Loo.
Berlaer.
Liesel.
Brusseghem.
Meysse.
Beyghem.
Schrieck-Saint-Jean.
Vremde.
Putte.
Meyer van:
Wildebrouck.
Ruvsbrouck.
Blaesveldt.
Sempse s'heeren van Grimber-
ghen.
Sempse s'godtshuys van Oliveten.
Grimberghen.
Londerzeel.
Eppeghem.
Humbeke.
Groot-loo.
Berlaer.
Liesele.
Bruyseghem.
Meysen.
Beyghem.
S. Ian inde Schrieck.
Vremde.
Putte.
Wavre-Saint-Catherine ressortit
Sinte-Cathlijnen-Wavere is onder
(1) Dans la notice rapportée p. 188, note 2, Christyn dit: Nyle.
190
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE. TRADUCTION.
den drossaert van Duffel, onder au drossart de Duffel, sous Perwijs-
Perwys-Beerse. Beersel.
Onse L. Vrouwen Wavere is Wavre-Notre-Dame ressortit au
onder den drossaert van Putte. drossart de Putte.
Rymenant is oock onder den Rijmenam ressortit au meme dros-
selven drossaert. sart.
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
194
TEXTE.
TRADUCTION,
Accord over de jurisdictie van
Duerne, Haecht, Huembeke, Boort-
meerbeke ende Wespelaer (1).
8 november 1535.
KAERLE, byder gratie Godts,
roomsch keyser, etc. Allen die gene
die desen onsen brief sullen sien,
salut, etc. Van wegen onsen wel be-
minden den commoingimeesteren,
scepenen ende raedt onser stede van
Mechelen es ons verthoont ende te
kennen gegeven geweest, hoe dat by
den gecommitteerden van onsen
liefven ende getrouwen den cance-
lier ende luyden van onsen raede in
Brabant ende gedeputeerde onser
voorscreven stede op ende aengaen-
de de differenten van jurisdictien van
[den] ressorte van [de] vyff dorpen
van Duerne, Haecht, Huembeke,
Boortmeerbeke ende Wespelaer,
opden 6en dach van meerte 1532
(1533,n. st.), syn geadviseert sekere
poincten ende articulen ter pacifica-
tie ende accorde vande voorscreven
differenten, onder onse goede ge-
liefte ende aggregatien, van welcken
articulen d'inhoudt hiernaer volcht
van woorde te woorde.
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
195
TEXTE.
TRADUCTION.
Op ende aengaende de differenten
van jurisdictien vanden resorte
vande vyff dorpen van Duerne,
Haecht, Huembeke, Boortmeerbeke
ende Wespelaer, by de commoin-
gimeesteren, scepenen ende andere
wethouderen der stadt van Mechelen,
tegens den procureur generael van
Brabant gepretendeert, soe syn die
gecommiteerde vanden rade van
Brabant ende de gedeputeerde der
voorscreven stadt van Mechelen, ter
pacificatie ende accorde vande selve
differenten gecommitteertende gede-
puteert, opden vjen dach der maendt
van meerte in dit tegenwoordich
jaer van 32, daeromme vergadert
wesende inden selven rade, naer
diversche communicatien daerop te
voren gehouden, geraempt ende
geadviseert geweest die poincten
naervolgende, om die byder aggrea-
tien ende goeden wille van onsen
heer den keyser gesloten te worden.
Inden iersten, aengaende den diffe-
renten van doctrine ende leeringhe
over de voorscreven vijff dorpen
ende gerechten der selver in saecken
niet wys noch vroedt synde, byde
voorscreven stadt gepretendeert,
soe es geadviseert ende geraempt:
dat de scepenen vande voorscreven
vyff dorpen, nade oude costume
ende gewoonte, haer hooft van
leeringhe halen selen aende voor-
196
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
TRADUCTION.
screven wethouderen van Meche-
len, die dan [daer]over trecht van
leeringhe seclusive hebben selen,
alsoe sy van oudts gehadt hebben,
sonder eenige alteratie daerinne te
doen. Ende aengaende den resorte
van appel over de voorscreven twee
dorpen vanDuerne ende van Haecht,
byde voorscreven stadt van Mechelen
oock gepretendeert: want naer recht
een rechter, eens geleert ende ge-
doctrineert hebbende, onbequaem
rechter es vande gedoctrineerde
ende geleerde saccke rechter te
syne, soe es geraempt ende geadvi-
seert : dat d'appellanten vande selve
geleerde ende gedoctrineerde von-
nissen byden scepenen vande voor-
screven twee dorpen gegeven, sullen
heurappellatie seclusive inden raede
van Brabant releveren ende ver-
volgen. Ende aengaende de vonnis-
sen die byde voorscreven scepenen
van Duerne ende van Haecht gege-
ven sullen worden, sonder leeringhe
ende doctrine der voorscreven wet-
houderen van Mechelen, soe es
geadviseert dat die partyen die
metten selven vonnissen hem vin-
den oft pretenderen willen gegra-
veert te syne, sullen huere keuse
hebben, ofte huere appellatie inden
raede van Brabant te releveren, oft
voor de voorscreven wethouderen
van Mechelen; ende keuse nemende
197
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
TRADUCTION.
ende appellerende aende voorscre-
ven wethouderen van Mechelen,
sullen de selve wethouderen gehou-
den syn, metten ouden scepenen
der voorscreven stadt, binnen eenen
halfve jaere nae dat tproces voor
hen overbracht sal wesen ende in
staete van wysen synde, huere von-
nisse, tsy confirmatoir oft reforma-
toir te gevene, onder het resort
nochtans van appellatien vanden
voorscreven raede van Brabant, als
d'opperste gerichte van Brabant-
schen saken wesende; behalfvens
ende met sulcken verstaende, dat
van cleyne saecken, van tsestich
rinsgulden eens, van drye gulden
erffelyck, oft sesse gulden lyftochte
ende daerondere, men niet en sal
mogen van vonnissen der voorscre-
ven wethouderen van Mechelen ap-
pelleren, maer alleenlyck aenden
voorscreven raede van Brabantrefor-
meren, soe dat haer gewysde ende
vonnissen , niettegenstaende der
voorscreven gesochte ende gein-
terjecteerde reformatie, sal effec-
tuelyck geexecuteert worden op
cautie. Item, en indien men bevonde
dat qualyck ende t'onrechte byde
voorscreven reformanten gerefor-
meert waere, dat in dien gevalle de
selve reformant sal gecondemneert
worden inde amende van dertich
carolus gulden, tot behoeve der
198
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
TRADUCTION.
Keyserlycke Majesteyt; voor welc-
ken amende hy schuldich zal wesen
te stellen goede cautie, aleer hy zyn
briefven van reformatie sal mogen
ter executie stellen. Item, ende ten
eynde dat, by redenen vanden von-
nissen byde voorscreven wethou-
deren van Mechelen inder saecken
van appellatien vanden vonnissen
by de scepenen der voorscreven
twee dorpen van Doorne ende
Haecht gegeven, ende daervan
aenden voorscreven raede naer de
distinctie voorscreven geappelleert
oft gereformeert sal syn geweest,
de voorscreven wethouderen van
Mechelen niet getravailleert oft ge-
moyt en werden met overbrengen
vanden processe totten voorscreven
raede van Brabant, soo eest geadvi-
seert dat de selve wethouderen
van Mechelen, naer dien dat zy hun
vonnissen metten voorscreven ouden
scepenen inde voorscreven saecken
van appellatien sullen hebben geslo-
ten, sullen gehouden syn tproces
voor hun beleydt metten vonnissen
by hen daerop gesloten over te sen-
den den scepenen vanden voorscre-
ven dorpen, die tvonnisse te voren
hadden gegeven ende aen hun geap-
pelleert hadde geweest, om tvon-
nisse der voorscreven wethouderen
van Mechelen byden selven scepenen
gepronuncieert te worden, ende
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
199
TRADUCTION.
TEXTE.
voorts tproces totten voorscreven
rade by hunlieden overgebrocht te
worden. Ende aengaende de von-
nissen vande voorscreven drye an-
dere dorpen van Huembeke, Boort-
meerbeke endeWespelaer gegeven:
sullen die appellanten, die hen
daermede bevinden gegraveert te
zyne, huer appellatie doen releveren
ende vervolgen inden voorscreven
raede van Brabant, ende niet voor
die weth van Mechelen, die welcke
vande appellatie vande selve dorpen
egheene kennisse hebben en sullen.
Dit is aldus geadviseert ende
geraempt geweest ten daghe ende
jaere voorscreven daer by waeren
meester Jan Vander Beken ende
meester Peeter Van Waelhem,
beyde raeden ordinaris van Brabant
ende byden selven raede totter
saecke voorscreven gecommitteert,
heer Philippus Schooff, riddere,
commoingimeestere , heer Claes
Schooff, riddere, scepene, ende
heer Aerdt Van Diest, riddere,
rentmeestre, meester Adriaen Van-
der Cammen, pensionaris, ende
meester Diericx Van Ursele, secre-
taris der voorscreven stadt van
Mechelen ende byder selver stadt
daertoe gedeputeert, die hen ver-
claert hebben mette voorscreven
geadviseerde poincten genoech te
vrede te syn. Maer mits dat sy
200
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TRADUCTION.
TEXTE.
vande voorscreven stadt ende raedt
der selver egheene absolute macht
en hadden, verclaerden van allen
desen raport te doen ende soo te
besoigneren dat zy hoopten dat alle
voordere difficulteyten van juris-
dictien souden mette voorscreven
geadviseerde poincten cesseren, om
voorts byder agreatien van onsen
heere den keyser gesloten te wor-
den, daervan sy den voorscreven
souden corts adviseren, ende tot
sluyten vande selve poincten em-
ployeren, Naer dien de gedepu-
teerde vande stadt van Mechelen
boven genoempt geraporteert had-
den de raminghe ende advis vande
poincten ende articulen hierboven
gementionneert aen myn heeren
commoingimeesters, scepenen ende
andere vanden raede vander selver
stede, soe hebben die voorscreven
myne heeren, tvoorscreven rapport
gehoirt, de selve gedeputeerde
tsaemen ende elcken van hunlieden
besundere gecommitteert om de
voorscreven geraemde poincten
ende articulen met myn heeren
den cancelier ende andere vanden
raede van Brabant te sluyten, ende
de selve te passeren in alle plaetsen
ende manieren soo tselve nootelyck
ende oirboirlyck wesen sal, gevende
van tgene voorscreven es aen voor-
noemden gedeputeerde ende elcken
201
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TRADUCTION.
TEXTE.
van hen besondere daeraff volcomen
macht ende auctoriteyt, ratifice-
rende ende approberende alle
tgene dat zylieden der voorscreven
raeminghe aengaende ende den
sluyten ende passeren der selver
in dese saecken doen sullen. Actum
ultima martii anno 1532 voor Pae-
schen, naer scryvens shooffs van
Cameryck. Aldus geteeckent: P. de
Ophem.
Ons daeromme oetmoedelyck
biddende de voorscreven thoon-
deren dat ons believe tvoorscreven
accordt te confirmeren ende appro-
beren, ende daerop doen expedieren
onse opene briefven in behoirlycke
forme ende manieren. Waeromme
soe eest dat wy, dese saecke voor-
screven overgemerckt, genegen we-
sende ter bede ende begeerten
vande voorscreven thoonderen, by
advise ende deliberatie van onsen
voorscreven cancelier ende luyden
van onsen raede in Brabant, mits-
gaders vanden hooffde ende luyden
van onsen secreten raede, hebben,
voor ons ende onse naecomelinghe,
hertoghen ende hertoginnen van
Brabant, de voorscreven articulen
boven geinsereert ende d'inhouden
van dien geconfirmeert, geaggreeert,
geratificeert ende beliefft, confirme-
ren, aggreeren, ratificeren ende
believen, vuyt sonderlinghe gratie
202
COUTUMES DE LA VILLE DE MALINES.
TEXTE.
TRADUCTION.
by desen onsen briefve, willende
ende ordonnerende dat de voor-
screven thoonderen, midtsgaeders
die scepenen der voorscreven dor-
pen, van nu voortaen hen reguleren
sullen naer inhoudt vanden voor-
screven accorde ende poincten. Ont-
bieden daeromme ende bevelen
onsen voorscreven cancellier en luy-
den van onsen voorscreven raede in
Brabant, enz., dat zy den voorscre-
ven thoonderen van dese onse gratie,
aggreatie ende confirmatie inder
vuegen ende manieren vooren ver-
haelt doen, laten ende gedoogen
rustelyck ende vredelyck genieten
ende gebruycken, sonder daerinne
te doen ende te laeten geschieden
eenich hinder, letsel oft moyelyck-
heyt ter contrarie, want ons alsoo
gelieft. Des toirconde soo hebben
wy onsen segele hieraen doen han-
gen. Gegeven in onser stede van
Brussele, den viijen dach van novem-
bris 1535, enz.
TABLE DES MATIERES.
TAFEL VAN DEN INHOUD.
Coustumen, usancien ende stijl van procederen der stadt, vryheyt ende jurisdictie
van Mechelen, gheapprobeert ende gheauctorizeert byde Keyserlijcke Majes-
teyt, als heere van Mechelen, inden jaere ons heeren M. D. XXXV. . . .
TITEL I. Van officien, jurisdictie ende administratie van justicie . . . .
II. Van criminele saken ende civile boeten . . . . . . . .
Ill. Van arrestamenten . . . . . . . . . . . . . . 36
IV. Van vreede te ghevene. ............. 38
V. Van porters . . . . . . . . . . . . . . . .42
VI. Vander Divisen rechten . .. 44
VII. Van contracten, voirwaerden ende borchtochten . . 50
VIII. Van hueringhe . .. 58
IX. Van rechten ghehoude luyden aengaende . . . . . . . .62
X. Van leenrechten . . . . . . . . . . . . . . .68
XI. Van calengieren ende naerderscap . . . . . . . . . .72
XII. Van chijnsen, renten oft erfpachten. . . . . . . .
XIII. Van besette ende beleyde met datter aencleeft. 88
Van beleyde . . . . . . . . . . . . . . . . .96
XIV. Van erfscheydinghen, servituyten ende rechten den paelders aen-
gaende ................106
XV. Van reparatie die een tochtenaere sculdich is van doene . . 120
XVI. Van versterffenisse ende successie . ..
XVII. Van testamenten .............. 140
XVIII. Van bastarde kinderen . . . . . . . . . . . . . 144
XIX. Van onbejaerde kinderen ende momboirnie oft voochdie . . 146
XX. Van prescriptie ende verloop van tijde . . . . . . . . . 158
XXI. Van cessie te doene . . . . . . . . . . . . . .158
Additie, ampliatie ende declaratie vande costumen, usancien ende stijl van proce-
deren der stadt, vryheyt ende jurisdictie van Mechelen . . . . . . .
206 TABLE DES MATIERES.
TEXTE.
BIJLAGEN.
I. De vrijheydt ende jurisdictie der stadt van Mechelen 185
II. t'Landt van Mechelen ............... 187
III. Officieren, leden ende plaetsen resorterende onder trecht van den Divisien
ende daervan userende . . . . . . . . . . . . . . .188
IV. Privilége de réformation pour la ville de Malines (18 janvier 1480, n. st.) . 190
V. Accord over de jurisdictie van Duerne, Haecht, Huembeke, Boortmeerbeke
ende Wespelaer (8 november 1533 . . . . . . . . . . .