COUTUMES ET DROITS DE RHODE, ALSEMBERG ET LEEUW-SAINT-PIERRE.
140 COUTUMES ET DROITS DE RHODE, ALSEMBERG, ETC.
TEXTE.
Costuymen rechten van Rode, Halssenberghe ende Leeuwe (1).
SUCCESSIE.
1. In den eersten, soo moghen mannen ende vrouwen in gheheelen
stoele, ende sonderlinghe heure kinderen, wel goeden ende elcken dat
zijn is bewijsen, naer heur beste goet-duncken, met twee oft meer maeghen
van des vaders zijde, ende twee van de moeders zijde, sonder heer oft
iemanden van zijnen t'weeghen daerover te zijne, ende t'selve dat aldus
ghedaen wordt, moeten de kinderen houden sonder breecken.
2. Item. men moet die dochteren panden met penninghen, ende hen
daervooren erven bewijsen te houden ende te besitten, gelijck oft heur vry
erve waere, tot dat die erven ghequyt sullen worden.
3. Item, alle de dochteren wettighe erfghenaemen [sullen] die erve
besitten sullen (2) van grade te grade, ghelijck die susteren hebben ghedaen,
sonder afslach van de principaele pant-penninghen, ende is te wetene,
dat zy moghen houden ende planten, ende huysen setten, breecken ende
maecken ghelijck oft haere propre erve waere, behouden dat zy den
chyns, die zy dus van die erve betaelt hebben, vooral sal [sullen] moeten
oplegghen, soo wanneermen dat voorschreven erve sal willen quijten ende
lossen.
4. Item, soo waer dus den susteren erve bewijs [bewijst] zijn te houden
haer pant-penninghen, sonder de selve gronden te hebben gedeylt, ende
die voorschreven pant-penninghen in vremde handen worden verkocht,
soo is de vermoedene, dat die coopere altijdt ghehouden soude zijn van de
ghehave bladinghe rekeninghe te moeten doen, ende is waer, dat alien
t' ghene dat by den vremden afghebladert soude zijn sonder betaelinghe, sijn
van de principael pont-penninghen [pant-penninghen].
5. Daer een bedde scheydt sonder de goedinghe te bewijsene, ende daer
kinderen blijven onghegoeyt, sullen die kinderen deylen teghens die
lanxlevende des gestorven vaders ende moeders erfgoeden, te weten, dat
(1) Brabandts recht, t. I, p. 314.
(2) Lisez: alle der dochteren wettighe erfghenaemen sullen die erven besitten.
142 COUTUMES ET DROITS DE RHODE, ALSEMBERG, ETC.
TEXTE.
die kinderen hebben sullen terstondt d'een helft, ende die vader oft die
moeder d'ander helft, maer die hellicht sullen zy moeten besitten in tochte.
6. Die lanx-levende behoudt t'zijnen lijve t'gheleghe sonder fortresse, is
hy messenier-man, een half bunder groot, is hy cossaete, een dach-want,
ende die erf-ghenaemen sullen soo vele erven daerteghen hebben.
7. Item, sijnde [sijnse] cossaete, soo salmen hem de have half afdeylen,
te weten, de hellicht, behoudelijck dat die cossaete sal moghen behouden,
op cautie, die helft die hem afghedeylt is te sijnen lijve; maer hy moet dat
vierendeel verborghen ten eynde van sijnen lijve soo goedt te laeten alst was
op den dach dat by 't aenveert, sonder arghelist; ende is te weten, datmen,
voor alle deylen, uyter ghemeynder haven alle wettighe schulden betaelen
moet; oock is dickmaels ghesien, datmen die [dat] voorschreven vierendeel
[datmen] soude mogen verborghen, onverborcht liet, ende deylinghe
volgen [?]; ende somtijts worde ghedeylt soo partyen overkomen.
8. Dese erf-ghenaemen die dus ghedeylt hebben tegen den langhst-
levenden, moeten op heur ghedeelte ende alleene betaelen alle heure gront-
chynsen, ende hergheweyde alst leenen sijn, sonder hulp te hebben van den
tochtenaer.
TOCHTENAERS.
9. Item, een tochtenaer moet alle huysingen onderhouden van wande
ende dacke, die hy tot sijnder tocht hout, ende die erf-man van timme-
ringhe; ende vielen sy, by faute van timmeringhen, de tochtenaer machse
inne-trecken ende verbeuren, sonder te misdoen.
10. Item, viclen die voorschreven huysen by faute van den tochtenaer,
dat hy niet en hielde van wande ende van dacke soo hy schuldig is te doene,
ende hy daertoe [was] versocht gheweest by den erf-genaem behoorelijcken,
hy soude sijn tocht verbeurt hebben.
11. Item, een erf-man die mach wel lossen sijn erve, daer hy den heere
chyns af betaelt, ende oock sijn leen daer by leenrecht af ghegeven heeft,
behoudelijck den tochtenaer sijn tocht, naer den landtrechte.
144 COUTUMES ET DROITS DE RHODE, ALSEMBERG, ETC.
TEXTE.
12. Item, geen opgaende boomen en mach die tochtenaer afhouden, sy en
waeren niet alle verdrooght oft uyter eerden met beyde den eynden, noch
trunckende [truncken] voorder dan het ghewoonelijck is, ten waere dat hyse
woude vertimmeren aen de selve erve dat hy hiel [hield] tot sijn tochte.
13. Oock en machmen-se niet houden sonder oorlof ende wille-keuren van
den tochtenaer, want soo saene sy laghen, mocht-se den tochtenaer aen-
veerden als have waer sy afquaemen [?], ten waere datmen die selve houten
aen den voorgaenden huysen vertimmeren woude.
14. Item, dat soo wat tochtenaer de voorschreven boomen dede afhouwen
sonder des erf-ghenaem consent, soude sijn tocht verbeurt hebben van den
stucke erfve daer dat hout op-ghestaen hadde, soo verre dat [hij] dat van
eenen heer hielde.
15 . Die esschen bosschen ende haechhosschen mach den tochtenaer doen
houden tot sijnen tijdighen saisoen ende stonden, daer [waer er] hout inne
dat twee tijdighen jaeren hadde ghestaen, daer en hadde de tochtenaer
gheen recht aen, omdat te moghen houwen, het volght den opgaenden hout.
16. Een erf-tochtenaer en kan sijn tochte in de maniere voorschreven
niet verbeuren, hy mach opgaende houdt houwen sonder verbeuren, soo
verre dat hem niet en is verboden, ende werdet sonder calengieren oft
verbieden afghehouwen, soo mach die voorschreven tochtenaer daer sijnen
wille mede doen; want het is ter have komen. Ende is have (1), ende dit is te
weten van erve ende van leene; maer van bethoon van eyghen incident de
die eyghen ghenoech is [?], mogen oock die erfghenamen sulcken toch-
tenaer wel verbieden huysen af te breken, oft sy moetense op 't selve erve
beter setten.
17. Alle dinck dat noch naghel-vast noch herde vast en is, ende datmen
draghen ende vueren mach sonder breecken, is have.
18. Item, goude juweelen sijn te sommighe steden erve(ghelijck te Loven),
maer te Rode en meynens [meyntes] desen schrijver niet.
19. Alle visschen in savoiren sijn have, oft in wouters [wouwers]; maer
alle visschen die op heuren goeden grondt ligghen, oft vanden gronde leven,
die deylen ghelijck die leenen oft goeden daer zy op ligghen.
(1) Nous pensons qu'il faut lire: want het is ter have komen ende is have, etc.
146 COUTUMES ET DROITS DE RHODE, ALSEMBERG, ETC.
TEXTE.
20. Ten ['t En] is gheenen termijn oft teneur tusschen tochtenaer ende
den grondenaer, noch wie de tochte kochte teghen den tochtenaer, hem
en mach gheenen teneur stade doen, langher dan dien tijdt dat hy 't ghe-
koght hadde naer de doot van dien tochtenaer daer hy 't teghen ghekocht
hadde (?).
SCHEYDINGHE INDE DEYLINGHE.
21. Waer kinderen is [in] dusdanighe wijs sijn ghedeylt, ende cossaeten
[zijn], sullen ghedeylt worden cossaete wijs, in der manieren hiervoren
verklaert, hout [tegen] vader ende moeder die ghene die te lijve bleven is;
hebben zy naerkinderen, die sullen des vaders ende moeders have gheheel
deylen, ende die voorkinderen en sullen daer niet aen deylen, behoudelijck
dat hen sal moeten volgen suleken vierendeel als hy [sic] op borchtochte
van te voren hadde onthouden.
22. Soo waer een tochtenaer oft cossaete storve, die herhout ware, ende
sonder kindt storve, die voorkinderen souden deylen tegen dat naerwijff
haers vaders goeden, soo zy te vorens hadden ghedaen van heur 's moeders
weghen.
23. Men ontdeylt gheen messenier-lieden geen have, ende mogen altijt
haeren wille daermede doen sonder iemandt te vraghen.
24. Soo wanneer, waer een tochtenaer comt tot eenighe erven, die voor-
kinderen heeft, sullen die voorkinderen al gheheel behouden, ende de
naerkinderen niet, soo langhe eenich van de voorkinderen leeft.
25. Soo wat die kinderen krijghen te wijlen sy sijn in vaders ende moe-
ders plicht, hoort vader ende moeder toe, soo saen sy 't verkreghen hebben,
ende versterft ghelijck oft vader ende moeder gekocht ende verkreghen
hadden.
26. Storf een voorkindt uyt een erve ende [er] voorkinderen ende naer-
kinderen waren, dat houden die voorkinderen, oft heuren oiren, ende die
naerkinderen en souden niet hebben.
27. Item, waren daer gheen voorkinderen, noch oiren voor hun, soo
souden die erven versterven op die naerkinderen die heurs vaders hadden
gheweest.
148 COUTUMES ET DROITS DE RHODE, ALSEMBERG, ETC.
TEXTE.
28. Soo waer eenige erfgoeden van der sijden verstorven, versterft op
den naest levenden, ende men hieltse die naeste, alle die gene die erven
[even] naer zijn, ende dit altijt een weduwer oft weduwe behouden haer
tocht.
29. Daerbroederen ende susteren zijn, ende alsnu ongegoey tblijven [?], en
hebben die susteren aen die erve niet, noch en verschijnt haer gheen, noch
van vader noch van moeder, maer die broederen moetense panden by raede
van die naeste maeghen, tamelijck ende redelijck naer den staet ende hun
goet dat hen lieden van vader ende moeder bleven was; ende dat [indien] de
broederen [dat] niet doen en willen naer dat hun, met twee oft meer
van hare vrinden, die susteren hadden doen versoecken aen die heeren
ende schepenen, soo salse die heer die selve panden by rade van schepenen,
ende de naeste vrinden ende maeghen, daerby nemende de ghene die de
goeden best kennen, ende dat sal eeuwelijck vast zijn.
30. Die susteren deylen die have metten broederen ghelijck; is daer
eenich kindt vooruyt ghehouwt, die have gehadt heeft, die sal hy [het] weder
inne brenghen, ende daernaer dat die houwelijcke voorwaerde ghesproken
is gheweest; oock is te besien, oft by [hy] diese gaf machtich is gheweest;
want hadtse den cossaet ghegheven weduwer, die teghen zijne medebroe-
der[s] niet en ware verdeylt, ende sonder consent van de andere kinderen,
dat kindt moetse inne-brenghen naer die doodt van voorschreven cossaete,
indien die broederen ende susteren versoecken; ende waer die gheene
[een?] messenier, oft verdeylt, soudense haren wille daermede moghen
doen, sonder iemandts wedersegghen.
31. In alle stock-goeden staen die kinderen in de stadt van vader ende
moeder, ende heelt [heel] den stock van vader ende moeder, oude vader
ende oude moeder, over oude vader ende over oude moeder, oude andere[?]
ende soo voorts op zijn zijde die rechte linie.
32. Daer een weduwer een kindt houdt, ende hem goet gave by rade van
vrienden ende consent van zijne andere kinderen, die goedinghe moet ghe-
houden worden van den ghenen die hadde gheconsenteert, ende te hare daghe
waren ghecomen doen zy 't willecorden.
33. Soo waer eenich kindt, dat gehoudt is, eenighe erf-goeden gheghe-
ven zijn, sonder mentie te maken van innebrenghen naer vaders oft moeders
doodt, hy machse innebrenghen ende comen deylen naer 't landt recht met
150 COUTUMES ET DROITS DE RHODE, ALSEMBERG, ETC.
TEXTE.
zijne broederen, oft hy machse behouden; ende buyten blijven, laetende alle
deylen staen.
34. Insghelijcx mogen die susteren doen van s' [de haer?] ghegheven
have, te wetene innebrenghen, oft uyt blyven, ten zy dat mentie ghemaeckt
worde van innebrenghen, ghelijck vooren.
35. Soo wie op eenen dooden persoon eenighe schout sal moghen winnen,
moet die schout bethoonen met schepenen monde, oft hen sweiren ten
heyligen.
36. Naer de doodt van vader ende moeder behoudt die joncxste broeder
't gheleghe daer d'ouders inne sijn ghestorven, een dachwant groot is [is t']
een cossaete; is 't een messenierman een half bunder groot, opdat elck der
broeders alsoo breets erfs oock hebben mach; ende en warens daer niet
soo breet van den gelege, als dat elck sijnre broederen alsoo breets erven
hadde daerteghens, soo moet nochtans die jonckste schuldich sijn te blijven
daer den roock uytgaet, alwaer d'erve soo nauwe datmen die huysinge
deylen moeste.
37. Daer ghenoech erfs is kiesen die broederen alsoo vele erfs dat elck
soo vele hebbe als die joncxste, t' sy een dachwant oft half bunder, is 't meer
oft min, naer sin van sijne jonckheyt, ende dat [dan] deylen 't sy gelijck,
sonder den joncxsten iet aen te hebben.
38. Indien daer erf genoech is buyten, ende 't ghelege minder waere dan
die jonckste schuldich is te hebben, naer sijn vryheyt voorschreven, soo
mach hy kiesen ten naesten alsoo breet als hy sijn groote volhadde, ende
daernaer hebben zy te deylen evenghelijck van dat daer overblijft.
39. Wanneer broeders alsoo deylen, daer sal elck komen te sijnen goede,
dat hem te deele ghevallen is, ter minster schade, ende sonder [soude er]
eenighe schade afkomen, dat souden sy in haer deel versien soo dat sy die
schaede ghelijck souden draghen.
40. Ende daer sy tusschen malkanderen souden kaken, daer kaken sijn
half ende half, ende doen malkanderen vrede.
41. Willen sy boomen setten, elck op 't sijne, dat moghen sy wel doen,
altoos naer den landt-rechte, dat is te weten, trunck boomen op twee voeten
ende een half binnen sijne erve, oft boomen [ooft boomen] ende opgaende
boomen seven voeten binnen sijne erve, ende altoos ghemeten van der middelt
152 COUTUMES ET DROITS DE RHODE, ALSEMBERG, ETC.
TEXTE.
van der [den] boomen; ende trunckboomen moet hy altoos houden als sy
tamelijck sijn te houden, die moeten [moetmen] houden twelf voeten van der
aerden, ende waer soo hooghe [sy hoogher] ghehoet waeren, daer moetmense
afdoen ende alsoo nederhouden, want sy souden ghewijst worden ghelijck
opgaende boomen; ende waer boomen naerder stonden dan voorschreven
is, ende dien zy te naer stonden hem beklaeghde, moetse hem die heere
doen ruymen, ende waer eenich opgaende boomen, die binnen dien erven
stonden als trunckboomen waeren schuldich te staen, die machmen tronc-
ken t'allen tijden, ghelijck datmen wilghen schuldich is te doen.
42. Waermen iemant ontkent sijn messenierschap, dien die [dien is 't]
rechte schuldich dat te setten als om die te bethoonen voor sinte Peeter-
mannen van Loven ende s'hertoghen van Brabant, etc.
43. Het is te weten, dat renten ende meubele goeden moeten hoedelijck
ghedeylt worden; die lande die worden ghecompenseert, die bempden met
gheltrenten.
Turbe [turben] op de voorschreven costuymen.
Tot Itterbeeck, sorterende onder die hooft-banck van Leeuw, is geweest
een proces, d'welck was berustende daerop, dat gemerckt d'aenleggere niet
sijne clachte en hadde vernieuwt. soo sustineerde de verweerdere, dat die
saken [sake] by den aenleggere begonst, was perempt ende desert gewor-
den, ende dat dien aengemerckt hy soude betaelen die kosten tot dien dage
toe ghedaen; d'aenleggere namptiseerde eenen stuyver, sustineerde daer-
mede te ghestaen, nemende voorts dach om ten principaelen voorts te
procederen, segghende 't vernieuwen van clachten inne-ghestelt te sijn oft
die kon-daghen [kond-daghen], om soo verre iemant eenich arrest ghedaen
hadde, dat hy (1) 't selve vernieuwen van sulcker kracht was, dat het een
jaer lanck duerde; segghende die sententie van Leeuwe, ter contrarien, by
quaden verstanden ghewesen te sijn, ende oock omdat partye aldaer den
voorschreven stuyver niet en wilde namptiseren, ende dat in 't leen-hof van
Brabant sulcx oock ghewesen was tusschen Hendrick van Kemmelen ende
Peeter de Ridderen, aenleggeren, daerby het vonnis van Bersele worde
(1) Ce hij parait être de trop.
154 COUTUMES ET DROITS DE RHODE, ALSEMBERG, ETC.
TEXTE.
gheretracteert, ghewesen wesende het voorschreven vonnisse met advyse
gheteeckent Middelborch, in date den achtsten martij 1554, ende allegeer-
den oock die voorschreven aenleggere dat het voorschreven landt-recht soude
sijn gheintrodueeert om den voorschreven aenleggere diligent te houden in
sijn saken, in simili in l. [legibus]propemodum perimitur lis intestata [incon-
testata] triennio; daerteghens seyde de verweerdere, dat die voorschreven
sententie van den leen-hove alsoo was- ghegaen uyt dien d'aenleggere aldaer
niet en hadde betaelt den voorschreven stuyver, noch gherenoveert het
voorschreven proces, ende dat hy niet gheweten en hadde teghen wien hy
sijn clachten soude resumeren, mits dat den voorschreven verweerdere ghe-
storven was, oock dat in den raede van Brabant de voorsehreven costuyme
wort gheapprobeert, midts verleenende relievement, als partyen hen
klachten niet vernieuwt en hadden.
Is gewesen: dat de verweerder niet en is in sijn versoeck ontfanckbaer,
et corruptelam potius fuisse quam consuetudinem, met advyse van Crockaert,
en (1) Casens, ende Rieffvelt, praecipue quia Casens ende .... . seyden dat
het voorschreven vonnisse van den leen-hove met haeren advyse oock soo
ghewesen was.
Op den vyfden october 1565. in de saken van meester Lauwereys t'Sestich
teghen meester François van Seebroeck, ghedaeghde coram Bocxhorinck
[Boxhoren?] .... turbsche wijse ghedeponeert, dat in der [in den] chyns-
goeden sorterende onder Sinte-Peeters Leeuwe ende Aa de sonen hebben
een derden-deel meer dan de dochteren, soo wanneer haer-lieden ouders
ghestorven sijn ab intestato, sonder voorder voordeel, sulcx, als die voor-
schreven sonen hebben sesse dach-want, soo hebben die dochteren vier
dach-want, daer moghen de sonen hun susters uyt panden, te weten het
bunder van den lande ghelijck zy konnen overkomen, soo soude die weth
van Leeuwe hen daeraf verlijcken, ende alsdan behouden de sonen den
lande, dies moeten zy die susters coren-rente daerop bekennen onquytbaer
naer de lande voorschreven. Ende aengaende huysen, bempden, wijden,
bosschen, vyvers, worden ghenomen op het ghelt. Verclaerende voorts, dat
onder Leeuwe ende Aa voorschreven, in successie van goeden komende
(1) Cet en est de trop.
156 COUTUMES ET DROITS DE RHODE, ALSEMBERG, ETC.
TEXTE.
uyter rechte linie, de kintskinderen representeren den persoon van hunlie-
der vader oft moeder; maer aengaende van renten onder Leeuwe ende Aa,
die worden hoofde-ghelijck ghedeylt by den sonen ende dochteren, oft by
henlieden wettighe kinderen in haer-lieder plaetse, ende hebben elck van
de voorschreven turbisten die reden van wetentheydt verklaert.
Aldus ghedaen: Jan van Beethem, Jan vander Back, meester Jeronymus
Baes, meester Peeter van Wauwere, Jan Nijs, Willem de Pappe, Jan de
Smeth. François Boschverken, Cornelis vander Reest, Hendrick Gaillaert,
Joos van Hemelrijck, Peeter de Meer, Charles vander Noot.
Is in de voorschreven sake van Lauwereys t'Sestich by drye ghetuyghen
ghethoont, dat tot Leeuwe cenen knecht van xv oft xvj jaeren wort ghehou-
den voor meerder van jaren, ende mach sonder presentie oft consente van
curateur, verkoopen ende versetten immeubele goeden, ende een meysen
tot haer vierthien oft vyfthien jaeren.
Ad marginem stont't ghene naervolghende is: Met sekere turbe daerby
gheseyt wort, dat de sonen een derden-deel meer hebben in de chynsen
als de dochters, te weten als die sonen sesse dachwanden hebben, soo
hebben die dochters vier dachwanden, ende den langhst-levende blijft
tochtenaer, ende een dochter is uyt momboirdyen ten vierthien oft vyfthien
jaeren, ende een jonckman ten sesthien jaeren, die alsdan mach belasten
ende verkoopen.
Item, andere turbe op dese costuymen: Dat den langh-levende alle de
have behout, ende datter gheen af-deylinghe en valt, ghelijck dese costuy-
men dat mede-brenghen, d'welck oock gheseght is by het proces van Cornelia
de Mesmaecker. Ende, in linea collaterali, en valt te Dielbeeck, Itterbeeck,
Rode, Leeuwe, gheen representatie.
Memorie. Onder Leeuwe is 't recht van Loven ende Uccle.
Te weten, man ende vrouwe verkrijghen t'saemen goedt half ende half,
sonder dat de langhst-levende eenighe tochte aen d'ander helft is hebbende.
Commet die man alleen toe, 't selve gaet totte vrienden van den man.
158 COUTUMES ET DROITS DE RHODE,, ALSEMBERG, ETC.
TEXTE.
Hebben sy kinderen t'saemen, soo succedeert die proprieteyt op de selve
kinderen, behoudelijck den langhst-levende dan sijn gheheel tochte.
Item, in sijn selfs goedt, van vader ende moeder versterven [verstorven],
naer 't scheyden van den bedde, hebbende kinderen, blijft alleenelijck een
erf-tochtenaer.
Ende gheen kinderen hebbende, blijft gheheel proprietaris.
Item, die vrouwe langhst-levende sijnde, en [ende] geen kinderen heb-
bende, en behoudt geen tocht.
Item, onder Leeuwe deylen die sonen ende dochters in de maniere naer-
volghende, te weten: Die sone heeft uyt thien guldens de sesse guldens,
ende de dochters maer de resterende vier guldens.
Van welcke poincten sommighe sijn contrarie ende sommighe conform
aen de voorschreven costuymen ende turbelijcke depositien.