COUTUMES FÉODALES DU PAYS DE MALINES.

TEXTE (1).

Costumen, usantien ende stijl van procederen in sijne Conincklijcke

Majesteijts leenhove slandts van Mechelen.

Achtervolgende de bevelen bij onse genadichste ende doorluchtichste

heeren de eertshertoghen aen ons, stadhoudere ende mannen van leene van

Henne Hoocheden leenhove des lants van Mechelen gedaen, bij beslotene

brieven van den eenentwintichsten julij xvic ende negene, onderteeckent

Strick, daerbij ons geordonneert ende bevolen is de selve pertinentelijck

tinformeren wat leensche costuijmen, usantien ende stijl judiciael wij van

outs gehouden hebben ende plochten te useren ende observeren in ende

onder onse leencamer, metten resorte van dijer, ende dat wij die schriftelijck

de selve Henne Hoocheden souden overseijnden, met onslieden goetduncken

oft advijs, beschickende alle tselve seffens in handen van hennen greffier

ende secretaris de selve brieven onderteeckent hebbende, soo eest dat

wij, ter voorschreven ordonnantien ende bevelen obedierende, de selve

costuijmen, usantien, oude hercomen, stijl ende manieren van procederen

rijpelijck ondersocht hebbende, hebben alle de selve die men-alllier binnen

den leenhove plocht ende gewoon es te gebruijckene ende achtervolgen,

doen redigeren ende stellen bij geschrifte, die wij dijenvolgende Uwe

Eerweerde overseijnden tot volcominghe vande voorschrevene bevelen,

met advijse dat-wij alle de naerbeschrevene poincten ende articulen (der

voorschreven costumen, usantien ende stijl raeckende), nut, goet, redelijck

ende bequaem bevonden hebben om achtervolght te worden, ter directien

van tgemeijn welvaeren in treglement ende feijt van justitie, aengaende de

voorschrevene leenen met desser aencleeft nootelijck, besundere volgende

d'oude leensche costumen alhier inden hove geobserveert. Gedraegende

niettemin ons totte voorsienighe discretie van Haere Hoocheden ende van

hunne gecommitteerde om, tot gemeijne ruste ende eenvoudighe observantie

der leenrechten, te stellen sulcke ordre op hunne onsekerheijt ende anders-

sints, als de selve oordeelen sullen naer recht ende redene te behooren.

(1) D'après la copie authentique reposant aux Archives du royaume, cour féodale de Brabant, fol. 147 de

I'inventaire, lit. M., portef. 34 à 37, et le Brabandts-recht, t. II, fol. 1075. V. le rapport de M. le conseiller

de Cuyper, dans le recueil des Procès-verbaux de la Commission, t. IV, p. 76.

528

COUTUMES FÉODALES DU PAYS DE MALINES.

TEXTE.

TITEL I.

IBRST VAN STIJL ENDE MANIERE VAN PROCEDEREN.

1. Ierst staet te wetene: dat in den voorschreven leenhove des lants

van Mechelen een oudt gebruijck es: dat de ghene die comen te succederen

in eenighe leengoeden oft leenrenten sijn schuldich, binnen sesse weken

naer de doodt vanden ghenen dijen de leengoeden oft leenrenthen toebehoort

hebben, de selve te verheffen ende behoorlijk relieff daervan te doene, op

pene van sesse guldenen.

2. Ende soo verre sij dijes in gebreke blijven, soo vermach den heere

zijne brieven te seijnden tot laste van denghenen die de leenen toecommen,

ten eijnde sij binnen veerthien daghen alsulcken leenen commen te leene

ontfangen, ende den heere betaelen van sijnen hergeweije oft vrome ende

andere heerlijcke rechten.

3. Indijen sij, dijen nijet tegenstaende, alnoch blijven in gebreke, soo

vermach den stadthoudere ten genechtdaghe de saecke doen presenteren,

ende versoecken alsulcke leengoeden oft renten rechtelijck beset ende

beslaeghen te worden voor tgebreck, ende omme daerop ende aen te mo-

ghen verhaelen sijn hergeweij oft vrome ende andere rechten daertoe

staende, mette wettighe costen daeromme gedaen ende te doene.

4. Ende ingevalle den beschrevene oft gesommeerde nijet en compareert

om den heere genoech te doene, soo wort den stadthoudere, gebleken

wesende vande sommatie oft wete, naer voorgaende manisse, bij vonnisse

van leenmannen geaccordeert te moghen doen het eerste beseth, mits

doende de wete den gerechtelijcken (1) verheffer oft beschrevene, indijen

hij binnen acht mijlen te vinden oft te becomen es; ende indijen nijet, wordt

de wete oft insinuatie, bij beslotene brieven, gedaen aende pachters oft

handtplichters vande beslagene goeden, met sulcken interval van tijde

nochtans dat zij hunne meesters daeraff gevueghelijcken kunnen adver-

teren.

5. Welcke wete ende insinuatie gedaen, ende daervan behoorlijck geble-

ken sijnde, soo beterden de stadthoudere met twee mannen van leene, ter

(1) Au lieu de: gerechtelijcken, lisez: gebreckelijcken, comme dans le Brabandts-recht.

330

COUTUMES FÉODALES DU PAYS DE MALINES.

TEXTE.

presentiën van greffier, den gront of pant, ende doen aldaer, vuijt crachte

van voorgaende vonnisse, bij manisse des stadthouders, het ierste beseth,

openbaerlijck voorts roepende ende dagende de erffgenamen oft leenvol-

gers [vanden ghenen] (1) die vuijten voorschreven leenen gestorven is, ende

alle andere actie oft recht vermetende totte selve leenen, te commen ende

compareren voor den voorschreven stadthoudere ende mannen van leene

ten naestvolgenden genechte.

6. Ende soo verre de beschrevene ten naestvolgenden genechte oft recht-

daghe nijet en compt oft compareert, soo verclaeren (2) de stadthoudere

aldaer dat, achtervolgende tvonnisse van leenmannen; met N. N., mannen

van leene, den pant betorden es ende het eerste beseth gedaen, versoec-

kende alsoo, bij gebreke van voldoeninghe ende (midts des beschrevene

non-comparitie), hem geaccordeert te worden het tweede beseth; dwelck

bij manisse ende vonnisse geaccordeert wordt, midts noch doende voor-

gaende wete; ende in sulcker vueghen wordt geprocedeert totten derden

ende vierden beseth [dach] (1) van gratiën. Wel verstaende, dat de voor-

schrevene betordinghe ende besetten gedaen worden telcken met versche

leenmannen; maer int doen vande leveringhe van sulcke goeden, moghen

mannen van leene, die over de voorschrevene besetten ende betordinghe

geweest zijn, [daer] (1) weder wel verstaen (3).

7. Het vierde beseth van gratiën inder voorschreven manieren gedaen

wesende, ende de beschrevene alnoch nijet comparerende, soo vertoocht

ende doet de stadthoudere blijken dat de voorschrevene besetten soo rech-

telijck volcommen sijn ende dat de beschrevene hem egeen contentement

gedaen en heeft, noch in oppositie gecomen en es, versoeckende dat thoff de

besette goeden believen soude te wijsen ter leveringhe tot tsheeren taeffele,

totter tijt ende wijlen den heere van zijnen hergeweije, vrome ende andere

heerlijcke rechten mette wettighe costen daeromme gedaen ende te doene

sal wesen voldaen ende gerembourseert; dwelck bij vonnisse van leen-

mannen soo wordt gewesen, behoudelijck dat, aleer de leveringhe gedaen

sal worden, daervan noch eens gedaen werde wete (4).

(1) Brabandts-recht.

(2) Au lieu de: verclaeren, lisez: verclaert, comme dans le Brabandts-recht.

(3) Au lieu de: verstaen, lisez : overstaen.

(4) Brabandts-recht : dat, aleer de leveringhe ghedaen wort, daervan noch eens wete gheschiedt.

532

COUTUMES FÉODALES DU PAYS DE MALINES.

TEXTE .

8. Ende vande wete behoorlijck gebleken wesende, soo gaet de stadt-

houdere, ter eerster gelegentheijt, met vier mannen van leene ende greffier

opde besette panden, alwaer wederomme publiecquelijck voortsgeroepen

worden alle de ghene die eenich recht oft actie aende voorschreven goeden

souden willen vermeten of pretenderen.

9. Ende tselve gedaen, ende nijemant comende ten beschudde, soo wordt

alsdan aldaer, achtervolgende tvonnisse van mannen van leene, bij

behoorlijcke manisse, gedaen de leveringhe van sulcke goeden oft renten,

met rusch ende rijsche, tot behoeve vanden heere ende sijnder taeffele, die

den heere alsoo sonder rekeninge mach gebruijcken ende plichten totter tijt

toe dat de leenvolger den heere sal hebben vernuecht van sijn hergeweij oft

vrome, rechten ende wettighe costen ter oorsaecke vande procedueren van

vuijwinninghe geresen.

10. Van gelijcken ende in sulcker manieren wordt geprocedeert ten

respecte ende in saecken van particuliere persoonen die, bij gebreke van

betaelinghe, genootsaeckt worden voor achterstellen van renten ende

dijergelijcke actien op henne panden ende hijpothequen rechtelijck te

procederen.

11. Ende indijen den rentgeldere oft beschrevene compareert ende in

rechte wilt gehoort worden, vermach tselve te doen ende hem verantwoorden

deur hem selven oft by procureur behoorlijck gemachticht, dats te wetene,

bij procuratie gepasseert voor mannen van leene van desen hove, oft voor

leenmannen van andere hoven; ende partijen teghens malcanderen dingta-

lich vallende, tsij in aenleggers oft verweerders stadt, sijn schuldich hun

respective te verloven naer shooffs recht ende henne persoonen te verbinden,

om vonnisse te verwachten ende tgewijsde te voldoene.

12. De gedaegde hem, als voren, in rechte ende oppositie presenterende,

es de aenleggere schuldich hem promptelijck te fonderen ende pertinente

conclusie te nemen, ende texhiberen sijne brieven ende anderen titulen

daermede hij zijne conclusie ende recht meijnt te fonderen; waerop den

gedaeghde wort geaccordeert dach van veerthien daghen, te wetene totten

naesten genechtdach, om te dienen van antwoorde, oft anderssints te doene

soo sijne raedt gedragen sal, ende dat peremptoirlijck.

13. De gedaeghde dienende van antwoorde, is gehouden oock te nemen

pertinente conclusie mette fijnen van nijet-ontfanckelijcheijt ende absolutie,

ten waere dat hij hadde eenighe declinatoire oft dilatoire exceptiën.

534

COUTUMES FÉODALES DU PAYS DE MALINES.

TEXTE.

44. Dan, middeler tijt, tot dat bij kennen oft ontkennen inde saecke

gecontesteert sij, soo mach d'aenvragere (1) altijt sijne aenspraecke oft

conclusie veranderen, maer nijet daernaer, ten waer tselve geschiede met

consent vanden verweerdere, oft vuijt crachte van beneficie vanden prince,

dwelck gemeijnlijck nijet en geschiet sonder refusie vande costen van

retardatien.

15. Ende bij sulcxdanighe litiscontestatien, talle personele actie (2) worden

gevesticht ende geëxtendeert dertich jaeren, sulcx dat daerbij belet worden

alle prescriptien ende declinatoire exceptien.

16. Waernaer machmen partijen doen presteren eedt de calumia, soo

wanneer dien inden beghinne nijet versocht noch gedaen en es, midts dat

dijen telcken tijde mach verheijscht ende volvuert worden.

17. De pene ende amende vanden ghene die hem te soecken maeckt int

doen vanden selven eedt (emmers dijen niet en wilt doen) es, voor den aen-

vragere, dat hij vervalt van sijnen heijsch, ende voor den verweerdere oft

gedaeghde, dat hij gehouden wordt voor bekennende de feijten in d'aen-

spraecke oft conclusie begrepen.

18. De gedaeghde gedient hebbende van antwoorde, es d'aenleggere

schuldich daerop ten naestvolgenden genechtdaghe te repliceren, ende de

verweerdere, ten naervolgende rechtdaghe te dupliceren, sonder eenighe

andere dilaijen te mogen nemen alsoo alle daghen ende termijnen sijn

peremptoir.

19. Partijen, als voren, gedient hebbende van replicque ende duplijcque,

sijn gehouden de saecke te sluijten, sonder dat d'aenleggere opde selve

duplijcque vermach voorder te schrijven, tsij bij vorme van triplijcque oft

anderssins, ten waere hij daertoe bijden hove werde geadmitteert.

20. Ende partijen bij vonnisse geadmitteert wordende ten thoone, sijn

schuldich binnen sesse weken hunne productie te weder sijden te doene, op

pene van versteck; ten waere nochtans, om merckelijcke redenen, thoff

langher dilaij oft vuijtstel toeliet.

21. Alle enquesten ende getuijghen (3) worden gehoort bij twee leen-

mannen daertoe bijden hove gedeputeert, metten greffier, ten waere dat de

(1) Au lieu de : d'aenvragere, le Brabants-recht dit: d'aenlegghere.

(2) Le Brabants-recht dit: alle personele actien.

(3) Le Brabandts-recht dit: ghetuijghenissen.

536

COUTUMES FÉODALES DU PAYS DE MALINES.

TEXTE.

getuijghen verre geseten waeren, alswanneer men toelaet ende accordeert

requisitoriale brieven in forma, om sulcke getuijghen elders te mogen exa-

mineren ende verhooren bij commissarissen vuijtten rade oft wette vande

plaetse daer sij woonachtich sijn, midts nochtans aen partije goets tijt

doende insinuatie, met beteeckeninge vande plaetse ende daghe daer ende

wanneer die gehoort sullen worden.

22. Partijen mogen teghens elckanders productiën dienen van reprochen

oft contradictien, ende voorts van salvatien, ende dat van genechtdaghe te

genechtdaghe, peremptoirlijck als voren, ende daermede de saecke sluijten,

sonder voordere schrijven; dan, sullen de voorschreven partijen respective

vermoghen te vueghen sulcke advertissement oft motijff van rechte als

henlieden goetduncken sal.

23. De saecke alsoo gesloten wesende, soo wordt die bij vonnisse diffi-

nitijff gevuijt; ten waere thoff, door de swaricheijt oft duijsternisse inde

saecke bevonden, geraeden vondt, tot naerder ondersoeck der waerheijt,

partijen te doen compareren voor commissarissen vuijten hove te depu-

teren, om bij hun (bij gebreke van accordt) van offitie weghen verhoort oft

gereguleert te worden volgende de puncten oft instructie daerinne gegeven.

24. Alle vonnissen moghen gepronuncieert ende vuijtgesproken worden

opde ordinarisse genechtdaghen (partijen oft haere procureurs present oft

gedachvaert sijnde), oft ook op andere daghen met consent van partijen.

TITEL II.

VAN REELE ZAECKEN.

1. Een ijeghelijck es schuldich, als voren, zijn leen op hem verstorven te

verheffen, binnen sesse weken naer dat op hem verschenen (1) es, ende den

heere te betaelen, voor een volle leen derthien [goude] (2) rijders, tot

dertich stuijvers tstuck, waervoren den heere (navolgende seker placcaet-

ordonnantie) (3) betaelt wordt sevenendertich stuijvers van tstuck.

2. Ende voor een gespleten leen, een vrome, dats te wetene soo vele alst

jaerlijcx vuijtbringht oft ter huere gelt, te wetene van drije jaeren een, nijet

(1) Au lieu de: verschenen, le Brabandts-recht a: verstorven.

(2) Brabandts-recht.

(3) Le mot ordonnantie n'est pas dans le Brabandts-recht.

538

COUTUMES FÉODALES DU PAYS DE MALINES.

TEXTE.

het archste noch het beste, ten waere dat tselve leen ongebruijckt gelegen

hadde geduerende de selve jaren ; in welcken gevalle de vrome bijde leen-

mannen getaxeert wordt naer de gelegentheijt vanden tijde.

3. Alle leenen bedrijff hebbende, oft jaerlijcx weerdich sijnde twintich

guldenen oft daerboven, worden gehouden voor een volle leen.

4. Ende alle leenen egheen bedrijff hebbende, noch weerdich wesende

twintich guldenen tsjaers, worden gehouden voor een gespleten leen.

5. In alle saecken reel wesende vermach een ijegelijck zijn recht vervol-

ghen bij besette ende beslaeghe opde leengoeden oft panden hem specialijk

verbonden ende geaffecteert, ende dat met drije besetten ende tvierde

beseth van gratien, als voren, om alsoo tot leveringhe vande besette goeden

te geraecken.

6. Dan, nijemant en mach recht heijsschen oft vervolghen tot eenighe

leengoeden, ten sij dat hij ierst ende alvoren den heere voldaen hebbe van

sijn hergeweije oft vrome, ende voorts ten leenhove als leenman bekent sij,

ende alsoo hem hoffweerdich (1) gemaect hebbe.

7. Een ijegelijck wordt ontfangen in ontset ende oppositie, soo verre hij

compt ende rechtelijck ontseth doet voor de leveringhe vande besette goeden,

midts funderen (2).

8. Eenen crediteur oft schultheijsscher niet wetende te becomen sijnen

schuldenaer, noch eenighe andere goeden sijnen debiteur toebehoorende,

dan alleenlijck leengoeden oft leenrenten, vermach te procederen, oock bij

besette, opde selve, inder manieren voorschreven voor personele ende

civile schulden, om daeraene sijne schult ende tachterheijt te verhaelen,

midts hem, als voren, hoffweerdich maeckende soo wanneer hij de leve-

ringhe heeft.

9. Item, een ijegelijck es geoirloft sijn leengoeden te vercoopen, veran-

deren (3) ende belasten, behoudelijck dat tselve geschieden moet voor

stadthoudere ende mannen van leene, midts betaelende de rechten daertoe

staende, sonder consent van sijnen naesten hoir oft ijemant anders.

10. Alle renten gehijpothequeert ende bepant op leengoeden worden

gehouden voor leen, ende moeten verheven worden ende thergeweij

(1) Le Brabandts-recht dit: hofveerdich.

(2) Lisez : midts refunderende, comme dans le Brabandts-recht.

(3) Au lieu de: veranderen, le Brabandts-recht dit: verhandelen.

540

COUTUMES FEODALES DU PAYS DE MALINES.

TEXTE.

mette rechten betaelen als andere leengoeden, soo langhe de selve nijet

gequeten en worden; maer naer dat de selve gequeten sijn, soo is sulcke

leenrente doot ende te nijeuwte, ende men en es daeraff egeen hergeweij

[meer]. (1) schuldich.

11. Ende behooren alle quijtinghen van renten verleden ende gepasseert

te worden voor stadthoudere ende leenmannen, ende de rente ten leen-

boecke gedoot, sonder dat genoech is dat partijen met malcanderen te

vreden sijn, oft de quijtinghe anderssins [oft] (1) elders passeren.

12. Een ijegelijck hebbende octroij vanden prince mach van zijne leen-

goeden disponeren bij testamente oft houwelijcksche voorweerde, sonder te

commen voor stadthoudere oft mannen van leene, oft oock sonder octroij,

midts dat doende voor stadthoudere ende leenmannen vanden hove daer-

onder de leengoeden ressorteren oft leenroerich sijn.

13. Alle scheijdinghen ende deijlinghen tusschen erffgenamen gemaeckt,

worden gehouden van weerden, hoewel die voor stadthoudere ende mannen

van leene nijet gepasseert en zijn; behoudelijck dat de ghene die eenighe

leenen aengedeijlt sijn, die moeten verheffen ende den heere van sijne

hergeweijde ende rechten voldoen.

14. Een ijegelijck hebbende jongere rente, vermach de panden die een

ander voor oudere rente vuijtgewonnen heeft van sulcken vuijtwinnere

vercrijghen ende overnemen, midts hem doende hantvullinghe van sijne

aengewesen achterstellen ende oncosten ter oirsaecken vande selve vuijt-

winninghe oft besette geresen.

15. In drije manieren compt men te leene, te wetene: bij ghifte, bij

successie ende bij possessie ende prescriptie. Bij ghifte geschiet dat: soo

wanneer de heere dat van nijeuws vuijtgeeft, oft dat hij gedoocht tselve te

veranderen oft t'ontstruijckene, tsij bij coope, mangelinghe, donatie. oft

anderssins. Bij successie gebeurt [dat] soo wanneer tleen versterft van den

eenen vassal opden anderen. Ende bij possessie oft prescriptie wordt tselve

vercreghen als den vassael tleen soo langhe gebruijckt [heeft] (1) als dat

[het] (1) hem schuldich es eeuwelijck te volgen.

16. Dan, ghifte oft successie en gheeft egheen recht noch actie int leen

sonder possessie; soo oijck mede egheen possessie van mindere jaeren dan

van dertich, ende dat hij tselve verheven hebbe.

(1) Brabandts-recht.

542

COUTUMES FÉODALES DU PAYS DE MALINES.

TEXTE.

17. Onbejaerde kinderen, vrouwen ende kercken oft cloosteren, ontfan-

ghen wordende totte leengoeden hun toegecomen, moeten stellen eenen

besetman, die doet den eedt ende tgene daervan is dependerende.

18. Maer de kercken, cloosteren ende dijergelijcke, ontfanghende bij

octroije vanden prince weerlijcke leenen, moeten, boven den leecken beset-

man, stellen den selven oft ander voor sterfman.

19. Al ontfangen diversche persoonen een leen op diversche tijden, soo

wordt geprefereert int gebruijck vanden leene die dat ierst verheven heeft;

sulcx dat d'eerste inde possessie blijft, tot dat bij vonnisse van leenmannen

anders geordonneert wordt.

TITEL III.

VAN SUCCESSIE.

1. Alle leenen verstorven [versterven] inde rechte linie vande ouders

opden sone; ende daer meer sonen sijn, soo volght den outsten sone de

heerlijcheijt, mette stercke fortressen (1), collatien ende ghiften van offitien

ende tvoorder bedrijff vande heerlijcheijt daertoe behoorende, midsgaders

de twee derdendeelen vande sekere ende ordinarisse innecomen; blijvende

tresterende deel tot behoeff vande andere'sonen gelijckelijck.

2. Daer egeen sonen en zijn soo versterft tleen opde dochteren; ende

daer meer dochteren sijn, volght de outste dochtere teghens haere susters,

tsij eene ofte meer, sulcke voordeel als voren geseijt es vanden oudtsten

sone.

3. Als vader ende moedere, sonen ende dochteren hebbende, afflijvich

worden sonder eenighe erffelijcke goeden achter te latene als leenen, soo

moeten de dochteren versien ende beraden worden bij advijse van [de] (2)

vrienden vuijtte leengoeden.

4. Man ende wijff sittende in houwelijcken staete ende tsamen kinderen

hebbende, ende d'een van hen comende afflijvich te worden, soo worden

ende blijven de selve kinderen proprietarissen ende erfflieden van des

vaders ende moeders goeden, sulex dat de lancxstlevende daervan nijet en

(1) Au lieu de: stercke fortressen, le Brabandts-recht dit: sterckte, fortresse.

(2) Brabandts-recht.

544

COUTUMES FÉODALES DU PAYS DE MALINES.

TEXTE.

mach disponeren, maer behoudt alleenlijck sijn erfftocht inde goeden van

sijnder sijde gecommen, ende van d'andere zijde gecomen, alleene de naeckte

tochte.

5. Ende indijen sulcke kinderen afflijvich worden (sonder achter te

laetene wettighe geboorte) voor vader oft moeder, soo compt ende versterft

sulcke proprieteijt ende erffvelijcheijt wederomme opden vader oft moeder

alsdan noch in leven wesende.

6. Maer soo verre den sone de proprieteijt hebbende compt te sterven

voorden selven erfftochtenaer oft erfftochtenaresse, achterlaetende wettich

kindt oft kinderen. soo devolveert de selve proprieteijt voorts opde selve

kinderen.

7. Sulcx dat de kinderen oft kindtskinderen, diemen bevinden sal ten

tijde van d'afflijvicheijt vanden erfftochtenaer oft erfftochtenaresse, sullen

alsdan deijlen de verstorven leengoeden, als voren, te wetene den oudtsten

sone de twee deelen, ende d'andere broeders, met seclusie vande dochters,

d'ander derdendeel; ende ingevalle van egheene sonen, de oudtste dochtere

de twee [derden] (1) deelen mette prerogative als voren, ende d'andere deel

de andere susteren.

8. Dan, bij soo verre d'oudtste sone oft dochtere sterft sonder hoir, soo

soude hunne proprieteijt smelten ende devolveren op hunne andere broeders

ende susters totten lesten toe; ende bij gebreke der selver soude, als voren,

de naeckte proprieteijt geconsolideert worden mette erfftochte, sulcx dat

den erfftochtenaer oft tochtenaersse wort alsdan volcomen proprietaris.

9. Inde geconquesteerde leengoeden staende thouwelijck vercreghen,

blijft de lancxtlevende naer het scheijden vanden bedde (soo wanneer daer

kinderen sijn vanden selven bedde) erftochtenaer voor deene helft, ende

voor dandere helft naeckt tochtenaer, ende de kinderen proprietarissen als

voren.

10. Maer soo wanneer de lancxtlevende van man oft vrouw egheen

kinderen geprocreert en hebben, soo heeft hij, naer tscheijden vanden

bedde, sijn tocht inde helft van alle de stockleenen, ende inde vercreghen

leenen de proprieteijt van d'eene helft ende [de] geheele tochte in d'ander helft.

11 . Ende naer hun beijder afflijvicheijt gaen die vercregen goeden in

(1) Brabandts-recht.

546

COUTUMES FÉODALES DU PAYS DE MALINES.

TEXTE.

twee sijden, halff opde mans sijde, ende halff opde naest bestaende vander

vrouwen sijde.

12. Maer de helft vande stockleenen gaet terstont naer ['t] scheijden

vanden bedde opde naest bestaende vander sijde daervan sij comen sijn, als

boven geseijt es, ende de resterende helft (daer de lancxtlevende de tocht

inne gehadt heeft) sal devolveren ende comen opden selven naestbestaende

naer de doot vanden selven lancxstlevende.

13. Soo wanneer mans oft vrouwen (1), kinderen hebbende vanden voor-

bedde ende oock kinderen vanden naerbedde, vercrijcht (staende den

tweeden huwelijck) bij versterffenisse eenighe leengoeden, soo devolveren,

naer sijn oft haere doot, sulcke leengoeden (op hun verstorven staende den

tweeden houwelijck) opde kinderen vanden voorbedde, soo verre daer

sonen sijn, ende nijet opde kinderen vanden naerbedde, bij soo verre hij

oft sij vande selve leengoeden nijet wettelijck gedisponeert heeft voor

stadthoudere ende mannen van leene vanden hove daeronder die geleghen

sijn, oft anderssins bij octroije vanden prince.

14. Maer in leengoeden vercreghen binnen het tweede houwelijck, soo

compt het kindt vanden tweeden bedde toe de helft, ende d'ander helft den

oudtsten sone van het voorbedde; ende bij gebreke van sone de dochtere;

ende [bij] soo verre daer meer kinderen vanden voorbedde sijn, sullen de

twee derdendeelen comen op d'oudtste, ende tresterende deel op d'ander.

15. Alle leenen verstervende vuijter zijde succederen opde naeste mans

hoir, die alle vrouwen in gelijcken graet bestaende vuijtsluijt, als boven;

maer de vrouwe naerder bestaende den afflijvighen in linie collaterale, exclu-

deert de mans hoir in voorderen graet bestaende.

16. Ende daer meer mans hooren sijn den overledenen even naer

bestaende, soo volght den oudtsten broeder inde collateraele successie van

sijnen afflijvighen broeder de heerlijcheijt, fortressen, collatien, ghiften van

offitien, met tgene daervan es dependerende, ende d'andere (2) chijsen ende

sekere innecomen deijlen sij even gelijck; soo [men] (3) oijck es doende int

regard vande susteren daer egeen broeders levende en zijn; hoewel noch-

tans men verstaet dat int jaer 1558, inden souverainen leenhove van Bra-

(1) Le Brabandts-recht dit: man oft vrouwe.

(2) Le mot: dandere, pourrait être supprimé et remplacé par de.

(3) Brabandts-recht.

548

530 COUTUMES FÉODALES DU PAYS DE MALINES.

TEXTE.

bant, inde saecke tusschen heer Ricalt van Merode, ter eenre, ende heer

Hendrick van Merode, heere van Pieterssen, ter andere, soude sijn gewe-

sen: dat den outsten [sone] (1) soude volghen de heerlijcheijt ende de

hellicht'van alle sekere ende onsekere innecomen.

17. Nemaer in successie vuijter zijde, daer twee, drije oft meer gebroe-

ders kinderen sijn, daer succederen sij hunnen oom ende moije oft dijerge-

lijcke gelijckelijck inde leengoeden, met alle vruchten, baten ende proffijten

der selver; behoudens dat den sone gecomen van den oudtsten broeder oft

suster sal voorvuijt hebben ende genijeten thuijs mette valbrugghe, grechten

daeraene comme liggende (2), midtsgaders de hanteringe ende bedrijff

vande heerlijcheijt, als voren.

18. Hoewel in successie collaterael representatie egheen plaetse en heeft;

sulcx dat de naestbestaende daerinne wordt geprefereert, als voren.

19. De leenen verstervende vuijter sijde volgende (3) den struijck ofte

stroncke vandaer die gecomen sijn, sulcx oijck dat de voordere bestaende

vande zijde daeraff die gecomen sijn es vuijtsluijtende, in oude stockgoeden

ende andere geconquesteerde leengoeden die bij eenen gemeijnen vadere

[oft grootvader] (1) vercreghen sijn geweest, den naerderen bestaende den

overledene van d'andere zijde.

20. Maer nijet inde leengoeden die noijnt geweest sijn inden boesem

vanden gemeijnen struijck, als van vadere ende grootvadere oft dijerge-

lijcke, in welcken regarde de naeste bestaende secludeert den voorderen

bestaende, sonder distinctie van wat sijde hij den overledenen es naerder

bestaende; in verstande nochtans, dat de manspersoonen, wesende in eenen

graet, al tsamen gelijckelijck succederen, met seclusie van vrouweper-

soonen, als voren.

21. Daer den overledenen erffman vanden leene véle broeders heeft van

vadere ende moedere, ende tot dijen halve broeders vande sijde daervan

hem tleen gecomen es, zal tleen vanden selven (sterven sonder hoir) toeco-

mende sijne outsten broeder (4) vande sijde daeraff hem het leen toecomen

es, oft bij gebreke van broedere, sijne oudtste sustere.

(1) Brabandts-recht.

(2) Lisez: daer omme ligghende, comme dans le Brabandts-recht.

(3) Au lieu de : volgende, lisez : volgen, comme dans le Brabandts-recht.

(4) Lisez, comme dans le Brabandts-recht: sal tleen vanden selven (stervende sonder hoir) toecomen

sijnen outsten broeder.

COUTUMES FÉODALES DU PAYS DE MALINES.

TEXTE.

22. Bestaende kinderen (1), die bij naervolgende houwelijck gelegitimeert

sijn, succederen inde leenen alsoo vrije al oft sij getrouwt geboren geweest

hadden; maer de ghene diemen heet naturales oft vulgo conceptos, succe-

deren daerinne nijet voordere dan voor soo vele die gecomen zijn van hunne

moedere, van welcke sijde [die] (2) egheen bastaerden en sijn.

23. Vuijtgenomen bastaerden gewonnen in overspel, oft die gewonnen

sijn van maesschap, diemen noempt incestuosi, oft van geestelijcke persoo-

nen Godt suijverheijt gelooft hebbende, geheeten nefarii, die de selve leenen

nijet en moghen be-erfven, noch van vaders noch van moeders zijde; ende

en moghen daerinne oijck nijet deijlen, alwaert oock dat de vrinden daerinne

consenteerden.

24. Ten waere die geprocedeert (3) waeren van geestelijcke oft andere

persoonen, onder tdecxel van houwelijck ter goeder trouwe van d'eene zijde

gecontracteert, nijet wetende datter eenich der voorschreven beletselen

was; want in sulcken gevalle wort het kindt oft kinderen gehouden voor

getrouwt, sulcx dat die souden erven in hunne leenen.

25. Alle tochtenaeren oft tochtenerssen sijn schuldich de huijsinghe die

sij in tochte besitten behoorlijck te onderhouden van wanden ende daecken,

vast van vensteren ende deuren; ende indien sij in gebreke daervan blijven,

soo soudemen tselve moghen verhaelen aen hun (4), hunne goeden ende

erffgenaemen, oft hun doen priveren van hunne tocllte.

26. De selve sijn schuldich te betaelen alle chijsen, renten ende lasten

vuijte goeden die sij in tochte besitten gaende; ende indijen sij in gebreke

daeraff bleven ende die lieten verloopen drije jaeren d'een naer d'andere,

soude den erffman de selve goeden moghen aenveerden, midts hun betae-

lende jaerlijcx, oudt wesende boven de vijftich jaeren, tderde, oft daeronder

sijnde, de helft vande weerde dat die goeden jaerlijcx in huere oft pachte

geldende sijn.

27. Ende en vermoghen oock nijet doen houwen egheen opgaende hout

noch andere, voordere dan daer aecx oft houmesse gegaen heeft, noch

eenighe bosschen voor dat zij sesse jaeren oudt sijn,'ende met getijdighe

(1) Lisez: Bastaerde kinderen, comme dans le Brabandts-recht.

(2) Brabandts-recht.

(3) Le Brabandts-recht dit: gheprocreert.

(4) Le Brabandts-recht n'a pas le mot: hun, " eux ".

552

COUTUMES FÉODALES DU PAYS DE MALINES.

TEXTE.

vrome; behalvens dat sij ter minste schade mogen affhouwen oft doen

affhouwen opgaende ende andere boomen tot nootelijcke reparatie ende

grontwerck noodich ende dienende, sonder voorder.

28. Ende indijen daerop (1) egheen opgaende houdt en ware daertoe

bequaem, soo moet den erffman den tochtenaer thout leveren opden grondt,

mette voordere stoffen daertoe noodich, al tsijnen coste; des soo moet den

tochtenaer tselve tsijnen coste int werck stellen.

29. Den proprietaris van eenighe goeden ofte renten daer een ander

erfftochte oft verstorven tochte aen heeft en mach sijn erffelijckheijt nijet

vercoopen, nijet versetten, belasten oft becommeren sonder consent, wille

ende toedoen vanden tochtenaer, alsoo daertoe tocht ende erve moeten

vergadert wesen, ten waere dat [t] selve geschiede ten behoeve vanden

tochtenaer.

30. Als een tochtenaer oft tochtenaersse sterft, soo staet den erffman aen

sijn leen (2), met alle de vruchten daerop staende, ende de pachten, hueren,

midtsgaders de renten die ten tijde van hunne afflijvicheijt nijet en waeren

verschenen.

31. Ende d'edifitien daerop gemaeckt, die weerlijck sijn, mach den pro-

prietaris die laeten weeren ende affdoen, oft die behouden voor destinatie (3)

der selver, te nemen al oft die ter eerde laeghen.

32. Soo hij oijck sal moghen doen ten respecte van tgene den toch-

tenaer daeraene, inne oft op vercregen heeft, als van servituijden oft andere

gerechticheden ende prouffijten, midts recompenserende d'erffgenaemen

vanden tochtenaer vander estimatie, ten segghen van luijden hun dies

verstaende.

TITEL IV.

VAN CALENGIERINGE ENDE NADERSCHAP.

1. Soo wanneer eenighe coop oft contract van leengoeden tusschen de

contrahenten es geschiet, soo es de naerderschap geboren; de welcke es

drijerleij, te wetene: van bloedts- deels- ende grondtsweghen.

(1) Au lieu de : daerop, le Brabandts-recht dit: op 't selve goet.

(2) Lisez, comme dans le Brabandts-recht : soo slaet den erffman de handt aen sijn leen.

(3) Au lieu de : destinatie, lisez : d'estimatie, comme dans le Brabandts-recht.

554

COUTUMES FÉODALES DU PAYS DE MALINES.

TEXTE.

2. Item, soo wie eenighen coop oft contract van erffelijcke leengoeden oft

renten wilt calengieren, die es schuldich te compareren voor stadthoudere

ende mannen van leene, ende aldaer in handen vanden selven stadthoudere

te namptiseren gout ende silvere, ganckbaer wesende, met presentatie ende

gelofte vanden coop bij hem gecalengiert in als [alles] te voldoen; ende wordt in

dijen gevalle in materie van calengieringe ontfanghen, bij respective manisse

ende wijsdomme, behoudens eenen ijeghelijcken sijnen rechte; waervan de

wete gedaen moet worden aenden cooper ende vercooper, om den calen-

gierder in sijne naderschap te ontfanghen, oft anderssints te doen soo hunnen

raedt gedraeght.

3. Alle de ghene die den vercooper van bloedts-weghen bestaen worden

ontfanghen in materie van calengieringhe; ende die aldernaest den vercooper

bestaet wordt geprefereert, sonder aenschouw te nemen van wijen den

vercooper tvercocht goet es aengecomen, hoewel dat de ghene commende

vanden struijck daervan de goeden gecommen sijn, moet geprefereert

worden de[n] andere[n] vanden bloede even na bestaende.

4. Alle de gene paert ende deel hebbende in eenige vercochte leengoeden

worden geprefereert allen den genen die den vercooper van bloedtswegen

bestaen, ende d'meeste paert ende deel [hebbende] allen den genen minder

paert ende deel hebbende.

5. Ende daer de deelen even groot zijn, volght de calengieringhe den

genen die eerst sijne calengieringhe gedaen heeft, nijettegenstaende dat

d'andere vanden bloede vanden vercooper waere; want tbloedt nijet gekent

en wordt daer calengieringhe van deels weghen geschiet.

6. Int calengieren van leengoeden soo machmen naerderschap presen-

teren binnen jaere ende daghe vande goedenisse [ende erffenisse] (1), ende

daernaer nijet, weder daer kerckgeboden gedaen sijn oft nijet.

7. Den calengierder es gehouden, ter begeerte vanden coopere oft ver-

coopere, sijnen eedt te doene dat hij de naderschap gedaen heeft tot

sijns selffs behoeve ende proffijte ende [tot] (1) nijemant anders, ende

dat hij tvernaerdert goet oversulcx jaer ende dach houden sal, sonder

argelist.

8. Ende den selven eedt gedaen wesende, sijn de cooper ende vercoopere

(1) Brabandts-recht.

556

COUTUMES FÉODALES DU PAYS DE MALINES.

TEXTE.

gehouden, ten versoecke vanden calengierdere ende in sijne presentie

(oft [van] desselfs gecommitteerde), bij hunnen eedt te verclaeren, hoe

ende in wat manieren de coopmanschap opden pallemslach gemaeckt ende

gesloten es, sonder fraude oft argelist, ende sonder eenich toesegghen dat

ten laste vanden calengierdere soude moghen comen.

9. Daernaer, de eeden alsoo gedaen wesende, soo moet de calengierder,

binnen sonnenschijn van dijen daghe, consigneren onder den stadthoudere

ende mannen van leene, oft hunnen greffier, ten bijwesen van leenmannen,

de gereede penninghen vanden coop die gereet staen te betaelene, ende

voor tvoldoen vande voordere conditien stellen goede ende souffisante

cautie, borchtocht oft panden den hove bedwankelijck, op pene van te

vervallen van sijne calengieringhe.

10. Ende van gelijcken es den coopere gehouden, indijen hij hem teghens

de selve naederschap wilt opponeren, binnen den voorscreven tijt de

voorschreven penninghen. indijen hij die nijet voldaen en heeft, te nampti-

seren als voren, ende voor de resterende penninghen ende conditiën stellen

cautie als voren, opde pene van versteken te blijven van sijne oppositie,

ende dat den calengierder volgen sal sijne naderschap.

11. Maer soo verre de calengierder nijet en wilt versoecken dat coopere

ende vercoopere bij hunnen eedt verclaeren hoe ende in wat manieren den

coop toegegaen ende gesloten es, dan, verstaet die anders te thoonen,

d'welck hij wel doen mach, soo es hij schuldich, ten versoecke van den

coopere of vercoopere, te consigeren binnen gelijcken sonneschijn de

gereede penninghen die de selve cooper ende vercooper verclaeren ende

affirmeren sullen (onder eedt voor leenmannen) [die'r] (1) staen te betaelen

volgende de comenschap, ende voorts voor de voordere conditien ende

penninghen te stellen als voren cautie.

12. Vuijt welcke' genamptiseerde penningen moet den vercoopere (2)

(dat begerende) terstont voldaen worden; des, soo es hij, vercooper, oock

schuldich tvercocht goet behoirlijck op te dragen in handen vanden stadt-

houdere, tot behoeve vanden ghenen die'r bevonden sal worden recht aen

te hebben.

(1) Brabandts-recht.

(2) Le Brabandts-recht dit abusivement: den cooper.

558

COUTUMES FÉODALES DU PAYS DE MALINES.

TEXTE.

13. Ende bij soo verre den naderlinck nijet en voldoet tgene hij gehouden

es te doene, ende alsoo van sijne naederschap vervalt, soo es den cooper

gehouden den coop te voldoen.

14. De vruchten vande vernaerderde goeden moeten den calengierder

volgen vanden tijt aff dat hij sijne naderschap gepresenteert heeft, ende

daervan de wete heeft doen doene aenden coopere ende vercoopere.

15. Maer alle affgedaen ende gevelde vruchten op tgoet gewassen voor de

calengieringhe, hoewel die opden grondt alnoch laghen, midsgaders oock

alle hueringhen, chijnsen, renten ende erffpachten voor de naerderschap

gevallen ende verschenen, hoewel die onbetaelt staen, moeten den coopere

volghen; vuijtgenomen opgaende afgehouwen hout dat vanden gronde nijet

gevuert en es, dwelck den calengierder moet volghen.

16. De calengierder es gehouden den cooper te restitueren, mette prin-

cipaele penningen van sijnen coop, alle nootelijcke reparatiën die den

cooper heeft moeten doen aen tvercocht goet naer sijne goedenisse, sonder

die te moghen verlijcken mette opgeheven vruchten; maer nijet de ghene

die nijet nootelijck en sijn geweest.

17. De vercoopere es gehouden, int vercoopen van sulcke leengoeden,

indijen dat tselve nijet en is anders ondersproken, te betaelen den heere

van sijn hergeweije, ende den cooper oft calengierder manen ende wijsen;

ten waere de cooper hem opposeerde teghens de calengieringhe, ende naer-

maels den calengierder aengewesen werde bij rechte sijne naerderschap; in

welcken gevalle de coopere schuldich es den heere te betaelen noch een

hergeweije voor sijn ondeughdelijcke oppositie, ende anders nijet.

18. Den coopere en mach de penninghen vande renten die hij op sijne

gecochte leengoeden gelost heeft nijet heijsschen als prijs vanden coop,

maer mach die rente behouden, oft ageren tot restitutie vande hootpen-

ninghen der selver.

19. In mangelinghe van leengoeden tegens andere, oft oijck transporten

ende giften vande selve, sonder bedroch, en heeft naerhede egheen plaetse,

ten waer dat tgemangelt goet te voren geëstimeert werde (1).

20. Soo wanneer diversche leengoeden tsamen vercocht worden in eenen

coop, daeraff eenighe calengierbacr sijn van deels-, grondts- oft bloeds-

(1) Au lieu de: werde, lisez: waere, comme dans le Brabandts-recht.

560

COUTUMES FÉODALES DU PAYS DE MALINES.

TEXTE.

wegen, ende eenige nijet, soo sal den ghenen die tselve vernaerderen wilt

den geheelen coop moeten calengieren sonder dijen te splijten.

21. Den calengierder compt inde stede vanden coopere, soodat hij moet

voldoen alle tgene dat den coopere schuldich was te volbringhen, sulcx dat

hij dat (1) soude moeten aenveerden op alsulcke conditien ende voor-

waerde als tselve vercocht es, sonder die ende de natuere vanden contracte

te veranderen.

TITEL V.

HOE MEN TLEEN VERBEURT.

1. Eerst, de vassal die vuijt sijns selffs movement ende authoriteijt compt

tegens d'ordonnantie ende verboden vande leenrechten, ende sijn leen

overdraeght eenen anderen heere ende hem manschap doet, verbeurt sijn

leen.

2. Soo doet oijck die, geroepen oft gesommeert wesende, weijgert ende

versmaedt voor den heere oft sijnen stadthoudere ende mannen van leene

te compareren ofte [te] rechte te gaen ter saecken den leenen raeckende,

ende merckelijk om sijn leen te bedienen, noch in cas van nootsaecke

nijemant en sendt in sijne stede; ten waere dat den vassal andere legitime

oorsaecke van excusie hadde.

3. Van gelijcken deur ondanckbaerhede die de vassael doet oft commit-

teert teghens sijnen heere, als den selven grootelijcks injurierende, slaende,

accuserende oft in rechte treckende om eenich criem, oft oneer aendoende

hem oft sijne huijsvrouwe, gepoocht hebbende bij haer oft hunne dochters

te slaepen.

4. Voorts mede deur delicte waervore de vassael wordt gecondemp-

neert ter doot ende sijne goeden geconfisqueert.

5. Ende oock soo wanneer den leenhoudere ontkent, ter quaeder trouwen,

sijn leen te houden vanden heere daervan hij tselve es te leene houdende.

(2) Au lieu de: dat, lisez plutôt: 't goet, comme dans le Brabandts-recht.

562

COUTUMES FÉODALES DU PAYS DE MALINES.

TEXTE.

TITEL VI.

ANDERE RECHTEN VANDE LEENEN.

1. Vader ende moeder mogen, bij tractaet van houwelijck, heur kinderen

d'een meer dan d'andere gheven, ende oijck gelijcke ghifte doen metter

warmer handt, hunne kinderen vuijt ate ende drancke sijnde oft hun selff

wesende; met verstande, indijen de selve alsoo beghifte kinderen wilden

inde successie van hunne ouders comen deijlen, souden de gegeven goeden

moeten innebringhen.

2. Maer indijen die, oft eenich vande selve, nijet en begeert (1) te deijlen,

soo en sijn sij oft eenich van hun daeraff nijet gehouden ijet inne te

bringhen oft dander [ijet] (2) goet te doen.

3. Den heere en es nijet gehouden te betaelen oft draegen, ter wijlen dat

hij tleen is besittende, bij gebreke van verheff oft anderssins, de renten oft

andere lasten die daerop ten leenhove nijet bekent en sijn.

4. Daer is een sunderlinghe distinctie tusschen den besetman ende

sterffman, daervan hiervoren gesproken is, midts dat deur d'afflijvicheijt

vanden besetman egheen recht van hergeweije en verschijnt, ende dat die

gemeijnlijck maer worden gestelt om den eedt te doene voor vrouweper-

soonen, minderjarige ende dijergelijcke, als voren, ombequaem sijnde om

den heere te dienen.

5. Maer bijde doodt vande sterffmans, die gemeijnlijck gestelt worden,

ende oock moeten geseth worden bij cloosters, collegien, steden ende andere

doode handen, vervallen ende verschijnen de voorgenoempde rechten van

hergeweije ende relieffve.

6. De kinderen en sijn nijet gehouden te verheffen de naeckte proprie-

teijt vande leenen daeraff de lancxtlevende van hunne ouders erfftochtenaer

es, soo langhe die leeft daervan die gecommen sijn.

7. Die een leen besit sonder verheff ende manschap te doen en wordt

nijet gehouden voor besitter oft possesseur van dijen; ende oversulex soude

men, ten behoeve vanden ghene die tselve soude verheffen ende manschap

(1) Lisez : begeeren, comme dans le Brabandts-recht.

(2) Brabandts-recht.

564

COUTUMES FÉODALES DU PAYS DE MALINES.

TEXTE.

doen, tegens den voorgaenden besitter egheen daginghe doen oft wijsen,

maer ruijminghe gebieden; sulcx dat hij in sijne oppositie nijet en soude

ontfaen worden, ten waere hij ghelijck verheff dede.

8. Soo wanneer een vande proprietarissen oft erfgenaemen het leen oft

leenen verheffen ende ontfanghen (1) in broederlijcke ende susterlijcke

rechten, oft simpelijck, sonder dat vuijt te drucken, soo en es den tochtenaer

nijet gehouden tselve meer te verheffen oft ontfanghen.

9. Maer bij soo verre den proprietaris hem daerinne wilde stoot maecken,

soo soude de tochtenaer gehouden wesen tselve tot sijnder tocht te ontfan-

ghen, midts dat hij op tleen nijet en soude kunnen gevolgen ten waere hij

hoffweerdich waere, waertoe den tochtenaer mach ende gewoon es te

comen, midts betaelende een halff hergeweije oft halve vrome.

10. Dan, den stadthoudere en es nijet gehouden den proprietaris tot het

verheff te ontfangen (behoudelijck den tochtenaer oft tochtenaersse hunne

tocht), ten waere hij betaelde onderhalf hergeweije oft vrome.

11. Daer broeders en de susters zijn, ende een van hen heeft drij oft

meer parcheelen ontfaen in broederlijcke oft susterlijcke rechten, ende

dat sij binnen twee of drij jaeren quamen te deijlen de voorschreven

parcheelen, soo sal den ghenen die de leenen ontfanghen heeft, voor de

selve leenen hem bij scheijdinghe ghevallen, ghestaen met de hergeweijde

oft vrome, die hij te voren betaelt heeft, sonder anders te boecke derven te

komen.

1.2. Ende daer in sulcken verhef, ghedaen in broederlijcke ende suster-

lijcke rechten, sterft een oft meer vande broeders, die gheenen ontfangh en

heeft ghedaen, soo en is den heere noch den stadthouder ende leen-

mannen gheen recht daerover vervallen.

13. Soo wanneer man ende vrouwe, t' saemen verkreghen hebbende leen-

goeden, ende te halme gecomen zijnde, soo sal 't kint (door het scheijden

vanden bedde) de selve goeden moghen ontfanghen in 't gheheel, met

onderscheijdt van des langhstlevende tochte, om die leenen niet te splijten.

14. Daer man ende vrouw, kinderen hebbende, laeten een van dien

erfven ende comen ten verkregene leenen, sonder hun daerinne eenich

recht te reserveren, soo succedeert 't selve leen, door d'aflijvicheijdt

(1) Il faudrait : verheft ende ontfanght.

566

COUTUMES FÉODALES DU PAYS DE MALINES.

TEXTE.

vanden selven kinde, op sijne andere broeders, als hij gheen hoir en

heeft.

15. Ende daer gheen andere broeders oft kinderen en zijn staende den

gheheelen bedde, soo devolveert 't voorschreven leen opde ouders dat

verkreghen hebbende; ten waere dat d'overledene daervan wettelijck ghe-

disponeert hadde.

16. De vrouwepersoonen die leen ontfanghen hebben ende te leen-

hove bekent zijn, en derven gheenen momboir setten om hun recht te

vervolghen; maer zijn sij onghehouwt ende haers selfs vrije, soo moghen sij

hun recht selfs vervolghen, oft iemandt machtich maecken, om hun recht te

vervolghen; oft hunnen besetman daertoe gheauthoriseert mach tselve

oock van hunnent weghen vervolghen.

17. Egeen goet en mach achterwaerts versterven in rechte linie, ten

waere dat alle de kinderen storven, ende de ghene die[er] toecomen waeren

gheen kinderen achter en lieten.

18. Een broeder die tot den leene ghecomen is, die mach tselve leen

(vercocht met consent van sijne andere broeders) goeden ende erfven sonder

bijwesen ende consent van sijne medebroeders.

Allen de voorschreven poincten ende articulen, bijden stadthouder ende

mannen van leene van Haere Hoogheden lande van Mechelen, midtsgaders

ettelijcke oude coustumiers ende practisijnen over vele jaeren inden selven

hove ghepostuleert hebbende, rijpelijck oversien ende gevisiteert wesende,

sijn bij de selve bevonden goet, nut ende conform de oude usantien ende

coustumen inden voorschreven hove van allen ouden tijden ghebruijckt

ende gheobserveert. Ende hebben oversulcx eendrachtelijck goet ghevonden

de selve voor sulcke aen Haere Hoogheden over te draeghen, ingevolghe

vande voorschrevene bevelen. Actum inden voorschreven leenhove des

lants van Mechelen, den negenthiensten dagh julij sesthien hondert elfve.

Onder stont gheschreven aldus: Ter ordonnantie vanden voorschreven

stadthouder ende mannen van leene vanden lande van Mechelen. Ende was

onderteeckent C. VAN HAELEN. Onderwaerts stont noch geschreven aldus:

Opden twintichsten september anno 1611, zijn dese voorschreven coustu-

men door heer ende meester Pauwels van Christijnen, als leenman vanden

lande van Mechelen, tot Brusselen overghedraghen ende ghelevert in handen

568

COUTUMES FÉODALES DU PAYS DE MALINES.

TEXTE .

van heere ende meester Charles de Bourgeois, raet ordinaris vanden raede

van Brabant, daertoe ghedeputeert, volghende sijne recipisse gedateert

vanden voorschreven twintichsten september 1611. Noch leegher stont:

Ghecollationneert tegens de voorschreven overghedraeghen coustumen

vanden leenhove des landts van Mechelen, onderteeckent als vooren: is

bevonden t'accorderen bij mij, greffier vanden selven leenhove. Ende was

onderteeckent C. VAN HAELEN.

570

COUTUMES FÉODALES DU PAYS DE MALINES.

TEXTE.

Ordonnantie vanden stadthouder ende mannen van Zijne Majesteijts leenhove

vanden lande van Mechelen, op 't houden vande ghenechten.

3en december 1644.

Alsoomen tsedert eenighen tijdt herwaerts bevonden heeft verscheijden

abusen ende negligentien in 't houden vande ghenechten ten leenhove

van Sijne Conincklijcke Majesteijts lande van Mechelen, doordien daer niet

preciselijck en wordt ghevolcht d'oude ghewoonten ende d'ordre eertijdts

ghestelt, tot grooten naedeel, soo vande justitie als van Sijne voorschreven

Majesteijt ende de partijen aldaer in recht wesende, waeruijt oock vele

inconvenienten souden moghen spruijten, ende oversulcx nootsaeckelijck

daerin dient versien te zijn, soo hebben de heeren stadthouder ende mannen

van leene vanden voorschreven leenhove, bij rijpe deliberatie ende advise

van ervaren persoonen daerover ghehoort, ghestatueert ende gheordonneert,

statueren ende ordonneren bij desen de naervolgende poincten ende

articulen, begeerende datmen die sal achtervolghen, op' de pene hiernaer

vermelt.

1. Eerst, datmen de voorschreven ghenechten, buijten de vacantien van

Brabant. sal houden des saterdachs, van veerthien tot veerthien dagen,

sonder eenighe interruptie, ten waere ter oorsaecke van heijlighe daeghen

die opden ordinaris ghenechtdagh souden moghen vallen, in welcken

ghevalle het selve ghenecht sal ghehouden worden des vrijdaghs te voren.

2. Te wetene, inden winter, van Bamis tot Paesschen naer noen ten

twee uren, ende van Paesschen tot Bamis ten drij uren precies.

3. Tot welcken eijnde de procureurs aldaer postulerende sullen ghe-

houden wesen te compareren ter voorseijder uren voor het slaen van het

quartier, opde boete van twelf stuijvers bij elck van hun te verbeuren, om

gheappliceert ende gheëmployeert te worden daer ende alsoo het den heere

stadthouder ende mannen van leene ghelieven sal t'ordonneren.

4. De voorschreven procureurs sullen gehouden zijn inde vergaderinghe

van 't voorschreven hoff hun eerbiedelijck te draeghen, soo met woorden

als met wercken, ende hunne saecken te bedienen al staende ende met

onghedeckten hoofde, ghelijck dat van alle tijden ghebruijckt is gheweest,

572

COUTUMES FÉODALES DU PAYS DE MALINES.

TEXTE

ende 't respect vande justitie is verheijsschende, sonder aldaer te tracteren

eenighe saecken, oft te houden eenighe discoursen oft proposten de pratijcke

vanden hove niet raeckende.

5. Sullen oock ghehouden wesen t' elcken ghenechtdaeghe aldaer te

blijven ter tijdt toe dat alle de ventilerende saecken sullen bedinght

zijn, ende de debatten aldaer ghemoveert ende hun raeckende sullen

wesen uijtghesproken ende ghewideert, alles opde voorschreven boete;

ten waere, uijt ghewichtighe redenen, hen verlof gheaccordeert werde;

welcke redenen sij tot dien eijnde 't voorschreven hoff sullen moeten

aendienen ende te kennen gheven.

6. Welcke boeten ende penen bij een jegelijck promptelijck sullen moeten

betaelt worden inde busse, de welcke tot dien eijnde ter plaetse van 't

voorschreven ghenecht sal ghestelt worden; ende dat opde pene van

metter dact ghesuspendeert te zijn, ter tijdt toe de selve boete is voldaen;

tot het innen vande welcke den leenvinder van desen hove wort gheautho-

riseert.

7. Is oock wel expresselijck gheordonneert dat (alsoo in desen hove alle

termijnen sijn peremptoir) den greffier vanden selven hove sal gehouden

wesen alle ventilerende saecken oft processen te presenteren t'allen voor-

schreven ghenechtdaeghen, t'zij dat partijen 't selve versoecken oft niet;

ende de voorschreven procureurs, in saecke te voldoen hebbende, sullen

ghehouden sijn henne respective meesters daerover te doen betaelen de

ordinaris hofrechten van elcke saecke den heere stadthouder inden naem

van sijne officie niet raeckende; wel verstaende, indien iemandt vande

voorschreven partijen niet en conde ghereet zijn om in saecke te voldoen,

ende dat sij de voorschreven presentatie wilden verhoeden, dat de selve

sullen schuldich zijn daeghs voor het ghenecht henne redenen daertoe

dienende bij requeste te verthoonen.

8. Ende vande saecken bijden voornoemden heere stadthouder inden

naem van sijn officie gheïntenteert, sal aen elck sijnen salaris betaelt

worden 't eijnde vande saecke, indien den heere stadthouder daerinne

comt te triumpheren, ende anders niet.

9. Wel verstaende, dat de voorschreven procureurs sullen vermoghen

te doen alle moghelijcke debvoiren om de voorschreven hofrechten op henne

meesters te verhaelen bij executie, daer ende alsoo sij sullen vinden te

574

COUTUMES FÉODALES DU PAYS DE MALINES.

TEXTE.

behooren, de selve tot dien eijnde accorderende requisitoriale brieven in

forma, midts dat blijcke vande deughdelijckheijdt vande pretentie bij

behoorlijcke certificatie vanden voorschreven greffier.

10. Verclaert voorts den voorschreven heere stadthouder, dat hij tot het

houden van het voorschreven leenhof t'elcker reijse ten minsten sal doen

roepen vier leenmannen, daervan ten minsten sal wesen eenen rechtsge-

leerden ende ervaren practizijn; hem reserverende niet te min de selve om

suffisante redenen te veranderen.

11 . Welcke leenmannen, ende andere bij den heere stadthouder te nomi-

neren ende roepen, van nu voortaen oock den voorschreven heere stadt-

houder sal doen roepen over alle visitatien van processen, comparitien,

rapporten, verheffen ende alle andere functien van hen ampt dependerende,

met reserve nochtans als boven; ende inghevalle van absentie, in hunne

plaetse andere leenmannen daertoe te emploijeren.

12. Wordt oock geordonneert: dat de voorschreven leenmannen voor

den voornoemden hove niet en sullen vermoghen te practiqueren, oft aen

iemandt vande partijen te dienen, met woorden oft met wercken, 't zij in

qualiteijt van advocaet oft procureur, niet meer verbalijck als andersints;

wel verstaende, dat sij sullen moghen blijven dienen inde saecken die sij

voor desen hove begonst hebben, sonder eenighe nieuwe te aenveerden.

Aldus gheordonneert ende ghepronuncieert ten ordinaris leenhove, desen

3en december 1644.

576

COUTUMES FÉODALES DU PAYS DE MALINES.

TEXTE.

De naervolghende zijn de dorpen ende heerlijckheden vanden lande van

Mechelen onder desen leenhove sorterende ende verheven wordende.

Reijmenam.

Boonhijden.

Keerberghen.

Putte.

Waver B. Mariae.

Beersel.

Schrieck ende

Grootloo.

Itegem.

Noorderwijck.

D'landt van Duffel.

Duffel over de Nethe.

Drooghen-bosch .

Eeckeren ende

Sint-Jacops-Cappelle .

D'landt ende vrijheijdt van Geele.

Ouwen.

Conticq.

Waerloos.

Reeth.

Artselaer.

Ballaer.

Schelle.

Nijel.

D'land van Duffel consisteert inde prochien van:

Sinte-Cathelijne-Waver ende

Waelhem.

578

580 COUTUMES FEODALES DU PAYS DE MALINES.

TEXTE.

De vrijheijdt van Geel consisteert inde prochien van:

Geel.

Sammel ende

Bel.

D'landt van Geel consisteert inde prochien van:

Eijnthout.

Veerle.

Ouvel.

Soerle.

Nechelpoel ende

Millingen.

Van 't voorschreven landt ende vrijheijdt van Geele houden onder andere

heerlijckheden te leene de dorpen van:

Vorsselaer.

Rethij ende

Thielen.

Boven alle de leenhoven onder d'landt van Mechelen resorterende, soo

comen van outs bij appel ende hooftleeringhe int voorschreven leenhoff

s'landts van Mechelen, in civile saecken, de schepenen van:

Ballaer.

Schelle.

Duffel over de Nethe ende

De lathen van ter Elst aldaer.

Alle welcke voorscreven dorpen ende heerlicheden, mette leengoeden

daeronder gelegen, leenroerich sijn ende te leene gehouden worden van

den leenhove vanden lande van Mechelen, behoudens de gene liggende

onder smale heeren ende leenhoven, de welcke immediatelijck in materie

van appellatie aldaer te hooffde comen.

COUTUMES FÉODALES DU PAYS DE MALINES.

TEXTE.

Boven dijen commen inden voorscreven leenhove vanden lande van

Mechelen te hooffde: het dorp ende heerlicheijt van Ballaer, nijet alleenlijck

van saecken van appellatie raeckende leengoeden, maer oijck van alle

vonnissen bijde voorseijde schepenen van Ballaer gewesen in personele ende

civile saken, maer nijet in criminele.

Soo oijck doen de schepenen der heerlicheijt van Duffle onder de hoocheijt,

van alle saecken behalven criminele.

Insgelijcx oijck de schepenen vanden dorpe van Schelle, van alle saecken,

als voren.

Alle dwelck ick, ondergescreven greffier vanden voorscreven leenhove

vanden lande van Mechelen, verclare ende attestere bijde oude boecken

ende registres vanden voorscreven leenhove sulcx te bevinden, ende binnen

den tijt van xli jaren, dat ick tvoorscreven offitie bedient hebbe, sulcx te

hebben weten observeren.

Torconden.

VAN HALEN.

Recepta, 26 october 1627.

582

ALGEMEENE TAFEL VAN DEN INHOUD.

COUSTUMEN DER STADT VAN HERENTALS.

Coustumen der stadt van Herentals, inhoudende de naervolghende capittelen.

CAPITTEL I. Van officien, jurisdictien ende administratie van justitie .

-- II. Vanden ordinaris landtghenechte .. . . . . .... .

-- III. Van voordaghen, besetselen ende beslaeghen . . . ..

- IV. Vander raedtkameren, ende wat daer te rechte behoort .

V. Vanden rechte des rentmeesters ons ghenadichs heeren s'herto-

ghen van Brabant in Herentals. . ... ..

- VI. Van naderschappen . . . . . . . .

- Vii. Van rechten der jouffrouwen van Berghen in Henegouwe, ende

heurs meijers .... ...... . .

VIII. Van arrestementen ende bekommeringhe . . . . .

- IX. Vanden poorters rechte . . . . . .

- X. Vanden vrede . . . . . . . .

- XI. Van palen,erven ende erfscheijdinghen met des dien dependeert.

- XII. Van successien, scheijdinghen ende deijlinghen . . . . .

- XII. Vanden weese kinderen . . . . . . . . . . .

- XIV. Vande rechten ghehouden lieden aengaende . . .

- XV. Van testamenten . .............. . . . .

- XVI. Van chijnsen, renten ende erfpachten, contracten, voorwaerden

ende borchtochten . . . . . . . .

- XVII. Van hueringhe .......... .

- XVIII. Vanden woldeken ende dat daer te rechte behoort . ..

- XIX. Van criminele saecken .............

COSTUMEN VAN CASTERLE.

Costumen des dorps van Casterle over Venne . . . . . .

TITEL I. Inden eersten aengaende de ordinarische ghenechten ende

proceduren . . . ........... . . . .

106

108

120

TABLE GÉNÉRALE DES MATIÈRES.

TEXTE.

TITEL II. Van schatschulden, etc . . . . . . .

- III. Van arrestamenten, bekommeringhen ende extraordinaris ghenechte.

- IV. Van keuren ende breucken, etc. . . . . . . . . .

- V. Vande weeskinderen . ................. . .

- VI. Van rechten ghehoude persoonen aengaende . . . . . .

- VII. Van hueringhen . . ... . . . . . . . . .

- VIII. Van approximatie ende naerderschappe .

- IX. Aengaende de preferentie . . . . . . .

- X. Aengaende de rekeninghen .

- XI. Vandekerck- endeheijligh-gheest-meesterstekiesen ende eeden

Den eedt.

XII. Van successien, scheijdinghe ende deijlinghe

XIII. Van criminele saecken ..... . . .

XIV. Vande rivieren ende waterloopen onder Casterle. .

XV. Hiernaer volghen de salarissen respective van schouteth ende sche-

penen, secretaris ende vorster oft dienaer.

COSTUMEN VAN MOLL, BALEN ENDE DESSELE.

Costumen ende oude observantien der vooghdije van Moll, Balen ende Dessele .

Aengaende de officieren der selver . . . . . . . . . . . .

128

144

146

150

156

158

168

170

174

176

184

188

190

196

Costumen ende oude observantien der vooghdije van Moll, Balen ende Desschele

opden stijl ende maniere van procederen . . . . . . . . . ..

Van guarand . . . . . . . . . ...

Tauxatie van costen . . . ...........

Van executien. . . . . .. .

Van fugitive ende andere . . . . . . . . . . . . .

Van calengieringhe ende naderschap . . . . . . . . .

Reele saecken . . . . . . ... . . .

Successie .

Van erfscheijdinghe .....

Van servituten . . . . . ....

Van arrestamenten ........

Van appellatien . . . . ..........

Van onbejaerde kinderen . ..........

Van bastaerde kinderen . .. . . . . . . . . . . . .

586

202

214

216

218

220

224

226

234

236

238

240

246

TABLE GENÉRALE DES MATIÈRES.

TEXTE.

Van hueringhe . . . .

Van reparatie van eenen tochtenaer .

Goedenissen . . . . . ..

Declaratie ende ordonnantie ghemaeckt op 't stuck vande weesen der vrijheijdt

ende vooghdije van Moll, Balen ende Desschel . . . . . ....

Dit zijnalsulcken keuren, statuten ende ordonnantien als bij de twaelff ghesworen

der vrijheijt van Moll, met interventien vanden schouteth van Herentals, ten

profijte ende welvaert der ghemeijnder ingheseten der selver vrijheijt gheordon-

neert ende ghemaeckt zijn, naer inhoudt der privilegien bij onsen ghenadighen

heere den Roomschen Coninck ende Hertoghen Philippus sijnen sone, bij son-

derlinghe gratie hun ghegonnen', ghegheven ende verleent anno 1596, den

13 november; ende dese privilegie is wederom gheconfirmeert ende vernieuwt

bij onzen lieven ende ghetrouwen cancellier ende andere luijden van onzen

raede van Brabandt, den 9 april 1631, hiermede casserende alle voorgaende

ordonnantien . . . . . . . .

Vande keurmeesters. . . . .

248

250

252

256

274

284

Ordonnantie ghemaeckt bij schouteth,

ders der vrijheijdt Moll ..

Vande ruijdighe schaepen . .

Van straeten ende weghen....

Vande Nethe ende loopen te beleijden -

Van momboirijen ......

Opde peste .

Ordonnantie op't root melisoen

schepenen, borghemeesters ende regeer-

COUSTUIJMEN VAN GHEEL.

Coustuijmen, rechten ende usantien der vrijheijdt ende lande van Gheel, in

gheschrifte ghestelt naer uijtwijsens der ordinantien, ende eeuwighen edicte

vande eertshertogen, onse doorluchtighste princen, van date den 12 julij

anno 1611, ende diensvolghende overghesonden inden souverainen raede van

Brabant. ......................

TITEL 1. Van officien ende jurisdictien in 't civiel .

- Il. Van reele saecken . . . . . . . . . .....

- III. Van daeghementen .

326

336

344

588

. . . . . . . . . . . .

. . . . . ..

.. . . .

...... .288

........ 290

...... .300

........ 306

...... 308

...... .310

. . . ... 318

. . .

. . . . .

TABLE GÉNÉRALE DES MATIÈRES.

TEXTE.

TITEL IV. Van arrestementen ......... . .... . .

- V. Van chijnsen, renten, contracten, voorwaerden ende borghtochten.

- VI. Van hueringhen.................

- VII. Van paelen ende erfscheidinghe . . . . . . . . . .

- VIII. Van rechten ghehoude persoonen aengaende . . . .

IX. Van onbejaerde kinderen .... . . . . .

- X. Van bastaerden.

- XI. Van successien, versterffenissen, scheidinghen ende deijlinghen

- XII. Van tochtenaers ...

- XIII. Van testamenten . . . . . ...

- XIV. Van calengieringhe ende naederschappe . . ...

- XV. Van ghestolen, verloren ende onbekende goedens . . .

- XVI. Van preferentien van crediteuren . . . ...

- XVII. Van purge . . . .

- XVIII. Beneficie van inventaris . ...

- XIX. Van prescriptie . ................

- XX. Van criminele procedure.............

- XXI. Van straetschenderije . . . . ..

COSTUMEN VAN HOOGSTRAETEN.

Coustumen der vrijheijdt van Hoogstraeten . .

Stijl ende maniere van procederen in materie van evictie inde buijtenbancke van

Hoochstraeten, bij oude practizijnen aldaer ghethoont in zekeren processe

hangende inde hootbancke van Santhoven .

COSTUMEN VAN BEFFERE ENDE PUTTE.

448

Costumen vanden hove van Beffere ende Putte . .

TITEL I. Van jurisdictien ........

- II. Van criminele saecken ......

III. Van reele saecken ...

- IV. Van successien . . . . . . . .

- V. Van testamenten .......

- VI. 'Van calengieringhen ende naderscappe .

- VII. Van personele' ende reele saecken . . .

- VIII. Vanden rechten vander Divisien ....

De naervolghende zijn de dorpen resorterende onder de hooftbancke van Befferen.

524

590

346

352

362

366

372

380

388

392

410

414

418

428

430

432

434

440

. .......... 496

. .. . ... . ..496

. . . . . . . 504

.. . ..... .506

. . ...... 508

.... . .. . .. 516

..... ...... . 516

....... .... 520

........ 522

TABLE GÉNÉRALE DES MATIÈRES.

TEXTE.

COSTUMEN VANDEN LEENHOVE SLANDTS VAN MECHELEN.

Costumen, usantien ende stijl van procederen in Sijne Conincklijcke Majesteijts

leenhove slandts van Mechelen . . . . . . . .

TITEL I. Ierst van stijl ende maniere van procederen .

- II. Van reele zaecken.

- III. Van successie . ... .. .. . .

- IV. Van calengieringe ende naderscap.

- V. Hoe men tleen verbeurt .... ......

- VI. Andere rechten vande leenen

Ordonnantie vanden stadthouder ende mannen van Zijne Majesteijts leenhove

vanden lande van Mechelen, op 't houden vande ghenechten. 3en decem-

ber 1644 .....................

De naervolghende zijn de dorpen ende heerlijckheden vanden lande van Mechelen

onder desen leenhove sorterende ende verheven wordende . . . . .

528

530

538

544

554

562

564

572

578

592