COUTUMES DE LA FRANCHISE D'ISQUE.
192
COUTUMES DE LA FRANCHISE D'ISQUE.
TEXTE (1).
Costuymen der vryheydt van Overyssche.
Alsoo aen ons, meyer ende schepenen der vryheydt van Overyssche, by
die van Vilvoorden gesonden is gheweest seker placcaert ons ghenadichs
heeren des Conincks, in date den 13en meert 1570, stylo Brabantiae, onder-
teeckent Facuwez, ten eynde dat wy, meyer ende schepenen, ons souden
reguleren achtervolghens den selven placcaerte. Alsoo op den 6en april lest-
leden de publicatie daeraf is ghedaen geweest, met voor-gaenden clock-
slagh, al daermen alle publicatien is doende, welcken achtervolgende, ende
besonder aengaende de particuliere costuymen by den selven placcaerte
versocht, certificeren ende declareren by desen: datmen alhier onder de
jurisdictie der vryheyt voorschreven geen besondere oft particuliere en is
observerende, maer sijn ons regulerende in saken reël van proceduren ten
gronde ende andersints, volghende de usantie ons immediaets hoofts der
stadt van Loven, ende aengaende die saken die-men al-hier persoonelyck
intendeert, volgens der stadt van Vilvoorden, wesende in dat cas ons imme-
diaet hooft. Ende sijn geleghen onder de jurisdictie der voorschreven
vryheydt van Overyssche diversche subalterne bancken, soo van schepen-
dom als van laet-hoven, die welcke, in cas van appel, staen te hoofde voor
schepenen van Overyssche, de welcke hun sijn regulerende gelijck voor-
schreven is, behoudelijck dat partyen voor hun-lieden intenderende eenighe
sake, is den clager schuldich,prima instantia, inne te leggen sestien stuyvers
eens voor hun banck-recht, ende daer-en-boven van elcke partye te rolle
eenen halven stuyver, daer ter contrarie die schepenen van Overyssche met
hunnen gesworen clerck maer en ontfanghen van elcke partye ter rollen
eenen halven stuyver, sonder meer.
1. Aengaende d'administratie van justicie, pollicyen ende andere cleyn
keuren, sijn hun regulerende volgens sekere ordonnantie, waeraf die copye
autenthick hierby is gevueght (ende volght hier naer).
2. De leenen aengaende, soo wel van successien als van relief, ghespleten
ende volle reëlen, sijn hun regulerende achtervolghende het leen-hof ons
heeren des Conincx tot Brussel.
(1) Brabandts recht, t. 1, fol. 320.
194 COUTUMES DE LA FRANCHISE D'ISQUE.
TEXTE.
3. In criminele saken verclaeren wy geen besonder usantie te hebben, dan
datmen al daerinne (1) is procederende van dry dagen te dry daghen.
4. Ende in verhandelinge van erf-goeden, competeert den heer den twin-
tichsten peninck voor sijn pont-ghelt van goeden die buyten dray-booms
gelegen sijn, ende binnen dray-booms gestaen partyen, soo wel van grooten
coop als van cleynen coop, met acht stuyvers eens.
Oirconde der waerheyt van al des voorschreven is, soo hebbe ick,
hieronder geschreven, als gesworen schepenen clerck der selver vryheyt
voorschreven, ten versoecke van meyer ende schepenen der selver vryheyt,
mijn ghewoonelijck handt-teecken hieronder ghestelt, den 29en may
anno 1570.
(Onderteeckent) MECHELMANS.
Hiernaer volghen de ordonnantien ende statuyten gemaeckt op de pollicye
ende welvaert van de vryheyt van Overyssche, waervan hiervoren onder de
costuymen wort mentie ghemaeckt.
Ordonnanlien ende statuyten ghemaeckt by ons heer Anthonis van Wittham
[Witthem], heere van Yssche, etc.
Tot voorderinghe van goeder policye ende welvaert van den ghemeynen
ondersaten deser vryheyt van Overyssche, daerop eerst ghehoort hebbende
die schepenen der selver vryheyt, oude ende nieuwe, hebbe doen publi-
ceren ende uytlesen de artyculen hiernaer volghende, ten fine dat elck
in sijn respect hem daernaer soude reguleren, op de pene ende boeten
daerinne ghestatueert.
GRUEN KEUREN.
1. Dat van nu voortaen niemant binnen deser vryheydt ende jurisdictie
der selver houden en sal moghen koeyen, calveren, peerden, gheyten, verc-
kens noch schaepen, sonder bewaeren oft hueden, oft sonder de peerden
ghespannen, ende de verckens ghekennevet te sijn, van half meert tot
(1) Le mot al est detrop.
196
COUTUMES DE LA FRANCHISE D'ISQUE.
TEXTE.
Bamis; dat oock de bockhouders niet en sullen aenveerden eenige buyten
gheyten, om metten bocken binnen deser vryheydt ende jurisdictie der selver
ghehuet te worden, op de pene van elcke beeste dry plecken Brabants,
't derden-deel den heere, d'ander derden-deel der vryheydt, ende 't derde
derden-deel den preter, oft aenbrengere.
2. Datmen alle jaeren, teghen half meert, sal stellen eenen ghemeynen
swynder (egheen preter wesende), om de verekens te bewaeren tot Bamis,
ende de gheyten alle 't jaer deure; ende sal voor elcke beeste hebben, ghe-
lijck hem die metten uytganck der bernende keersse sal blijven; d'welck
hem reelijck sal moeten betaelt worden, sonder dat de selve swijnder daer-
omme eenich recht-voorderinghe sal moeten oft derven pleghen, behoude-
lijck dat de selve swijnder sal ghehouden sijn der goeder-lieden beesten wel
ende loffelijck te bewaeren ende gaede te slaen, ghelijck dat behoort.
3. Soo verre eenighe beesten deur des swijnders negligentie oft on-acht-
saemheydt quamen te sterven, doodt te vallen, oft andersints in der lieden
schade, salmen 't selve verhaelen aen sijnen persoon ende goeden.
4. Datmen 't heerschap houden sal van allen beesten voorschreven, ende
diemen ghewoonelijck is te houden, te weten by den genen die binnen dray-
booms woonen; ende die onder 't heerschap ende buyten dray-booms
woonen, sullen ten minsten dry beesten voorder huerder [voor den hueder]
doen, ende daer af thiende betaelen.
5. Men verstaet dat 't heerschap altoos ghegaen heeft ende sal al noch
gaen, te weten gheheelijck binnen dray-booms, ende van buyten Swaen-
Poorte aen Deeckhout, tot in de Clap-Schette incluys, ende den gheheelen
Vromen-berch [Vroenenberch].
6. Item, soo wie ongherechte wegen met schade gaet, ende den ghemey-
nen wech ganck-baer oft vaerbaer waere te voete s' daeghs, hy waer,
boven der partyen schade, op twee oude grooten, 't derden-deel den officier,
d'ander derden-deel der vryheydt, 't derde derden-deel den pretere.
7. Soo wie peert oft koye drijft op gherechte [ongherechte] weghen, hy
COUTUMES DE LA FRANCHISE D'ISQUE.
198
TEXTE.
waer, boven der partyen schade, te weten, tot dry beesten, ende daer-
onder, elcke beeste twee oude grooten, soo verre meer dan dry, elcke
beeste een oude grooten, te bedeylen als boven.
8. Ende voor elcke karre metten peerden [peerde] vier oude grooten,
ende voor [elcken] waegen metten peerden, acht oude grooten, boven
partyen schade, te bedeylen als boven.
9. Ghevielen dese ongherechte weghen by nachte, elck dobbelen keur,
ende den goeden luyden altoos hen schade.
10. Wat beesten bevonden worden in der lieden schade, sal elcke beeste
verbeuren negen plecken, te weten; koyen, peerden ende verckens; ende
elcke kudde schaepen sal ghestaen midts betaelende voor vyf schaepen, ende
onder de vyf schaepen, ende andere resterende beesten, half soo veele, te
bedeylen als voor, ende partyen hem [hen] schade; ende waert by nachten
dobbel breuck.
11. Sal de preter ghehouden sijn de selve beesten in de vrunte te bren-
ghen in handen van den cepier, waervoor den selven cepier sal betaelt wor-
den, voor uyt ende innegaen van elcke beeste, een oort stuyvers Brabants,
als te weten: van koyen, peerden ende verckens; maer van de resterende
beesten, elck een neghenmanneken, ende dat tot vyf-en toe eenen persoon
toebehoorende; ende van peerden, koyen ende verckens, en sal de cepier
maer een behouden, ten waere partye schade meerder waer dan de weerde
van de beesten; de resterende sal hy verlaten, ten waere dat de beesten
toebehoorden eenighe persoonen buyten der vryheydt ende jurisdictie der
selver woonende.
12. Beesten bevonden in der lieden schade, diemen niet en sal konnen
ghevuchelijck in de vrunte ghedrijven oft brenghen, als schaepen, verckens,
gheyten ende dierghelijcke, sal de preter aengaende de calengeringe gelooft
zijn op zijnen eedt.
13. De preters sullen van alle pandinghe ghehouden zijn hun rapport te
doen aen den meyer oft zijnen lieutenant, 'tzy partye gheinteresseerde te
vreden zij ghestelt oft niet, op de verbeurte van hunne officie, ende daer-
200
COUTUMES DE LA FRANCHISE D'ISQUE.
TEXTE.
en-boven ghecorrigeert te worden, eenen anderen ten exemple, ten eynde
dat den meyer de selve amende mach doen betaelen tot proffijte respective
als voore.
14. Den cepier en sal uytter vrunten gheen beesten laeten drijven sonder
pandt sufficient voor de cuere ende schaede, op de verbeurte van t' selve op
hem te verhaelen.
15. Een ieghelijck, t' zy pachters, proprietaris, oft eenighe van hunne
familie, sal moghen schutten oft panden de beesten die sy sullen bevinden
in hun oft huns meesters schaede, ende sullen daeraf mogen schot houden
tot heuren huyse, midts doende de wete aen eenighe van de preters, ten
eynde sy partyen moghen daeraf wete doen; dies niet-te-min sullen de
meesters van den gheschutten beesten betaelen de boeten in der maniere als
boven, ghelijck oft zy by den preter gheschut oft ghepandt waeren.
Oft eenige beesten vrunte hielen dach ende nacht, sal van elcke beeste betaelt
worden soo hiernaer volght, te wetene :
16. Een peerdt dat vrunte houdt dach ende nacht, ende twee spinter
haveren ende hoye heeft, sal betaelen. . . . . . . . iiij stuyvers.
17. Ende staende t'selve sonder haver, sal ghelden. . . ij stuyvers.
18. Een vercken staende dach ende nacht, sal ghelden . iij plecken.
19. Twee schaepen soo veele als een vercken, ende twee gansen sullen
ghelden ghelijck een schaep.
20. Koyen, calveren, gheen melck ghevende, sal hebben voor dach ende
nacht . . j ouden grooten.
21. Koyen, melck gevende, en sal de cepier anders niet hebben voor
t'houden dan het melck.
22. De schaede sal draghen die den leuck schuldich is daer de beesten
deur quamen. indien den leuck tot half april niet loffelijck vermaeckt en is
gheweest, anders sullen 't de meesters oft proprietaris van de beesten
ghelden.
23. Dat de meyer alle jaeren, ontrent half meert, sal doen publiceren:
dat een ieghelijck binnen deser vryheydt ende jurisdictie der selver sal ghe-
houden zijn zijnen leuck wel ende loffelijck te doen vermaecken, ende dat
voor half april daer naest volghende, waernaer sal d'officier met schepenen
COUTUMES DE LA FRANCHISE D'ISQUE.
202
TEXTE.
omme-gaen, ende de leucken visiteren, ende soo wie alsdan bevonden wordt
wel ende loffelijck zijn leuck vermaeckt te hebben, sal daer met gestaen voor-
het geheel jaer, ten waere hy selfs dien naemaels openbraecke oft dede
breecken, ende wie alsdan bevonden wordt niet loffelijck vermaeckt te
hebben, sal d'officier dien leuck ten dobbelen cost doen maecken, ende op
den deffaillant reëlijck verhaelen, ende indien naer half april den leuck ghe-
broken worde, ende beesten daerinne ghepandt worden, sal die meester oft
pachter den leuck wederom repareren, als vore.
24. Soo wie iemandt opgaende oft vruchtboomen pelde oft schorssen af
dede, sal verbeuren, s'heeren behoef, voor elcken boom, s'daeghs ses plec-
ken, ende s'nachts dobbele, partyen hen schaede verghelden, ende aen den
aenbrengher. . . . . . . . . . . . . . . j ouden grooten.
25. Ende indien t'selve gebeurde in schaerhoudt, sullen half alsoo veele
verbeuren.
26. Soo wie in iemandts bogaerde worde bevonden by daghe, oft in een
stuck raepen, ontvremdende de goeden lieden t'hun, sonder hunnen voor-
gaenden consente, sal verbeuren, s'heeren behoef, twelf plecken; by nachte,
eenen hollantschen gulden, ende partyen hen schade verghelden, waeraf een
ieghelijck sal ghelooft worden.
27. Soo wie eenich contergat [coutergat] oft aertgat openbraecke aen
eenighe besloten velden, oft t'selve soo langhe open liet datter schade deur
quame, waers, tot behoef als voore, op .....ij oude grooten.
28. Ende aen de gheïnteresseerde hun schade.
29. Soo wie eenich gruen houdt houwe [houwde]oft sneede op ander lieden
willighen, popelieren oft andere boomen, t'sy om wisschen oft andersints,
oft oock eenighe tacken af-braecke, om gheyten te vueden oft andersints, sal
verbeuren, s'heeren behoef, boven partyen schaede,. . ij oude grooten.
30. Dat niemandt en sal moghen eenich cruyt oft gers plucken oft snijden,
naer 't verbot van den grave, op ander lieden erve, sonder voorgaenden
consente, op de verbeurte, tot behoef als voore, van . . ij oude grooten.
31. Dat niemandt, wie hy zy, sal moghen in der lieden graen oecxsten,
dan naer dien t'graen van sulcken stucke waer gebonden ende in tierlinghen
204
COUTUMES DE LA FRANCHISE D'ISQUE.
TEXTE.
ghedraghen ende ghestelt; daernaer sullen de oecxsterssen 't graen op den
grondt liggende mogen opoecxsten; dies en sullen de pachters noch iemandt
anders egeenderhande beesten daerop moghen brenghen dan naerxxiv uren
dat graen in tierlinghen waere ghestelt, als boven, op de verbeurte, te wetene
de pachters, van . .j Hollandts gulden.
32. Ende d'oecxsterssen . . . . . . . . . . . iij plecken.
33. Niemandt en sal zijn beesten moghen hueden oft laeten weyden op
ander lieden vorrelen, oft tusschen gesaeyt landt, op de pene van gheschut
te worden, ten waere by voorgaenden consente van partyen.
34. Soo verre de voorschreven delicten worden ghecommitteert oft ghe-
daen by iemandts kinderen oft bode, men sal t'selve verhaelen op hunne
ouders oft meesters, oft, by ghebreke van dien, arbitralijcken gecorrigeert
te worden, naer discretie van de wet.
35. Die een mans beeste quetste sonder vermincken, hy waer aen den heer
op ...... j Hollants gulden.
36. Ende oft hy de beeste verminckte, oft doodt sloeghe, hy waer, tot
behoef als voore, op . . . . . . . . . . ij Hollandts guldens.
37. Ende daer-en-boven den proprietaris zijn schade.
AENGAENDE DEN SALARIS VAN DEN CEPIER.
38. Een man oft vrouwe in de vrunte gehouden hebbende, dach ende
nacht, sal ghelden voor twee maeltijden ende slaepen, sonder wijn,
iiij stuyvers.
39. Voor een maeltijdt sonder slaepen ende wijn . . . ij stuyvers.
40. Soo wat persoon in de vrunte ghestelt wordt sal ghelden voor in ende
uytslaen t'samen. . . . . . . . . . . . . . v stuyvers.
VAN DE BROUWERS.
41. Dat de brouwers binnen deser vryheydt van Overyssche gheseten,
oock de herbergiers, van nu voort-aen hen sullen reguleren achtervolghende
206
COUTUMES DE LA FRANCHISE D'ISQUE.
TEXTE.
alsulcke ordonnantie als de meyere met de schepenen, oude ende nieuwe,
hen sullen ordonneren van gendaghe tot gendaghe [van goudaghe tot
goudaghe].
42. Wie bier uytmate met minder mate dan der gheseyghde mate deser
vryheydt, sal verbeuren . . . . . . . . . ij Hollants guldens.
43. Ghebeurde t'selve s'nachts, hy waers [om] . iiij guldens Hollandts.
44. Voor de tweede reyse dobbel, ende de derde arbitralijck ghecorri-
geert te worden.
45. Soo wie bier weygherde, ende men bevonde metter waerheydt dat
hy't noch hadde, ende naermaels vercochte, hy was 't op
ij Hollandts guldens.
46. Soo [wie] bier menghelde, ende metter waerheydt bevonden ware,
hy waers om . . . . . . . . . . . . ij Hollandts guldens.
47. Van alle welcke keuren sal den heer hebben de twee derdendeelen.
VAN VLEES TE COOPEN ENDE VERCOOPEN.
48. Wat vleeshouwers [vleeschouwer] versaeyt [gortig] vlees vercochte, oft
oock ongheve, hy en stondt veertich voeten van zijnen huyse oft der hallen,
by waers, aen den heere ende vryheydt t'samen, op . j Hollandts gulden.
49. Ende t'selve vlees verlooren.
50. Soo wat vleeshouwer zijn vlees langer groen vercochte, van half mey
tot Bamisse, dan van dry daghen, hy waers aen den heere ende vryheydt op
j Hollants gulden.
51. Dat vleeshouwers niet en sullen moghen t'samen eenich verbont oft
compact maecken op't vercoopen van heuren vlees, op de verbeurte elck van
iij Hollandts guldens.
52. Soo wat vleeshouwer eenich calf oft calveren sloech om vercoopen, ten
ware twelf daghen oudt, oft oock ongantsche schapen, hy waer aen den heer
ende vryheydt om j Hollants gulden. Welcke keure sal ghelden de vlees-
houwer, zijn actie ghereserveert op zijnen vercooper.
55. Dat niemandt binnen der vryheyt van Overyssche en sal eenich vleesch
van buyten moghen innebrenghen ende vercoopen, dan by consente van den
officier, de welcke de heere ghehouden is van stellagie rekeninghe te doene,
ende oock doen blijcken by attestatie, dat t'selve vlees is van een levende
208
COUTUMES DE LA FRANCHISE D'ISQUE.
TEXTE.
beeste gheslagen, op de verbeurte van t'selve vlees, ende daer-en-boven op
j Hollants gulden.
54. Soo wie binnen deser vryheydt eenighen visch vercochte hy en waere
ghekeurt, sal verbeuren den vische, ende daer-en-boven iij oude grooten.
55. Ende sullen de meyer met de schepenen stellen twee keur-meesters,
die welcke sullen eedt doen regaerdt te hebben, ende te keuren de schaepen,
verckens, calveren ende visch, die binnen deser vryheydt, als boven, ghe-
cocht, gheslaeghen ende vercocht sullen moghen worden, waervoor zy
hebben sullen t'derdendeel van de keuren.
VAN DE VETTEWARIERS.
56. Dat alle inwoonders van Overyssche, oft andere van de ghehuchten
aldaer, die eenige waeren door Overyssche brenghen om te vercoopen, als
boter, keese, etc., sullen moeten sulcke waeren t'Overyssche in de halle
brenghen ende thoonen om te vercoopen, den tijdt van een oft twee uren,
al-eer sy sulcke waeren uytter selver hallen oft uyt Overyssche moghen
draghen, op de pene, die contrarie bevonden worde ghedaen te hebben, van
j ouden grooten.
57. Item, dat de vettewariers oft andere vercoopers, inghesetene deser
vryheydt ende jurisdictie van Overyssche, niet en sullen moghen coopen, oft
compact maecken, noch doen coopen noch compact maecken van eenighe
waere van botere, keese, eyeren ende dierghelijcken, de selve waeren
hadden eerst gheweest op de merckt deser vryheydt, ende aldaer ghestaen,
te weten: van Paesschen tot Bamis, tot neghen uren smorghens, ende van
Bamis tot Paesschen tot thien uren, op de verbeurte van de ghecochte
waeren, ende op de pene van. . iij oude grooten.
58. Ende soo verre sulcx gheschiede, ende [men het] nochtans niet wel
en coste ghethoonen, sal den meyer mette schepenen den ghenen daer merc-
kelijck suspitie [op] valt, mogen doen expurgeren onder eedt, ende inghe-
valle van weygheringhe oft dilaye, sal ghehouden worden voor achterhaelt.
59. Men sal in deser vryheydt gheenen mostaert vercoopen, hy en sy
ghemaelen met goeden edick ende van goeden mostaertsaet, op de ver-
beurte van den selven mostaert, ende daer-en-boven, s'heeren behoef ende
[der] vryheydt, t'elcker reyse te verbeuren . . . . . . vj plecken.
210
COUTUMES DE LA FRANCHISE D'ISQUE.
TEXTE.
60. Soo wie mate oft woeghe met een ongheseychde maete oft ghewichte,
sal verbeuren, voor d'eerste reyse, . . j Hollandts gulden.
61. Voor de tweede reyse dobbel, ende voor de derde arbitralijck
ghecorrigeert.
62. En opdat niemandt oorsake en hebbe hem te beclaghen van onbe-
hoorelijcke ghewichten, soo sal dese vryheyt huer versien van behoorelijck
ende rechtveerdich ghewicht, om alle andere daernaer gheseycht te worden.
63. Wat botere bevonden wordt by de officiers te cleyn van ghewichte,
t' sy op de marckt staende oft voor de venster, oft ten huyse van den ver-
cooper te coop zijn [sijnde], sal de selve boter gheconfisqueert zijn ende
blijven, ende daer-en-boven sal den persoon, oft meester der selver boter,
noch verbeuren, om in dryen te bedeylen, de pene van . iij oude grooten.
VAN DE BACKERS.
64. Dat alle backers, inwoonders deser vryheydt, oft andere binnen der
selver, ghebacken broot vercoopende, hen broot, d' welcke zy souden
willen vercoopen oft te coop stellen, sullen backen naer gewichte der stadt
van Brussele onbelast, ende dat naer coren oft graencoop, waertoe de
meyer mette schepenen sullen ordonneren twee keurders, de welcke, onder
behoorelijcken eedt, sullen d' broot weghen naer gewichte van Brussele,
als vore.
65. Ende wat broodt, te coop staende op vensteren, in de winckels, oft
ter merct by de buyten lieden, men te licht vonde, sal sulck broodt ver-
beurt zijn, ende daer-en-boven verbeurt, tot behoef als vore, te bedeylen in
dryen . ix plecken.
66. Soo verre eenighe brootvercooper binnen zijn huyse eenich broodt
hielde, ende naermaels vercochte, ende te cleyne ware, salt' selve oock
verbeurt zijn, ende daer-en-boven verbeurt hebben . j Hollants gulden.
67. Wie zijn broodt weygert te laeten weghen, ende men bevonde dat
hy't naermaels vercochte, hy soude arbitralijck ghestraft worden.
68. Insgelijcx, die backer die zijn broot boven ghetuyghe vergiet, oft
boven getuyge te nauwe backet om te bat te weghen, sal oock arbitralijck
gecorrigeert worden.
69. Soo wie des somers, voor oft naer den dach, ende swinters, voor oft
212
COUTUMES DE LA FRANCHISE D'ISQUE.
TEXTE.
naer de clocke, t' vier in den oven hadde sonder merckelijcke nootsake
ende voorgaenden consente des meyers, sal verbeuren, voor d' eerste reyse,
s' heeren ende vryheydt behoef, . j Hollandts gulden.
70. Ende voor de tweede reyse dobbel.
71. Sal den meyer mette schepenen, alle jaren, naer voorgaende publi-
catie, ontrent Kersmis visiteren de schouwen, ende indien hy eenich merc-
kelijck ende sorgelijck gebreck vint, van dat de selve schouwen niet wel
en sijn gereynicht oft loffelijck onderhouden ende gerepareert, sal de
bewoonder van sulcken huyse verbeuren . j Hollants gulden.
72. Ende daer-en-boven gehouden zijn terstont t' ghevonden ghebreck
te repareren, oft te reynighen.
73. Wie bevonden wordt binnen zijn huyse oft by-vanck te heeten
eenigen oven niet loffelijck wesende om inne te backen, ende nochtans daer-
inne backe [backte], sal de meyer den selven oven doen inne-smijten, ende
verbeurt alsulcke persoon, s' heeren ende vryheydt behoef,
j Hollandts gulden.
74. Dat niemant en sal met lichte, kerssen, lampen, lollepotten oft
ander vier eenich vlas verbingelen, heeckelen oft boocken, op de pene
van . j Hollants gulden.
75. Dat een ieghelijcke by den meyer van s' heeren weghen ontboden, oft
bevolen zijnde te compareren te seker ghesette uer op de halle deser vry-
heydt, sal ghehouden zijn te comen, ten dede nootsake, op de verbeurte,
s' heeren behoef, van. j ouden grooten.
AENGAENDE D ADMINISTRATIE VAN JUSTITIE.
1. Want de ghesworen vorster niemande en heeft moghen [en mag]
arresteren, dan in presentie van twee schepenen, ende dat dickwils, midts
d'absentie der schepenen, d'arrestement soude moghen achter blijven, soo
sal vorster, als hy iemande heeft te arresteren, ende gheen schepenen ghe-
reet en heeft, t'selve arrest moghen doen in presentie van twee inwoonders,
oft andere ghetuyghen, de welcke t'recht der schepenen ontfanghen, om de
kennisse daeraf te draghen.
214
COUTUMES DE LA FRANCHISE D'ISQUE.
TEXTE.
2. Dat de vorster, doende daghement, sal in justitie van schepenen bapti-
seren de schult, waervoor hy partyen daeght, ende daer-en-boven vraeghen,
oft zy de schult bekennen, oft niet, ende oft zy der vryheydt recht begheren,
oft niet.
3. Dat de vorster sal compareren alle ghenecht-daghen op de halle preci-
selijck ten acht uren, om in de [om de (?)] vierschare te bannen, hy en ware
dan gheoccupeert in arrestementen oft andere rechtvoorderinghe, op de
pene, tot behoef van meyer, schepenen ende clerck, van . ij oude grooten.
4. Sullen oock compareren op de halle, preciselijck ten acht uren, de clerck
ende twee van de schepenen, ende vandaer niet scheyden het ghenecht en
is gedaen, sonder consente des meyers, oft zijns luytenants, ten ware noch-
tans zy eenen anderen in hare plaetse stelden, op de pene van ij oude grooten.
5. Dat de meyer met de resterende schepenen hen sullen laeten vinden
op de halle allen genecht-dagen ten half uer elve, ende vandaer niet scheyden
het ghenecht en is ghedaen, het en ware met consent des meyers, ende
behalven nootsake, op de pene als voren.
6. Dat de schepenen met den clerck, oft ten minsten vier van hun, sullen
compareren s'donderdaeghs acht daghen naer den ordinaris genecht-dach,
oft eenen anderen gheleghen dach, den welcken sy malcanderen sullen pres-
criberen t'elcken genecht-daghe, op de halle, om te wyderen [vuideren] allen
vonnissen, indien zy den tijdt niet en hebben op de ordinarisse genecht-
dagen, om t'selve te doen, te verhoyren ghetuyghen ende andere expeditie
van justitie, op de pene, tot behoef als vore, van. ij oude grooten.
7. Dat een ieghelijck, wie hy zy, soo wel van de wet, als andere eenige
administratie ghehadt hebbende, onder hebbende eenighe registeren, pri-
vilegien oft andere dierghelijcke schriftelijcke bescheeden deser vryheden,
der kereke, heylich-geest, gast-huysen, begynhof, oft Godts-huysen eenichs-
sints aengaende, sal t'selve bescheet overbrenghen, onder behoorelijcke
expurgatie, ter manissen van den heere, om t' selve beleght [geleght] ende
bewaert te worden in den schepene com, ende dat op den eedt by den......
ghedaen, voor d'eerste reyse, ende voor de tweede, op arbitralijcke correctie.
8. Als iemandt begheren sal openinghe van den com, om eenich
bescheedt daeruyt te hebben, oft eenighe renten te doen dooden, sal daer-
voor betaelen vier stuyvers, tot behoef van dry schepenen ende den clerck
respectivelijck de sleutels van den com hebbende.
216
COUTUMES DE LA FRANCHISE D'ISQUE.
TEXTE.
9. Dat de schepenen, verhoorende getuyghen, sullen voor hunnen salaris
hebben,voor elcken getuyghe buyten ordinaris genecht verhoort, j stuyver.
10. Als schepenen moeten compareren om eenich ghenecht, oft om
getuygen te hooren op eenen grondt binnen den cinghele, sullen hebben
voor hunnen salaris elck eenen ouden groote, de clerck ende d'officiers
dobbele, ende als't buyten den cingele ghebeurt, elck dobbel recht.
44. Dat van den eedt van elck ghetuyghen gedaen in handen van den
meyer oft rentmeester, sal respective betaelt worden . . j stuyver.
12. Van den eedt van ghetuyghen op den grondt, sal de rent-meester
hem reguleren als hier vore in't tweede voorgenoemde artickele.
13. De schepenen present wesende daermen eenige haeffelijcke goeden
vercoopt, sullen hebben s'daeghs, te weten, elck, binnen cingele, twee oude
grooten, de vorster ende clerck vier oude grooten, ende buyten cingele
dobbele.
14. Voor d'inventarissen der haeffelijcker goeden binnen cingele, salmen
twee schepenen betaelen eenen ouden grooten, ende den clerck oock eenen
ouden grooten, buyten cingele dobbele.
15. Ende indien het inventariseren gebeurt ende versoeckte [ten ver-
soecke] van den vorstere, en sal de vorstere al geen andere recht heffen
dan alleenelijck van zijn afpandinghe.
16. Dat alle executien ende exploicten sullen by den meyer, rent-meester
ende vorstere ghedaen worden, soo zy tot noch toe respectivelijcken gedaen
zijn geweest.
17. Soo wanneer de meyer hem met eenen van zijn dienaers presenteert
in iemandts goet, sal daervoor hebben vier stuyvers, ende de dienaer twee
stuyvers, ende soo verre zy den geheelen dach daerinne blijven liggen, sullen
oock den cost hebben, ende indien partyen rebelleren, mach de meyer meer
dienaers, t'zy een oft twee, tot zijnder assistentie nemen, op den loon res-
pective als vore, ende en sullen niet langher moghen ligghen dan dry
daghen, daernaer sal hy sonder dissimulatie oft vertreck sijn executie
volbrenghen, naer den heysch oft inhoudt van de acten.
18. Soo wanneer de meyer doet eenige apprehensie oft aentast van
eenighe persoonen, sal daervan hebben, indien hy present is in den aentast,
vier oude grooten. devorstere twee oude grooten, en de elck van de dienaers
COUTUMES DE LA FRANCHISE D'ISQUE.
218
TEXTE.
respectivelijck present wesende, een ouden grooten, behoudelijck altoos den
inghesetenen haere oude privilegie ende costuyme aengaende den aentaste.
19. Item, de vorster hebbende eenige acte, om ter executien van partyen
versoecke te stellen, sal binnen dry dagen naer de receptie der selver acten,
die moeten ter executie stellen, ende die af-gepande goeden in zijn handen
moeten aenveerden, ende legghen tot sulcke plaetse, dat hy hem selven
mach bewaeren.
20. Ende oft iemant van sulcke afpandinge pretendeert te appelleren, sal
sulck appellant met zijn appellatie binnen dry daghen moeten voorts in
rechte procederen, als op de selve appellatie gheen regard ghenomen en
wordt.
VAN DE PROCUREURS.
21 Dat de procureurs alhier postulerende sullen hun saken by billetten
presenteren s'woensdaeghs ten huyse van den greffier, op de verbeurte van
dobbel rolle recht.
22. Alle nieuwe sake niet ghepresenteert voor t'hoochste van den daghe
op de ghewoonelijcke rolle, en sullen niet ontfanghen worden.
23. Dat partyen, willende proponeren eenighe exceptie declinatoir oft
dilatoir, sullen t'selve moeten doen ten eersten ghenechte naer den dach
van berade, ende van ghelijcken, willende doen oft overgheven eenighe ver-
soecken, sullen t'selve moeten doen al-eer zy dach ghenomen hebben sub
poena; sullen nochtans daertoe moghen ontfanghen worden midts eerst inleg-
ghende dry oude grooten, de welcke dry oude grooten sy sullen verbeurt
hebben, indien men bevonde sulcke exceptie oft versoeck onghefondeert te
zijn, ende indien wel ghefondeert, salmen hem de dry oude grooten resti-
tueren.
24. Datmen voort-aen gheen saken en sal expediëren, noch oock procu-
reurs om de selve te beleyden ontfanghen, dan in presentie van partyen, oft
midts docerende van behoorelijcke procuratie.
25. Dat de procureurs sullen, ter gesetter ure op de ghenecht daghen, per-
soonelijck ten acht uren compareren op de halle, voor de twee schepenen
metten greffier, om t'genecht te beginnen, ende alsdan betaelen der wet, van
elcker presentatie ter rollen, eenen halven stuyver, gelijckmen tot noch toe
ghedaen heeft, ende indien de procureurs, oft partyen, voorts geroepen
COUTUMES DE LA FRANCHISE D'ISQUE.
TEXTE.
sijnde, ende niet op de halle, oft op een van beyde de camers en waeren, sal
de procureur van elcker partyen verbeuren eenen halven stuyver tot behoef
van meyer, schepenen ende clerck, den welcken halven stuyver hy sal
moeten betaelen al-eer by in eenige sake sal mogen voorts procederen.
AENGAENDE DEN GREFFIER.
26. Sal den greffier oft schepenen clerck hem reguleren aengaende zijn
salaris, alsmen van oudt gewoonelijck is geweest te doen.
27. De processen by hen [hem] te furneren sal hy extraheren uytter rollen,
sonder acte particulier daeraf te maecken, ende sal van furnissement betaelt
worden naer exigentie des proces ende ter taxatie van de schepenen.
28. Item, alle incidentale vonnissen sal die greffier op de rolle teeckenen,
ende daeraf gheen acte expediëren, ten ware partyen versochten daeraf acte
te hebben.
29. Item, voor teeckenen van elcke aensprake ende conclusie sal den
greffier hebben . . . . . . . . . . . . . . . iij stuyvers.
30. Oock van de antwoorde, replicque ende duplicque sal de greffier,
als die verbaelijck worden gheproponeert ende ter rolle geteeckent, t'elcker
reyse [hebben] . . . . . . . . . . . iij stuyvers.
31. Ende voor reprochen ende salvatien, [dat] wordt gheseght generalia,
sal daeraf niet hebben, noch oock als daeraf in scriptis ghedient wordt,
dan de leste schrifture, daer gheen copye af en valt, sal van t'bewaeren der
selver hebben . . . . . . . . . . . . . . . iij stuyvers.
32. Item, voor teeckenen van den vonnisse diffinitif j stuyver.
33. Item, voor d'acte van ghetaxeerde costen, sal hebben de greffier
vier stuyvers, ende sal hy van de speciën van de taxatien van costen
gauderen mette andere schepenen.
34. Item, van copyen, elcke syde hebbende achtien, negentien oft twin-
tich reghels, ende de letteren niet excessive lanck getrocken, etc., sal
hebben, van elcke zijde . . . . . . . . . . . . iij stuyvers.
35. Item, van procuratie generael oft speciael voor schepenen gepasseert,
sal t'recht sijn van t'registreren oft te rolle te teeckenen, eenen halven
stuyver, de twee schepenen daerover staende elck eenen halven stuyver.
36. Als procureurs oft partyen visie van eenigh schrifture begheert
COUTUMES DE LA FRANCHISE D'ISQUE.
TEXTE.
[begheren], sal den greffier daervoor betaelt worden, indien zy geen copyen
en doen maken oft lichten . . iij stuyvers.
37. Van elcke depositie der ghetuyghen te teeckenen, t'sy groot oft cleyn,
sal de greffier hebben eenen stuyver, sonder meer, t'sy oft die gegeven wordt
als den eedt wordt ghedaen, oft naer ['t] verclaren der selver getuyghen.
38. Item, van elcken inventaris sal den greffier hebben naer taxatie van
schepenen.
39. Item, dat de seghelen van der vryheydt ende van de schepenen sullen
ghelet [gheleyt] ende bewaert worden in der schepenen com, ende sal den
schepenen clerck expediëren ende ghereedt maecken de brieven van trans-
poorten, ende andere saken voor de voorschreven schepenen ghepasseert,
tot elcke dry maende, om alsdan besegelt te worden.
40. Item, wie zijn have doet vercoopen metter justitie, sal die vercooper
t'gelt daeraf selve moghen collecteren, oft iemandt anders daertoe stellen,
die hen [hem] sal gelieven, ende die greffier sal de copye van den inventaris
der selver vercochte have moeten den vercooper leveren sonder contrac-
dictie, op den loon ter taxatie van schepenen.
41. Item, als partyen versoecken acten te hebben, t'sy oft de greffier in't
wijsen van den vonnisse present is, oft niet, hebbende relaes van de sche-
penen daerover gedient hebbende, sal daeraf, achtervolgen t'selve relaes,
d'acte te versoecken van partyen moeten expediëren, op zijn behoorelijcken
loon ter taxatie als voren.
42. Item, in't furneren ende oversien van processen, die speciën van sche-
penen geordineert, sullen schepenen de selve speciën ontfanghen by den
genen die daertoe by hem sal gheordonneert worden, die van sulcke speciën
sal den anderen schepenen moeten rekeninge ende reliqua doen, daertoe
vermaent zijnde.
43. Item, in't verhooren van de rekeningen der Godts-huysen borghe-
meester, beten (1) van Overyssche, etc., sullen die auditeurs der selver reke-
ninge, die by den heere daertoe sullen worden geordonneert, hebben voor
hunnen loon den cost s'noenens, naer d'oude costuyme, oft indien die heere
hen ghelt voor hunnen arbeyt ordineert, sullen die auditeurs, als meyeren
(1) Ne faudrait-il pas lire ici: voor borghemeester, beren van Overyssche, etc., " devant bourgmestre et
beren d'Isque? " V. au sujet des " beren " d'Isque, l'Histoire des environs de Bruxelles, t. III, p. 188.
224
COUTUMES DE LA FRANCHISE D'ISQUE.
TEXTE.
comptables, [meyer], greffier ende andere leggers, lesers, etc., elck even
vele hebben, soomen hier te vooren gheploghen heeft.
AENGAENDE DE MOMBOIRS.
44. Dat de momboirs van eenige weesen oft incapable persoonen sullen
schuldich zijn alle twee jaren voor meyer ende schepenen schriftelijcke reke-
ninghe ende bewijs te doen van d'administratiën heurder momboiryen, soo
haest zy des van den officier versocht sullen zijn, de twee jaren over-
streecken en (1) salmen hun sulcx voor-houden, doende hunnen behoore-
lijcken eedt, ende soo verre sy naer de sommatie dilayeerden rekeninge ende
bewijs te doen, als't voorschreven is, sal de defaillant verbeuren, s'heeren
behoef, voor d'eerste reyse . . . . . . . . ij Hollandts guldens.
45. Ende voor de tweede reyse arbitralijcken ghecorrigeert, een anderen
ten exempel.
Ende onder stondt gheschreven.
ANTHOINE DE WITTHAM.
(1) Cet en est de trop.