Rechtsboek van Lier (ca. 1415)
[I] Dit es trecht van den ervene ende van den onervene, ende
hoe men die vonnissen dairaf wisen sal in der stad ende
in den Byvanc van Lyere.
[1] In den iersten, so wie erve coept of vercoept dat binnen
der stad of binnen der vryheit van Lyere gelegen es, ende die
dairinne malcanderen erven ende vesten willen, die selen
comen, beide coper ende vercoper, aen den ghenen, die tsheren
rentmeester van Brabant te Lyere es, ende aen twe scepenen
van der stad of aen meer, ende begheren dairaf trecht, ende
vertrecken dairaf heurren beyder vorwairden. Dies sal de rent-
meester dan den scepenen manen, wat dairtoe na haere be-
gherte sculdich es te gesciene ; dan selen die scepenen wisen
dat die vercoper dat goet op sal draghen met enen halme den
here in de hant, tot des gheens behoef die dat gecreghen heeft,
met alder voirsprokenden vorwairden ; ende dan saelt die ver-
coper den rentmeester opdraghen, gelijc ende also tvonnisse
wijst. Ende dan sal die rentmeester voirt manen wat dair meer
sculdich es toe te gesciene ; dan selen die scepenen wisen dat
die vercoper met enen halme dairop vertyen sal, ende alse
hi verteghen heeft, so sal die rentmeester voirt manen. Dan sal
men voirt wisen dat die rentmeester van alsulken goede, alse
die vercoper opgedragen heeft ende dairop vertegen den
coper, ghifte gheven sal, dies vercopers recht ende el niemens
recht, behoudelic yegeliken sinen rechte met alle der voirspro-
kenden vorwairden.
[2] Item, hiertoe en sal dan niet meer gescieden - want dat
erve uut den gronde vercocht - es anders dan, willen si brieve
dairaf hebben, so selen beide de partyen des den scepenen
bidden dat ment op hen kenne ende dat ment scrive ende beze-
ghele. Ende dit mach men doen ende wisen op de strate ende
elweert waer dat men wille ; maer dit moet voir der noenen
sijn, also verre alse tgoet binnen der stad of binnen der vryheit
leeght.
[3] Item, alle vonnissen, die scepenen van binnen wisen
selen van allen zaken, dat moet voir der noenen gescien.
[4] Item, van erve dat buten vryheiden, in den Byvanghe
leeght, dat sal oic aldus sijn. Ende dairaf selen de vonnissen
oic luden alse voirscreven steet, maer dat moet sijn voir twe
scepenen van den Byvanghe of voir meer. Ende dairaf mach
men na der noenen oic erven bi sonneschine, also wale alse
voir der noenen.
[5] Item, wairt dat sake yement erfchijs of erfpacht op sijns
selfs erve vercochte, dair hi den gront af behielde, dairaf selen
die coper ende vercoper oec comen voir den rentmeester ende
voir de scepenen, ende vertrecken aldair haere vorwairden,
ende begheren malcanderen dairaf vaste te settene ende genoech
te doene ; dan sal die rentmeester manen, ende die scepenen
selen wisen, also voirscreven steet, dat die vercoper dat erve,
dair die copere dien chijs of pacht op gecocht heeft, op sal
draghen den here in de hant met enen halme, tot sgheens
behoef die dien chijs of pacht gecreghen heeft ; ende dan sal die
vercoeper dairop vertyen, also voirscreven es. Ende dan sal
de rentmeester den coeper in dat goet erven. Ende dan sal die
rentmeester noch voirt manen wat dair meer sculdich is toe te
gesciene, dan selen die scepenen voirt wisen dat die coeper
den vercoper sijn voorseide erve weder geven ende setten sal
tenen gerechten pande metten clede, ende den here de hant
dairaen, up den erfchijs of erfpacht voirgenoemt, die de
coepere dairop gecocht heeft.
[6] Item, wairt dat sake dat yement sijns selfs erve terve
gbeven woude of terve gave op erfchijs of erpacht, so soude die
coeper ende die vercoper malcanderen doen erven in die goede
in alder manieren alse voirscreven es ; maer dit gedaen, so sal
de ghene, die dit goet terve nam, den ghenen diet hem terve
gaf, dat goet weder te pande setten, voir den voirseiden erf-
chijs of erfpacht.
[7] Item, wille men dairtoe ennigen onderpant setten, dat
sal men doen ; ende dies sal de rentmeester manen, ende dan
sal men wisen dat die coeper dien onderpant setten sal metten
clede ; ende de rentmeester sal dair sijn hant aen hebben, alse
here.
[8] Item, alle desgelijx dat voirscreven steet van ervene ende
onervene voir den rentmeester ende voir de scepenen ende also
die vonnissen dairaf luden, so saelt oic gescieden van den
smalen heren ende voir heur meyers ende voir heur late, die
erven ende onerven in der stad of in den Byvanc hebben ; ende
also eest recht oic dairaf ; ende de late dairaf selen oic haere
vonnissen also wisen, maer si moghen na der noenen oic erven
ende onerven ende vonnissen wisen.
[9] Item, gheen vrouwename en mach erfs uutgaen sonder
momboir ; heeft si enen man, so sal men hem dien leveren
metten vonnisse, metten clede, of haer man mach heur enen
vremden momboir willecoren, ende dien sal men oic leveren
metten vonnisse. Ende en heeft si ghenen man, so sal men
heur enen anderen momboir leveren, heur met te behelpen van
dien zaken.
[10] Item, ongejaerden kijnderen mach men erven ende
ghifte gheven ; maer gheen ongejairde kijndere en mach men
onerven, het en waere dat zevene van haren naesten maghen
ende vrienden, die haere momboirs sculdich waren te sine,
quamen, dats te weten, viere van boven ende drie van bene-
den, ende die moesten dair ten heylighen zweren ende nemnen
op haren eet dat den voorseiden kijnderen beter gedaen waere
dan gelaten ; ende die mochten dan van den kijndere weghen
yemenne erven in dier kijndere goet in der manieren voirscre-
ven.
[II] Dit es van erve te cope te gebieden, ende hoe men dat
gebieden sal.
[1] In den iersten, so wie erve vercopen wille, dat binnen
der stad of in der vryheit van Lyere gelegen es, dat mach hi in
de kerke met drie sondaechsgeboden te cope doen gebie-
den, opdat hi wille ; of hi maeght, op enen voet staende,
voir twe scepenen van binnen of voir meer, te cope gebieden
eenwerf, anderwerf ende derdwerf, in orconde der scepenen ;
ende dairmede eest genoech. Ende alse die XIIII daghe dairna
leden sijn, opdat die coeper dan dairinne gheerft es, so en es
aen dat goet dairna gheen calengieren noch naerderscap ; maer
so waer dat alsus niet gesciet en es, of en es dese voirseide
tijt oic niet leden also voorseid es, so es dair naerderscap ane
binnen jaers.
[2] Item, goet dat in den Byvang leeght, dat men vercopen
wille, dat moet drie sondaechsgebode hebben in de prochie-
kerke van der prochien, dair dat goet onder gelegen es ; ende
so wanneer dat dese drie gebode heeft ende die drie daghe leden
sijn, opdat dan dair yement, diet coept, inne gheerft es of
wordt, so en es dair gheen calengieren noch naerderscap meer
aen. maer anders es dair naerderscap ane.
[3] Item, waert oic dat sake dat die coeper of een ander bin-
nen jaers dairin of in dat goet niet gheerft en worde, al hadt
sijn gebode, so mach men binnen jairs van naerderscape te
tide comen.
[4] Item, al waere de coeper dair oic inne gheerft, en hevet
sijn gebode niet gehadt, alsoet sculdich es te hebbene, also
voirscreven es, so mach ment binnen jaers calengieren, ende
te tide comen van naerderscape.
[III] Dit es trecht van der naerderscape, welc goet dat naer-
derscap heeftende welc dat gheen naerderscap en heeft.
[1] In den iersten, erve dat men vercoept uut den gronde,
het zij huys, lant, beempt of bosch of desgelike, dat heeft
naerderscap.
[2] Item, wie erfchijs of erfpacht vercoept op sijns selfs erve,
dat heeft naerderscap ; ende desgelijx oic wie erfchijs of erf-
pacht vercoept, dien hi heeft op ander liede erve, dat heeft oic
naerderscap.
[3] Item, wie goet simpelec terve gheeft op enen erfchijs of
op enen erfpacht, dair gheen voirlief af gegeven noch gelooft
en wordt, noch dair gheen afquitinghe inne ondersproken en
wordt of desgelike, dat en heeft gheen naerderscap ; maer
dairaf mach een, diet calengiert ende dies naerder es dan de
coeper, diet terve nemt, enen eet hebben, opdat hi wille van
den coepere ende van den vercoepere.
[4] Item, goet dat men terve geeft, dair voirlief of afquitinge
of desgelike af ondersproken es of wordt, dat heeft naerder-
scap. Ende dit es van alrehande goede dat erve es, eest binnen
der stad of in der vryheit of binnen den Byvanghe van Lyere
gelegen, weder men dat houdt van onsen genedigen here van
Brabant of van anderen smalen heren.
[IV] Dit es trecht hoe men goet calengieren sal van naer-
derscape.
[1] In den iersten, wie goede of erfchijs of erfpacht, die ver-
cocht sijn of terven gegeven sijn, calengieren wille van naer-
derscapen, die sal comen aen tsheren rentmeester van Brabant
ende voir twe scepen of voir meer, ende leggen dair neder, op
deerde, gulden ende zilveren penninghe, ende zegghen : « Ziet,
heer Rentmeester, alsulken erve of erfchijs of erfpacht alse dese
man vercocht heeft, so calengieric van der naerderscape in
orconden van scepenen, want ics naerder ben dan die coepere,
ende biede dair minen blickenden penninc ; es dair te vele, ic
wille dairaf doen ; es dair te luttel, ic wille dairtoe doen ; ende
biede mijn naerderscap dairaf te bethoenen na der stad recht,
also ict sculdich ben te bethoenen ». Dit gedaen, so sal die
rentmeester desen man jeghen den coeper ende den vercoeper
voir hem ende voir de scepenen dach besceiden ; ende dair sal
die man sine naerderscap bethoenen, en wils hem die coeper
niet verdraghen. Ende al desgelijx, saelt sijn voir de meyers
ende voir de late, van goede dat men houdt van smalen heren
binnen der stad of binnen der vryheit of Byvange gelegen ;
mair of die meyers dien eet staven sal, nescio.
[V] Dit es trecht van voirgedaghene.
[1] In den iersten, so wien sinen erfchijs of erfpacht gebrect
van ennigen goede dair hi dien op heeft, die sal comen aen den
scouthite ende aen twe scepenen of aen meer - leeght dat goet
binnen, so saelt sijn voir scepenen van binnen ; leeght dat
buten, so saelt sijn voir scepen van den Byvanghe - ende begheren
recht, ende voir te doen gedaghen ende noemen sine pande.
Dan saels die scouthet voorseid manen, ende de scepenen selen
wisen dat hi hem wel sculdich es voir te gedagen tot alsulken
pande alse dair hem sinen erfchijs of sinen erfpacht af gebrect,
ende dat hijt weetachtich doen sal den partyen, ende hen dach
besceyden te gehechte. Ende also sal die clagher volghen drie
ghenechten, van den yersten op dander, van den anderen op
tderde, voir djaer, opdat dair en binnen nyement en comt, die
hem sijn hant vervult ; maer tderde genechte moet in die
vierscare sijn met IIII scepenen. Oic so mach die clagher enen
in sijn stad zetten alse hijt ingeset heeft, tot den derden
genechte, maer dat moet sijn voir den scouthite ende voir
scepenen ende met den vonnisse Ende, alse die drie genechten
leden sijn, des anderdaechs dairna, opdats die claghere begheert,
so sal die scouthet hem beleyt doen met IIII scepenen, ende dit
erve hem leveren bi wijsdomme van IIII scepenen voir djaer, eest
een huys met cleepele ende met clincken, eest lant of beempt met
russche ende met rise, voir sinen achterstelligen erfchijs, son-
der baelmonden ; ende dair sal die scouthet met den voir-
seiden IIII scepenen selve gaen opt goet, dairt gelegen es.
[2] Item, alse hi aldus beleydt es, begheert de claghere dan
aen den scouthite dat hi hem cracht ende gewout af doe, dies
sal hi manen, ende die scepenen selen wisen dat hijt wel
sculdich es te doene.
[3] Item, alst een jair dairna leden es, so sal dese claghere
weder beghinnen ende noch drie genechten volghen, na djaer,
also hi voir djaer gedaen heeft, ende en wordt hi dan niet be-
taelt, so sal hem de scouthet met wijsdomme van IIII scepenen
dair en teinden dit erve leveren voir sijn proper verreyct
erve voir sinen achterstelligen erfchijs met russchen ende met
rise, of met cleepele ende met clincken.
[4] Item, comt oic yement, die erfchijs op dat erve heeft, die
voer es, en[de] dat ouden chijs es, die moet comen eer dleste
genechte na djaer leden es, ende bethoenen dat met brieven of
andersins, saelt hem stade doen.
[5] Item, comt yement, die nachijs heeft, in tijds, die moet
hem sijn hant vervullen, sal hijt bescudden.
[6] Item, so mach men oic van achterstelligher lijftocht tot
erve doen gedaghen, ende volghen oec met drie genechten voir
djaer, ende dair teinden sal men hem dat erve leveren voir sijn
lijftocht, sine lijftocht die hi dairop hadde, dairaf te nemene
sonder baelmonden, opdat niement dat erve dair en binnen en
verantweerdt metten rechte.
[7] Item, mach men oic tot erve doen gedaghen van scat-
scoude, ende dien erve sal men moeten volghen met drie
genechten ende niet meer. Ende, so waer niement daer en
binnen en comt, diet verantwerdt, so sal men dat erve dair en
teinden den claghere leveren, tsine dairaf te nemene sonder
baelmonden, behoudelic yegeliken sinen rechte ; maer, eer
ment hem levere, so sal hi sijn scout moeten groeten ende
bewareghen na der stad recht.
[8] Item, desgelike mach men tot haven doen gedaghen voir
scatscout met drie genechten, ende dair en teinden so moet die
claghere sijn scout groeten ende die bewarighen ; en dan sal
men hem die have leveren, na der stad recht die te vercopen
ende sijn scout voirseid dairaf te nemene ; sciet dair yet over,
dat moet hi wederkeren ; gebrect dair, so sal hi voirt manen,
ende al met orconden.
[9] Item, wie yerst comt ende yerst voir doet gedaghen, die
sal voirgaen, eest voir den here of voir de gulde ; ende die
dairnaest comt, ende doet voirgedaghen, die sal dairnaest gaen ;
ende die derde dairna, ende also voirt van wat goede dat zij.
Ende, also eest van claghene; wie yerst claeght, sal voirgaen,
ende dander dairna, ende also voirt, gelijc voeren van voirge-
dagen gescreven steet.
[VI] Dit es trecht hoe men van scatscoude beclagen sal,
ende hoe men dairaf wisen sal.
[1] In den iersten, die enen anderen beclaghen wille van
scatscoude, die sal comen aen den scouthite ende voir twe
scepen of voir meer, in den vierscaren of op de strate of eldere,
ende begheren dair recht over sinen sculden ; dan saels die
scouthet den scepenen manen, dan selen si wisen ; es die
sculdere voir oghen, so mach hi dairop antworden ; ende en es
hi voir oghen niet, so sal men wisen dat bi dach sal hebben,
ende dat men den partyen dach besceiden sal te genechte, ende
weetachtich doen binnen dien genechte.
[2] Item, wie claghen wille, dair sal de here in den iersten
zeker af nemen, wair hi tonrechte sprect of claeght, dat te
rechte te beeterne.
[3] Item, alse dat genechte comt, so sal die clagher comen
in den vierscaren ende spreken sinen sculdere in rechte aen,
voir die scout metten eet, opdat hi wille ; ende dan mach hem
die schuldere dairaf ontsculdeghen metten eet, ende eest dat hi
dat doen wille, so sal men wisen dat hi verborghen sal dien eet
te doene danof te genechte. Ende en wilt hi hem niet ontsculdi-
ghen metten eet of met wairheiden, so moet hi die scout betalen ;
ende gheeft hi den claghere dat over, so sal hi oic verborghen
ende dien eet doen danof te genechte. Ende en comt hi oic te
genechte niet, so sal hi vellich gewijst worden, ende des-
gelijkx sal oic die claghere, waer hi ten genechte niet en comt,
oic vellich gewijst worden, opdat die sculdere dair comt, ende
hijs begheert.
[4] Item, deen vremde jeghen dander, daer sal tgenechte af
sijn ten derden daghe.
[5] Item, so wie enen anderen aensprect of beclaeght, van
wat zaken dat zij, met getughen, die moet hem verantwerden
met getughen ; ende vermeten si hen getughen in beyden
siden, dairaf sal men wisen haerren beider getughen te ver-
hoorne ; ende die verhoort, die de sevenste getughen ende
wairheit heeft, die sal voirtgaen.
[VII] Dit is trecht van verwonnender scout, hoe men dairaf
gulde doen sal.
[1] In den iersten, die enen anderen verwonnen heeft van
scoude, ende gulde dairaf begheert, so sal die scouthet
manen hoe hi gulde doen sal ; dan selen die scepenen wisen,
heeft hi ghelt dat hijt gheven sal, of heeft hi pande of can die
claghere pande bewisen, die sine sijn, dat hem die scouthet
die uutreycken sal ; ende, en es dies noch weder dat, die
sculdere selve dairvoere gaen sal.
[2] Item, es dat sake dat die claghere voirt begheert dat men
hem sinen sculdere voirseid levere voir die scout, want hi
hem niet genoechen can, gelijc dat tvonnisse wijsde, dies sal
die scouthet manen ; dan selen die scepenen wisen, dat hi hem
dien man dairvoere wel sculdich es te leveren, ende dan sal die
scouthet voirt manen hoe hien houden sal ; dan sal men wisen
dat hien houden sal, binnen huys ende onder tdack ende boven
der eerden, ende dat hi hem geven sal alle daghe een lovens
penninx weert broots, ende also vele waters alse hi drincken
mach, of also vele alse hi bebehoeft [!]; wille hem oic yement
van sinen vrienden goet doen, dat moet die claghere gedoeghen.
Ende die claghere mach hem aandoen, also vele hachten ende
ysers, alse hi wille, tusschen knoessele ende knien, sonder
weedoen.
[3] Item, waert dat sake dat dese sculdere den claghere uut
sinen huys ontghinghe, so soude die sculdere van dier scout
tallen daghen quijt sijn.
[VIII] Dit es trecht hoe elc sijn scout bewareghen sal.
[1] In den iersten, so sal elkermalc sijn scout groeten.
[2] Item, een poirtere sal sijn scout bewarighen gelijc hier
na volght. In den iersten, sal hi hant op heylighen legghen,
ende zweren voere, dat hem die sculdere also vele sculdich
es alse hi dair genuempt heeft, so moet hem God helpen ende
die heylighen, ende alle Goods heylighen. Ende dan selen twe
goede wittighe knapen comen dairna, ende legghen oic hant
op heylighen, ende zweren dat dien eet, die die man gedaen
ende gesworen heeft, goet ende gerecht es ende onmeynedich,
so moet hem God helpen ende die heyligen ende alle Goods
heylighen.
[3] Item, die scout op enen doden bewarighen wille, dat
moet hi hem zevender doen, maer een poirter maecht hem
derder doen.
[IX] Dit es trecht van ghedeele ende hoe men deylen sal.
[1] In den iersten, so sal men alle goede deylen na tsterf-
huys ende na trecht van dair tsterfhuys gelegen es.
[2] Item, so wie gedeel begheert van goede dat hem ver-
storven es, dair tsterfhuys binnen Lyere af was, die sal comen
aen den scouthite ende voir twe scepenen of meer, ende
begheren dair gedeel te hebbene van alsulken goeden alse hem
dair verstorven sijn. Dies sal die scouthet den scepenen dair
manen wat hi hem sculdich es te doene na sijn begherte ; dan
selen si wisen dat hi hem na sijn begerte wel sculdich es gedeel
te doen, hebben ende deylinge te doen gescien, opdats dander
partie weyghert, ende den partien dach te besceyden deen
jeghen den anderen ter genechte, ende weetachtich te doene;
maer dan sal men voirt wisen dat die claghere zeker zetten
sal dairaf te gildene, dat hi sculdich es te gildene, ende te
deylene, dairaf dat hi sculdich es te deylene, ende de weder-
partye sal desgelijx oic zeker setten.
[3] Item, alse man of wijf starft, ende dat bedde scheidt,
dan selen die kijndere of andere naeste maghe, die achter den
doden bliven, voiruut hebben alle dat erfelic goet dat van den
doden bleven es, dat sijn vaderlec of sijn moederlec goet was.
[4] Item, so selen si voirt deylen ende hebben half dat
gecreghen dat man ende wijf, doen si leefden, te gadere
gecregen hadden, ende oic half dat gecreghen goet dat die
dode voir gecreghen hadde.
[5] Item, hadde die levende oic ennich goet voir
gecreghen, dat souden si oic half hebben, het en waere dat die
levende getruwede kijndere voere van enen anderen bedde
hadde, die dairaf niet gedeilt en hadden, so en souden si maer
tvierendeel dairaf hebben, ende die voirkijndere tvierendeel.
[6] Item, hadde die dode oic leengoede, so soude die levende
sijn tocht aen de helft behouden.
[7] Item, van den haven die dair is, dairaf so sal die levende
sinen wedustoel ende sijn voirdeel voiruut hebben, te weten
es : in den iersten gecleedt, gegordt, sijn abijt, also hi te
hoeghtide, ter kerken, ter brulocht of te like te gane pleeght.
[8] Item, voirtaen sal hi hebben dbeste bedde opgerecht
met gordinen, sijn si daer, met eenre sargien, met wullen
clederen daartoe behorende, met slapelakenen, met oercussenen
ende enen zetel ende een cussen dairop ende een dairvoere
onder de voete.
[9] Item, van anderen juwelen ende anderen huysrade, so
sal hi hebben van elken een voirute ; dies een es ende num-
meer, dat selve sal hi hebben ; dies twe es, dat beste sal hi
hebben ; ende dies drie es, dat middelste.
[10] Item, sal hi oic voiruut hebben een slutende slot van
den huysrade, dat hi kiesen sal.
[11] Item, voirt selen si deylen alle dandere juwelen ende
huusraet, half ende half ; ende alle die scout, die si te gadere
sculdich sijn, selen si gelijc betalen ; ende so wat men ben
beiden of elken van hen sculdich es, selen si gelijc deylen.
[12] Item, so selen de erfgenamen van den doden sijn
ulede ende testament betalen, sonder des levende cost.
[13] Item, wairt dat sake dat men namaels ennich goet
bevonde, dat den doden ende den levenden toebehoirde, dat
souden dese partijen half ende half deylen.
[14] Item, so sal die levende alle goede ende have, die si
te gadere hadden, voir oghen brenghen ; ende waer mens hem
niet en geloefde, so moeste hi dairaf enen eet doen, dat hi
den partyen alle dat jeghen bracht hadde, dat hi haer sculdich
waere jeghen te brenghene.
[15] Item, wairt dat sake dat die voirseide partyen de
ghemeyne scout elc van hen sijn aengedeel dairaf uut sinen
budele niet betalen en wouden, so sal men die gemeyne scout
van den gemeynden haven, die dair blijft boven den wedustoel
dien de weduwere of de weduwe voiruut hebben sal, op dat
sijs begheren ende willen, betalen ; ende schiet dan dair yet
over, die scout dairaf betaalt, dat sal die levende jeghen des
doden erfgenamen half ende half deylen ; ende en strect die
have so verre niet die scout mede te betalene, so sal men dat
gebrec nemen aen haerren beider gecregen goet of erve. Ende
en gestrect dat gecregen goet of erve so verre niet, so sal ment
voirt nernen aen den voirseiden wedustoel, die de levende wech
heeft. Ende en gestrect die voirseide wedustoel noch so verre
niet die scout vol mede te betalene, so sal ment voirt nemen
aen haerren beider eyghen goede of aen haerren vaderlec of
moederlec erve. Ende en gestrect dat erve noch so verre niet,
so sal ment nemen aen haerren beider leengoede, opdat si
leengoede hebben ; maer die levende en es in des doden ulede
noch oic in sijn testament niet gehouden te betalene.
Int jair Ons Heren dusent IIII sessentwintich III dage in
Septembre, was overdragen by scepenen ende gesworen gemeyn-
lic dat men voortane in allen ambachten hier in der stad, als
man of wijf starft, deylen sal alrehande groot alem van den
ambachte dair zij of zijn, als bruwersketels, verwersketels,
voldersketels of commen, weefgetouwen, scheerdersperssen,
aenbelt ende desergelike, half ende half, sonder ennich voor-
deel dairaf te hebbene.
[X] Dit es trecht van vertyene, hoe men vertyen sal ende wat
men dairaf wisen sal.
[1] Item, alse kijndere van haren vader of rnoeder, goede
gedeilt hebben of oic andere, wat partyen dat sijn, die ge-
deilt hebben, ende dair elc sijn gedeel af weet, die moeten
vertyen ende sijn sculdich te vertyene, op alsulken gedeel alsi
gedaen ende gedeilt hebben, deen op den anderen, elc van des
anders gedeele, opdats ennich van den partyen begheert. Ende
dat sal sijn voir den scouthite ende voir II scepenen van
binnen of voir meer, so wair die goede gelegen sijn, opdat
tstarfhuys te Lyere leeght. Ende dies sal die scouthet manen
hoe si vertyen selen ; ende dan selen die scepenen wisen dat
si ende elc van hen enen halm nemen selen ende worpent
wech, ende zegghen : " Hier vertye ic op desen man of op dit
wijf van desen goede." Ende desgelijx, so sal die weder-
partye op hen vertyen. Ende sijn dair vrouwennamen, die
selent doen met momboirs.
[XI] Dit es trecht hoevele ende wat men den rentmeester
sculdich es van ervene ende van ontervene. ende van
goede te versuekene of te ontfane, ende wat goede men
versueken ende ontfaen moet, ende wat goede men niet
versueken noch ontfaen en derf, men en wilt doen,
ende welc goed dat oud goet es, ende welc dat nuwe
goet es, ende welc goet dat laetgoet es.
[1] In den yersten, gheenrehande goet, dat men hout van
den hertoge van Brabant, dat binnen der stad of binnen der
vryheit van Lyere leeght, dat en es men niet sculdich te
versuekene noch tontfane ; maer wairt dat sake dat yement
versueken woude, so soude de hertoge of sijn rentmeester
hebben een manisse ; ende van ervene ende van onervene es
elc sculdich te ghevene een manisse, beide die coeper ende
die vercoeper.
[2] Item, van goede dair men den chijs af gheeft op Alre-
zielendach te Lyere, dairaf es men sculdich van versue-
kene een manisse of also vele alse dat goet tchise gheeft ; ende
dat goet es men sculdich te versuekene, want buten vryheiden
leeght. Ende wairt laetgoet ent[!]gave den hertoghe te tsise II d.
lov. ofte dairboven, so es ment sculdich te versuekene, ende
dairaf es men sculdich van elker ghiften enen orlof, dat es
II s. lov. III d. rnin. Ende versterft dit goet van den struke,
so maecht een mensche ontfaen in bruederliken rechte, es hi
man of wijf. Ende comt dat goet van der siden, so moet
elckermalc ontfaen, die dairaen deylen wille, ende dairaf sine
orlove gheven. Ende die ghene, die hem hieraf onterven wille,
hi es sculdich also vele alst op enen dach te tsise gheeft in
ghelde of een manisse aen den rentmeester.
[3] Item, alle goet dat te Sente Mertensmisse chys gheeft,
dat es laetgoet, ende dairaf moet rnen gheven gelijc alse voir-
screven es van laetgoede.
[4] Item, van allen den goede dair men den chijs af gheeft
tSanthoven op Sente Bavendach, dairaf es men scul-
dich den hertoge of sinen rentmeester van ervene ende van
ontervene, elc diet coept ende diet vercoept, II s. lov., ende
van versuekene, wairt dat yement storve diet goet hielde en[de]
gehouden hadde, so es sculdich elc diet versuect, II s. lov.
van elker ghiften.
[5] Item, een man die sterft, die meer kijndere heeft dan een,
dat goet mach doudste kijnt ontfaen in bruederliken rechte,
eest man eest wijf, also verre alse dit goet van den struke
comt, maer waere dat sake, dat dat goet verstorve van der
siden, so moestent alle die ghene ontfaen die dairtoe geboren
sijn, ende die dairaen deylen willen. Ende waer dat sake dat
yemant conste bethoenen dat sijn goet out goet waere, so soude
hi dairaf gheven, van vercopene of van versuekene, also vele
alst op enen dach tsise gave ; ende diet cochte, en soude
niet gheven dan sijn orconde.
[6] Item, van den goede dair men den chijs af gheeft in
Sente Steevensdaghe te Pulle, ende van den goede dair
men den chijs te Lyere sculdich es te brenghene, op den selven
dach, dair es men sculdich af te gevene tsheren tshertoghen
recht, gelijc van nuwen goede van Zanthoven, van ervene
ende van ontervene ende van versuekene.
[7] Item, van den goede van Oeleghem ende van Broechem,
so sal men gheven van ervene ende van ontervene ende van
versuekene, gelijc den nuwen goede van Zanthoven.
[8] Item, van goede dat te Boechout leeght, dair rnen
den chijs af gheeft na Sente Bavendach, dairaf sal men gheven
gelijc dat men gheeft van nuwen goede, want dat nuwe goet es.
[9] Item, van goede, dat duutfanc heet, sal men oic gheven
gelijc dat men gheeft van nuwen goede, want dat nuu goet es.
[10] Item, van goede dair men den chijs af geeft tOnser
Vrouwen Lichtmisse ende te Sent Jansmisse, dat es al nuu
goet ; ende dairaf sal rnen gheven gelije dat men pleecht te
ghevene van nuwen goede ; maer van goede dat ter jairbeden
hoert van Boechout, dairaf en es men den hertoghe niet scul-
dich van ervene, van ontervene noch van versuekene.
[11] Item, van goede dair men ploechpenninghe af gheeft
den hertoghe, also verre als ment van den bertoghe niet en
houdt, dairaf en es men hem egheenrehande recht sculdich
dan sine ploechpenninghe ; maer waere dat sake dat yement
ennich goet hielde van den hertoghe, dat hem ploechpenninghe
ghave of sculdich waere, dairaf soude hi gheven van ervene
ende van ontervene ende van versuekene een manisse.
[XII] Dit es trecht alse de scouthet proeven wille na alre-
hande broeken ende onseden, dair den here den hertoge
sijn heerlicheit of broeken in verschenen sijn, hoe hi
dairaf daghen sal, ende hoe hi dairna proeven sal, ende
wes men dairaf wisen sal.
[1] In den iersten, so wanneer de scouthet voorseid des
eensdaechs proeven wille van wat zaken dat zij, hetzij
van dootslaghe, van dieften, van vrebrake, van vichtingen of
van anderen onseden of anderen zaken of broeken, welc si
sijn, so moet hi des anderdaechs voere bi sonneschine, de
ghene die dairaf tuyghen selen, of die hi dairaf verhoren wille,
selve dagen met twe scepenen of met meer, tot haren huys
of elweert op tstrate, of dair hise vijnt, of haren gesinne zegghen,
wair hise thuus niet en vijnt, of haren gebueren, dat hi se
daeght op morghen in der vierscaren te alsulken uren, alse hi
hen seeght in orconde scepenen.
[2] Item, dit gedaen, so sal die scouthet des anderdaechs
dairna te dier uren, dat hi se gedaecht heeft, comen in der vier-
scaren met IIII scepenen of met meer, maer niet met min.
Wairt van live, so souder dair billic meer bi sijn. Ende dair
sal die scouthet vraghen of si dair sijn, die dair gedaecht sijn ;
dat gedaen, sal hi de scepenen manen of hi proeven mach
van alrehande onseden, dair mijns heren heerlicheit van
Brabant in verschenen es, dan selen die scepenen wisen :
" Heer Scouthet, hebdi gedaecht als recht, so seldi proeven alse
recht, openbaer ende aen den heylighen, aen de ghene, die
ten aensiene ende ten aenhoirne geweest hebben, ende die ghene
partyen en sijn, ende die dair sculdich sijn op te tughene ;
ende es dair yement voere in hachten, dien seldi uutlaten om
hem te verantwerdene ".
[3] Item, dit gedaen, so sal die scouthet voirt manen hoe
die eet gaen sal, dan selen die scepenen wisen, dat dieghene,
die dair gedaecht sijn, hant op heylighen leggen selen ende dat
si zweren selen, dies men hen vraghen sal, dat si dairaf
segghen selen die beste wairheit, die si dairaf weten, die si
gehoort ende gesien hebben, ende die hen dairaf kenlic es,
so moet hen God helpen ende die heylighen ende alle Goods
heylighen.
[4] Item, alse dese liede hant op heylighen legghen, ende si
zweren selen, es dan dair yement onder die bastaert es, of
die partye es, of die gheen poirter en es, of desgelike, so
machse de ghene die men dat fait tyende es, opdat hi poirter
es, hi of sijn voirspreke, calengieren op de heyligen, ende
noemense bi haren name ende zegghen : " Jan of Wouter, ic
calengier u in orconde van scepenen, want ghi bastaert sijt,
of partye sijt, of gheen poirter en zijt - welc dat es - ende
hope dat ghi mi gheen onstade doen en selt ". Ende wairt dat
de ghene die men dat fait opseide, selve dair niet en waere, so
mochtent sijn vriende doen van sinen weghen. Ende dese
calaingie moet men doen diewile dat si haer hant op heylighen
hebben, anders en doet gheen stade, noch voere noch na.
[5] Item, dit selve mach oic sijn tusschen partyen, als si
dinghen.
[6] Item, nyement en mach poirters betughen dan poirters,
maer poirters of andere lyede moghen andere liede dan poirters
betughen.
[7] Item, wairt dat sake dat die scouthet aen ennigen poirtere
of Byvancsman of yemende anders proeven woude, die selve
des faits sculdich waere, die man mochte hem dairaf verant-
werden, alse hi gesworen hadde of sijn voirspreeke, ende
zegghen : "Ziet, here Scouthet, wildi proeven van zaken die mi
selven niet aen en gaen, dair ben ic al bereet toe, maer wildi
proeven van zaken, die mi selven aentangeren, so hopic dat
ic selve dairaf niet sculdich ben te tuyghene, ende begheers en
vonnisse". Dairaf es trecht, ende dairaf sal men wisen dat hi
hem selven niet betughen en sal.
[8] Item, vielt oic dat de scouthet enen poirtere of Byvangs-
man daeghde, dien hi van ennighen broeken teghe, ende hi
dien poirtere of Byvangsman selve dairaf verhoorde in der
vierscaren, ende op sinen eet maende van dier zaken, ende die
poirtere of Byvangsman dan hem selven dairaf quijt zwoere,
dien poirtere of Byvangsman en soude de scouthet voorseid
dairna van dier zaken met ghenen gethugen, wie si waren,
betughen noch verwinnen moghen.
[9] Item, woude oic yement selve dies faits liden, dies hem
de scouthet teghe, so en waere der getuyghen gheen noet.
[10] Item, wat mensche betuught woordt van dootslaghe
met twe wittigen getughen of met meer in der vierscaren te
Lyere, na der stad recht, hi zij poirter met poirters, of ander
man met anderen, ongecalengiert, dien sal men wisen sijn lijf
ende sijn goet tsheren wille.
[11] Item, tgetuyghe van den bloede es hieraf een getughe.
[12] Item, desgelijx eest van dieften, van vrebreeke, van
moorde, van vrouwencrachte, van moortbrande of van des-
gelike.
[13] Item, wairt dat sake dat yement van ennighen van desen
voirseiden pointen ongehacht selve liden woude, voir scouthite
ende voir scepenen of voir poirtere, dat hijt gedaen hadde,
dairmet waert genoech ; of tuyghdent si twe dat sijt hem
hadden horen verlyen, ongehacht, dairmede wairt oic genoech.
[XIII] Dit es trecht van verdeylene van dootslaghe, wat dair-
toe gescieden sal, ende wat vonnissen de scepenen dair-
af wisen selen.
[1] In den iersten, alse een man enen dootslach gedaen heeft
ende dairaf betuught ende verwonnen es na der stad recht,
ende die man wech es, so moghen sijn wederpartyen aen den
scouthite ende den aen marcgrave over dien man voirt rechs
begheren, ende dat si hen voirt, trecht dairaf doen willen gescien
van verdeylene ; ende dan es hem die marcgrave ende die
scouthet wel sculdich recht te doene.
[2] Item, alse dit gescieden sal, so selen die marcgrave ende
de scouthet selve comen in der vierscaren, ende dair selen bi
sijn VII scepenen. Ende dan sal die wederpartye aen den
scouthite begheren over dien man recht, ende dien man witte-
loes te legghen ende te verdeylene na der stad recht. Ende dan
sal die scouthet de scepenen manen, na haer begherte ende na al
dat voere dairtoe gesciet es, wes dairvan rechte voirt sculdich es
toe te gesciene ; dan selen die scepenen wisen, dat de scouthet
dien man voirt eysschen sal, eenwerf, anderwerf ende derdewerf,
in orconde scepenen, ende noemen dien man bi sinen kersteliken
name, ende dat hi hem die vierscare openen sal hem te comen
verantwerden, of hi wille. Ende voirt selen si wisen dat die
scouthet die vierscare hoeden sal met scepenen toet der noenen,
ende dat hi hem dach dair besceiden sal, van dien daghe over
den derden dach, alse op sinen yersten dach.
[3] ltem, dit gedaen, sal die scouthet manen hoet voirt staen
sal, dan selen die scepenen wisen dat hi wedercomen sal, van
dien daghe over derden dach, ende doen des selfs ende des-
gelike. Ende op dien dach, sal hi wedercomen ende eysschen
weder voirt dien misdadeghen eenwerf, anderwerf, derdewerf,
in orconde scepenen, ende noemen hem bi sinen kersteliken
name, alse op sinen yersten dach, ende openen hem die
vierscare hem te comene ende te verantwerdene. Ende dan, so
sal die scouthet die vierscare noch hoeden met scepenen tot der
noenen : ende en comt die man niet hem verantwerden, so sal
die scouthet die scepenen manen hoet voirt staen sal, dan selen
die scepenen wisen des selfs, ende hem dach te besceydene van
sinen yersten dage tot op sinen anderen dach ; ende also voirt
van sinen anderen daghe op sinen derden en[de] dwersnachts,
dats dsanderdaechs. Ende, dat gedaen, sal die scouthet met
VII scepenen op dien dach wedercomen, ende eysschen hem
weder voirt, ende doen des selfs dat hi voere gedaen heeft,
Ende en comt die man selve dan niet hem verantwerden voir
der noenen, so sal die scouthet tsanderdaechs comen in der
vierscaren ende manen de scepenen voirt. Dan selen die
scepenen wisen, na al dats voir hen dairaf comen es, ende na
dat die getughen, die dairop verhoort sijn, getuyght hebben,
ende na al dat dairtoe gesciet es, dat die man witteloes, ereloes,
trouweloes sijn sal, also verre alse die wijnt waeyt ende die
reeghen spraeyt, sijn wijf weduwe, sijn kijndere wesen, ende
dat hi nummer meer voirtaen in gheens goeds mans stad staen
en sal.
[XIV] Dit es trecht van alrehande andere vichtingen ende
anderen zaken ende misdaden, ende hoe groot dat die
broeken dairaf sijn zelen, ende van elken pointe bi
hem selven.
[1] In den iersten, wie op eens mans huys stoet in fellen
woede es op X lb.
[2] Item, wie binnen eens mans huys comt om hem tevelene,
weder hi en evelt of niet, ees op X lb., wair hi dairaf betuught
wordt na der stad recht.
[3] Item, wie enen steckt met eenre dagghen of met enen
culmesse, ees op LX lb.
[4] Item, wie enen slaet of steckt niet enen gepinden stave,
ees op V lb.
[5] Item, wie enen smit met enen cluppele, die niet dairtoe
gemaect en es, opdat hi hem gheen let ontwe en smit, noch
die geysert noch geloedt en es, ees op III lb.
[6] Item, wie enen anderen steckt met enen sceedemesse,
ees op III lb.
[7] Item, wie enen sleet niet eenre genagelden cudsen, ees
op V lb.
[8] Item, wie enen sleet rnet eenre slachcolven, die geloet es,
ees op III lb.
[9] Item, wie enen sleet met eenre vuyst, ees op XXVII sc.
[10] Item, wie enen sleet met enen stene, dair gheene
menke inne en valt, ees op III lb.
[11] Item, wie enen sleet met enen platine, die beysert es,
dair gheen menke inne en valt, ees op II lb.
[12] Item, wie een zweert treckt om enen anderen mede te
slane, ees op XV sc.
[13] Item, wie enen sleet met enen zwerde, ees op V lb.
[14] Item, wie enen steckt inet enen zwerde, ees op VIII lb.
[15] Item, wie over eens mans erve veert, sijns ondancks
ende dairmet betuught werdt, ees op XXVII sc.
[16] Item, so wie enen anderen worpt of slaet rnet enen
stoele, dair gheen menke in en valt, ees op II lb.
Dit was ghewijst met enen vonnisse aen Janne van der Rijt
Vranx soen, XXVIIen Februarii anno XX.
* Anno XXV°, XVIIIa Augusti was Aert de Somere gewijst
met enen vonnisse op V lb. zwerte omdat hij eenen Hennin de
Laet met eenen baselere gequetst hadde in sijn wanghe.
* Anno XIIIIc XXXVIII, XIen Julii was gewijst in der vier-
scaren met enen vonnisse dat Jan Cop, overmids dat hij
betuught was dat hij een weymes getrocken hadde ende dat
dair quetsuere in geviel ende bloet gereyst wert, dat hij ver-
boirt hadde dairaen V lb. zwerte, nochtan en was niet betuught
dat hij selve met dien messe gesteken hadde.
* Anno XIIIIc, ende LXXi wert gewijst met enen vonnisse
dat Jan verwere verboert hadde X s. zwertte om des wille dat
hij enen anderen veruwere metten hare ghetrocken hadde ende
ter eerden gheworpen, ende hoewel dat tusschen hen beyden
bloet ghereyst was, so en was deselve Jan oftans [!] niet betuycht
dat hij dat ghedaen hadde oft oic metter vuyst yet gbeslagen
hadde.
[XV] Dit es den eet die de scouthet van Lyere doet, als hi
scouthet wordt ontfaen, den welken hem staeft een van
den scepenen van Lyere.
Dat zweer ic, dat ic sal houden ons heren tsherthogen recht,
der stad ende des Byvangsrecht van Lyere ende yegewelx
recht, (weduwen ende weesen haer recht, armen ende riken
evengelike), ende dat ic doen sal wet ende vonnisse den armen
ende den riken evengelike. Ende so wie vonnis begert dat ic
dies den scepenen manen sal, als ic myn behoefte van scepenen
hebbe ; dat en sal ic niet laten, noch om maechscap, noch om
vrienscap, noch om baet, noch om nijt, noch om minne, noch
om miede, noch om ghifte gevende, noch om ghifte nemende,
noch om gheenrehande noot, noch om de vrese van der doot.
So moet mi God helpen ende dese heylighen ende alle Goods
heylighen.
[XVI] Dit es trecht hoe men de poirters van Lyere maect
ende van ouden tiden gemaect heeft, ende wat zij zweren
ende geloven moeten ende waerop zij poirters worden.
[1] In den iersten, als yement begert poirtere of poirtersse
te worden, so scheyden hen die scepenen uut, de puynte
hierna volgende, ende zeggen aldus : " Sidi scout sculdich,
die moetti betalen ; staedi in ennigen calaengien jeghen enni-
ghen here, hij zij gheestelic of weerlic, die calaengie moetti
afdoen ; voir uwen erfhere moetti te rechte staen van uwen
erfchise ; met uwer meester familien moetti bier binnen wonen
ende bliven ende oft ghij den tijt van zesse weeken met uwer
meester familien vertocht uuter stadt ende vryheyt van Lyere
ende metter woene dairbuten bleeft, soudi daarmede uwe
porterie verliesen; ende waerdi erghens uut ennigher stad
gebannen of uutgeseeght, of sochti of naemdi ennighe
vryecheit, of wouddi u met ennigen poirterscape of vryecheiden
behulpen jeghen der stad recht van Lyere, so souddi uwes
poirterscaps quijt sijn ; ende tot hondert scellingen moetti te
Lyere gheerft sijn, ende en hebdi se niet, men machse u
lenen ". Ende als hen dit aldus uutgesceiden ende vercleert es,
so vraecht men hen of zij begheren hierop haren eet voirt te
doene, ende of zij bidden of begeren dairop poirtere of poir-
tersse te worden. Ende als zijs dan bidden ende begheren, so
doet men hen hant op heyligen legghen, ende dan zweren si
aldus met manissen van den scouthite ende met wijsdomme
van scepenen : "Van desen daghe voirt salic sijn hout ende ge-
truwe onsen here den Hertoge Jan van Brabant, ende sijnre
wittigher geboirt, ende der goeder stad van Lyere, haer scaden
verren ende haer vrome neeken, na mijn beste versinnen, so
moet mi God helpen ende dese heylighen, ende alle Goods
heylighen " . Ende desen eet staeft den scouthet.
Anno XIIIIc ende XXVII, Va Augusti, om twivel die was
van Willeken Andries, Lyens Andries soen des scoemakers
oft hij poerter zijn soude te Liere, aengesien dat sijn vader
voerseid hier poerter waert, nadat deselve Willeken geboren
was ende buien der stad ende Bijvange, soe waert hieraf ghe-
wijst met eenen vonnisse bij rade der gesworenen van der
stad, midsdien dat dezelve Willeken onder sijn jaeren was,
ende hem sijn vader hier inbrachte met hem, doen hij poerter
waert, dat hij der vryecheit van den poorterscape gelijc sinen
vader genieten soude, alsoe verre als hij dorste zweeren dat
hij sint dier tijt hem elder nyet ontvrijdt en hadde.
[XVII] Dit es dordinancie van alrehande maten, wat ende
hoe vele elc mate houden sal.
[1] In den iersten, sal een rogmuddeken houden zeven
ghelten ende 1 1/2 waelpoyt ; ende na die gelande, sal
houden thalf muddeken ende tvierlinc ende half vierlinc ende
de cleyn maten daironder.
[2] Item, sal die havere ende evenen halfviertel mate, hou-
den XVI ghelten, een half waelpoyt min ; ende na die gelande
dairaf, dmuddeken ende thalf rnuddeken.
[3] Item, sal die calc halfviertel mate houden XVIII ghelten,
een half waelpoyt min ; dat is dmuddeken van der calcmaten
IX ghelten, een half waelpoyt half min.
[4] Item, sal die calc kiste houden drie halfviertel maten,
ende elc halfviertel mate van XVIII ghelten een half waelpoyt
min.
[5] Item, dmoutmuddeken, dair men dmout mede meten
wille, sal houden de twe een havermate, dat es dmuddeken VIII
gelten, een half waelpoyt half min.
[6] Item, dat drafmuddeken, dair men draf mede meten
wille, dairaf selen de twe houden een havermate, dat es dmud-
deken oic VIII ghelten, een half waelpoyt half min.
[7] Item, nyement, die coren vercoept, wie hi es, hi zij
ostelgier, brieder, backere of voircoeper van coerne, en
sal evene noch havere, die hi vercoept, anders meten dan
metter gerechten havermuddeken of metter halfviertel
havermaten.
[8] Item, dat drafmuddeken, dair men tdraf mede meten
wille dat men vercoept, sal houden XII ghelten een half
waelpoyt min, ende dit sal men striken ; ende dese mate was
aldus geordineert bi der stad int jaer M IIIIc ende XIX, in
September.
[9] Item, de coolmate was van nuus gepeylt in Merte anno
XXXV, na de Mechelsche mate, ende houdt XVII 1/2 gelte
ende I waelpoyt.