COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE (1).
Costumen ende oude observantien der vooghdije van Moll, Balen ende Dessele.
AENGAENDE DE OFFICIEREN DER SELVER.
1. Inden eersten, wordt den schouteth van Antwerpen ende marckgrave des
landts van Rijen ghehouden voor den oversten officier ons ghenadighste[n]
heeren in criminele saecken den lijve ende leth aengaende, binnen der
vooghdijen, in sulcker vueghen dat den voorschreven heere marckgrave met
den schouteth van Herentals 't selve hebben bij preferentie.
2. Wel verstaende dat alhier binnen der vooghdije bij den hove worden
ghestelt, met advijs vande weth, cenen onderschouteth, [eenen] secretaris
ende [in] elcke parochie eenen vorster oft dienaer.
3. Welcke voorschreven officiers, niet tegenstaende sij haere commissie
te hove sijn ontfanghende, zijn nochtans ghehouden voor de weth aldaer te
doen den eedt van ghetrouwigheijdt, naer.ouder observantie.
4. Item, isser van ouden tijden gheobserveert binnen der vooghdije : als
datter altijdt binnen Moll zijn gheweest ende alnoch zijn drije schepenen,
waervan den outsten schepene is president, ende binnen Balen twee schepe-
nen, ende tot Hulsen, ghehucht onder de vooghdije gheleghen, eenen, ende
tot Dessel eenen, maeckende alsoo t'samen seven schepenen; welcke drij
voorschreven schepenen van Moll, worden ghehouden te dienen drij conti-
nuele jaeren, ende die van Balen, Hulsen ende Dessele twee jaeren; van
welcke seven voorschreven schepenen, waervan den eenen is den outsten
tot Moll, ende den anderen den outsten tot Balen, ende den derden gaet
af d'een jaer tot Hulsen ende d'ander jaer tot Dessel; alsoo datter alle jaer
naer Paesschen, in plaetse vande voorschreven afgaende schepenen, drij
andere bijden onderschouteth, met advijs vande schepenen, worden ghe-
stelt ende bij den voorschreven onderschouteth gheeedt.
(1) Brabandts-recht, tome II, fol. 1245. V. le rapport de M. le conseiller de Cuyper, dans le Recueil des
Procès-verbaux des séances de la Commission, tome IV, p. 73. En tête de cette coutume se trouve l'obser-
vation suivante de l'éditeur du Brabandts-recht: Costumen die te laet ter handt ghecomen zijn, ende
oversulks op haer ordre niet en hebben konnen ghestelt worden, « coutumes qui ont été remises trop tard
et n'ont, par conséquent, pu être rangées dans leur ordre. "
196
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
5. Item, soo wanneer eenich officier alhier binnen der voorschreven
vooghdije ende vrijheijdt van Moll, Balen ende Dessel iemandt heeft gheap-
prehendeert, ende willende oft pretenderende te belasten met eenighe
mesusen, keuren oft breucken, behoort ende is ghewoonlijck, die alhier
voor schepenen te recht te presenteren ende besetten, als voor den ghenen
die daeraf de kennisse competeert ende van ouden tijden ghehadt hebben,
ende tot dien oock ghewoonlijck zijn te hebben ende te nemen die kennisse,
oft den cas is civil oft criminel; ende, soo verre dien bevonden wort civil,
soo moeten sij voor de schepenen alhier te recht blijven; ende soo verre den
cas bevonden wordt crimineel, soo worden sij versonden oft bij onsen
officieren tot Herentals gheleijt voor de schepenen aldaer, den welcken de
kennisse daeraf competeert, volghende den derden articule der privilegien
der vooghdije ende vrijheijdt, verleent bij saligher memorien, Philippus,
coninck, enz., in date den 12 meije duijsent vijf hondert seven en vijftich,
blijckende bij copije authentieque hiermede gaende.
6. Item, is binnen der voorscheven vooghdije eenen rentmeester, oft sub-
stituijt vanden rentmeester vande domeijnen in 't quartier van Antwerpen,
die welcke is gadeslaghende de ghereehtigheijdt van Haere Hoocheden, als
pontpenninghen, molens, chijnsboecken ende dierghelijcken.
7. Item, wort binnen der voorschreve vooghdije oock ghestelt eenen
meijer vanden erfghenaemen [erflaeten] heer Goddert van Bocholt, riddere,
als grontheer van sekere erfgoederen, ghesurrogeert inde steden vanden
heeren van Corbij in Vranckrijck.
8. Item, wort inde voorschreve vooghdije costumelijck onderhouden, dat
drijmael s'jaers inde kercke van Moll, Balen ende Desschel bij den dienaer
oft vorster wordt gheboden, op den sondagh.: als [dat] het dijnsdaghs
daernaer sal wesen vooghdagh, dat een iegelijck den vooghdagh sal onder-
houden naer ouder ghewoonte, op alsulcke pene als daertoe staet.
9. Item, ismen hier ghewoonlijck metten onder-schouteth ende schepenen,
rentmeester ende meijer de vierschare drijmael sjaers te bannen, den
eersten ghenechtdagh naer Derthienmisse, ende eens d'eerste ghenecht naer
Paesschen, ende eens in julio voor de groote vacantien, gedurende vanden
vijfthiensten julij totten vijfthiensten augusti, beijde incluijs, ende de voors-
chrevene drije daghen van bannen der vierscharen worden ghenoemt
vooghdaghen. Tot welcken daghen alle de inghesetene der vooghdijen ende
198
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
alle andere circumvoisinen, ghegoijt zijnde binnen der voorschreve voogh-
dijen, behooren, met sonnenschijn, te compareren tot Moll op de marckt,
ende hun aldaer te presenteren voor sekere persoonen diemen noemt voor-
ganghers, oft andersints souden sulcken rebellen, niet comparerende, ver-
vallen inde pene van vijf stuijvers een oort, waeraf den schepenen toecomt
een blancke, ende de rest den officier.
10. Item, in 't bannen vande voorschreven vierschaere useertmen dese
solemniteijten: eerst worden openbaerlijck bijden secretaris ghelesen de
reenen ende paelen der vooghdije van Moll, Balen ende Desschele, daerop
den rentmeester oft sijnen substituijt, van weghen Haere Hoocheden, adver-
teert eenen ieghelijcken: in soo verre eenighe circumvoisine dorpen den
inghesetene der vooghdije te nae quamen aen haer vroonten oft ghemeijnten,
dat sij sulcks souden te kennen gheven; naer welcke vermaninghe den onder-
schouteth maendt den president-schepenen, om de vierschare te moghen
bannen, ende wordt, naer het vonnisse by den heeren schepenen daertoe
ghegheven, de vierschare ghebannen, ende het ghenecht bevrijdt door den
meijer. Ende worden partijen bij den onderschouteth van weghen Haere
Hoocheden gedaeght tot op s'anderdaeghs, goet tijts voor den noen in recht
te compareren, daer te doen hebbende.
11. Item, is oock van ouden tijden ende alnoch wordt gheobserveert,
datmen op alsulcken rechtdagh naer den voorschreven vooghdagh, naer
het afdinghen vander rollen, wesende naer den twaelff uren, een keirsse
wordt ghebrandt, ende bij den dienaer publieckelijck uijtgheroepen: dat
soo wie in recht te doen heeft soude compareren, want de keirsse vanden
vooghdagh brande; ende soo wie voor den uijtganck der voorschreven keirsse
hem niet en presenteerde, noch procureur in sijnen naeme, wordt verclaert
contumax.
12. Item, niet teghenstaende datmen drijmael s'jaers het ghenecht oft rolle
hout, op den woonsdagh naer den vooghdagh, die altijt is op den dijnstdagh,
soo houtmen nochtans voorts de ordinarische ghenechten oft rolle op den
dijnstdagh voor den noene, ende soo voorts, van veerthien daghen tot veer-
thien daghen; ten waer dat opden dijnstdagh heijlighdagh waere, soo hout-
men 't selve alsdan opden woonsdagh.
200
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
Costumen ende oude observantien der vooghdije van Moll, Balen ende
Desschele opden stijl ende maniere van procederen.
13. Inden eersten, ismen ghewoonlijck te procederen, gelijckmen oock
ghedaen heeft van allen ouden tijden, ende vonnis te nemen voor den
onderschouteth vande voorschreven vooghdije, ter presentien van twee
schepenen, bij arrest oft besetsel, het sij opden persoon ofte goederen, het sij
reel oft personeel; daeraf wordt rechtelijcke wete gedaen aende ghearres-
teerde; naer welcke insinuatie die ghearresteerde persoonen schuldich ende
ghehouden zijn hunne persoonen oft goederen te ontslaen binnen den tijt
van drij daghen naer de voorschreven insinuatie, oft vervallen in een pene
van twintich stuijvers, d'een hellicht tot behoef vanden officier, ende d'ander
hellicht tot behoef vande schepenen, volghende den tweeden article der
privilegien der vooghdijen, bij coninck Philippus, saligher memorien, de
date vanden xii meije seven ende vijftich verleent, hier medegaende bij
copije autenticq.
14. Item, partijen verborcht hebbende, soo hunnen persoon als goederen,
is den arrestant oft aenlegghere ghehouden van aenspraecke te dienen,
ten eersten ghenechtdaghe naer het verborghen; ende ghedient hebbende
van aenspraecke, de verweerdere voortsgheroepen zijnde, niet en compa-
reert, noch procureur in sijnen naem, wort, ter manisse des voorschreven
onderschouteth, bij schepenen voor vonnisse verklaert: datmen den verweer-
dere andermael sal sommeren, blijckende bij relaes vanden dienaer; ende
andermael ghesommeert zijnde ende niet en compareert, wort verklaert
contumax; ten ware dat bleke van eenighe nootsaecke, waeraf hij sal
ghehouden zijn te doceren binnen veerthien daghen.
15. Ende indien de verweerdere, andermael ghesommeert zijnde, compa-
reerde ende versocht copije vande overghediende aenspraecke, vermach
't selve te doen, mits betalende den aenlegghere de costen van retardatien.
16. Item, inder saecken personeel oft [van] ruerende goederen voorens
verklaert, wordt oock insghelijcks ghedaen bij arrest oft besetselen. Ende soo
verre partije, daeraf gheinsinueert zijnde, niet en verborcht, wordt vervolgh
ghedaen met drij besetselen, van veerthien daghen tot veerthien daghen;
ende daernaer wordt de saecke ter rollen ghestelt ende procedeertmen met
202
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
drij voordaghen ende den vierden genechtdagh, wesende den sevensten dagh
van recht, komen d'aenleggheren totte leveringhe, ende naer proclamatie
der kercken, totter executien.
17. Item, ismen ghewoonlijck alle saecken die in recht komen ter rollen
te stellen, ende worden alsoo bij ordre bij den secretaris afgheroepen; ende
eerst de nieuwe saecken, daernaer de oude saecken, nae ordre vande rolle,
sonder preferentie, volghende den 8sten article vande voorschreven privi-
legie, ten waer saecke dat bijde schepenen anders gheordonneert worde, om
merckelijcke redenen, in presentie van partijen oft heure procureurs.
18. Ende opdat die saecken haeren voortganck te beter mochten hebben,
sullen de schepenen ende secretaris ghehouden zijn te compareren opde rolle,
van Paesschen tot Bamis ten acht uren, ende van Bamis tot Paesschen ten
neghen uren, volghende den vierden articule vande voorschreven privilegie.
19. Item, sullen die procureurs den dagh moeten voldoen als die saecke
inde rolle voortsgheroepen wordt, sonder langher te wederhouden.
20. Item, dat sij hunne schrifturen sullen ghehouden zijn kort te maecken,
sonder langhe repetitien oft rediten, het recht van hunne meesters perti-
nentelijck ende verstandelijck te deduceren, ende in een article maer een
feijt te stellen, sonder feijt met feijten, oft redenen met feijten te menghe-
len, noch oock een feijt oft redene eens gheposeert anderwerf in ander
articulen te repeteren.
21. Item, en sullen oock met egheen impertinente feijten oft redenen
moghen schrijven, noch moghen useren van vele sijnonimen een verstant
ghenererende, noch gheene andere taelen inde schrifturen moghen useren,
dan alleenlijck de duijtsche. Behoudelijck nochtans dat die advocaeten inde
voorschreven schrifturen sullen moghen in 't latijn schrijven die Loyen oft
authoriteijt vande doctooren.
22. Item, dat die voorschreven procureurs hun niet en sullen vervoor-
deren sonder behoorlijcke procuratie partijen te dienen; ten ware dat de
partije hem bestonde van bloede, in welcken ghevalle, midts stellende cautie
de rato, sullen gheadmitteert worden.
23. Ende ten eersten dat sij occuperen sullen, sullen sij hunne procuratie
oft copije authenticq daeraf in recht overlegghen, oft in actis designeren het
jaer, de maendt ende den dagh wanneer sij zijn gheconstitueert, waeraf die
wederpartije sal moghen nemen copije om haer [mede] te behulpen, daer,
soo ende als behooren sal.
204
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
24. Dat die procureurs voldoen sullen den termijn daertoe den dagh
dient, sonder eenighe dilayen oft extravaganten te versoeeken, onder het
schijn van andere visie, cautie, suppletie oft dierghelijcken, opden welcken
den dach niet en dient, de welcke sij te voorens hadden moghen versoeeken;
't selve nochtans sonder prejudicie vanden versueeke, waeraf sij, voldoende
den daghe, hun sullen moghen versien; oock en sullen sij gheene dilayen
frustratorie versoecken, noch onwaerachtighe excusatie proponeren.
25. Item. dat opden eersten dagh van recht, des aenlegghers procureur
gheen dilay hebben en sal om te voldoen, bij absentie van rade oft ander-
sints, maer sal moeten den dach voldoen, oft andersins sal den gedaeghde
ghegheven worden oorlof van recht ende datelijck ghecondemneert worden
inde costen.
26. Dat de procureurs, doende haer aenspraecke, verantwoorden,
replijcke, duplijcke, sullen ten selven daghe ende sonder vertreck allen
bescheeden in gheschrift overgheven, daermede sij heure intentien ende
allegatien ten selven daghe sullen willen funderen, ten sij dat bij de sche-
penen, uijt redenen. anders gheordonneert worde.
27. Item, sijn alle termijnen peremptoir van ghenechtdaghen tot ghe-
nechtdaghen, tot volcomen instructie vander saecken; dan, buijten gheseten
persoonen sullen hebben ende ghenieten een maent; ende soo wie eenighe
exceptie begeert te dienen, sal ghehouden zijn dat tusschen middelen tijde
te doen, ten ware anders bij schepenen, om merckelijcke redenen, worde
gheordonneert; wel verstaende dat partijen naer de litiscontestatie eens
sullen moghen ghenieten eenen heerlijcken dach.
28. Ende alsoomen ghewoonlijck is geweest binnen der voorschreven
vooghdije, van alle kleijne schulden in recht te heijsschen bij gheschrifte,
waervan die kosten dickwils drije, viermael ende meer waren bedraghende
dan de gheeijschte schuldt, ende om sulcks te verhoeden, bidden de sup-
plianten ootmoedelijck, dat 't hoff ghelieven wilde te ordineren, datmen van
nu voortaen, in saeeken niet excederende de somme van thien guldens eens,
niet en sal moghen heijsschen met schriftueren, maer mondelinge, doende
die procureurs oft partije heuren heijsch ter rollen oft ten registre stellen.
29. Item, partije heure saecken, als voor, verbalijck bedinght hebbende
bij aenspraeck, antwoorde, replijck, duplijck, sullen die voorschreven sche-
penen recht daerop doen, het sij ten principaelen, oft partijen wijsen ten
206
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
thoone; ten waere dat sij bevonden uijt den bedinghde 't verstant vander
saecken niet en conste ghenomen worden, ende dat behoorde de saeeke
breeder ende beter ghededuceert te worden, soo sullen sij partijen ordineren
te schrijven bij advertissement, memorien, oft bij feijten, naer gheleghent-
heijdt vander saeeken; alwaer partijen gheene andere feijten en sullen
moghen inne schrijven dan bij hun te voorens in substantie en zijn bedinght;
ende die wederpartije segghende eenighe feijten bedinght te zijn, sal die
voorspraeeker ghehouden zijn te affirmeren bij eede de selve in substantie
bedinght te hebben; ende bij ghebreke van heure affirmacie, sullen die
feijten niet gheaffirmeert wesende worden gherejicieert, ende geenen thoon
daerop ghedaen worden.
30. Item, is van oudts gheobserveert, wanneer de verweerdere sal hebben
in 't gheschrift ghedupliceert, ende dat de saecke materia facti is, sullen
partijen tot heuren thoon ghewesen worden; ende gheen materia facti zijnde,
sal de saeeke ghehouden wesen in staet van wijsen, soodat die verweerdere
met sijnder duplijcke gheen nieuw bescheet en sal mogen overgheven, noch
daerinne nieuwe feijten allegeren, ten waer dat hij daertoe gheoorsaeekt
worde met eenighe allegatien oft nieuwe bescheede bij den aenlegghere in
sijnder replijcke gheallegeert, oft mette selve replijcke overghegheven, oft dat
de verweerdere wilde affirmeren oft sweiren dat sulcken defensien, allega-
tien oft bescheet, eerst ten tijde vande duplijcke tot zijnder kennisse gheco-
men waer, oft andersins sullen sulcke nieuwe feijten oft bescheet worden
gherejicieert; in desen oock versien dat, inghevalle als boven, nieuwe feijten
oft nieuw bescheet worde inde duplijcke gheallegeert, dat de verweerdere
de selve duplijcke dienende, schuldich sal zijn te verklaren (1), ende den
aenlegghere daeraf visie doen, ten eijnde dat d'aenlegghere daerop mach
schrijven bij triplijcke, ende op gheene andere feijten oft articulen.
31. Item, partijen ghewesen ten thoon, vermoghen copije te lichten van
elckx eens anders schrifture, om te sien wat hun nootelijck sij om te
thoonen.
32. Item, partijen sullen ghesamender-handt hunnen thoon afleijden
binnen drij naestvolghende ghenechtdaghen, vanden tijde dat sij ten thoon
zijn ghewesen, soowel den aenlegghere als den verweerdere, sonder dilaij
(1) Ne faudrait-il pas lire ici: het te verklaren ?
208
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
van thoon te hebben; ten waer dat bij schepenen, om merckelijcke redenen,
daeraf hun bleke, anders worde gheordonneert.
33. Item, daerenboven sullen partijen moghen ghenieten eenen dach van
nieuwicheijt, om te thoonen, midts doende eedt van ignorantie voor de
publicatie van thoon.
34. Item, soo wanneer eenighe inghesetene deser vooghdije, rechtelijck
bedwonghen [is] om inder saken te deponeren op sekere daghen, ende niet
en compareerde, sal voor d'eerste reijse verbeuren vier stuijvers, tot behoef
als voor, volghende den neghensten article der voorschreven privilegie;
ende andermael ghedaeght zijnde ende niet en compareerde, op meerdere
pene, ter arbitragie vande schepenen.
55. Ende om den thoon der voorschreven partijen te doen, sullen die
ghetuijghen ghehoort ende gheexamineert worden ten minsten voor twee
schepenen ende hunnen secretaris; ende sullen die voorschreven schepenen
die ghetuijghen interrogeren van redene van wetentheijt van heure depositie,
vande plaetse ende andere persoonen die daerbij waren, [ende] van alle
circumstantien daertoe dienende, ende haere depositie bijden secretaris oft
schepenen in 't gheschrifte te stellen, volghende den vijfden article der
voorschreven privilegie.
36. Item, men is ghewoon gheweest van ouden tijden te dienen van
intendit, waerop die ghetuijghen van partijen worden ghehoort, waerdoor
dat dickwils vele feijten worden ghethoont die in 't proces niet en waren
bedinght: ende om sulcx te eviteren, soo bidden de supplianten ootmoe-
delijck, dat 'T HOFF ghelieven wille te ordonneren, datmen nu voortaen in
processen in 't gheschrifte beleijt, die ghetuijghen niet meer en sal exami-
neren (1) opdrachten oft interrogatorien, ghelijckmen gheploghen heeft te
doen, dan, dat die ghetuijghen sullen gheproduceert worden bij billet opde
articlen vande voorschreven schrifturen, ende daerop alleenlijck gheexami-
neert, sonder eenighe feijten inde voorschreven billetten te moghen inse-
reren; ten ware in processen alleenlijck verbalijcken beleijt, salmen moghen
interrogatorien overgheven, behoudelijck dat daerinne gheen andere feijten
en worden ghestelt.
37. Item, heeftmen van ouden tijden geobserveert ende [men] noch
(1) 11 nous semble qu'il faudrait intercaler ici la préposition bij.
210.
212
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
daghelijcks observeert, datmen die wederpartijen oft heure procureurs sal
doen daghen tot eenen sekeren ghenoemden dach, om voor mijne heeren
den onderschouteth ende schepenen te compareren, om te sien eeden die
ghetuijghen, die welcke bedwonghen zijn om te produceren; ende soo verre
die wederpartije oft procureur niet en compareert, blijckende bij den
daghemente vanden dienaer, sal die voorschreven onderschouteth die
ghedaeghde, ter presentien van schepenen, in eedt stellen, ende [sullen die]
bijde schepenen worden gheexamineert.
38. Ende inghevalle partije oft procureur compareert, allegerende
reprochen teghens eenighe vande ghetuijghen, soo verre den schepenen
dunckt dat d'allegatien vander exceptien zijn notoir ende relevant, sullen
bij hun selven, oft rapport vander collegien, die ghereprocheerde persoonen
afwijsen ; maer inghevalle sulcke exceptien niet en zijn notoorlijck blijckende
noch relevant, sullen schepenen appoincteren dat, behoudelijck der partijen
heur reprochen, ende der wederpartije heur salvatien ter contrarien,
sulcken persoonen sullen ghehoort worden, om in 't maecken vanden
vonnisse sulcken consideratie daeroppe ghenomen te worden soo behooren
sal; ende oock ist noodt, 't proces ghesicn zijnde, [dat] partijen dien repro-
chen aengaende tot heuren thoon ghewesen worden, ter discretie vande
schepenen.
39. Item, als partijen hebben gherenuntieert ofte zijn versteken van
meer thoons, daeraf apud acta blijckende is, sal partijen gheaccordeert
worden copije vander depositien vande ghetuijghen, billetten ende produc-
tien; ende copije ghehadt hebbende, vermoghen partijen te dienen van
reprochen; ende insghelijcks daeraf ghehadt hebbende copije oft lecture,
vermoghen te dienen van salvatien.
40. Ende de saecke alsoo in staete van wijsen ghebrocht zijnde, sullen die
procureurs, altijdt binnen een maendt daernaer, ten langhsten, ghehouden
zijn die processen behoorlijck te furneren met eenen inventaris daertoe
dienende.
41. Item, soo wanneer eenich persoon sijn obligatie oft handtteecken
sal hebben bekent, ende daeraf bijden aenlegghere sal worden versocht
namptisatie bij provisie, sullen die schepenen den aenlegghere het nampt bij
provisie aenwijsen, ten waer saecke dat de verweerdere peremptoir binnen
veerthien daghen konde doen blijcken vande betalinghe, oft dierghelijcke.
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
42. Ende van ghelijcken, soo verre in saecken van huyshueringhe, landt-
hueringhe, bodenloon, leveringhe van broodt, vleesch, wijn ende bier, in
saecken van alimentatie ende andere dierghelijcke materien, daer nampti-
zatie bij provisie onder cautie, als voor, worden versocht, soo sal het voor-
schreven namptissement onder de voorschreven cautie oft borchtocht
worden gheadjudiceert ende aenghewesen, soo verre d'aenlegghere van
sijnder intentien sufficientelijck doet blijcken; ten waer dat de verweerdere
hem vermate, als voor, te doen blijcken van eenighe exceptien peremptoir,
van betalinghe ofte dierghelijcke, binnen vierthien daghen voor alle dilaij,
in welcken ghevalle de verweerdere, de selve exceptie proponerende, sal
schuldigh zijn borghe te stellen.
43. Item, dat den aenlegghere sal moghen versoecken dat den verweer-
dere sal stellen sufficiente cautie van te recht te staen ende 't ghewijsde te
voldoen; ende soo verre d'aenlegghere doet blijcken apparentelijck van sijnder
intentien, ende de verweerderen niet en sijn inghesetene deser vooghdije,
oft niet fixe domicilie aldaer en sijn houdende ende sufficientelijcken ghegoeijt
van erfgoederen, dat d'officier partijen sal doen versien soo hij dat sal vinden
te behoorene.
VAN GUARAND.
44. Item, soo wanneer eenighe ghearresteerde oft ghedaeghde persoonen,
versoeckende guarandt op eenen anderen persoon, sal hem daertoe ghe-
gheven worden eenen termijn van veerthien daghen om 't selve te doen.
45. Ende soo iemant, ghedaecht zijnde tot guarant, niet en compareert,
soo sal die origineel verweerdere vermoghen te protesteren van sijnder
diligentie, costen, schaden ende interesten, indien de selve komt te succum-
beren, ende sal hem dagh ghegheven worden om ten naesten ten princi-
paelen te antwoorden.
46. Ende soo verre den voorschreven ghedaeghde tot guarand compa-
reert, sal den voorschreven ghedaeghde, indien hij eenigh voorder guarand
begheere, dien op staenden voet aennoemen, ende teghens den naesten
ghenechtdaghe doen sommeren; ende soo verre de guarand compareert
ende gheen voorder guarand en begheert, sal vermoghen te heijsschen
copije vander aensprake, om ten naesten te antwoorden.
214
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
TAUXATIE VAN COSTEN.
47. Als iemant ghecondemneert wort in eenighe costen ende die winder
daeraf tauxatie begheert, soo sal hij die in't gheschrifte stellen, bij goede
specificatien, ende die op eenen ghenechtdagh overgheven ende tauxatie
daeraf versoccken, in presentie vanden procureur vanden ghecondem-
neerden; welcken procureur ghehouden sal sijn daerop te diminueren oft
committeren den schepenen; ende indien hij begheert daerop te diminueren,
sal dat moeten doen binnen veerthien daghen, sonder naer-termijn daerinne
te houden, ende daernaer sal die tauxatie ghedaen worden, ten minsten bij
twee schepenen ende secretaris.
VAN EXECUTIEN.
48. In saecken van executien, te weten daer partijen in recht met vonnisse
ghecondemneert sijn, item, van ghetauxeerde costen ende van schepenen
gheloften, ismen ghewoonlijck daeraf executie te doen naer voorgaende
vonnis ende bij schriftelijcke acte.
49. Maer in saecken van beleijden van rivieren, waterloopen ende leij-
grachten, item, van 't visiteren der schouwen ende ovens, van eeloict [heijm-
loke ?] ende heijminghen, item, van het corten vander haghen om den hoij-
ende corenwaghen te passeren, ende van bekeurde weghen oft goederen,
item, van het schutten der beesten op ander lieden erve, ende dierghelijcke
keuren ende breucken, die bijden regeerderen der voeghdije worden ghestelt
tot conservatie ende goede discipline vande ghemeijne inghesetene, met oock
die ordonnantien die bijde gheestelijcke overheijt op 't vieren vande sonda-
ghen ende heijlighe daghen ghemaeckt worden, ende dierghelijcke, ismen van
ouden tijden ghewoonlijck den ghebreckelijcken ende ghecalengierden te
executeren sonder voorgaende acte oft sommatie daertoe te ghebruijcken,
laetende den gheexecuteerde sijne defensie inde voorschreve executie doen
verbalijck.
50. Ende de voorschreve gheexecuteerde sijn defensie inde voorschreve
executie doende ende hem daerteghens opponerende, wort in sijne defensie
ghehoort, ende indien de selve eenighe feijten is proponerende, gheeftmen
216
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
den selven tijdt om de selve feijten te bewijsen tot sijnen contentemente,
naer gheleghentheijdt vander saecken.
51. Item, in alle executien ismen van ouden tijde ghewoonlijck te execu-
teren eerste (1) doode panden ende ruerende goederen, ter minster schaden
ende bederffelijckheijt, daernaer aen ander goeden, oock op onruerende
goederen, als 't van noode is, totter volle betalinghe van partijen.
VAN FUGITIVE ENDE ANDERE.
52. Item, alsoo inde voeghdije voorschreven van ouden tijden is gheobser-
veert gheweest ende noch gheobserveert wort, dat soo wanneer eenighe
crediteuren beginnen rechtvoorderinghe te doen op eenighe becommerde
sterfhuijsen, fugitiven, bancquerotieren, dat de voorschreve onderschouteth
ende schepenen, van officie weghen, hen presenteren in't voorschreve
sterfhuijs, fugitive oft bancquerotiere, des versocht zijnde, volghende dese
naervolghende conditien: te weten, nemende eerst ende vooral behoor-
lijcken inventaris van alle ruerende ende onruerende goederen, schulden,
actien ende crediten den voorschreven sterfhuijs, fugitiven oft bancquero-
tieren toekomende.
53. Ende naerdien den voorschreven onderschouteth alsulcken inventaris
heeft ghenomen, sal ghehouden zijn drij sondaghen continuelijeken inder
kercken [te] doen ghebieden, dat alle crediteuren pretenderende actie opde
voorschreve belabberde sterfhuijsen, aflijvighen, fugitiven oft bancquero-
tieren, sullen hun actie intenteren bij besetselen ende voordaghen, naer
maniere ende stijl aldaer, volghende den lxiijen articule.
54. Ende ghekomen sijnde totte leveringhe, sullen schuldigh sijn henne
schulden te verificeren ende waerachtigh te maecken; ende die voorschreve
goederen, alsoo gheevinceert sijnde, worden bij d'officie ter presentien van
schepenen, naer voorgaende proclamatie der [ter] kercken, publickelijcken
vercocht, naer sekere voorwaerde die daerop bijden secretaris wort ghe-
schreven; welcke voorwaerde openbaerlijck ghelesen sijnde, ende het goet
alsoo metten handtslagh ende hooghen vercocht, blijft het selve goet den
ghenen dien het goet alsoo met het uijtgaen der brandender keerssen is
(1) Au lieu de: eerste, lisez: eerst de.
218
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
aenblijvende, ende wort hem het selve goet alsoo metter handt vanden
officier den lesten verdierder ghelevert.
55. Ende de goederen alsoo vercocht sijnde, sullen den onderschouteth
ende schepenen schuldigh zijn die penninghen vande vercochte goederen te
ontfanghen ende den crediteuren uijt te reijcken binnen ses weken, behou-
delijck dat hier altijt is gheuseert dat die gheprivilegieerde schulden sullen
voorgaen.
56. Eerst pueren arbeijtsloon ende bodenloon niet ghemenght met eenighe
comenschap; daernaer princen-penninghen ende kercken-rechten.
57. Daernaer sullen gheprefereert worden allen vonnissen ende schepenen
gheloften ter executie staende.
58. Item, aengaende de hueringhen, en sullen de selve gheen preferentie
hebben dan alleenlijck opde goederen oft panden vande verhuerde goede-
ren, daeraen de selve hueren alleen ende voor alle crediteuren, hoe die
gheprivilegieert zijn, sullen voorgaen.
59. Item, panden metter minnen ghegheven, sonder bedrogh, voor de
vlucht oft aflijvigheijt, sullen de panthouders blijven, behoudelijck dat hij
die sal (sic) proeven oft sij niet meer weerdigh en sijn.
VAN CALENGIERINGHE ENDE NADERSCHAP.
60. Inden eersten, soo heeftmen inde vooghdije voorschreven altijt gheob-
serveert ende [wort] noch daghelijcx observeert, dat hier valt calengieringhe
in alle erffelijckheijt, daerinne preferentie heeft soo hier volght.
61. Eerst paert ende deel van onbedeijlde goederen oft erfrenten ; ten
tweeden van bloedtsweghen, ende ten lesten van servituijtsweghen, sonder
meer.
69. Item, oft twee persoonen in een vercocht goet part ende deel hadden,
ende d'een part meerder was als d'ander, sal de ghene die het meeste part
heeft voorgaen.
63. Item, soo wie eenigh goet rechtelijck wilt calengieren, moet komen
voor den rentmeester ende twee schepenen, met presentatie van silver ende
gout, ende wort alsoo partijen dagh ghemaeckt door den rentmeester tot
sekeren gheleghenen daghe binnen den tijt van veerthien daghen.
64. Ende partijen comparerende, procedeertmen extraordinarie tot twee
220
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
reijsen voor den rentmeester, op alsulcken daghen als de rentmeester
partijen ordineert, oft partijen accorderen; ende voor de derde reijse komt
alsulcken saecke opde rolle ten landtghenechte.
65. Item, oft ghebeurde dat tusschen cooper ende calengierder questie
gherese, ende door sulcke middele eenighe schade quame te vallen inde
vercochte goederen, sal de selve schade ghehouden sijn te draghen de
ghene die sal komen te succumberen.
66. Item, wanneer eenich goet naer de vercoopinghe heeft ghehadt drij
sondaeghsche kerckgheboden, ende daernaer opden behoorlijcken tijt binnen
sonneschijn is ghegoeijt, en valt gheen calengieringhe, uijtghenomen
leengoet.
67. Item, den calengierder is schuldigh, ten versoecke vanden cooper,
sijnen eedt te doen, dat hij het ghecalengiert goet tot sijns selfs behoef ende
tot niemants anders behoef en begheert, sonder arghelist, te weten dat hij die
calengieringhe doende is om 't selve goet te behouden.
68. Welcken eedt ghedaen sijnde, sijn die cooper ende vercooper
schuldich, ten versoecke vanden calengierder ende in sijn presentie, bij
hennen eedt te verklaren, hoe ende in wat manieren die comenschap
ghemaeckt ende ghesloten is, sonder fraude ende arghelist, ende sonder
eenigh toelegghen [toesegghen] dat ten laste vanden calengierder soude
moghen komen.
69. Na welcke eeden alsoo ghedaen, moet den calengierder, daertoe
versocht sijnde vanden coopere, hem sijn verschoten penninghen restitueren,
aleer hij hem eenighe calengieringhe derf kennen, ende tot dien borghe
stellen om den coop te voldoen, ten waer dat den vercoopere metten
calengierder te vrede ware.
70. Ende indien (1) ghevalle de vercooper niet en worde betaelt, het sij
bijden cooper oft calengierder, ende hem daerover beklaeghde, sullen die
voorschreven partijen schuldigh ende ghehouden sijn die penninghen
volghende de voorwaerde te namptizeren onder de weth, ende borghe
te stellen, indien datter eenighe gheseth sijn tot paijen, om den cooper
daermede te betalen, op pene van versteken te sijn bijden ghebreckelijcken.
71. Ende [de] vercooper begheerende betaelt te sijn vande voorseijde
(1) Au lieu de: indien, lisez: inden.
222
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
penninghen, sal schuldigh sijn te voorens sijn vercocht goet in s'heeren
handt op te dragen tot des gheens behoef die daer recht sal toe hebben.
72. Item, het recht van calengieringhe is verschenen soo saen die comen-
schap oft palmslagh ghegheven is; niet-te-min cooper ende vercooper
vermoghen malkanderen den coop [te] verdraghen, soo verre daer gheene
naerderschappe ghepresenteert en is.
73. Item, van goederen metten heere vercocht bij evictie en valt gheene
calengieringhe.
74. Item, in manghelinghe oft permutatie van onruerlijke goederen, oft
oock transport ende giften van goederen, sonder bedrogh, en valt gheen
calengieringhe, al worden (1) oock ghelt bijden eenen toeghegheven, ten
ware dat die goederen te voorens waren ghepriseert oft prijs medebrachten.
REELE SAECKEN.
75. Is van ouden tijden ghecostumeert ende onderhouden, datmen van
alle reele saecken, als van erffbrieven ende renten, heeftmen (2) achtervolght
met drij besetselen, van veerthien daghen tot veerthien daghen, ende dat
continuelijcken, sonder nochtans daeraf registre te houden; daeraf de insi-
nuatie wort ghedaen aenden ghebruijcker oft proprietaris; ende soo verre
datse buijten der vooghdije geseten zijn, wort hen de wete ghedaen met
brieven van requisitorien; ende naerde voorschreve drij besetselen wort de
saecke ten eersten ghenechtdaghe daernaer ter rollen ghepresenteert, op
d'eerste voordaghen metter insinuatien ende wete ghedaen aende voor-
schreve partijen; welcke drij voordaghen volghen continuelijcke van ghe-
nechtdaghen tot ghenechtdaghen, ende ghekomen sijnde totten sevensten
dagh van recht, wort, ter manisse des onderschouteths, bij schepenen
ghewesen den pant totte leveringhe.
76. Ende die gheinteresseerde heijsschere, voortsbrenghende sijn pro-
prieteijt -oft constitutie-brief, ende den selven hem voorghelesen zijnde,
verificeert sijn t'achterheijt, ende wort die selve gheteekent ter rolle, ende
levert hem den officier den pant metter hant in't voorjaer, om te verhueren
(1) Au lieu de: al worden, lisez: al wordter.
(2) Le pronom men est ici de trop.
224
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
teghensden naestkomenden dijstdagh, met publicatie der(1) kercken des son-
daeghs, het welck alsoo opden selven dijstdagh wort openbaerlijck verhuert,
ende de hueringhe ten registre ghestelt.
77. Ende het jaer gepasseert sijnde, komt de voorschreve partije wederom
ter vierschare oft ghenecht, bij voorgaende insinuatie te doen aenden
gheinteresseerden panthouder, tot voordaghen in't naerjaer, van ghenecht-
daghe tot ghenechtdaghe, ende den vierden ghenechtdagh komtmen, ter
manisse des onderschouteths ende met vonnisse van schepenen, totte leve-
ringhe in't naerjaer, ende datmen, by voorgaende publicatie der (1) kercken,
op sekeren ghedesigneerden dagh ende op sekere voorwaerde, den pant van
alsulcken persoonen uijtghewonnen in't voor- ende naejaer sal vercoopen.
78. Na welcke gheboth der (1) kercken ende gheprefigeerden dagh wort
sekere voorwaerde ghemaeckt ende ter vierscharen uijtgheroepen: datmen
alsulcken inghewonnen goet sal vercoopen metten handtslagh, hooghen
ende uijtganck der brandender keerssen; ende den ghenen die alsulcken
goet metten uijtganck der brandender keerssen is aenblijvende, wort den
selven het goet bijder handt vanden officier ghelevert, om het selve te
behouden voor sijn eijghen goet, behoudelijck [dat] den gheinteresseerde
wort eenighen tijt ghegheven om sijn goet te moghen lossen.
SUCCESSIE.
79. Inden eersten, naer de doodt van vader oft moeder succederen alle
wettighe kinderen van dien bedde in have ende erve [van] heuren ouders,
egheen uijtghesondert, even ghelijck, hooftsghewijse, 't sij datse ghekomen
sijne directe oft indirecte, ende representeren den (2) kinderen heuren
ouders.
80. Maer in leengoederen heeft die outste sone preferentie; behoudelijck
dat alle die ander kinderen worden ghecompenseert met chijnsgoet oft
penninghen, ter estimatien van vier persoonen hen dies verstaende.
81. Naerkinderen en succederen niet in eenighe stockgoederen oft patri-
monie-goederen daeraf die ouders sijn tochtenaers gheweest, 't sij dat de
(1) Au lieu de: der, lisez: ter.
(2) Au lieu de : den, lisez : de.
226
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
selve quamen directe oft indirecte, maer die succederen alleenlijck inde
conquesten verkreghen naer het afscheijden vanden voorkinderen, ten waer
dat anderssints bij testament, houwelijcksche voorwaerde oft anderssints
valide ware ghedisponeert.
82. Maer alst ghebeurt dat, nadat het bedde ghescheijden is, eenigh kint
oft kinderen quamen te sterven, soo succedeert die proprieteijt van alsulcken
kint oft kinderen opde andere overblijvende broeders oft susters, sonder
preferentie, ende niet op vader oft moeder alnoch in't leven sijnde.
83. Maer soo verre de kinderen al t'samen quamen te sterven, overblij-
vende vader oft moeder, soo succedeert in dien ghevalle den lanckstlevenden
in have ende erve voor die een hellicht in proprieteijt, ende in d'ander
hellicht behout die tochte, staende sijnen leven, mits stellende daervoor
borghe voor die een hellicht vander haven, bij voorgaende priseringhe, ten
behoeve vanden erfghenamen vanden eersten aflijvighen.
84. Ende van ghelijcken, soo succederen oock de goederen van kintskin-
deren die komen te sterven sonder broeders oft susters achter te laeten.
85. Ende oft ghebeurde dat, naer de doodt vande kinderen, noch vader
noch moeder en leefden, ende de grootvader oft grootmoeder in leven
waren. sullen die selve succederen in plaetse van vader oft moeder.
86. Twee ghehoude persoonen, mits d'aflijvigheijt vanden eenen, die
lanckstlevende behout die tochte, stante vita, in alle zijne proprieteijten van
sijnen t'weghen komende, ende aen die een hellicht vande proprieteijten
vanden aflijviglien, ende vande conquesten de drij vierendeelen, alsoo dat
de reste toekomt den kinderen.
87. Maer soo wanneer twee tochten vallen op een goet, moet den lesten
tochtenaer beijden totten overlijden vanden eersten tochtenaer.
88. Maer aengaende die beruerlijcke goederen, die deijltmen in twee
zijden, behoudelijck dat die lanckstlevende bij preferentie behout die
kleederen dienende tot sijnen lijve alleenlijck.
89. Ghelijck oock die schulden in twee zijden worden ghedeijlt achter-
volgende het deijlen vander haven; daermede die lanckstlevende oock wort
ontslaghen vanden onderhouden van sijne kinderen, soo verre daer middel
ware om de kinderen daermede te onderhouden.
90. Item, hoewel een tochtenaer oft tochtersse behout het ghebruijck
228
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
vande voorschreve onruerlijcke goederen, en vermach nochtans sulcken
goederen niet te belasten, transporteren, daeraf disponeren bij hem selven,
sonder consent vanden proprietarissen van dien, soowel hennen proprie-
teijten als andere.
91. Item, kinderen willende succederen hennen ouders sijn schuldigh
inne te brenghen dat hun van hennen ouders ten houwelijcke oft anders-
sints bij merckelijcke somme ghegheven is, ten waer dat anders bijden
ouders waer gheordonneert.
92. Item, vader ende moeder succederen hare kinderen oft kintskinderen
stervende sonder wettighe gheboorte, soo verre de kinderen aflijvigh
worden eer het bedde van vader ende moeder ghescheijden is, uijtsluijtende
broeders ende susters ende allen anderen bestaende uijtter zijden; behou-
delijck, indien het kint ghehouwelijckt is, de weduwe oft weduwaer te
houden sijn tochte daer sij schuldigh sijn tocht in te hebben.
93. Item, inde successie uijtter zijden komende, soo komen broeders- oft
susters-kinderen in plaetse van heure ouders ende representeren heuren
persoon, om met heuren ooms oft moeijen te moghen succederen heuren
overleden vrienden; ende excluderen die ooms ofte moeijen heure
kinderen.
94. Item, half broeders oft susters succederen alleenlijck hennen halven
broeder oft sustere in have ende erve voor die een hellicht, ten waer dat
vader oft moeder leefden vander zijden daeraf sij bestaen, souden oversulckx
die kinderen die patientie daeraf hebben totten overlijden van vader oft
moeder.
95. Item, d'erffelijcke goederen ende erfrenten die den lanckstlevende
toekomen bij successie van sijnen vader oft moeder, naer de doodt vanden
eersten aflijvighen, dat is als vader ende moeder vanden lestlevenden over-
leven den eersten aflijvighen van man oft wijf, oft uijtter zijden verstorven,
oft anderssints ghegheven oft ghelaeten worden, die succederen in't gheheel
op den lanckstlevenden, het sij man oft wijf, met vollen rechte; ende naer
sijn doodt volghen die selve goeden den kinderen van sijnen eersten ende
oock van sijnen naestvolghenden houwelijck, bij ghelijcke portie, hoofts-
ghewijse; ende in dier vueghen succederen de goederen oock, ist dat die
den lanckstlevenden aenkomen inden tweeden houwelijck.
96. Item, kinderen oft erfghenamen willende in een sterfhuijs komen
250
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
deijlen, soo verre de lanckstlevende,oft andere mede-erfghenamen, oft oock
die crediteuren dat versuecken, moeten sufficiente cautie stellen aleer sij
in't sterfhuijs komen te deijlen oft aenveerden, om te betalen hun part van
allen die schulden ende lasten vanden sterfhuijse.
97, Item, die lanckstlevende van man oft wijf, moet den erfghenamen, tot
hennen versueck, openinghe doen vanden sterfhuijse, ende hem [hun] verkla-
ren allen die actien ende credieten vanden selven sterfhuijse, om te maken
inventaris; ende moet oock de selve lanckstlevende, versocht sijnde, sweiren
dat hij gheen goeden, penninghen, renten, actien oft crediten meer en
heeft noch en weet den sterfhuijse aengaende, daer het sterfhuijs inne soude
ghericht zijn, dan die hij heeft verklaert ende ghedesigneert, ende dat hij
gheen goeden, penninghen oft crediten oft iet den sterfhuijse aengaende
versteken, verborghen, versweghen oft verdonckert en heeft, bij hem selve
oft bij andere, oft in fraude vande erfghenamen; ende oft hij namaels iet
bevonde, oft [iet] tot sijne kennisse quame daer't sterfhuijs inne ghericht
ware, in't gheheel oft in deel, sal't selfste te kennen gheven, om ghedeijlt te
worden.
98. Item, die in een sterfhuijs blijft sitten naer den tijt van ses weken
naer den lesten aflijvighen, sal ghehouden sijn alle schulden den sterfhuijse
aengaende te betalen, ten sij dat hij verwerf brieven van d'beneficie van
inventaris daertoe dienende.
99. Item, lijftocht-renten, die de ouders coopen op heuren kinderen lijve,
sijn deijlbaer.
100. Item, wanneer ooms, moijen oft andere vrienden eenighe lijftocht-
renten coopen ten lijve van heure niechten oft neven, soo volghen de selve
lijfrenten alleen den lijve daer die op zijn, ten ware dat die cooperen, daeraf
hadden ghedisponeert; want al hadde die cooper in't verkrijghen vande
lijftocht-rente sijn dispositie daeraf ghereserveert, ende hij daeraf niet
expresselijck en hadde ghedisponeert, soo soude die lijftocht-rente volghen
ende blijven den lijve alleen daerop sij staet ende niemants anders.
101. Item, wanneer tusschen kinderen oft erfghenamen ghemeijne lijftocht-
renten ghedeijlt worden, ende de selve vallen ten deele andere kinderen oft
erfghenamen dan die ghene tot wiens lijve die rente staet, sulex lijf en heeft
daer gheen recht meer aen, maer volght den ghenen die sij aenghedeijlt
sijn; ende sterft hij voor den pensionaris, soo volght die rente zijne kinde-
232
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
ren oft erfghenamen soo langhe den selven pensionaris leeft, ende niet den
pensionaris, al ist dat de selve staende blijft alleen op sijn lijf.
VAN ERFSCHEIJDINGHE.
102. Item, in saecken (sic) van erfscheijdinghe ende beleijdinghe van
wegen ende dien aengaende sullen buijten die rolle opde plaetse contentieux
voor den onderschouteth ende schepenen ende secretaris eerst verbalijck
ende mondelinghe bedinght worden; ende sal niettemin elcke partije
henne redenen, verbalijck bedinght, moeten opden staenden voet in't
ghescrifte ghestelt worden, met corte woorden, mette conclusien bij hun
respective ghenomen; ende sullen die voorschreven schepenen recht doen
ende vonnis wijsen, in soo verre die saecke daertoe ghedisponeert is, oft
anderssints partijen veraccorderen oft tot heuren thoon wijsen.
103. Item, waert saecke datter eenighe erve ware die niet wel deijlbaer
en ware, oft die bij deijlinghe soude erger worden, in dien ghevalle behoort-
men te cavelen wie dat die erve setten oft priseren sal om te gheven oft te
houden; ende die de selve bij cavelinghe valt, is schuldigh d'erve te schatten
ende priseren, ende dan moghen d'anderen, elckx nae sijn cavelinghe,
kiesen oft sij die erve voor die schattinghe behouden oft laten wilden (1)
den ghenen die de schattinghe ghedaen heeft, die welcke schuldigh is d'erve
voor de schattinghe t'aenveerden.
103bis (2). Item, niemant en derf met sijn mede-erfghenamen oft complicen
blijven sitten in ghemeijne onruerende goederen dan hem en belieft.
104. Item, als d'erfghenamen vanden sterfhuijse niet en konnen overeen-
komen met heure scheijdinghe ende deijlinghe, soo behoortmen het goet
vanden sterfhuijse te deijlen in soo vele deelen alsser erfghenamen sijn, ende
cavelen ende lothen d'welck een ieghelijck hebben sal; ende met den ghenen
dat hen bijde cavelinghe oft lotinghe valt, behoort een ieghelijck mede te
vreden te sijn.
105. Item, alsmen in erfscheijdinghe tusschen ghebueren te doen gheene
paelsteenen en vint, soo behoortmen d'erve te scheijden nade oude met-
(1) Au lieu de: wilden, lisez : willen.
(2) Cet article et le précédent portent le même numéro dans le Brabandts-recht.
234
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE .
serije daer omtrent staende, oft naer ghetuijghenis van goede liedens die
over langhe jaren aldaer verkeert hebben, ende dien achtervolghende daer
eenen paelsteen doen setten; ende soo verre men binnen dertigh jaren
daernaer eenen anderen paelsteen vint, soo behoortmen den nieuwen
paelsteen wech te doen ende de erve te deijlen naeden ouden paelsteen.
VAN SERVITUTEN.
106. Item, boomen staende in ghemeijne tuijnen oft heijminghe, die opden
rechten palen staen oft in gemeijne erven, sijn ghemeijn, sonder aenschouw
te nemen wie die gheplant heeft.
107. Item, die metsen wilt op zijne erve ende bij sijnder ghebueren erve,
mach sijn stellinghen maken op zijns ghebueren erve, ter minster schade
ende ongherieve soo dat doenlijck is; ende indien daer iet ghebroken worde
aen zijn ghebueren erve, dat moet hij tot zijnen coste wederom doen maken
ende repareren.
108. Item, niemant en mach eenighe opgaende boomen, noch oock note-
boomen naerder dan op seven voeten naer, ende stronckboomen nader dan
op twee ende eenen halven voet, ende twelf voeten hoogh boven d'aerde
ghestronckt, naer eens anders mans erve setten; ende fruijtboomen moetmen
setten vijf voeten van sijns ghebueren erve; ende eenen haeghdoren ende
dierghelijcke onderhalven voet.
109. Item, als iemants boomen over sijns ghebuers erve hanghen, soo
moet hij die corten, oft die vruchten daerover hanghende zijnen ghebuere
laten volghen; daeraf die ghebuer, over wiens erve die boomen hanghen,
die keuse heeft.
110. Item, die sijnen ghebuer laet wercken ende sijn werck volmaken
sonder t'selve te stooren, hoewel hij recht heeft t'selve te moghen doen, en
mach het werck, alst volmaeckt is, niet doen afbreken, maer moet soo blijven
tot dat van selfs vergaet, sonder datmen dat repareren oft reecken mach in
gheender manieren; maer die eenen anderen wilt hen (1) verbieden te
wercken, oft segghen dat hij hem te nae komt, oft anders werckt dan het
behoort, is schuldigh t'selve te doen aleer d'werck volmaeckt is.
(1) Le mot hen est ici de trop.
236
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
111. Item, die sijnen wegh heeft door eens anders erve is schuldigh dien
te ghebruijcken met behoorlijcken tijde, ten naesten cante ende (1) te
minsten schade, ende met goede hoede.
VAN ARRESTAMENTEN.
112. Item, ismen hier inde vooghdije gewoonlijck te doen ende heeftmen
van ouden tijden gheobserveetrt, dat een ieghelijck vermach te arresteren,
het sij eenighe persoonen oft sijne goederen, om alsoo in recht te trecken;
uijtghenomen buijtenpersoonen oft hunne goederen en vermachmen niet te
arresteren op seker vrije mercktdaghen, volghende seker privilegie daeraf
sijnde.
113. Item, soo eenen officier oft vorster, versocht sijnde, opden behoor-
lijcken loon, eenen vremden man oft eenigh arrestabel goet present oft voor
ooghen wesende te arresteren ende niet doen en wilde, oft na d'arreste-
ment ghedaen den man oft goet liet gaen oft versteken, als hij machtigh
ware t'selve te beletten, sonder den crediteur met sufficiente borchtocht oft
anderssints te versien ende te besorghen, die moet daervoor innestaen ende
verantwoorden oft betalen de schult daervoor het arrestement ghedaen
was, oft versocht was ghedaen te worden.
114. Item, eenen crediteur vindende sijnen schuldenaer van buijten, oft
oock van binnen, daeraf apparentie is van fuge, ende beduchtende is dat hij
hem absenteren soude aleer hij eenen dienaer soude konnen ghekrijghen,
mach selver sijnen schuldenaer aentasten ende vast houden tot dat hij eenen
dienaer ghekrijghen kan, den welcken hij dien terstont leveren moet; die op
zijnen loon ghehouden is den selven schuldenaer te ontfanghen ende arres-
teren van s'heeren weghen, ende inder vroonte te houden, op pene lest
voorschreven; ende van ghelijcken mobile goeden die getransporteert ende
verborghen souden moghen worden.
115. Item, die eenigh goet binnen sijnen huijse oft bewaernisse ghearres-
teert ende den last van t'selve te bewaren aenveert heeft, ende daer-en-boven
wegh laet draghen oft versteken, is schuldigh dat te verantwoorden ende
daervoor inne te staen, oft de schult oft actie, daervoor t'selve goet ghear-
resteert was, te betalen.
(1) Le mot ende pourrait être supprimé ici.
238
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
116. Item, een vremt persoon oft fugitif ghearresteert moet in hachte
gaen, totter tijt toe dat hij borchtochte oft cautie ghestelt sal hebben van
hier te recht te staen, ende het ghewijsde te voldoen; ten waer dat hij
gheen borghe ghekrijghen en conste, ende dat schepenen, considererende
die gheleghentheijt vander saken, soude ghestaen (1) met cautie juratoir
ende sijnen eedt.
117. Item, een vremt oft gheestelijck persoon, willende eenen anderen
persoon oft zijne goederen alhier arresteren oft te recht betrecken, is schul-
digh terstonts voor den onderschouteth ende twee schepenen borghe te
stellen met inghesetene, sufficient sijnde, na gheleghentheijt ende grootheijt
vander saecken, voor alle costen ende schaden die daeraf souden moghen
komen.
118. Item, dat alle die gene hebbende alhier iemanden oft sijne goederen
ghearresteert,moeten binnen drij naestvolghende daghen voor de weth ver-
klaren die redene waerom dat sij dat ghedaen hebben, oft anderssints souden
die persoonen ende goederen daeraf ontslaghen worden, ten waer dat die
wethouderen dat uijtstelden, om redenen, tot eenen anderen dagh.
VAN APPELLATIEN.
119. Alle vonnissen reel ende personeel alhier binnen deser vooghdijen
bedinght sijn appellabel aenden schouteth ende schepenen vanden bijvanghe
van Lier; van keuren ende breucken tot Santhoven; vande ordinaris taux
oft conincx beede tot Antwerpen; vande rivieren ende beleijden der wate-
ren, aende tolkamere tot Antwerpen.
VAN ONBEJAERDE KINDEREN.
120. Die wethouders vander vooghdije, soo onderschouteth als schepenen,
sijn respective overmomboiren van alle onbejaerde kinderen inde vooghdije
voorschreven, vader oft moeder verloren hebbende, ende alle andere persoo-
nen onder momboirije staende.
121. Item, soo wanneer vader oft moeder, inghesetene der voorschreven
(1) Il faudrait bien lire ici: ... vonden dat hij soude moghen ghestaen.
240
COUTUMES DE MOLL, BALEN'ET DESSCHEL.
TEXTE.
vooghdije, aflijvigh worden achterlatende onbejaerde weeskinderen, oft
sotte, simpele oft beroofde kinderen heurder sinnen, oft blint oft stom, moet
die lanckstlevende van hun beijden, oft, inghevalle man ende wijf beijde
aflijvigh worden, sullen de naeste vrienden vande onmundighe kinderen
binnen veerthien daghen doen daghen voor den onderschouteth ende sche-
penen te compareren twee vande naeste vrienden, te weten een van s'vaders
weghen ende een van s'moeders weghen, oft van elckx twee persoonen, naer
goetduncken ende raedt vande voorschreven overmomboiren, om den eedt
te doen als momboirs voor de voorschreve weeskinderen.
122. Item, datmen daertoe sal kiesen persoonen out sijnde over hunne
vijfentwintigh jaren ende beneden hunne seventigh jaren, ende anders gheene.
123. Item, dat sij totte voorschreve momboirije kiesen [sullen] die alder-
naeste van bloetsweghen den kinderen oft persoon bestaende, indien dat
sij daertoe nut ende bequaem zijn, oft andere, indien [sij] naer hunne
conscientie met advis vande schepenen gheraden vonden dat dien (1) naeste
daertoe niet bequaem en waren, oft de selve naeste metten ghenen die
vermomboirt worden deijlen souden.
124. Item, van twee persoonen oft meer den kinde oft persoon al even
naer bestaende ende al even bequaem sijnde totter momboirijen, moghen sij
kiesen den ghenen die 't hun goetdunckt.
125. Item, soo wanneer die momboirs den eedt als momboirs hebben
gedaen, sijn ghehouden terstont daernaer teghens den besittere oft besittersse
vanden sterfhuijse, oft andere goederen den kinderen aengaende, te scheijden
ende te deijlen, te weten ruerende ende onruerende goederen, huijsraet,
have, uijtschulden ende inneschulden, ende die alsoo ghescheijden ende
ghedeijlt wesende, sijn sij schuldigh de ruerende ende onruerende goederen
den weesen ten deele ghevallen te setten oft doen setten bij inventaris in
gheschrifte, ende den inventaris te brenghen bijde weth alhier ende heuren
secretaris; den welcken inventaris onder de voorschreven weth ende
secretaris blijft berustende, om op ende naer dien inventaris rekeninghe
ende bewijs te doen.
126. Item, sijn de voorschreven momboiren ghehouden de haeffelijcke
goederen den weesen toebehoorende te doen vercoopen publicquelijck, ter
(1) Au lieu de: dien, lisez : die.
242
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
presentien van schepenen ende secretaris, die daertoe pertinente voor-
waerden sullen stellen, ende bijden vorster oft dienaer de selve haeffelijcke
goedens te doen uijtroepen ende alsoo ten hooghsten vercoopen.
127. Item, inghevalle de momboirs voor de weesen dochten profijtelijck
te wesen, het ware mits de soberheijt van heure goeden oft anderssints, de
selve weesen uijt te laten coopen bijden lanckstlevenden ouders (1), dat
nochtans sij momboirs sulcke contract niet en moghen sluijten noch passeren
sonder wel goede informatie te hebben oft profijtelijck is oft niet.
128. Item, sullen alle momboiren, hebbende eenighe administratie,
ghehouden sijn alle drij jaren eens voor schepenen deser vooghdije te doen
van haren ontfanck ende d'uijtgheven (2) behoorlijck rekeninghe ende
reliqua, ende de selve rekeninghe bijden schepenen ende secretaris over te
leveren, om bijden selven bewaert te worden ende register daeraf te
houden.
129. Item, oft iemant vande momboiren vande weesen sterfde (3), oft
onmachtigh sijnder sinnen oft leden worde, oft van quaden regiment worde,
dat hij sijn selfs persoon ende goederen niet wel en regeerde, soo sijn die
andere momboirs ghehouden de wete daeraf te doen aenden onderschouteth
ende schepenen deser vooghdije, die welcke in stede van dien sullen
ordonneren eenen anderen momboir ende daertoe nut ende bequaem
wesen (4).
130. Item, dat onmundighe kinderen ende vrouwen, sijnde onder hunne
xxv jaren, en vermoghen niet met recht te tracteren sonder assistentie vande
momboiren, noch oock eenighe erfgoederen transporteren, vercoopen noch
oock belasten sonder advis van seven de naeste vrienden, die welcke onder
solemnelen eede sullen affirmeren dat alsulcken transport, vercoopinghe oft
belastinghe, tot behoeff vanden onmundighen, is beter ghedaen dan ghe-
laten. Maer vrouwen oft manspersoonen onder xxv jaren vermoghen wel te
vercoopen ende te veralieneren van heure ruerende ende haeffelijcke
goederen, ghehout sijnde.
(1) Au lieu de: ouders, lisez: ouder, sinon : bijden lanckstlevende vande ouders.
(2) Au lieu de: d'uijtgeven, lisez: uijtgeven.
(3) Au lieu de: sterfde, lisez : stierf.
(4) Lisez: eenen anderen momboir daertoe nut ende bequaem wesende.
244
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
VAN BASTAERDE KINDEREN.
131. Inden eersten, bastaerde kinderen goederen volghen den heere.
132. Item, binnen der vooghdije voorschreve en hebben de bastaerde
kinderen gheen successie in gheender manieren.
133. Item, de goederen van ghetrouwde ende wettighe kinderen, ghekomen
sijnde van bastaerden ende stervende sonder wettighe hoir, volghen den
erfghenamen ende niet den heere.
134. Item, een vrouwe sijnde onghehout mach haer kint gheven alsulcken
vader alst heur belieft, ende is bij haren eedt ghelooft te sweiren wie de
vader vanden kinde is, soo verre nochtans die man, die sij 't kint aensweiren
wilt, bekent, oft dat de vrouwe can doen blijcken, dat hij met haer te doen
ghehadt heeft; d'welck of die vrouwe niet en can doen blijcken, mach de
man hem daeraf expurgeren bij eede, dat hij de moeder niet bekent
en heeft.
135. Item, een man die aen een vrouwe oft meijsken een kint heeft ghe-
wonnen, moet haer gheven, vanden tijde af dat sij bevrucht is tot dat sij
levende kint draeght, daeghs eenen stuijver, ende voor haer kinderbedde
ses gulden eens.
136. Item, een vrouw behoort haer bastaertkint, dat sij bij eenen onghe-
houden man ghekregen heeft, selver mette borste op te voeden een vier-
en-deel jaers lanck, mits haer de vader ghevende elck s'daeghs eenen stuijver
ende betalende de winselsdoecken ende de kleederen vanden kinde; maer
daernaer moeten sij dat kint half ende half houden, ten ghelijcken coste, tot
dat eenigh van hun beijden hout; in welcken ghevalle moet d'eerste ghehoude
dat kint alleen onderhouden; maer wanneer sij beijde ghehout sijn, dan
moeten sij dat kint wederom t'samen ten ghelijcken costen onderhouden,
half ende half.
137. Item, inghevalle d'een vande ouders vanden bastaertkinde sterfde (1),
soo moeten des aflijvighen erfghenamen, sijn goet aenveerdende, voldoen
dien aengaende des hij, in't leven sijnde, soude moeten voldoen, immers om
het kint te onderhouden tot dat [het] sijnen cost machtigh is te winnen.
(1) Au lieu de: sterfde, lisez: stierf.
246
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
138. Item, een moeder mach altijt de naeste sijn om haer selfs bastaert-
kint te houden voor een vremde, soo verre sij dat kint houden wilt op heur
selfs cost, oft om alsulcken loon als een vremde daeraf hebben soude, ten
ware dat den vader vanden kinde sufficiente redenen hadde ende die thoo-
nende(1), waerom die moeder dat kint niet en behoorde te houden.
VAN HUERINGHE.
139. Hueringhe gaet voor coop ende sterfdagh en breeckt gheen huere.
140. Item, al ist dat eenighe verhuerde erve oft huijs uijtghewonnen wort,
soo en expireert de huere niet, maer succedeert d'uijtwinder in plaetse
vanden ghenen die totten uijtghewonnen goeden ghericht is, soo verre dat
gheschiet sonder bedroch.
141. Eenen tochtenaer mach het goet t'ghene hij in tocht is besittende
verhueren eenen tijt van drij jaren, soo verre daerinne verhuert is landt
ende weijvelt t'samen, anders expireert de hueringhe vanden weijvelt
jaerlijckx.
142. Ende oft ghebeurde dat eenigh tochtenaer gheraeckt deser werelt
t'overlijden, ende den proprietaris vande goederen den huerlinck wilde
doen afstant doen vande hueringhe, sal dien voorschreven huerlinck bij
eede moghen affirmeren sijne voorschreve hueringhe; ende oft hij sulckx
weijgerde te doen, daertoe vanden proprietaris versocht, [sal] de hueringhe
voor nul ghehouden worden.
143. Item, eenen huerlinck mach sijn huere eenen anderen, sijns ghe-
lijcken, overgheven oft overlaten voor meerderen, ghelijcken oft minderen
prijse, behoudelijck dat de verhuerder daeraf de naeste mach sijn, ten ware
dat inde huercele anders ware gheaccordeert.
144. Item, eenen huerlinck, naer dat de jaren oft termijn van sijne huere
sijn gheexpireert, en heeft gheen recht sijn huere te behouden voor den
prijs die eenen anderen daervoor gheven wilt.
(1) Au lieu de : thoonende, lisez: thoonde.
248
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
VAN REPARATIE VAN EENEN TOCHTENAER.
145. Eenen tochtenaer oft tochtersse die eenighe huijsen oft eenighe
onruerende goederen besith, is schuldigh die goeden te onderhouden in
goeden cuijsbaren reeke, dicht ende drooghe van wanden ende daeeken, ende
andere reparatien; ende indien hij daerinne ghebreckelijck valt, moghen
die proprietarissen hem dat met recht cuijsbaer doen reparerèn soo dat
behoort.
146. Item, eenen tochtenaer oft tochtersse moet alle die commeren ende
chijnsen die uijt die betochte goederen gaende waren voor datum vande
tochte jaerlijckx betalen, sonder cost oft last vande proprietarissen; ende
oft die tochtenaer oft tochtersse sulckx niet en dede, maer die renten ende
chijnsen lieten oploopen sonder te betalen, sulcx dat die rentieren daerop
procedeerden bij rechts-voorderinghe voor t'ghebreck van heurlieder achter-
stellen, alsdan mach die proprietaris de betochte goedens beschudden ende
den tochtenaer met recht uijt sijne tocht setten.
147. Item, eenen tochtenaer die op eenighe betochte goederen timmerden
eenighe nieuwe edificien, het sij huijs, schuere, stal oft andere dierghelijcke,
sal alsulcke edificie, naer de doodt vanden tochtenaer, volghen sijn erfghena-
men, behoudelijck dat hij de andere huijsinghen sal onderhouden volghende
den hondert ende vier-en-dertighsten articule deser.
148. Item, eenen tochtenaer oft tochtersse en mach gheen eijcke boomen
noch andere opgaende hout uijtdoen, afhouwen noch vercoopen, noch
oock eijcken scharenhout afhouwen, ten sij dat out sij ses jaren, ende het
weeck hout vijf jaren.
149. Item, als eenen tochtenaer selver het betocht goet bedrijft ende
ghebruijckt, alle die vruchten van het besaeijt goet volghen de drij deelen
zijn erfghenamen ende het vierden deel den proprietaris, met allen de
weijden ende d'andere onghelabeurt goet.
150. Item, alle pachten, renten, hueringhen, vervallen ende verschenen
voor de doodt van eenen tochtenaer oft tochtersse, toekomen den erfghe-
namen vanden selven tochtenaer (1), ende daeraf den valdagh niet en is
verschenen, komen den proprietaris toe.
(1) Au lieu de: toekomen, etc., lisez : komen den erfghenamen vanden selven tochtenaer toe.
250
TEXTE
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
GOEDENISSEN.
151. Item, ismen hier gewoonlijck allen onberuerlijcken goederen naer
de vercoopinghe te gheven drij sondaeghsche kerckegheboden continuelijck
van acht daghen tot acht daghen, ende daernaer machmen goijen; ende
wort ghedaen op dese naerbeschreven manieren: dat de partijen, te weten
cooper ende vercooper, sijn ghehouden bij sonneschijn te komen bijden
rentmeester van Hare Hoogheden, oft sijn substituijt, ende den voorschreven
meijer van Bocholt ende ten minsten twee schepenen, hen goet opdraghen,
ter manissen des rentmeesters, in handen des meijers van Bocholt, ten
welcken manisse de partijen verthijen; ende wort bij den voorschreven
meijer de opdraghende gichte overghegheven den cooper, ende daernaer de
voorschreve gichte door den meijer ghebanden (1) ende bijden rentmeester
voorschreven bevrijt.
152. Item, wort van alle vercochte goederen betaelt aenden voorschreven
rentmeester bijden vercooper het recht vanden pontgelt vanden gheheelen
coop, afghetrocken allen voorkommeren, waeraf het recht vande pontpen-
ninghen eens betaelt is, te weten den twintighsten penninck, ende dat soowel
inde belastinghe als vercoopinghe; uijtghenomen inde manghelinghe van
erve teghens erve en wort gheen pontgelt betaelt dan vande penninghen
die bij den eenen oft den anderen inde manghelinghe worden toeghegheven.
153. Item, van erffgoederen resorterende onder eenighe laethoven, al ist
dat zulcke worden ghetransporteert oft met renten bekommert, daeraf en
betaeltmen gheen pontgelt; welcke laethen oft meijeren der selve gheen
voorder kennisse van recht en sijn draghende noch en useren dan alleenlijck
erven ende onterven, ende den instel van recht.
154. Maer soo wanneer ghebeurt eenighen treijn van processen ter
causen van sulcken goederen oft renten, houtmen onder alsulcke laethoven
twee termijnen oft daghen van recht; maer wort het derde overghedraghen
voor den heeren den onderschouteth ende schepenen voorschreven.
155. Ghelijck oock ghebeurt soo wanneer eenighen instel van recht
gheschiet voor den rentmeester, wort insghelijckx de saecke ten derden
ghenechtdaghe overghedraghen aenden voorschreven schouteth ende sche-
(1) Au lieu de: ghebanden, il faudrait lire: gebannen.
252
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
penen, alsoo dat gheene laethoven noch rentmeester uijtdinghe noch judi-
cature noch executie en hebben; ende worden alle constitutien aldaer ghe-
passeert aende heeren schepenen voorschreven bijden meijers ende laetho-
ven overghebracht, om aldaer gheregistreert ende beseghelt te worden.
156. Item, in alle goedinghen ende transporten oft belastinghen ende
hijpothecquen diemen voor schepenen oft laethoven passeert, ismen schul-
digh te exprimeren ende te declareren, inde schepenen- ende laetbrieven,
alle voorgaende renten, servituten ende commeren daer de goederen te
voorens waren mede belast, sonder generalijck te segghen: « op alle voor-
commeren daerop uijtgaende »; ten ware cooper daermede te vreden ware,
ende van sijnen accorde ende consente bijde brieven openbaerlijck bleecke.
157. Item, soo wanneer hem iemant verbint als borghe principael, soo
heeft den crediteur optie oft hij de principale borghe, oft den debiteur
aenspreckt.
158. Maer soo wanneer iemant hun (1) is verbindende oft stellende
simpliciter borghe, soo moet den crediteur eerstmael aenspreken den
debiteur, ende bij aldien den debiteur wort bevonden insolvent, heeft alsdan
den crediteur sijn verhael aende selve borghe, om sijnen heijsch mette
costen daeraen te verhalen.
159. Item, als eenen crediteur, hebbende borghe voor sijn schult, die tot
sekeren dagh ende termijn te betalen staet, ende sijnen schuldenaer
langheren dagh van betalinghe gheeft, oft eenighe nieuwe voorwaerde met
hem maeckt tot achterdeel vande borghe, soo sijn (2) met dien de borghe
ontslaghen van hare borchtochte ende ghelofte.
(1) Au lieu de: hun, lisez: hem.
(2) Au lieu de: sijn, lisez: is.
254
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
Declaratie ende ordonnantie ghemaeckt op 't stuck vande weesen der vrijheijdt
ende vooghdije van Moll, Balen ende Desschel.
Alsoo in dese vrijheijdt ende vooghdije van Moll, Balen ende Desschel, over
langhe bij experientie bevonden is gheweest, ende daghelijcks meer ende
meer wordt bevonden, dat de onbejaerde kinderen heure ouders beijde, oft
den eenen van dien, bijden wille Godts, verloren hebbende, ende oock
andere persoonen hunne sinnen ende leden niet wel machtigh, tot hiertoe in
't regeren ende administreren van heuren persoon oft goedens, soo bij negli-
gentie, onachtsaemheijt, insufficientie, stervende [sterven] oft, quaeden regi-
mente van heure momboiren niet en zijn wel gade gheslaghen, ende dat eenighe
momboirs gheseth worden sonder eedt, inventaris oft staet van onmundighe
goederen te maecken, sonder behoorlijcke rekeninghe te doen op haeren
tijdt, soo bij quaden regimente oft herhouwelijcken vanden langhstlevenden
heurder ouders, oft des ghenens daer die aen herhouwen, ende andersints
in vele manieren qualijck besorght zijn gheweest, grcote schaede daerbij
gheleden hebben, ende noch meer souden komen te lijden indien daerop
niet behoorlijcken en worde versien, soo ist dat de schouteth ende schepenen
der voorschreven vrijheijt ende vooghdije van Moll, Balen ende Desschel,
willende naer haer beste hierop versien ende besorghen tot welvaren vande
voorschreven weeskinderen ende andere persoonen niet konnende hun
selven oft hunne goederen regeren, hebben gheraemt de poincten ende
articlen hiernaer volghende.
1. Inden eersten, datmen uijt de weth alhier sal deputeren ende commit-
teren in elck dorp twee weesmeesteren ende [om?] overmomboors te wesen
van alle weeskinderen ende andere persoonen die, naer ordonnantie nabe-
schreven, sullen behooren in momboorijen ghestelt te worden, te weten tot
Moll ende Balen de twee outste schepenen, ende tot Desschel den dienenden
ende lest afghegaen schepenen, die voor hunnen clerck sullen hebben den
secretaris deser vooghdijen.
2. Item, soo wanneer vader ende moeder, inghesetene van deser vooghdije
ende juridictie der selver, aflijvich worden achterlatende onbejaerde kin-
256
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
deren, zijnde onder de vijf en twintich jaeren out, oft simple, sotten, die
blindt, stom oft met allen doof zijn, soo sal de lanckstlevende van hun
beijden oft den besitter vanden sterfhuijse, oft die naeste vrienden vanden
dooden, oft naeste gebueren, soo daer gheen vrienden en waren, binnen
vijfthien daghen daernaer moeten komen oft seijnden bijde voorschreven
weesmeesters oft oppermomboors van deser vooghdijen, ende brenghen
aldaer over de naemen ende toenamen van acht manspersoonen, te weten de
vier daeraf van s'vaders sijden, ende d'ander vier van s'moeders sijden,
alsulcken onmundighen oft ghebreckelijcken aldernaest bestaende, opde
pene van twaelf stuijvers, ende voor de tweede reijse dobbel van dien.
3. Van welcke acht persoonen de voorschreven weesmeesters alsdan sullen
kiesen twee oft vier daeraf, die hun duncken sullen aldernutst ende bequaemst
te wesen totter voorschreven momboirijen; hierinne versien, dat sij daertoe
kiesen sullen persoonen die out sullen wesen over hunne vijf en twintich
jaeren ende beneden haere seventich jaeren, ende anders egheene.
4. Item, die voorschreven weesmeesteren sullen totte voorschreven
momboirijen kiesen die aldernaeste van bloets-weghen den kinderen oft
weesen bestaende, ist dat sij daertoe bequaem ende nut zijn, oft andere,
soo dat hun ghelieft, indien dat hun dochte, naer heurder conscientien, dat
die naeste daertoe niet soo bequaem en waeren, oft indien de selve naeste
metten ghenen die vermomboirt souden worden, deijlen souden oft ijet
ghemeijn met hem hadden, oft eenighe saecke, ghedinghe oft proces teghens
hun uijtstaende hadde.
5. Item, van twee oft meer persoonen den kinderen oft persoonen even
naer bestaende ende al even bequaem zijnde totter momboirijen, sullen sij
kiesen den outsten ende naesten gheseten.
6. Als vader oft moeder aflijvich worden die achterlaeten eenighe simpele
kinderen, onnoosel oft onmachtigh heure sinnen, oft die stom, blindt oft
met allen doof zijn, al waeren die persoonen over de vijf en twintich jaeren
oudt, sullen nochtans ghestelt worden onder momboirijen, om in hunnen
persoon ende goedens besorght te worden.
7. Item, die voorschreven persoonen bijden oppermomboiren tot eenighe
momboirijen ghekoren zijnde, die sullen schuldich zijn te gaen ende te
compareren voor schouteth ende schepenen inde weth alhier, om aldaer
gheordonneert te worden totte voorschreven momboirijen, soomen dat van
258
COUTUMES DE MOLL,BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
outs gheploghen heeft, doende tot dien den ghewoonlijcken eedt daertoe
staende, opde pene van wie sulcks weijgert te doen te verbeuren, voor
d'eerste reijse twee ceurrealen, ende voor de tweede reijse het dobbel, ende
tot dien instaen voor de schaeden die d'onmondighe daerdoor souden komen
te lijden.
8. Item, soo wanneer die momboiren der (1) kinderen ghegheven sullen
wesen, inder manieren voorschreven, ghestelt inden eedt, soo sullen de
selve momboirs daernaer metten besitter vanden sterfhuijs, soo verre een
vanden ouderen in leven is, oft anderen erfghenaem dien dat aengaet,
maecken eenen generalen staet van allen de haeffelijcke ende erffelijcke
goederen, renten, actien ende crediten, schulden ende wederschulden,
egheene uijtgescheijden, daerinne de weesen eenich recht competeert, den
welcken sij sullen setten oft doen setten bij inventaris, brenghende den
selven bijden oppermomboirs ende hunnen clerck binnen een maendt, den
welcken aldaer in behoorlijcker formen in authentijcken reghel sal gestelt
worden, ende blijven in handen vanden voorschreven clerck ter griffien
bewaert, om in conformiteijt vanden selven bijde momboirs alle termijnen
rekeninghe te doen.
9. D'welck alsoo ghedaen zijnde, sullen de selve momboirs teghens den
besittere vanden sterfhuijse oft andere deijlghenoten ende erfghenaemen
dien dat aengaen sal, procederen totte scheijdinghe ende deijlinghe, alsoo dat
naer den landtrecht alhier behoort.
10. Hierinne nochtans versien, datmen de haeffelijcke goeden sal schatten
oft verkoopen soo't selve den mede-erfghenamen, tochtenaer oft momboir (2)
sal nutste ende bequaemste duncken tot profijt vande weesen te behooren;
ende in cas van dat de selve gheschat worden, sal de selve schattinghe oock
gevoeght worden bijden voorschreven inventaris.
11. Item, sullen de voorschreven momboirs oock, naer dat den inventaris
ghemaeckt is ende niet eer, ten overstaen vande oppermomboirs, de
kinderen voor 't ghebruijck vanden goede oft voor de gheschatte have
moghen besteden, maeckende daerover accoordt ten nutsten ende profijte-
lijcksten vande voorschreven weesen, daervoor sij eedt ghedaen hebben,
(I) Au lieu de: der, il faudrait lire den.
(2) Au lieu de : momboir, nous croyons qu'il faut lire momboirs.
260
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
ende sal alsulcken accoordt alsdan in dien ghevalle ghevueght worden bijden
voorschreven staet ende inventaris.
'12. Sullen oock die voorschreven momboirs altijdt aen haeren overghe-
brachten staet ende inventaris gehouden zijn te suppleren 't ghene dat sij
namaels bevinden den weesen te competeren 't zij bij versterf oft andere
maeckagien, ende 't selve den weesmeesteren oft oppermomboiren onder
hunnen behoorlijcken eedt overbrenghen, om gheregistreert te worden ende
gheaddeert totten voorscreven eersten staet, opdat de weesen, voljaert
zijnde, van alle hunne goederen goet bescheet vinden, opde pene van eenen
ceurreael bijde voorscreven momboirs uijt haeren eijghen buijdel te ver-
beuren.
13. Tot welcken eijnde interdiceren wij aen alle particuliere momboirs,
van nu voortaen, eenighe uijtcoopinghen, contracten oft conventien te
maken mette tochtenaren oft tochterssen, [vande goeden] den weesen naer-
maels competerende, soowel vande haeffelijcke als erffelijcke goederen,
voor den tijdt sij den voorschreven staet ende inventaris van alle de
goederen hebben ghemaeckt, de oppermomboiren ghelevert ende bij hun
gheverificeert zijnde, ende daertoe eerst bijden oppermomboiren gheautho-
riseert zijnde oft consent van hun verworven hebbende; van welcken
consent sal mentie ghemaeckt worden inden selven accoorde, op pene van
nulliteijt vanden contracte ende een pene van eenen ceurreael.
14. Item, in dese ordonnantie en sullen niet begrepen zijn die ghene die
bij hunne ouders bij testamente zijn ghemaeckt oft gheordonneert testa-
mentaire momboirs, maer sullen de selve kinderen oft erfghenamen
gheregeert worden bijden ghenen die daertoe gheordonneert sal zijn bijde
ouders.
15. Item, naer dien de tochte sal wesen gheexpireert, ende de momboirs
aenveerden sullen ende hebben administratie vande weesen goederen, sullen
de voorschreven momboirs schuldich zijn de voorschreven weeskinderen
ende andere onder hunne momboirije staende te regeren, wijsen ende
weghen tot alle eere ende saligheijt, al oft hun selfs kinderen waren, ter
scholen bestellen, aen een ambacht oft andere hanteringhe, daertoe sij
sullen sien den weesen gheest meest toe gheinclineert is, naer haeren staet
ende macht van goede; welcke goederen sij ten meesten oirboire ende
profijte der weesen sullen appliceren ende bekeeren, daer ende alsoo sij
met advise vande oppermomboirs sullen bevinden te behooren.
262
COUTUMES DE MOLL. BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
16. Item, en sullen de momboirs vande weesen gheene gronden van erven
noch erfrenten moghen versetten oft vertieren, becommeren oft belasten
met erffelijcke oft lijfienten, noch daerop nieuwe timmeragien oft hoven van
plaisantien maecken t'heurder ghenuchten, om egheenderhande saecken die
sij naermaels souden moghen bijbrenghen, sonder expressen voorgaenden
consent ende advijse vande oppermomboirs, ende behoorlijck decreet vande
heele weth daerover ghegheven, die daerop oock eerst moeten hooren seven
de naeste vrienden, op pene van nulliteijt.
17. Item, dat de weesmeesteren niet en sullen moghen consenteren in 't
vercoopen, belasten, vertieren oft alieneren van eenighe erffelijcke goederen
der weesen, ten sij dat sij alvooren deughdelijcken van seven de naeste
vrienden gheinformeert zijn, dat 't selve nootelijck ende profijtelijck is voor
de weesen, oft onder momboirdijen staende, ende dat 't selve consent bijden
voorschreven clerck, in sijn registre gheschreven worde mette declaratie
vande weesmeesters oft oppermomboirs, die 't selve consent ghedraghen
hebben, mette redenen van nootsakelijckheijt oft profijt; ende 't selve ghe-
daen zijnde, de voorschreven goederen t'hunnen overstaen ende [van] hunnen
clerck, naer voorgaende publicatie ter kercken ghedaen worden, verkocht
ten hoochsten ende schoonsten, alles op pene dat de voorschreven schepenen
deser vrijheijt de selve niet en sullen ewech goeden, oft den cooper daerinne
bewaren, maer sal alsulcken vercoopinghe wesen nul, machteloos ende van
onweerden, ende de goederen bijde momboirs ende weesen t'allen tijde
mogen worden aengheslagen, die anders verkocht zijn.
18. Welcke penninghen de momboirs terstont sullen opmanen, ende
daermede volbrenghen den noodt oft reden waeromme de selve goederen
zijn verkocht, immers binnen den tijdt van een maent naer de opdrachte oft
goedenisse, ende daervan doen speciale ende pertinente rekeninghe.
19. Item, soo eenighe renten van weghen de onbejaerde kinderen worden
gheredimeert oft afgheleijt, sullen de capitalen daervan terstont moeten
aengheleijt worden ter selver naturen, ende [sullen de momboirs] hun wel
versien van goede ende versekerde persoonen ende panden, binnen den
tijdt van een maendt, soo sij iemandt daertoe konnen vinden; soo niet,
sullen sulex moeten doen ghebieden inde kercke, oft souden andersints self
den interest moeten betalen ende voor de capitalen instaen.
20. Item, die voorschreven momboiren en sullen gheen vander weesen
264
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
goederen bij cavelinghe moghen deijlen oft lothen staende hunne momboir-
dijen, ten ware dat sij met ijemanden wat gemeijns hadden; ende oft eenighe
van hunne broederen oft susteren ghetrouwt waren, oft ghecomen totte vijf
en twintich jaeren, die hun deel begheerden ende van doen hadden, in
welcken ghevalle sij der weesen goederen moghen deijlen ende lothen bij
authoriteijt ende overstaen vande oppermomboiren, ende andersints niet;
waervan de scheijdinghe ende deijlinghe bij hun sal worden ten registre
ghestelt ende ghevueght bijden inventaris, alles op pene van nulliteijt.
21. Item, dat de voorschreven momboirs egheen processen noch ghedingen
voor de weesen, 't zij als aenlegghere oft verwerdere, en sullen moghen inten-
teren noch beleijden sonder consent ende acte van authorisatie vande opper-
momboirs; ende wes sij sonder den voorschreven consente attenteren,
sullen sij de weesen 't selve t'hunnen koste afdraghen, ende daervan niet
moghen in rekeninghe brenghen; ten ware 't selve proces directelijcken oft
iidirectelijcken raeckte de oppermomboirs oft weesmeesters; in welcken
ghevalle sullen de momboirs moeten consent hebben vande andere vande
weth deser vooghdijen.
22. Item, dat alle momboiren sullen ghehouden zijn alle drij jaeren eens
rekeninghe ende bewijs te doen voor de voorschreven oppermomboirs oft
weesmeesters voorschreven van hunnen regimente ende bewindt, opde pene
van drij guldens; de welcke betaelt zijnde oft niet, sij nochtans sullen
moeten rekeninghe doen als sij des t'elcken versocht sullen worden; welcke
rekeninghe hun gepasseert sal worden indien sij deughdelijck is, [ende]
waervan sij den ontfanck sullen verificeren bijde huerceelen oft rentbrieven,
of inventaris, ende het uijtgheven, bij quitantie behoudelijck in kleijne
partijen wesende onder de twee gulden, waervan sij op hun verklaren sullen
ghelooft worden.
23. Item, sullen de momboirs hunne schriftelijcke rekeninghe overgheven
in eenen heelen blaede gheschreven, wel ende behoorlijck ghestelt van
iemandt hem de rekeninghe ende 't schrijven verstaende, stellende eerst den
staet vande goederen; daernaer den ontfanck, ende daernaer het uijtgheven,
vueghende daertoe allen de bescheeden waermede sij hun inde rekeninghe
willen behelpen, mede metten nomber 1, 2, 3, etc., alles op pene dat de
selve rekeninghe ten coste ende laste der selver momboiren sal worden
herstelt ende herschreven.
266
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
24. Item, oft eenighe vande momboiren vande weesen sterve, oft onmach-
tich sijnder sinnen oft leden worden, om quade feijten uijt deser jurisdic-
tien vluchtich worde, oft van alsulcken regiment worde dat hij sijns selfs
persoon oft goedens niet wel en regeerde, dat dan d'andere momboiren
daeraf wete sullen doen den oppermomboiren, de welcke inde stede van
dien sullen kiesen ende ordonneren eenen anderen momboir, daertoe 't
nutste ende bequaemste zijnde.
25. Item, jonghers oock boven de vijf en twintich jaeren komende, ende
haer goedt ende geldt onnuttelijck ombrenghende, sullen blijven inde
momboirije totter tijdt hunne momboirs verclaeren ende affirmeren bij
eede, dat hun dunckt dat sij wijs ghenoech zijn om hun goet te regeren.
26. Item, oft eenige persoon, onder momboirijen staende, sonder consent
oft decreet vande overmomboiren, ende sonder bijsijn van hunne particu-
liere momboiren, voor eenighe bancken buijten deser vrijheijt, oft voor
notaris ende ghetuijghen, oft oock, bij inadvertentie, alhier voor rent-
meester ende schepenen, voor mannen van leene, laethoven oft chijnshoven,
eenighe onruerende goederen verkochten, becommerden oft beswaerden,
dat alsulcke vercoopinghe ende beswaringhe van onweerde ende van niet
sal wesen.
27. Item, soo de cooppenninghen bij de coopers van alsulcke goederen
oft renten ghegheven ende betaelt den onmundigllen ende onder sijne jaren
wesende, in't gheheel oft in deel waeren onnuttelijck doorghebracht oft
verloren, sonder bekeert te zijn in des vercoopers oorboire, dat in dien
gevalle den selven cooper die penninghen, die alsoo onprofijtelijcken verquist
waren, gheheel ende al verloren sal hebben; maer die noch in wesen waren
oft tot oorboir vanden verkoopere bekeert, ende dat daervan ghenoech
bleke, dat 't selve in dien ghevalle wederghekeert sal worden ende anders
niet, ende 't contract daeraf ghemaeckt sal worden gherescindeert ende te
niet ghedaen.
28. Item, oft iemandt vande voorschreven onmundighe persoonen, sonder
consent van sijne momboirs, eenighe voorwaerden, contracten, borchtochte
oft gheloften aenginghen, oft ijet deden daer sij merckelijcke schade bij
leden oft gheschapen waren te lijden, dat de wethouderen alhier daerinne
sullen versien, ghelijck sij naer gheleghentheijdt vander saken sullen
bevinden te behooren.
268
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
29. Item, jonghers onder heure jaren wesende, zijn onghehouden te
betalen eenighe penninghen die sij met dobbelscholen, rolbanen, caertspe-
len oft dierghelijcke spelen verloren hebben ende schuldich zijn ghebleven;
ende dat sij betaelt hebben, moghen sij met recht wederheijsschen; ende
op ontleende penninghen op sulcken spelen en salmen oock gheen recht
doen tot restitutie.
30. Item, soo wie eenighe jonghers betrocke tot spelen, oft aenhaelden
in tavernen oft elders tot slampampen, etc., ende hunne goederen hielpen
dispenderen oft verquisten, die salmen corrigeren naer gheleghentheijdt
vander saecken; ende wat sij daer verteiren oft schuldich blijven, daeraf
sullen sij onghehouden zijn ijet te betalen.
31. Item, sal een vande momboirs oft curateurs, den overmomboiren
daertoe meest bequaem dunckende, alleen hebben den ontfanek, uijtgheven
ende administratie, waervoor hij, des versocht zijnde, sal moeten stellen
sufficiente cautie, ten contentemente vande overmomboiren ende van sijne
andere medemomboiren; den welcken oock sal ghehouden wesen te doen
pertinente rekeninghe ende reliqua van sijne administratie, ende sijne
medemomboiren daervan indemneren; waervoor den selven ende sijne
goederen sullen zijn verbonden, ende daeraf oock ghelofte ende verbinte-
nisse doen voor schepenen, blijvende niet te min de medemomboirs oock
daervoor verobligeert, salvo hun verhael op den ontfangher oft adminis-
trateur.
32. Item, dat de momboirs ende curateurs, woonende binnen deser
vooghdijen, gheen vacatien oft loon hebben en sullen van saeeken den
weesen aenclevende, die sij binnen de voorschreven voochdije moghen
bekorten, soo in directie oft beleijdinghe vau processen oft andersints, ten
ware de selve waren seer groot, in welcken ghevalle sullen de oppermom-
boirs daerinne doen ghelijck sij naer reden sullen bevinden te behooren.
Maer soo wanneer sij daeromme moeten reijsen buijten deser vooghdijen,
sullen haer hunne vacatien aenghetauxeert worden naer qualiteijt vanden
persoone ende naer haeren staet, midts verklarende dat sij om der weesen
saecke alleen hebben uijt gheweest, ende den tijdt daerinne wel ende
gheheel hebben gheemploijeert.
33. Item, datmen jaerlijcks, den tweeden ghenechtdagh naer Paesschen,
voor ende aleer eenighe saecken te expedieren, sal lesen wel ende verstan-
270
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
delijck, present allen de overmomboiren ende heuren clerck, dese teghen-
woordighe ordonnantie, ende alle andere naer-ordonnantien daertoe te
adderen.
34. Item, dat gheene erffelijcke immeubele goederen van weesen en
sullen verkocht worden dan opden voet als voorschreven is, ten ware uijt
decreet van hoogher handt, als vanden rade van Brabandt, oft dat ander-
sints bij testamente ware ghecaveert.
35. Item, de haeffelijcke goederen sullen oock verkocht worden, met
voorgaende publicatie ter kercken, ten hoochsten ende ten schoonsten,
sonder de selve uijtler handt te vercoopen; maer sullen de selve vanden
vorster vander plaetsen afgheroepen worden, sonder datter iemandt voort-
aen sal moghen eenighe vande coopen calengieren, oft sulcks moghen doen
stellen inde voorwaerden, in prejudicie vande ommundighe.
Onder stont: Aldus ghepubliceert, 18 december 1633, inder kercken van
Moll, ten overstaen van schouteth ende schepenen; ende was onderteeckent,
J. Loovens.
272
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE
Dit zijn alsulcken keuren, statuten ende ordonnantien als bij de twaelff
ghesworen der vrijheijt van Moll, met interventien vanden schouteth van
Herentals, ten profijte ende welvaert der ghemeijnder ingheseten der
selver vrijheijt gheordonneert ende ghemaeckt zijn, naer inhoudt der
privilegien bij onsen ghenadighen heere den Roomschen Coninck ende
Hertoghen Philippus sijnen sone, bij sonderlinghe gratie hun ghegonnen,
ghegeven ende verleent anno l596, den 15 november, ende dese privilegie
is wederom gheconfirmeert ende vernieuwt bij onzen lieven ende ghetrou-
wen cancellier ende andere luijden van onzen raede van Brabandt, den
9 april 1631, hiermede casserende alle voorgaende ordonnantien.
1. Inden eersten, dat van nu voortaen, soo wie ghenomen ende ghecoren
sal worden bij den meestendeel van sijn ghebueren; in elcken heirtganck,
om gesworen te zijn, dat die den eedt sal moeten doen naer inhout der
privilegien, sonder verdrach, ghelijckmen dien van ouden tijden heeft
ghedaen; ende soo wie hem daerteghen weijgherde oft voorvluchtigh
maeckte, dat die sal verbeuren voor d'eerste reijse drij gulden, de tweede
reijse ses gulden, ende de derde reijse twelf gulden; ende voorts meer
versocht zijnde vanden heer oft van sijn ghebueren, in presentie van andere
ghesworen, ende hem noch weijghert, soo sal den heere blijven ligghen in
sijn goet.
2. Item, dat van nu voortaen alle de beedesetters die in toecomende tijden
wesen sullen, [sullen] setten den taux ende last die hem van boven komen
sal, ende daertoe oock alle alsulcken gelt oft last als den twelf ghesworen,
oft het meestendeel van hun, sal goetduncken; ende dat gheseth zijnde,
sullen selver heffen, oft doen heffen bij eenen clerck die sij daertoe nemen,
ende dien taux betalen daer dien behoort betaelt te zijne; ende het jaer uijt
zijnde, sullen ghehouden zijn daeraf te doen goede, wettighe rekeninghe, van
stuck tot stuck, van des gheens dat sij gheseth hebben, ende dat binnen ses
weken naer expireren van haer jaer dat sij de settinghe hebben gheseth.
Maer oft nu ghebeurde, dat den beedesetter egheen betalinghe en conde
krijghen van sijn ghebueren, dat hij dien sal overgheven in schrift aenden
274
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
heer met naem ende toenaem; ende oft den heer, binnen veerthien daghen
naer dat hem de fauten overghegheven zijn; egheen executie en doet, noch
dat de fauten niet betaelt en worden, dat de beedesetters dan terstont naer
dat de 14 daghen uijt zijn, sullen volghen opden heer, naer inhout der
privilegien; ende oft eenighe beedesetters ghebreckelijck waren in des
gheens alsoo 't voorschreven is, dat elck van hun daeraen soude verbeuren
25 stuijvers, ten waere dat sekere nootsaecke dede dat sij dat niet ghedoen
en consten ................ . . . . . 1 gulden 5 stuijvers.
3. Item, soo wanneer eenighe saecken van noode zijn, om de ghesworen
te vergaderen, om te ordineren eenighe saecken den ghemeijnen inghese-
tenen aengaende om 't beste ende het meeste profijt t'ordineren, ende
eenighe vande ghesworen hen absenteerden ende niet bij en quaemen, dat
dien sal verbeuren thien stuijvers, alsoo dickwils alst ghebeurden; ende dat
sullen d'andere ghesworen moghen op hen verdrincken, ten waere dat
hij hadde merckelijcke nootsaecken, daerom hij niet bijkomen en mochte.
4. Item, de ghesworen sullen ghehouden zijn soo veel settinghen te ordi-
neren ende te setten als sij binnen haeren jaere sullen behoeven, om des
dorps lasten daermede te betaelen die binnen haeren jaere zijn gheresen;
ende wie contrarie doet, die zal de lasten selve betaelen die sij in haer jaren
ten achter blijven, ten waer grooten nootsaecke datmen niet en konde
ghedoen.
5. Item, soo wie eenich goet is huerende van buijtenlieden, sal ghehou-
den zijn alle dorpslasten te betaelen, die daervoor sal wesen soo wel execu-
tabel als den proprietaris.
6. Item, soo wanneer buijtenlieden diversche parcheelen van erven aen
diversche persoonen zijn verhuerende, sal vermoghen den borghemeester
eenen oft meer vande beste huerlinghen, naer sijn gheliefte, te doen betalen
de volle beeden van alle de parcheelen die den eijghenaer is verhuerende.
7. Item, soo wanneer gheboden wort op te brenghen de beesten, silgelt
oft ander goet, sal een iegelijck hem daerin rechtveerdelijck moeten quijten,
sonder iet te verswijghen, op pene van het dobbel daervan te betaelen, tot
profijt vande ghemeijnte, ende daer en boven noch eene pene van 2 gulden
10 stuijvers ten behoef vanden officier oft heer, voor de ghene die sijn
al beesten willens verswijght.
8. Item, soo iemant bedwonghen wort ter ordinantien vande ghesworen
276
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
voor de ghemeijnte te varen, sijn peerdt oft peerden te doen, ende dat weij-
gherden, oft eenighen merckelijcken tijdt vertrock, dat daerdoor schaede
quaem (opden loon daertoe gheordineert), sal verbeuren, t'elcker reijse ver-
socht sijnde, . . . . 3 gulden.
9. Item, soo iemand dreijght oft eenighe afdraghende leelijcke woorden
gaf aen de ghesworen oft keurmeesters vande laeckenen, maethen oft schae-
pen, broodt oft bier, oft van andere ampten, om hunder officie wil, ende de
selve gheswooren oft keurmeesters dat den heere klaeghden, soo sal alsulc-
ken delinquant staen ter correctie vanden heere.
10. Item, niemant en sal gheen avontspelen houden, oft in bruijloften oft
ander gheselschap eenighe keirssen uijtslaeghen in grammen moede, op
pene van te verbeuren t'elcker reijsen 2 gulden; item, datter oock niemant
gheen bruijloften en sal houden dan achtervolghende de placcaeten ende
ordonnantien daeraf zijnde.
11. Item, dat niemant en sal moghen afhouden oft afsnijden eenigherhande
hout opde vroente gheplant oft gheseth, 't zij opgaende eesters ende ander
eijken hout, 't zij esschen, bercken, popelieren, willighen, abeelen, elsen,
fruijtboomen, etc., opde pene van 2 gulden, ende noch hebben den moet
vande ghesworen; ten waere dat iemandt quaem vaeren ende iet braeck
aen sijnen waghen oft kerre, [ende hij] vandoen hadde eenen wisch oft
spannaghel, leunen, eerstock, etc., oft dierghelijcke noodt; maer werven
ende bercken dackbanden, worden toeghelaten, om sijn huijsinghe mede te
decken, soo verre sij opde vroente oft ghemeijnte worden ghesneden.
12. Ghelijck oock niemant en sal afhouden iemants hout ten respecte van
eenen meijboom, en sij den proprietaris daervan eerst sij ghecontenteert,
op pene van te vervallen in eene pene van ses guldens, bij elcken in't
particulier te verbeuren die daermede handtdadich is gheweest, ende aen
den proprietaris het dobbel van dien, ter estimatien van twee ghebueren oft
goede mannen; ghelijck oock niemant eenighe meijen en sal mogen afhouden
oft afsnijden, om op eenighe huijsen te setten oft te steken daer jonghe
dochters of weduwen woonen; soo wie dit doet oft de handt mede aenhout,
verbeurt voor elck in 't particulier. . . . . . . . . 10 stuijvers.
13. Item, niemandt en sal schanden maecken noch breken iemandts
anders heijmsel, gracht, thuijn, veken, ghetuijnte, draeyboom, hoort,
278
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
brugghe oft andersints, op pene van 10 stuijvers, ende soo wie het verbran-
den van het ghene voorschreven is, verbeurt t'elcker reijse eenen gulden,
ende niet te min den proprietaris sijn schaede goetdoen.
14. Item, soo wie eenige veken, draeijboom, hoort, laet openstaen, die
voor den corenacker oft voor de bempden staet oft hanght, ende die daer-
door ginck ende open liet staen, verbeurt t'elcker reijse . . stuijvers.
15. Item, soo wie sijn goet doet bekeuren hoogher als den ordinaris keur,
sal oock opden selven keur gheschut worden alsmen sijn beesten vint op
ander lieden goet.
16. Item, soo wie zijn goet wilt bevrijden, die sal ghehouden zijn met sijn
beesten op het zijn te blijven, anders sal oock het sijn ghemeijn wesen.
17. Item, de ghesworen schutters sullen hebben, voor eenen dachschot,
van elcke beeste. . . . . . . . . . . . . . stuijvers.
Van twee beesten . . . . . . . . . . . . . 4 stuijvers.
Ende soo voorts naer advenant.
Voor een nachtschot. . . . . . 1 gulden 10 stuijvers.
Indien dat met opsetten wille gheschiede, ende de tweede reijse, dobbel.
18. Soo verre de schutters simuleren oft conniveren met iemanden,
sullen selfs in dobbele pene vallen.
19. Item, sal een ieder moghen schutten op sijn eijghen erve, ende op
hunnen eedt ghelooft worden (1) ten zij iet opde persoonen viele te segghen,
mits dat sij de selve calengieringhe binnen vier-en-twintich uren sullen
aenbrenghen aenden officier; alles op de penen in het keurboeck vermelt.
20. Item, of iemandt geschut worde door eens anders quade heijmen, sal
de ghene daeraen 't ghebreck is de schaede moeten draghen; item, sal oock
een ieghelijck ghehouden zijn d'eeluect op te maecken aen sijn erve ende
vroente, van half meert tot half april, opde pene van . . 6 stuijvers.
21. Item, niemandt en sal onrechte paden gaen, rijden oft varen; alwaer
hij egheenen wech en heeft, uijtghenomen den ooghst, als den thienden-
waghen rijdt; anders de boden ende kinderen sullen verbeuren 5 stuijvers,
ende de ouders ende meesters 10 stuijvers; metter nacht dobbel.
22. Item, soo iemandt door een ander mans besaeijt goet maeckt eenen
(1) Il faudrait: ende sal op sijnen eedt ghelooft worden.
280
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
nieuwen wegh, met waghen oft kerren, door coren, gerst, haver, boeckweij,
rapen, sporrie oft eenich besaeijt goet, oft het afghepickt is oft niet, op
verbeurte van 6 guldens; op ghelijcke pene sullen de thiendenaers ghehouden
zijn haer thiende te haelen ter minster schade. Maer soo het goet afghepickt
is, sullen ghehouden zijn 't selve goet uijt den weghe te legghen die daer-
door begheert [begheren] te varen, als dat [soodat] sij daer niemant mede
schade en doen; anders vervallen [sij] inde voorschreven pene (1).
23. Item, soo wie sal uijtvaren met sijn ploegh oft eeghde op een ander
mans goet, daer eenigherhande vruchten op besaeijt zijn, sal verbeu-
re n . stuijvers.
24. Niemandt en sal plucken op een anders velt oft broeck, dan met
consent, op pene vanden sack met den corf, ende alnoch te verbeu-
ren . . . . . . . . . . . . . . . . 20 stuijvers.
25. Ende soo wie bevonden worde met-er nacht in iemants rapen oft goet
te plucken, sal staen ter correctie vanden heere.
26. Item, dat niemant en sal draghen vier op de ashoopen oft elders,
sij en sullen [hij en sal] dat moeten stoppen oft uijtdoen, ende alsoo bewaren
dat het niet en kan vlieghen achter straten, eer hij vandaer scheijt, op pene
t'elcker reijse te verbeuren . . . . 2 stuijvers.
27. Item, dat den heer alle jaer eens sal omgaen met twee schepenen ende
twee ghesworen, aen de plaets van Mol, gelijck oock in alle andere heirt-
ganghen, soo verre daer klachten komen, ende visiteren alle de ovenen,
schouwen ende brouwerijen, oft sij wel gherepareert ende bewaert zijn voor
het vier, daer schaede af komen mochte, te weten de ovenen vast, dicht ende
niet ghecloven, ende verre genoech vanden daecke; ende desghelijcks de
schouwen hoogh ghenoech ghemetst uijt den daecke, ende andersints ghe-
noech bewaert. Alsoo verre daer iemant ghebreckelijck in ghevonden worde,
ende hij ghecalengiert wordt, sal verbeurt hebben 20 stuijvers, ende sal noch-
tans schuldigh ende ghehouden zijn de schouwen oft ovenen te verbeteren,
te repareren binnen veerthien daghen daernaer, alsoo dat sij wel gherepa-
reert ende ghemaeckt staen voor het vier, daer schaede af komen mochte,
tot der schepenen ende ghesworen prijse; ende soo dickmaels als iemandt
(1) La construction de cette phrase est tout à fait incorrecte.
282
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
wordt ghecalengiert naer d'eerste reijse, sal verbeuren 3 gulden, ende de
derde reijse 6 gulden.
VANDE KEURMEESTERS.
28. Item, ist gheordineert, wie ghekosen sal worden om keurmeester te
zijn van het bier, smout, asijn ende dierghelijcke maeten, van coopbroodt,
harinckvaten, ellen ende van dierghelijcke, item, van laecken te keuren,
ruijdighe schapen oft andersints, dat die den eedt sullen doen in handen
vanden heere; soo wie hem weijghert, verbeurt tot elcker reijse 20 stuijvers.
29. Item, datter niemandt en sal eenich broodt te coope backen, 't zij
rogghen oft terwen, sij en sullen dat backen op 't ghewichte van Herentals;
welcke keurmeesters sullen moghen ommegaen tot de backers huijsen, alsoo
dickwils alst hun believen sal;'ende soo waer sij vinden ghebreken dat het
broodt te licht is, sal den backer verbeurt hebben allen het broodt dat te
licht is, ende daertoe noch vervallen inde pene van drij guldens, d'eene
hellicht tot behoef vande keurmeesters, ende d'ander hellicht tot behoef
vanden heere d'executie doende; behoudelijck dat de keurmeesters sullen
opsicht nemen oft het broodt te seer uijtghebacken is, oft over de acht
daghen out, in welcken ghevalle sullen dissimuleren, ende dat de backers
laten vercoopen naer advenant vanden ghewichte; ghelijck sij oock sullen
regard nemen oft gheheel van terwe is ende ghenoech ghebacken; bij faute
van dien soude 't selve calengierbaer zijn, niet teghenstaende ['t] swaer
ghenoech waer; soude tot dien noch verbeuren . . . 4 gulden.
30. Item, ist gheordineert dat alle brouwers, tappers, weirdts oft weir-
dinnen sullen moeten haer bier uijttappen ende leveren metter gherechte
metaele Bonsche maete deser vooghdije, te weten potten met drij ooren,
naer oude costuijmen. Ende soo de keurmeesters bevinden dat de maete te
kleijn is, oft datter potten sonder drij ooren ghetapt worden, daer sal allen
het volck van dien ghelaghe los uijt den huijse gaen sonder te betaelen, ten
waer de potten d'ooren afgheslaghen oft ghebroken waren; ende tot dien
sal den tapper, weerdt oft weerdinne, verbeuren t'elcker reijse den pot, met
noch eenen gulden x stuijvers; d'een hellicht tot behoef vanden officier
d'executie doende, ende d'ander hellicht tot behoef vande keurmeesters.
31. Item, van ghelijcken, salmen oock doen teghen die wijn ende ghe-
284
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
branden wijn vercoopen, [de welcke] sullen ghehouden zijn die uijt te tappen
met de gherechte maete van Herentals, 'tzij met potten, pinten, mindere
oft meerdere maeten; maer met gheen commekens en sullen den wijn ver-
coopen; soo wie contrarie doet, sal t'elcker reijse verbeuren, daermen de
maete te kleijn vindt, te weten, voor den pot, 3 gulden, van een pint,
30 stuijvers, ende soo naer advenant, ende sullen dese penen bekeert wor-
den als voorschreven is.
32. Item, sullen noch de voorschreven keurmeesters de kremershuijsen
ende alle de ghene die met olie, smout, azijn, zeem, meede oft dierghelijcke
waeren omgaet om te vercoopen, visiteren, oft die een ieghelijck, soowel
buijten- als binnenlieden, uijt- ende innemeten mette gherechte maèt van
Herentals; ende soo wanneer men kan bevinden de maeten te kleijn te zijn,
oft tweederhande maeten in huijs te hebben, oft diese verborght oft ver-
swijght, oft de voorschreven keurmeesters in haer huijsen niet en willen
laeten visiteren alst hun sal goetduncken, sullen d'eerste reijse verbeuren 3
guldens, de tweede reijse ses guldens, ende soo voorts.
33. Item, sullen de voorschreven keurmeesters ghehouden wesen te
visiteren alle ghewicht daermen mede uijt- ende inweeght, daermen eenighe
waere mede coopt oft vercoopt, mitsgaders ook de ellen daermen mede
uijt- oft inmeet, 't sij wollen oft lijnde laecken; soo wanneermen bevindt het
ghewicht te licht oft oock te swaer, oft de ellen te kort oft te lanck, ende
die hem weijgherde den keurmeesters te laeten visiteren, als voorschreven
is, die sal d'eerste reijse verbeuren drij gulden, de tweede reijse ses gulden,
ende soo voorts.
34. Item, is oock gheordonneert, dat de keurmeesters sullen moghen
calengieren de graenmaeten, elck met sijn behoordelijcke maethe, als terwe,
coren met sijn maethe, gerst, haver, boeckweije, mout met sijn maethe, naer
het out hercomen, niet hebbende den lesten brandt, op pene van drij
gulden.
35. Item, sullen insghelijcks oock keuren ende ondersoecken de sout-
maethen, ende alle calengieren die den lesten brandt niet en sullen hebben,
ende in 't midden een brugghe; ende wie daermede vercoopt sal verbeuren
20 stuyvers.
36. Item, sullen de keurmeesters voorschreven ghehouden zijn den
harinck te keuren, ende oock den abberdaen, midts nemende voor haer
286
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
recht, uijt elcke tonne, vanden harinck, voor den keur, vier haringhen,
ende van mindere ende meerdere vaten naer advenant; ende van elcke ton
abberdaen 2 stuijvers; ende en sal niemant binnen Mol harinck oft abber-
daen moghen vercoopen voor ende aleer den selven ghekeurt is; ende den
selven quaet ghekeurt zijnde, en salmen den selven binnen de vrijheijdt
niet moghen vercoopen, op verbeurte t'elcker reijse [van] 6 gulden.
37. Item, niemant, 't sij brouwer oft tapper, oft tappersse, en sal moghen
vercoopen metter tonnen eenich bier, sij en sullen moeten leveren de rechte
Bonsche maete tot tachtentich potten, de half tonnen ende vierendeelen
naer advenant, op verbeurte, t'elcker reijse, van elcke tonne 1 gulden
10 stuyvers, ende noch het bier verbeurt.
38. Item, datter niemant en sal vermoghen te tappen, 't zij bier, wijn,
ghebrande wijn oft meede, ten sij met consent vanden schouteth ende sche-
penen, ende 't meeste deel vande ghesworen, opde pene in het placcaet
daeraf zijnde vermelt.
Ordonnantie ghemaeckt bij schouteth, schepenen, borghemeesters ende
regeerders der vrijheijdt Moll.
39. Alsoomen daghelijcks siet vervoeren uijt onse vrijheijt diverschetim-
meragien, huijsen, schueren, soijen ende andere edificien, tot grooten
achterdeel vande ghemeijnte, ende oock andere laet vervallen, weesen
aengaende ende die betocht worden, soo wordt bijde selve regeerders wel
expresselijck verboden dat niemandt sich en sal vervoorderen eenighe tim-
meragien van edificien te vervoeren oft te vercoopen aen buijtenpersoonen,
om buijten deser vrijheijdt ghevoert te worden, opde pene van vijftich
gulden, soowel te verbeuren bijden ghenen die de selve edifficie ende huijsin-
ghen vercoopt, als de ghene die de selve buijten deser vrijheijt vervoert.
Ordonnerende oock wel expresselijck aen alle momboirs van weesen ende
tochtenaren hunne huijsen t'onderhouden, ende op te bouwen 't ghene
dat vervallen is, opde pene van sesse gulden t'elcken reijse daermede te
288
290 COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
beuren, soo dickwils als sij, vermaent zijnde vanden officier, in ghebreke
blijven van sulcks te doen, ende dat hij't selve op dobbelen kost self sal
moghen doen doen.
VANDE RUIJDIGHE SCHAEPEN.
40. Item, en sal niemant haelen oft brenghen van buijtens dorps, eenighe
schapen, om die te houden, oft de selve en sullen worden ghevisiteert vande
ghesworen keurmeesters, eer hij de selve sal moghen brenghen op't ghemeij-
nen aert onder de ghemeijne schaepen, op pene van daeraen te verbeuren
t'elcker reijse . .... . . . . . . . . . . . 30 stuijvers.
41. Item, is insghelijcks wel uijterlijcken verboden dat niemant, uijtghe-
nomen den pachter van Gompel ende Wesel, en sal moghen houden meer.
dan hondert schaepen in 't ghetal, die den proprietaris sal willen drijven op-
den ghemeijnen aert; gelijck oock niemant en sal gheoorloft zijn met iemant
anders te maecken collusie [om?] een ghelijcke drift, om door dien middel
dese ordonnantie te illuderen, oft de selve toebehoorende diversche per-
soonen, op pene dat de ghene [die] daermede ende daerover opden ghe-
meijnen aert bevonden soude worden sal verbeuren t'elcker reijse eenen
gulden; in verstande nochtans dat de jonghe lammeren daeronder niet en
sullen worden gherekent voor Kersmis.
42. Item, dat niemant met sijne schapen, oft oock horenbeesten inde
heijde ghenaemt de Neere Maethe, en sullen (sic) moghen weijden, dan die
daer recht toe hebben, op pene van elcke beeste . 2 stuijvers.
43., Item, dat niemant eenighe schapen en sal smeeren ter oorsaecke
vande ruijdigheijt, voor dat de selve schapen bij den keurmeester zijn
verwesen, op pene van . . . . . . . . . . 6 gulden.
44. Item, soo wie eenighe schapen heeft binnen der vooghdije die befaemt
waeren datse seerigh ofte ruijdigh waeren, sullen die ghesworen keur-
meesters die terstont visiteren; ende soo verre de keurmeesters terstont
daeraf egheen kennisse en konnen draghen, soo sal de proprietaris die alleen
houden op sijn erve, ghebruijckende alleen den aert oft vroente om
daerover te stouwen tot sijn erve, ende sullen daernaer de keurmeesters
alsulcken schaepen visiteren van drij daghen tot drij daghen; ende soo verre
sij seerich bevonden worden, sal den proprietaris die alleen moeten op't sijn
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE
houden, sonder die meer over de vroente oft aert te moghen drijven den
tijdt van veertigh daghen naer datse verwesen sijn sullen; ende soo hij
contrarie dede, soude daermede verbeuren 6 gulden. Voorts, oft ghe-
beurden dat iemant schapen verborghde oft verstaeck, als de keurmees-
ters quamen om te visiteren, soude t'elcker reijse daermede verbeuren, van
ghelijcken . . . . . . . . . 6 gulden.
45. Item, datter niemant eenighe ruijdighe, wormachtighe oft snotach-
tige peerden en sal laten gaen weijden opde ghemeijnte, op verbeurte
t'elcker reijse [van] . . . . . . . . . . . . . . 6 gulden.
46. Item, is oock gheordineert, soo wie eenighe beesten, peerden, koeijen,
ossen oft andere prijen zijn afghestorven, en sullen moghen doen villen op
s'heeren straeten, oft laeten ligghen, sij en sullen die graven diep inder
aerden, maecken dat de honden die niet uijt en dabben, oft sij sullen die
voeren oft doen voeren inde heijde, verre vanden wegh; soo wie contrarie
doet, sal t'elcker reijse verbeuren . . . . . . . . . . 3 gulden.
47. Niemant en sal inde veldtweghen tusschen de vruchten met sijn
peerden, koeijen oft andere beesten, hoeden oft weijden, dan een ieghelijck
op't zijn, op verbeurte t'elcker reijse [van] . . . . 15 stuijvers.
48. Niemant en sal met sijn peerden, koeijen, schapen oft andere beesten
weijden oft hoeden in eenighe straeten ten veldewaerts inloopende, noch
oock op eenighe dijcken oft straeten ten broeckwaerts inloopende, dan een
ieghelijck op het zijn, oft voorders als het eelucht en komt, opde verbeurte
van elcke reijse . . ... . . . . . . . . . . 10 stuijvers.
49. Item, datter niemant sijn beesten weijden oft stouwen en sal op ander
lieden goet sonder consent vanden eijghenaer oft huerlinck, op pene van
20 stuijvers, bij nacht dobbel, ende tot dien goet te doen de schade die sij
hem ghedaen hebben.
50. Item, sal den pachter van Gompel ende Wesel moeten blijven met
sijne beesten ende schapen altijt uijt de heijden ende weijden vande
gemeijnte ende inghesetenen van Mol competerende, achtervolghende het
out herkomen, op pene t'elcker reijse van . . . . . . . gulden.
51. Niemant en sal willens ende wetens op een ander mans erve hoeden
oft weijden, op pene van 3 gulden t'elcker reijse te verbeuren, ende daeren-
boven te contenteren vande schade.
52. Niemant en sal voor Alderheijlighen oftnaer half meert moghen hoeden
292
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
oft stouwen met schapen oft beesten, ten sij met consent; ende soo de gheswo-
ren den tijdt langher nemen om 'tselve goedt te bevrijden, bij publicatie ter
kercken, sal in't generael worden bevrijt, ende die contrarie doet, sal ver-
heuren 1 gulden, ende den ghemeijnen scheper dobbel.
53. Item, van schaepen die overloopen oft springhen in een ander mans
goet tot drij oft vier in't ghetal, die sullen verbeuren 2 stuijvers; ende de
hellicht oft de heele coppel overloopende oft overspringhende ; soo dickmaels
als dat wort bevonden, verbeurt 10 stuijvers, ende den ghemeijnen scheper
dobbel.
54. Item, is verboden dat niemant met sijne schaepen in het veit hoeden
en sal winter oft somer, ten waer datter iemant eenigh landt hadde ligghen
aen de ghemeijnte der (1) schaepsman selver toebehoorende, d'welck hij
soude moghen ghebruijcken, oft ten waer bij consent vande proprietarissen
oft huerlinghen daer voor ligghende; soo wie contrarie dede verbeurt t'elcke
reijse . . . . 10 stuijvers.
55. Item, dat niemant, t'sij schepers oft andere, die de schaepen sijn
hoedende inde heijde oft in't broeck, en sullen draghen eenighe andere
wapenen, t'sij schuppe, schoep oft roer, dan alleen haer vorck, ten ware op
haer eijghen goet, om daermede te wercken, opde pene vande wapenen
ende 1 gulden.
56. Niemant en sal met eenighe beesten leijden oft stouwen over een
anders landt met graen besaeijt, op verbeurte t'elcker reijse [van] 5 stuijvers.
57. Niemant en sal met sijn schaepen hoeden oft stouwen op het achterste
Savel naer Loemel uijt gheleghen, opde pene van 20 stuijvers, ende den
ghemeijnen scheper dobbel.
58. Item, soo wie begheert gansen te houwen, die sullen moeten gheken-
neft gaen opde vroenten oft heeren straeten, gheboet (2) wordende met een
kenneve van een half elle lanck; soo wie contrarie dede, die sal van elcke
gans niet ghekenneft wesende verbeuren eenen halven stuijver; ende soo
eenighe gans oft gansen bevonden worden ende niet ghekenneft in een
anders mans goet, die sal verbeuren van elcke gans twee stuijvers, boven-
dien en sullen sij niet meer gansen moghen houden dan ses gansen, met
(1) Au lieu de: der, lisez den.
(2) Au lieu de: geboet, nous croyons qu'il faut lire gheboeijt.
294
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
eenen gent; ende de gansen, kieckenen (1), als sij een vier-en-deel jaers out
sijn, sullen oock moeten ghekenneft zijn, als voorschreven is, opde pene
voorschreven.
59. Niemant en mach meer hoenderen houden dans ses hinnen met
eenen haen, daer iemant mochte schade bij lijden; anders soudemen die
moghen vrijelijck doodt worpen oft doodtslaen, sonder daeraen te misdoen;
ende de poilliers, die hen willen gheneiren met jonghe hoenderen op te
houden. moeten dat doen op haer goet, datter niemant gheen schade bij en
lijde, oft anders machmen die oock vrijelijck doodtslaen, als voorschreven is.
60. Die haer verckens begheiren te laeten loopen op s'heeren straten, sullen
[de verkens moeten ghekenneft sijn met een kenneve van twee hamervoeten
lanck, op pene t'elcker reijse van... . . . . . . 6 stuijvers.
61. Niemant en is gheoorloft eenighe eeckelen af te slaghen oft schudden,
met stocken oft kluppelen oft andere instrumenten, oft daermede onder de
boomen te komen om sulckx te doen, opde verbeurte vande voorschreven
instrumenten, ende noch daerbij t'elcker reijse . . . . . 10 stuijvers.
62. Item, soo wie sulckx dede bij nachte soude vervallen in dobbele
pene; permitterende eenen ieghelijcken alsulcken misbruijckers de instru-
menten, korven oft sacken met de eeckelen af te nemen; verbiedende insghe-
lijckx met de schaepen onder de voorschreven eeckelboomen te hoeden, op
pene van . .. . . . . 0 stuijvers.
63. Niemandt en sal varen om stroo, ten sij hij ghericht heeft eenen
nieuwen timmer van nieuwen houte drij ghebonten groot; waerover hij
eerst sal hebben te vraghen ende hebben consent vande twelf ghesworen,
die insien sullen oft hij sulckx van noode heeft; op verbeurte van alle het
stroo, ende tot dien eene pene van . . . . . . . 6 gulden.
64. Item, niemant en sal gheen huijsen oft schueren vercoopen om af te
breken, om buijtens dorps te voeren, sonder te hebben drij sondaeghsche
gheboden ter plaetsen daermen ghewoonlijck is publicatie te doen, op pene
van t'elcker reijse . . . . . . . . . . . . . 6 gulden.
65. Item, soo wanneer eenighe kinderen ten doope sullen ghebrocht
worden, ende den vader vanden kinde, peters ende peeten, tot sesse in't
ghetal, met haer mans ende vrouwen ende ghebuervrouwen, sonder meer,
(1) Au lieu de: gansen, kieckenen, lisez gansen-kieckenen.
296
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
eenen gent; ende de gansen, kieckenen (1), als sij een vier-en-deel jaers out
sijn, sullen oock moeten ghekenneft zijn, als voorschreven is, opde pene
voorschreven.
59. Niemant en mach meer hoenderen houden dans ses hinnen met
eenen haen, daer iemant mochte schade bij lijden; anders soudemen die
moghen vrijelijck doodt worpen oft doodtslaen, sonder daeraen te misdoen;
ende de poilliers, die hen willen gheneiren met jonghe hoenderen op te
houden. moeten dat doen op haer goet, datter niemant gheen schade bij en
lijde, oft anders machmen die oock vrijelijck doodtslaen, als voorschreven is.
60. Die haer verckens begheiren te laeten loopen op s'heeren straten, sullen
[de verkens moeten ghekenneft sijn met een kenneve van twee hamervoeten
lanck, op pene t'elcker reijse van... . . . . . . 6 stuijvers.
61. Niemant en is gheoorloft eenighe eeckelen af te slaghen oft schudden,
met stocken oft kluppelen oft andere instrumenten, oft daermede onder de
boomen te komen om sulckx te doen, opde verbeurte vande voorschreven
instrumenten, ende noch daerbij t'elcker reijse . . . . . 10 stuijvers.
62. Item, soo wie sulckx dede bij nachte soude vervallen in dobbele
pene; permitterende eenen ieghelijcken alsulcken misbruijckers de instru-
menten, korven oft sacken met de eeckelen af te nemen; verbiedende insghe-
lijckx met de schaepen onder de voorschreven eeckelboomen te hoeden, op
pene van . .. . . . . 0 stuijvers.
63. Niemandt en sal varen om stroo, ten sij hij ghericht heeft eenen
nieuwen timmer van nieuwen houte drij ghebonten groot; waerover hij
eerst sal hebben te vraghen ende hebben consent vande twelf ghesworen,
die insien sullen oft hij sulckx van noode heeft; op verbeurte van alle het
stroo, ende tot dien eene pene van . . . . . . . 6 gulden.
64. Item, niemant en sal gheen huijsen oft schueren vercoopen om af te
breken, om buijtens dorps te voeren, sonder te hebben drij sondaeghsche
gheboden ter plaetsen daermen ghewoonlijck is publicatie te doen, op pene
van t'elcker reijse . . . . . . . . . . . . . 6 gulden.
65. Item, soo wanneer eenighe kinderen ten doope sullen ghebrocht
worden, ende den vader vanden kinde, peters ende peeten, tot sesse in't
ghetal, met haer mans ende vrouwen ende ghebuervrouwen, sonder meer,
(1) Au lieu de: gansen, kieckenen, lisez gansen-kieckenen.
296
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
begeiren naer de herberghe te gaen om hun een weijnigh te recreeren, dat
niemant vrempts hem en sal daer moghen bijvoeghen om komen te drincken
oft schuijfteughen; al achtervolghende de gheestelijcke statuten ende
speciale ordinantien; op pene van 20 stuijvers; wel verstaende, dat de jonghe
dochters haer vaders, moeders, broeders sullen moghen medebrenghen,
ende die 't haer belieft; wel verstaende dat elcken peteren oft pete boven
die 18 stuijvers in't ghelach niet en sal vermoghen te betalen; wie contrarie
doet, verbeurt 20 stuijvers, ende den weirt dobbel.
66. Item, soo wie, t'sij mans oft vrouwen, alhier eenighe kinderen van
buijten brachten ten doope, binnen Mol niet gheboren sijnde, sal den heere
bij arrest die aentasten ende heijsschen eenen pene van. 12 gulden.
67 Niemant en sal op sondaghen ende gheboden heijlighe daghen moghen
comenschappen,wercken, varen met waghen oft kerren, sonder consent oft,
noots-weghen, vande ghemeijnte daertoe ghedwonghen, op pene verboden
inde gheestelijcke statuten . . . . . . . . 3 gulden.
68. Niemant en sal onder den dienst der missen, inde herberghen moghen
gaen drincken op sondaghen oft glieboden heijlighe daghen, uijtghenomen
de passanten van buijten komende, ende daerbij iemant ontboden waer, opde
pene inde gheestelijcke statuten vermelt, van . . . gulden 4 stuijvers.
Ende den weirt of weirdinne sal verbeuren . . . 3 guldens.
69. Niemant en sal onder de hooghmisse, des sondaeghs ende heijlighe
daeghs, onder het sermoon oft dienst der missen, opde merckt, straet oft
kerckhof gaen wandelen, klappen, vele min eenighe tuijsscherije hanteren
van kaetsen, schieten oft anderssins, tot scandael van andere inghesetene,
opde pene, volghens de gheestelijcke statuten, van 3 gulden.
Ende in respecte vande kinderen, te verhalen op de ouders.
70. Item, en sal oock niemant uijt lichtveerdigheijt, gramschap, oft bij
wat middel dat het ware, den naem Godts ijdelijck met eeden, sweiren,
cassen oft kruijssen ghebruijken, op pene van . . . . 10 stuijvers.
71. Item, en sal oock niemant, wie hij sij, opde kercke moghen worpen
noch schieten, noch oock opden toren, noch oock aende kerckmueren iet
moghen breken oft schander maken, op pene van. . . . 3 guldens.
298
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
VAN STRAETEN ENDE WEGHEN.
72. Item, dat de heer met schepenen alle jaer eens sal omgaen op strae-
ten, heirbanen oft groote passagien, ende oock in alle andere straeten daer
klachten mochten vallen; soo daer bevonden wort dat die straeten te enghe
sijn, sal die ghene die meest inghewonnen heeft vande selve straete, oft oock
beijde, worden (1) alsoo bevonden, met kennisse van saecken, ghecalengiert
worden, ende sal oft sullen verbeuren voor d'eerste reijse . 20 stuijvers.
73. Item, sal niettemin de selve ghecalengierde de selve straete binnen
veerthien daghen daernaer op sijn behoorlijcke wijdde moeten hebben ghe-
maeckt; oft soo verre de heere, met schepenen omgaende, daerinne faut
vint, sal daermede verbeuren voor de tweede reijse 3 gulden, ende sullen de
fauten gherepareert worden bijden heere ten dobbelen coste.
74. Item, sal oock de heere metten schepenen alle jaer eens omgaen ende
de straeten visiteren aldaer den hoeije- ende corenwaghen passeren moet.
om te visiteren de haghen ende ander hout inden wegh staende ende over-
hanghende, d'welck die heer inder kercken sal laeten ghebieden, opdat
eenen ieghelijcken daerinne mach versien; ende alsoo gheboden sijnde, die
heer in't visiteren daerinne noch ghebreken bevonden worden, bij segghen van
schepenen, sal alsulcken ghebrekelijcken daermede verbeuren 10 stuijvers.
75. Item (2), eens ghewaerschout ende ghecalengiert sijnde noch niet en
remedieerde, soude daermede verbeuren 20 stuijvers, ende sal worden
gheremedieert bijden heere ten dobbelen coste. -
76. Item, soo wanneer de savelmeesters sullen laten ghebieden de straeten
te maecken, soo sal elck ingheseten hem reguleren, volghens het selve ghe-
bodt, ter ghesetter uren ende plaetsen, soo 't gheboden is, te compareren,
den stercksten uijtten huijse, met alsulcken wapenen als de selve savelmees-
ters sullen ordineren, immers een half ure onbegrepen; ende soo wie in
ghebreke blijft met sijn peert oft peerden, die sal tot elcker reijse verbeuren
12 stuijvers; ende die gheen peert en heeft, 6 stuijvers; ende dit al tot
behoef vanden Savel daer de breucken sullen vallen.
77. Van ghelijcken, soo wanneer wort gheboden op 't Savel om te pooten
(1) Au lieu de: worden, nous croyons qu'il faut lire: wordende.
() Il faudrait bien intercaler ici les mots: indien hij.
300
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
oft te planten, oft om het sant te weiren vande heijde, sullen t'elckere reijse
verbeuren als voor.
78. Item, dat alle dijcken ende straeten, soo wel in't velt als in het broeck,
daerover de luijden moeten drijven oft varen, sullen allen de grachten ter
wedersijden vanden selven dijcke toekomen den dijcke voor soo veele
alst ruijmen aengaet; ende sal allen t'ghene uijt de selve grachten wort
ghetrocken opden dijck ghetrocken worden, om den selven daermede
te hooghen ende t'onderhouden; soo wie contrarie doet sal t'elcker reijse
verbeuren ..... . ............ 20 stuijvers.
79. Item, soo wie den aert niet en wilt helpen onderhouden, oft de strae-
ten niet en wilt helpen maecken oft helpen savelen opde ghemeijne dijcken,
dat die den aert, noch oock gheen eeckelen en sullen moghen ghenieten oft
ghebruijken, opde verbeurte van . . . . . . . . 10 stuijvers.
80. Item, dat van nu voortaen gheen savelmeesters in eenighen heirtganck
en sullen moghen egheen vreheijde uijtsteken om t'savel daermede te
houden, die savelmeesters en sullen dat moeten teeckenen openbaer met
goede groote teeckenen, t'sij met staecken oft anderssints, ende daernaer den
eersten sondagh dat doen condighen inder kercken, ende die teeckenen doen
noemen, ende oock de plaetse soo waer die vreheijde uijtghesteken is, om
de vreheijde te worden ghevrijt, op alsulcken pene als die savelmeesters in
elcken heirtganghe bijde ghemeijn ghebueren daerop ordineren sullen, ende
die pene dan inder kercken doen ghebieden; ende oft eenighe savelmeesters
contrarie deden, dat die souden verbeuren, elck van hen. . 10 stuijvers.
81. Item, dat soo wanneer eenighe savelmeesters in eenighen heirtganck
eenighe vreheijden wilden wederom insteken ende ghemeijn laeten gaen,
datmen dat sal condighen inder kercken op eenen sondagh voor ende aleer
die inghesteken sal worden, ende op wat dagh sij die insteken sullen; ende
den savelmeester contrarie doende sal t'elcker reijse verbeuren 10 stuijvers.
82. Item, ist gheordineert, dat den heijdt-keur sal ingaen den eersten
woensdagh vanden meij ende niet eer, ende dueren tot Bamis ende niet
langher, om eenen ieghelijcken te haelen alle veerthien daghen een voeder
heijden opten aert, ende niet meer, met drij hootbeesten, diese heeft; ende
die maer twee ossen oft twee peerden en heeft, die en sal egheen beesten
daertoe moghen hueren oft leenen; ende die maer een peert en heeft, sal
tweemael moghen varen op eenen dagh; ende die egheen beesten en heeft
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
die salder daertoe moghen krijghen om sijn heijde te haelen des anderen
daeghs, behoudelijck dat daer een bij sal sijn vanden huijsghesin; ende ist
woenstdaghs heijlighdagh, datmen alsulcken dagh sal moghen continueren
tot des anderen daeghs daernaer, behoudelijck datmen die sal maeijen ten
selven daghe alsmen die haelen sal; soo wie contrarie doet sal t'elcke reijse
verbeuren . ... 36 stuijvers.
83. Item, die bijde salvelmeesters heijde sullen ghecocht hebben, oft
bijden savel ghedeijlt oft ghecavelt is, sullen de selve heijde ten behoorlijcken
tijde moeten afmaeijen ghelijck hun bij de savelmeesters sal worden gheor-
dineert, opde pene van . . . . . . . . . . . . 10 stuijvers.
84. Item, ist gheordineert dat eenen inghelijcken binnen der vooghdije
van Mol alle jaer sal mogen baggarden ses daghen lanck, oft onderhalven
dagh russchen slaen opten ghemeijnen aert, ende niet meer, oft onderhalven
dagh torf steken ende met baggarden (1); ende die contrarie dede soude
t'elcker reijse verbeuren. .. 36 stuijvers.
85. Item, is oock gheordineert, dat niemant van binnen der vooghdije van
Mol en sal vercoopen aen iemanden van binnen oft van buijten heijde-torfven,
russchen oft eenigherhande goet dat sij opten ghemeijnen aert haelen oft
winnen; soo wie dat dede soude t'elcker reijse verbeuren . 36 stuijvers.
86. Item. niemant en zal torf steken oft russchen oft schadden steken
opten ghemeijnen aert, oft voor iemanden anders die met den torf, russchen
oft schadden sal gheloont worden, noch oock egheenen wech gheven opte
verbeurte van . 36 stuijvers.
87. Item, soo wie buijten de teeekenen die de savelmeesters uijtghesteken
hebben eenighe heijde afmaeijden, schadden of russchen staecke, oft de
teeckenen voortstaecke voorder alst gheteekent is, die sal daeraen verbeuren
3 guldens, ende de heijde oft russchen oft torf, alsoo ghesteken sijnde, sal
moghen wechhaelen die 't belieft.
88. Item, niemant en sal steken meer als onderhalven dagh inden aert,
alsoo verre als sij in een huijs woonen ende tot eenen viere gaen, opde
verbeurte van . . .. . . . . . 20 stuijvers.
89. Item, ist gheordineert ende ghepermitteert eenen ieghelijcken te
moghen haelen op s'heeren straeten sant oft savel, om daermede te maken
(1) Au lieu de: met baggarden, ne faudrait-il pas lire: niet baggarden ?
304
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
ghemeijn straeten oft dijcken, cenen ieghelijcken voor sijn ghebruijck,
daer 't de savelmeesters sullen toelaten.
90. Item, is verboden als datter niemant en sal moghen opladen op
s'heeren straeten eenighe looveren, met schuppen oft schoepen, op pene
van ..... . . . . .5 stuijvers.
91. Item, is oock gheordineert, dat niemant en sal huijsenen oft herberghen
eenighe vremdelinghen oft buijtenpersoonen meer dan eenen nacht, waerbij
de ghemeijnte, heijlighen Gheest oft iemant in't particulier souden moghen
beschadight worden, op pene van .. 2 guldens.
92. Ghelijck oock niemant dusdanighe persoonen en sal camers oft
huijsen verhueren, oft langher in huijs houden als drij daghen, voor ende
aleer sij sullen ghebrocht hebben attestatie vande weth oft pastoor hunder
lester residentie, van hun leven, comportement ende religie, ende tot dien
ghestelt hebbende borghe voor drij hondert gulden tot behoef vanden heijli-
ghen Gheest, op pene van ses guldens; ende langher vertreckende als veer-
thien daghen, sal daermede verbeuren 12 guldens; wel verstaende dat den
ghenen die dese buijtenpersoonen inghenomen oft ontfanghen heeft, sonder
te voldoen, als voorschreven is, die sal de pene selver betalen.
VANDE NETHE ENDE LOOPEN TE BELEIJDEN.
93. Item, soo wanneer gheboden wort de Nethe ende alle kleijn beleij-
loopen te veghen, sal den heere dat laten gheven drij sondaeghsche ghebo-
den, naer het out heirkomen, ende alsdan de naeste weke omgaen, want
hem belieft, naer het leste ghebodt; ende soo wie alsdan niet gheruijmt en
heeft naer het leste ghebodt, ende ghecalengiert bij segghen vande scepenen,
sullen daermede verbeurt hebben de pene van 20 stuijvers tot s'heeren
behoef, ende de tweede reijse daeraf ghewaerschout sijnde, ende sulckx
niet en deden, sullen daermede verbeuren twee gulden ende soo voorts.
94. Item, is gheordineert, datter niemant en sal eenighe dammen maken
oft legghen inde jonghe oft Scheppeleken Nethe, om daermede te wateren
sijn bempden oft velden, oft daer oock mede visschen, oft cuijlen uijteusen
die van aerde oft van russchen oft met heijde ghestopt souden worden, op
pene van t'elcker reijse te verbeuren. . . 2 guldens.
95. Item, in kleijne loopen te wateren met dammen wort toeghelaten,
306
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
maer sullen ghehonden sijn, als d'water af is, de dammen wederom terstont
uijt te trecken; soo wie dat niet en doet verbeurt t'elcker reijse 10 stuijvers.
96. Item, is oock verboden, als datter niemant en sal gaen visschen in
tijde als het gras lanck is, daermen merckelijcke schade doet, oft hij sal
daermede verbeuren, tot elcker reijse, voor elcken persoon die alsoo
bevonden wort, . . 5 stuijvers.
97. Item, soo wanneer gheboden wort de leijgrachten gheleghen tusschen
de Nethen, oft op andere plaetsen daer het water merckelijck door afschiet
oft afloopt (1), sullen alsdan oock gheruijmt ende gheveeght worden ghelijck
andere waterloopen; ende soo wie sulckx niet en doet die sal tot elcke reijse
verbeuren ........... 6 stuijvers.
98. Item, dat een ieghelijck sijn hoodtdammen ende bempden, boven de
watermolen ende daeronder gheleghen, sal onderhouden ende hooghen tot
opden Molderdijck toe, om het water daerteghen te steijghen daer Coninckx-
molen mede gaet; soo wie de dammen doorsteeekt oft sijn bempden niet en
hooght ten goetsmans prijse, dat die tot elcker reijsen sal verbeuren
36 stuijvers.
VAN MOMBOIRIJEN.
99. Item, ist gheordineert, dat die lanckstlevende van vader oft moeder,
oft naeste erfghenamen van alle weesen, oft andere die onder momboirijen
moeten staen, alsulcken persoonen oft kinderen sullen doen versien van
goede ende ghetrouwe momboirs, binnen den tijdt van ses weken naer dat
vader oft moeder sullen sijn overleden, op pene van te verbeuren, soo verre
sij den tijdt laten overstrijcken . . . . . . . 3 gulden.
100. Ende daertoe vermaent sijnde ende alsdan niet en deden binnen
andere veerthien daghen alsdan volghende, souden verbeuren de somme
van . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 gulden.
101. Item, sullen alle momboirs ghehouden sijn, binnen den tijdt van ses
weken naer dien sij den eedt sullen hebben ghedaen, te maken oft doen
maken eenen staet oft inventaris van allen de goeden, have ende erve,
schult ende wederschult, ende dien volkomelijck ghemaeckt sijnde ende bij
(1) Il y a ici une lacune.
308
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE .
gheschrifte ghestelt, alsdan te leveren in handen van twee schepenen ende
den secretaris deser vooghdije, om bij hem ten registre ghestelt, oft anders-
sints bewaert te worden, op pene van. . . . . . . . . 3 gulden.
102. Item, sal den overblijvenden van vader oft moeder, oft, bij ghebreck
van vader oft moeder, die aldernaeste erfghenamen van onmundighe, sotte,
onnoosele, onmachtighe haerder sinnen, stomme, blinde, etc., doen somme-
ren vier vande naeste vrienden, twee van des vaders ende twee van des
moeders weghen; om momboirs te worden; uijt welcke vier persoonen die
schouteth ende schepenen alsdan twee uijtten voorschreve vier sullen
nemen totten momboirs, die haer naer conscientie de bequaemste sullen
duncken te sijn, om alsdan inden eedt ghestelt te worden, op pene
van . . . . . . . . . . . . . . 3 gulden.
103. Item, dat die momboirs sullen ghehouden wesen alle drij jaren eens
voor de weth alhier te doen rekeninghe, bewijs ende reliqua, ende dat alsoo
continueren totten eijnde van hare administratie, op pene van . 3 gulden.
104. Allen de voorschreven penen sullen wesen ten behoeve des heeren,
des aenbrenghers ende officier d'executie doende, ghelijckelijcken te deijlen.
Ende die penen onder den gulden sullen wesen ten behoeve vanden
aenbrengher ende den officier d'executie doende.
OPDE PESTE.
Dit is den eedt die bij schouteth ende schepenen, ende bij de twelf ghe-
sworen gheordineert ende ghemaeckt is, tot conservatie ende welvaren
vande ghemeijnten, opde scrobbers ende scrobberssen die binnen der
vooghdije van Mol, Balen ende Dessel, sullen siecke persoonen bewaren
die besmet sijn metter gave Godts oft peste, ende inder selver qualiteijt, die
goede liedens huijsen ende goederen reijnighen ende veeghen sullen,
alvoor ende eer de voorschreven scrobbers oft scrobberssen bij eenighe
siecken sullen ingaen, oft eenighe huijsen reijnighen oft veeghen.
105. " Ick sweire, datick mij toe verhuert hebbe, ende (1) desen siecken
persoon oft persoonen te bewaren, dat ick den selven wel ende ghetrouwe-
lijck sal regheren, hanteren van allen 't ghene dat hem van noode sal wesen,
(1) Nous croyons qu'il faudrait lire: daer ick mij toe verhuert hebbe, desen siecken persoon, etc.
310
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE
ende allen den ghenen die mij ten laste worden gheleijt om te bewaren; ende
daer niet af en sal gaen soo langhe als hun Godt het leven laet. Ende indien
eenighen siecken, bij den wille Godts, gheraeckte te sterven, belove ick des
selven lichaem te recken ende te strecken, ende op stroij te legghen bereet
om inde kiste te doen, ende alle vuijligheijt, daer eenigh perijckel af mochte
komen, t'selve diep ghenoech te graven achter inden hof des voorschreven
aflijvighen, ende egheenderhande vuijligheijdt te roocken oft te verbran-
den; ende dat ick hunne meubelen, wat goet dat ter werelt is, wel ende
ghetrouwelijck sal bewaren, ende niet bij mij en sal worden versteken oft
verbalemont, oft dat ick bij niemanden anders en sal laten stelen, versteken
oft verbalemonden, maer mij selven daerinne alsoo ghetrouwelijck sal quij-
ten oft mijn eijghen goet waer, ende dat ick binnen mijnen ghehuerden
tijdt vande erve der siecken niet en sal gaen, ten sal sijn bij consente
vande vrienden oft vander weth, oft ghecommitteerde. Ende bij alsoo verre
dat ick worde verwillight om de selve goeden te reijnighen naer den tijdt
van ses weken ende bij consent van schepenen, belove ick allen de goederen
soo lofbaerlijck te wasschen, te schueren, te vieren ende te reijnighen, datter
gheen perijckel af en sal komen, naer mijn uijtterste vermoghen, ende al te
doen dat een goet eerlijck man oft vrouwe van eedts-weghen, van Godts-
weghen, van rechts-weghen schuldigh is ende behoort te doen; soo waer-
lijck help mij Godt den vader, den Sone, den Heijlighen Gheest. "
106. Item, is gheordineert, soo wanneer de peste oft root melisoen in
eenighe huijsen binnen der vooghdije van Mol gheraeckte te komen, oft
eenigh twijffel van dien daer is, sullen die vanden selven huijse ghehouden
ende schuldigh wesen 't selve van stonden aen te kennen te gheven hare
ghebueren aen weder sijden, op pene van . .. 3 gulden.
107. Item, dat niemant buijtens dorps en sal gaen oft komen in eenighe
sterfhuijsen, oft dooden begraven, oft huijsen veeghen, oft huijsen ophouden
daer de voorschreve sieckten sijn oft gheweest hebben, hij en sal blijven ses
weken lanck uijt allen gheselschap, op pene van . . . . . 6 gulden.
108. Item, dat soo haest de voorschreve sieckte in eenigh huijs ghekomen
sal wesen,sullen die vanden huijse ghehouden sijn van stonden aen te steken
oft te hanghen eenen stroijwisch vande lenghde van een elle, ende vande
dickte van een mans dije, met drij banden ghebonden, aen oft ontrent der
312
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE
straeten-deure, op pene van 3 guldens, oft in plaetse van stroijwisch een
latte naghelen.
109. Item, dat den voorscreven stroijwisch aldaer sal moeten blijven
hanghen den tijdt van ses weken, wanneer iemant inde huijsinge ghestorven
is, ende den tijt van drij weken, soo wanneer daer iemant uijtten voor-
schreven huijse gedaen ende aldaer niet ghestorven is, op ghelijcke pene
van . . . . . . . . . . . . . . . . .. 3 gulden.
110. Item, datmen in gheen huijsen, daer iemant vande voorschreven
sieckten ghestorven is, eenigh goet sal moghen verweren oft roeren dan naer
de ses weken dat den lesten aldaer ghestorven is, op pene van. 3 gulden.
111. Item, dat hem niemant en sal vervoorderen te scrobben, oft als
pestmeester te begheven bij eenige siecken, oft te gaen in vuijle huijsen,
sonder consent van schouteth, schepenen ende het meestendeel vande
ghesworen, opde pene van. . . . . . . . . . . 12 gulden.
112. Item, soo wie buijtens dorps eenighe vandevoorschreven contagieuse
sieckte had begraven oft huijsen hadde gheveeght, sal ghehouden wesen,
naer de ses weken, vanden volcke te blijven veerthien daghen, op pene
van . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 gulden.
113. Item, dat niemant en sal gaen achter straeten die met de voorschreven
sieckte besmet sijn (1), oft daerbij in huijs sijn, oft die hanteren, sonder
witte roede onderhalf elle lanck bloot inde handt te hebben, opde pene
van . . . . .. . . . 2 gulden.
114. Item, ghelijcke witte roede sullen oock moeten draghen, ende 't
volck mijden naer de distantie vanden tijde voorgheruert, de ghene die
uijt eenighe besmette huijsen vertrecken ende vluchten, op ghelijcke pene
van . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 gulden.
115. Item, dat niemant en sal coopen, haelen oft brenghen eenigherhande
goet van daer de voorschreven sieckte is, op pene van . 6 gulden.
116. Item, datmen niemanden van buijten gheen huijsen verhueren oft
leenen en sal die vande plaetsen komen daer de voorschreven sieckten
regneren, op pene van . . 6 gulden.
117. Item, dat alle deuren, vensteren, gaten, ghesloten ende ghestopt
(1) Nous croyons qu'il faut lire: dat niemant en sal gaen achter straten met de ghene die met de
voorschreven sieckte besmet sijn.
314
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
sullen sijn ende blijven aende straete sijde, ter plaetsen daer de voorschreve
sieckte is, op pene van .. . . . . . . 2 gulden.
118. Item, dat alle scrobbers ende scrobberssen, om haer nootsake te
doen, sullen vermoghen te gaen lancx s'heeren straeten van elf uren tot
twee uren naer middage, om haer affairen te doen, ende niet op straet staen
klappen oft wandelen; soo wie contrarie dede, soude verbeuren 6 gulden,
en bij nacht dobbel.
119. Item, dat gheene scrobbers oft scrobberssen gheene vergaderinghen
en sullen maken oft eenighe hoefkens houden, op pene van 10 gulden,
ende bij nacht dobbel.
120. Item, datmen gheene doode lichamen en sal buijtens huijse brenghen
om te begraven dan vanden elf uren totten twee uren, ten hooghsten vanden
daghe, op pene van . . . . . . . . . . . . . . 3 gulden.
121. Item, dat de ghene die alsulcken lijck sullen willen begraven, sullen
ghehouden wesen te gaen voor d'lijck totter kercken toe, de liedens een goede
recke te vooren waerschouwende van datter een lijck komt, luijdende tot
dien de kleijn schelle; d'welck sij oock ghehouden sullen wesen te doen
in't wederkeeren, op pene van . .......... . . 2 gulden.
122. Dat oock gheene scrobbers oft scrobberssen gheene visitatie en sullen
vermogen te doen sonder bij hun te hebben eenen notabelen persoon, op
pene van . . . 10 gulden.
123. Item, dat alle persoonen mette voorschreven sieckte besmet gheweest
sijnde ende ghenesen, buijten eenighe sterfhuijsen gheweest sijn de, sullen ver-
moghen hunnen kerckganck [te] doen naer dat de drij weken sijn ghepasseert
dat sij ghenesen sijn; ende soo wie contrarie dede, sal verbeuren 3 guldens.
124. Item, dat alle de honden ende verckens, ghesloten oft ghebonden
ghehouden sullen worden onder den ghehuchte oft beestock [bede-stock]
daeronder de sieckte is, op pene van . . . 30 stuijvers.
125. Item, dat niemant vande voorschreven gheinfecteerde persoonen en
sal mogen vier stoken opder straeten oft buijten sijnen huijse, noch oock
hutten af te branden, oft plonderije oft vuijligheijt in't vier worpen, daer
eenighen merckelijcken stanck soude af komen, op pene van. 30 stuijvers.
126. Item, dat niemant en sal moghen in eenige vuijl huijsen gaen, t'sij
dat de selve ghesloten sijn, oft iemant inne is,t'sij scrobber oft iemant anders,
sonder consent van mijn heer pastoor, uijtghenomen de ghene die de sorghe
vande sielen sijn draghende, op pene van . . . . 6 guldens.
316
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
127. Item, dat niemant en vermach eten oft drincken, oft converseren met
iemant die infect is, oft sal ghehouden wesen te blijven uijtten volck den tijt
van ses weken, op pene van. . . . . . . . . . . . 6 gulden.
128. Item, datter niemant eenighe huijsen en sal veeghen oft en sal, naer
dat hij gheveeght heeft ende schoon ghemaeckt, blijven uijt den menschen
conversatie den tijt van ses daghen, op pene van . . . . . 3 gulden.
129. Item, en salmen gheene coopdaghen houden moghen vanden haeffe-
lijcke doode goederen, als lijnden, wullen, hooij, strooij, etc., ghecomen oft
sijnde inde sterfhuijsen van alsulcken sieckten, voor dat de selve sullen sijn
ghesuijvert ende gheveeght, op de pene van . . . 6 gulden.
130. Ende sullen noch ghehouden sijn met den coopdagh te houden te
verbeijden drij weken naer dat t'huijs gheveeght is, op pene als voorschreven.
131. Item, dat niemant gheene doode haeffelijcke goederen van buiitens
dorps ghecocht en sal binnen Mol brenghen uijt gheinfecteerde huijsen
ghecomen, voor dat het drij weken uijtten voorschreven huijse gheweest is,
op pene van . . . . . . . . . . . . . . . . 6 gulden.
ORDONNANTIE OP T ROOT MELISOEN.
132. Inden eersten, om den inghesetenen te bevrijen vande contagieuse
sieckte van 't root melisoen, soo is gheordineert, dat soo wanneer, om (?)
eenigh huijs binnen deser vooghdijen gheraeckten te comen oft twijffel
hebben, sal het hooft vanden huijse schuldigh sijn t'selve van stonden aen
te kennen te gheven sijne naeste ghebueren, op pene van . 3 gulden.
133. Item, dat allen de ghene waervan de huijsen sijn bevleckt, hun uijtten
gheselschap sullen houden, ende blijven ten minsten acht daghen naerdat sij
gheheel ghenesen sijn ende vander sieckten ontslaghen, op pene van 3 gulden.
134. Item, daer eenighe siecken sijn en salmen gheene doode have uijtten
huijse moghen draghen, noch eenigh mest roeren, ten sij [die] vanden sieck-
ten sijn verlaten gheweest oft de dooden begraven thien daghen, opde pene
van 3 gulden; maer is toeghelaten ter weken twee daghen mest uijt te
vueren, met consent van de ghebueren.
135. Item, datmen niemant huijseren, huijsen leenen oft verhueren en sal
komende uijt de huijsen daer de selve sieckte is, sonder consent vanden
officier,gheswooren ende naeste ghebueren, op pene van 4 gulden 10 stuijvers.
318
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
TEXTE.
136. Item, dat allen die deuren, vensteren ende gaten ghesloten ende
ghestopt sullen blijven aende straete sijde daer t'volck meest passeert, immers
soo vele doenlijck is, ten waer voor den nootelijcken uijtganck ende inne-
ganck vande ghehoude (1) persoonen, ende leijden vande beesten, op pene
van ............... 2 gulden.
137. Item, datmen gheene vergaderinge maken sal bij daghe oft bij nachte,
van danssen, springhen oft avontspelen ende dierghelijcke ghedurende desen
noot der sieckten; ende die alsulcken vergaderinge, avontspelen, enz.,
aenhout, sullen verbeuren t'elcker reijse 6 gulden; ende die daer sullen
komen, elck ............. . . . . . . 20 stuijvers.
138. Item, datmen in't graven vande doode der selver sieckten sal houden
ende onderhouden de selve ordonnantie diemen is houdende in't begraven
vande doode ghestorven vande peste, op pene van. . 2 gulden.
139. Item, dat oock niemant en sal moghen inde huijsen gaen daer de selve
sieckte is, om die te besoecken, enz., ten ware meesters oft meesterssen
hun deser sieckten verstaende ende daervan professie makende, op pene
dat de selve sullen moeten blijven acht daghen uijtten volck, ende tot dien
verbeuren de somme van . . . . . . . 3 gulden.
140. Item, dat niemant en sal moghen komen inde conversatie vande
menschen oft ter kercken voor ende aleer hij acht daghen vande selve
sieckte is ghenesen, op pene van . . . . . . . 3 gulden.
141. Item, dat alle de ghene die de huijsen infect sijn van dese sieckte sullen
hun honden ende verckens ghebonden moeten houden oft wechdoen, opde
pene van 30 stuijvers, ten waer de selve bij ongheluck oft ghewelt afbraken
sonder wete vanden meester, den welcken, daerover hem expurgerende
onder eedt, vande pene sal wesen ontslaghen soo hij, naerdat hij ghecalengiert
is gheweest, de selve wederom sal opghebonden hebben oft wechghedaen.
142. Item, allen dese penen, soo vande peste als van root melisoen, sullen
gheappliceert worden in drij deelen, d'een deel tot behoef vanden heere, het
tweede den aenbrengher, het derde den officier d'executie doende.
143. Item, reserveren de voorschreve borghemeesters hun minderen ende
meerderen der selver penen, naer de gheleghentheijt vanden tijde.
Aldus gheordonneert ende ghestatueert bij Andries Diercx, Wouter Vos,
(1) Au lieu de : ghehoude persoonen, lisez: ghesonde persoonen.
320
COUTUMES DE MOLL, BALEN ET DESSCHEL.
Sebastiaen van Meensel, Jan van Gempel den jonge, Jan Vos, Eustaes
Steffens, Henrick Mangelschots, Jan Peeters, Huijbrecht Stessens, Peeter
Caeyers ende Huijbrecht Berchmans, ghesworen deser vrijheijt Moll, ende
[ter] interventie van joncker Jacques Rijckewaert, schouteth der stadt ende
quartiere van Herentals binnen Mol, opten achthiensten junij duijsent ses hon-
dert ende drij en dertigh, ende dien voghende gepubliceert opten neghen-
thiensten der selver maent junij, naer de hooghmisse, bij mij ondergheschre-
ven, als daertoe gheauthoriseert, present den voorschreven heer schouteth.
Jan van Roye ende meester Nicolaes Vos. schepenen. Ende was ondertekent
J. WILLEMOINS, loco LOOVENS, bij authorisatie, met sekere signature. Onder
stont: Ghepubliceert den 3 junij 1640, per me, ende was onderteekent.'
J. Loovens; leegher stont: Gepubliceert den 10 meij 1648, ende was onder-
teekent ut supra. Item, den 16 meij 1649, ende onderteeckent ut ante. Item,
den 8 meij 1650, ende 24 meij 1651. Item, anno 1651, 1652, 1653, 1654,
1655, 1656, 1657, 1658, 1659; den 22 meij 1661, den 14 meij 1662, den
6 meij 1663. Noch onder stont: 30 augusti 1676, ghepubliceert d'ordon-
nantie raekende den rooden melisoen hiervoere staende, ende was onder,
teekent: A. VANDEN BERGHE, 1682.
322