COUTUMES DE HOOGSTRATEN.
TEXTE.
Costumen der, vrijheijdt van Hoogstraeten (1).
Stijl ende maniere van procederen in materie van evictie inde buijtenbancke
van Hoochstraten, bij oude practizijnen aldaer ghethoont in zekeren
processe hangende inde hootbancke van Santhoven.
Getuijgenisse gedaen ten versuecke Mr Gregorius Waechmans, secretaris
tot Hoochstraeten, als geïnthimeerde, contra Jannen van Hamme, appelant,
opte feijten ende articulen vande scriftueren van justificatie bijden voor-
screven geïnthimeerde alhier te hove overgegeven,hiernae geruert.
Peeter Augustijns, van Thienen, schepenen inder vrijheit van Hooch-
straeten, out ontrent den veertich jaeren, alhier behoirlijcken, achtervol-
gende sekere requisitoriael brieven, gedaecht zijnde, tuijchde bijden eede bij
hem int aencomen van zijnen schependomme, ende zijnen leenheere int
ontfangen van zijnen leenen gedaen, opten ixen, xen, xjen, xijen, xiiijen ende
xven articulen van justificatien des voerscreven geïnthimeerde alhier in
rechte overgegeven, sexta septembris anno XVC lxix, hem kenlick te zijne:
dat hij Henricken-Godevaerts Severijns heeft eertijts hooren seggen dat llij
momboir was vanden kinderen wijlen Jan-Peeter Scheijlkens, ende heeft
oock Cornelise Verheijen hooren bekennen dat hij toesiender was vanden
selven kinderen, ende dat hij gehoort heeft dat hen de selve persoonen voer
sulex hebben gequalificeert, ende bijsondere in dese saecke, alsoe Cornelis
Jans Verheijen met Anthuenis Matheeus ende den geïnthimeerde in desen
ende anderen zijn vergadert geweest ten huijse van Lucas Gheerts, nae zijn
beste onthout, omme dese materie ter neder te leggen; maer en heeft den
selven Henricken noch Cornelissen den eedt vander selver momboirijen oft
toesienderschap niet sien doen.
Vercleerende oick voorts, opte resterende positiven inde voerscreven
(t) Manuscrit de la bibliothèque de l'Université de Gand, n° 592, intitulé: Costuijmen van Santhove,
fol. 180.
448
COUTUMES DE HOOGSTRATEN.
TEXTE.
articulen geruert, dat hij, boven dbekennen bijden voerscreven Henricken
ende Cornelissen (hiervoren geruert) gedaen, Jannen van Hamme, appelant
in desen, heeft hooren verclaeren: dat hem dese questie oft saeeke egeens-
sins aen en ginck, maer dat hij, van Hamme, den voerscreven Heijnricken
ende Cornelissen, als momboir ende toesiender vanden kinderen des voer-
screven Jans Scheijlkens, hadde alleenlijck sijnen naem geleent, ende dat
hij dit proces tot heuren coste alleene vervolgde, sonder dat hem aenginghe.
Opten xxxjen articule vander voerscreven justificatien verclaerde de voer-
sereven deponent: hoe dat hij van anderen (hangende de litispendentie
vander iersten instantien, daeraff hem den precisen tijt ende de persoonen
vuijtter memorien zijn) wel heeft gehoort ende verstaen dat Jan van Hamme
aende voerscreven Heijnricken ende Cornelisen, als momboir ende toesien-
der vanden voerscreven kinderen, den prijs vanden voerscreven blocke nijet
en hadde voldaen noch en soude voldoen, maer dat hij van als van desen
zijn verhael pretendeerde te hebbene opten voerscreven Henricken ende
Cornelissen inder qualiteijt voerscreven, oft opder voerscreven kinderen
goeden.
Opten xlijen articule justificationis verclaerde de voerscreven deponent
dat hij hem refereert totten brieven van evictien ende de coopcele aldaer
geruert; daertoe voegende: dat Anthuenis Matheeus, als schepenen, heeft
present geweest aldaer de goeden inde voerscreven brieven geruert opder
heeren huijs tot Hoochstraeten vercocht worden [wordden].
Ende opten xlvijen ende negenenveertichsten articulen der selve scriftueren
tuijchde de voerscreven deponent: waerachtich te zijne datmen, in cas van
evictien, soe int voerjaer ende naejaer, tot Hoochstraeten, soe lange hem
voerstaet, altijt heeft gecostumeert: dat soe wanneer de goeden int voerjaer
worden vuijtgewonnen, datmen den vorster vraecht oft hij de wete gedaen
heeft; ende in gevalle hij verclaert «jae ", soe wordt op zijn verclaeren voorts
recht gedaen, ende partijen tgoet int voerjaer gelevert; ende int naejaer
compareren de wethouderen opten gront, oft een deel van dien, alwaer
vierschaere gemaeckt wordt, ende den vorster gevraecht wordt oft hij de
wettighe wete ende de geboden oick gedaen heeft, sonder datmen vraecht
aen wijen; ende gehoort tverclaeren vanden vorster, van dat hij de wete
ende kerckgeboden behoirlijcken gedaen heeft, wordt voorts geprocedeert,
ende partije, nae de justificatie van sijnder intentien, int naejaer int (sic)
450
COUTUMES DE HOOGSTRATEN.
TEXTE.
voerscreven goet gelevert; ende oft bevonden wordde dat de wete nijet
gedaen en waere, oft de vorster zijn behoorlijck verclaeren daeraff nijet en
dede, soe en souden schepenen nijet voortsvaren oft partijen recht admi-
nistreeren, maer moet ierst ende voere alle vanden wettighe wete ende
voergedaginghen blijcken; ende daeraff gebleken ende de leveringhe alsoe
gedaen zijnde, ende alle solemniteijten als voere volbracht, worden daeraff
partije behoorlijcke brieven gelevert, de welcke geloove wordden gegeven
ende onder Hoochstraeten volcomen effect sorteren.
Tuijchde voorts, opden vijftichsten articule vander voerscreven justifica-
tien: dat hij noit gehoort en heeft, dat zoe wanneer sulcke evictien int voer-
jaer ende naejaer zijn geschiet geweest metten solemniteijten inde brieven
van evictien geruert, daerteghen eenighe oppositie is gevallen oft stoornisse
is geschiet geweest.
Opten liijen ende liven articule verclaerde de voerscreven deponent:
waerachtich te zijne datmen tot Hoochstraeten observeert, dat zoe wanneer
een besetter of evincent eenighe gronden van erffven wilt besetten, soe moet
sulcken besetter ierst cautie stellen, dat zoe verre hij tonrechte besette, dat
hij te rechte soude beteren; ende inden iersten besetsele soe wordt bij den
schepenen gewesen : dat men partije oft pandhouwer soude wettighe wete
doen; dwelck de vorster géhouden is te doene; ende wordt daernae bij
tweeden ende derden besetsele voorts vervolcht, ende nae tvoerscreven derde
ende voere tvierde wordt bijden vorstere sekere voergedagen op sekere
sondach inder kercken gedaen, ten eijnde een ieghelijck opten naesten
genechte soude moghen ontsetten, indient hem geliefde; ende ten vierden
genechte daernae wordt (soe verre daer nijemandt en coempt ontsetten) den
dach gehuet, ende daerna haelt de vorster, ten versuecke van partije, opten
pandt rus ende rijs, dien hij oick voer schepenen presenteert, ende verclaert
de vorster dat hij tvoerscreven rus ende rijs gehaelt heeft opten pandt; ende
partije voorts recht versueckende, wordt den vorster bij den heere gevraecht
oft hij de wete ende voergedagen gedaen heeft; zoe verre hij verclaert
" jae », ende den schepenen daeraff bij relatie vanden vorster [is] gebleken,
wordt den besetter oft evincent [in] sijne besette panden int voerjaer
gelevert, omme die te hebbene ende gebruijckene jaer ende dach, met eene
getijdighe vromen, sonder verbaelmonden, etc.
Ende int naejaer, te wetene teijnden jaere ende dach, compareert de
452
COUTUMES DE HOOGSTRATEN.
TEXTE.
evincent wederomme ter vierschaeren ende begeert zijne voorscreven
goeden, hem int voerjaer gelevert, innegestelt te hebbene; ende nae dierste
instellinghe wordt daeraff gedaen de publicatie ter prochiekercken oft (?) ten
geboeijtijde, sonder partije aen heuren privaeten persoon daeraff insinuatie
te doene; wordt alsoe den selven instel gecontinueert tot vier genechtdagen
toe. ende wordt voer elcken genechtdach daeraff de publicatie inder kercken
oft voergedagingen gedaen; ende ten vierden genechtdage wordt oick den
dach gehuet, ende daernae compareren dc schouteth ende schepenen, ten
versueeke van partijen, opten gront, alwaer vierschaere wordt gemaeckt, als
hij hiervoren verclaert heeft; ende de vorster opten gront verclaert hebbende
de wete ende voergedagen (als voeren) gedaen te hebbene, wordt partije den
gront oft pandt met vonnisse gelevert, midts datter egeene ontsettinghe
en geschiet, omme den selven te brengen tot chieren ende vercoopen.
Ende opten vijffenvijftichsten ende lvjen articule verclaerde de voerscreven
deponent : dat alsulcken vuijtwinder de weten diemen gehouden is te doene
int voer ende naejaer, als hij, deponent, hiervoren verclaert heeft, ende oick
van datmen tgoet oft panden tot sulcken daghe ende plaetsse vercoopen sal,
vermach te doene ter prochiekercken tsondaechs te geboeijtijde, openbaer-
lijck, alle man aenhoorende, gelijckmen andere kerckgeboden doende is,
ende dat de selve vuijtwinder, naden costuijmen vanden lande van Hooch-
straeten, daermede altijts heeft gestaen, ende dat hij noijt gehoort oft gewe-
ten en heeft dat van noode is geweest den pandhouwer oft proprietaris int
naejaer eenige andere wete te doene dan hij deponent hiervoren verclaert
heeft; daertoe voegende: dat de vuijtwinder altijts gestaet midts doende de
voergedaghen ende kerckgeboden doen int naejaer, ter plaetssen daer den
gront ende besetten pandt gelegen is, sonder aenschouw te nemene waer de
proprietaris oft pandhouwer is geseten oft woonachtich.
Opten lviijen ende lixen articulen vander voerscreven justificatien verclaerde
de voerscreven. deponent: dat weder de panden liggen vogelweij, oft dat
onbekendt oft onseker is wijen den selven toebehoort (sic), de solemniteijten
van evictien in gelijcker manieren als hiervoren verclaert staet worden
onderhouden; behalven, soe wanneer men nijet en weet wijen de panden
toebehooren, oft dat de proprietaris fugitiff oft anderssins nijet vindbaer en
is, soe worden de weten ende voerghedaghen (hiervoren geruert) altijts
gedaen ter kercken, ten geboeijtijde, daer den gront gelegen is; dwelck in
454
COUTUMES DE HOOGSTRATEN.
TEXTE.
sulcken gevalle soo sterck gehouden wordt all oft tselve aenden persoon
ende panthouwer int voerjaer ware gedaen. Redene van wetentheijt van all
desen allegerende, seechde: dat hij alle tgene des voerscreven is, binnen
seven jaren dat hij tot Hoochstraeten als schepenen heeft geseten, sulcx
heeft weten costumeren, ende selve sulcx heeft panden vuijtgewonnen, ende
van anderen practisijnen gehoort de costuijme van Hooclistraeten van ouden
tijden sulcx geweest ende onderhouden te zijne.
Onder stondt geteeckent PEETER AUGUSTIJNS, van Thienen. Ende onder
stondt geschreven: Aldus getuijcht xxiiijen aprilis anno xvc ende lxxjitich.
Present: jonckheer Jacob van Wachtendonck.
Jan van Bergen, geseten tot Meere, onder den graefschappe van Hooch-
straeten, out ontrent xlviij jaeren, schepenen vander buijtenbancke des
lants ende graefschaps van Hoochstraeten, alhier behoorlijck gedaecht
wesende, tuijchde bijden eede bij hem int aencomen van sijnen schepen-
schappe gedaen: opten ixen, thiensten, xjen, xijen, xiiijen ende xven articulen
vander voerscreven justificatien: waerachtich ende hem wel kenlijck te sijne,
dat Henrick-Godevaert Severijns, als momboir, ende Cornelis Verheijen, als
toesiender vanden wettigen kinderen van Jan-Peeter Scheijlkens, sijn onder
Hoochstraeten daervoer geacht ende gehouden geweest, ende onder tgeheel
landt van Hoochstraeten daervoer gereputeert. Voer redenen van wetent-
heijt geeft: dat hij de selve persoonen voer sulcx heeft sien aenveerden
d'achtergelaten goeden van wijlen Janne-Peeter Scheijlkens, ende d'adminis-
tratie, handelinge ende bewint van dijen voer sulcx heeft' sien aenveerden.
Tot confirmatien vanden welcken seechde hij deponent: dat hij oock gesien,
gehoort ende daerover ende present, als schepenen, geseten heeft inde
buijtenbancke van Hoochstraeten, alwaer Heijnrick-Godevaert Severijns
hadde doen daghen Nout, Jan-Nout sKeijsers, ten fine de selve Nout in zijne
plaetse als momboir soude surrogeren, dwelck gebuert is ten tijde hij depo-
nent als schepenen tot Hoochstraeten heeft geseten, dwelck, nae zijn beste
onthoudt, nu is int elfste jaer; ende tot meerder confirmatien van sijnder
memorien, is de selve Nout, Jan-Nouts sKeijsers, ontrent een jaer geleden,
(midts dat hij van sijnder momboirijen hadde behoorlijcke rekeninghe
gedaen ende dat de voerseijde kinderen waren tot heuren jaeren gecomen)
456
COUTUMES DE HOOGSTRATEN.
TEXTE.
vander selver momboirijen bij schepenen ontslegen, ende bijde voerscreven
bejaerde kinderen quijtgeschouden.
Vuegende tot justificatien vanden voerscreven xijen ende anderen articu-
len: dat hij, deponent, Janne van Hamme, in desen, soot schijnt, appelant,
heeft hooren seggen, verclaren ende bekennen naer dien tvonnisse a quo
tot Hoochstraeten was gegeven ende gewesen, dat hem dese saecke in ques-
tien egeenssins aen en ginghe, ende dat hem even veele dede wie dat inde
saecke triumpheerde oft succumbeerde, hij soude tselve zijnen vercooperen
(dat waren HenriekGodevaert Severijns ende Cornelis Verheijen, als mom-
boir ende toesiender vanden voerscreven kinderen Scheijlkens)laten verant-
woerden, ende soe hij, deponent, vanden selven van Hamme verstonde, soe
en leende hij hem maer zijnen naem, ende de voerscreven Heijnrick ende
Cornelis, inder qualiteijt voerscreven, waren dese saecke theuren perijckele
vervolgende ende becostigende.
Opt eenendertichste articule, tuijchde de voerscreven deponent: dat hij
wel heeft hooren seggen dat Jan van Hamme, in desen suppliant, den
voerscreven momboir ende toesiender nijet en heeft in als [alles] willen te
vreden stellen, ende dat de voerscreven momboir ende toesiender geclaecht
hebbende (1) dat zij nijet wel en consten betaelt geworden vanden voer-
screven van Hamme, omme de querele ende den twiste vanden heijbloke
in questien.
Ende opten xlvjen, xlvijen, xlixen ende Ien articulen vander voerscreven
justificatien, verclaerde de voerscreven deponent : dat hij hem gedraecht
totten narrativen vanden opwinbrieffve ende der coopcedullen aldaer
geruert; daertoe voegende seechde : datmen tot Hoochstraeten, ende
bijsondere inde buijtenbancke aldaer, voer costuijme observeert ende
onderhout in materie van evictien: dat zoe wanneer ijemandt voer sijn
gebreck oft achterstel aldaer op eenige gronden op (2) panden reelijck wilt
procederen, de selve gehouden is te compareren voer schouteth ende
schepenen aldaer, ende versuecken met rechte beset te hebbene zijne
panden, soe wordt tselve alsoe, ter behoorlijcker manisse met vonnisse
gewesen, behoudelijck dat sulcken besetter sal cautie oft borge stellen, soe
(1) Au lieu de: geclaecht hebbende, lisez: geclaecht hebben.
(2) Au lieu de: op, lisez : oft.
458
COUTUMES DE HOOGSTRATEN.
TEXTE.
verre hij zijne proceduere tonrechte begint, dat hij de selve sal te rechte
beteren; van welcken besetsele den proprietaris oft pandthouwer int
voerjaer wordt gedaen behoorlijcke wete bijden gesworen vorster aldaer;
nae welcke wete wordt bijden besetter sijne proceduere voorts vervolcht
totten derden genechtdage. Ten welcken dage, soe verre niemandt en
compt ontsetten, wordt gewesen: datmen van des besetters proceduere
soude doen een voergedaghen, ter kercken daer de gronden onder gelegen
zijn; welcke voergedagen moet geschieden voer den vierden genechtdach;
ende ten vierden geneehtdaghe nijemandt de besette panden ontsettende,
wordt den dach gehuet ende wordt alsdan gewesen: datmen den selven
vuijtwinder soude leveren aen zijnen pandt, omme dijen te gebruijcken jaer
ende dach, met getijdigen vromen, sonder verbaelmonden des goets;
daernae wordt bijden gesworen vorster rus ende rijs gehaelt opten pandt,
oft een vanden panden, die vuijtgewonnen wordt(sic), ende dien rus oft rijs
wordt bijden gesworen vorster gelevert in handen vanden heere; ende
partije recht versueckende, wordt den vorster gevraecht oft hij partije oft
pandhouwere heeft de wete gedaen, ende [de] voergedagen ter kercken sijn
geschiet, als naer recht behoort; ende de vorster zijn vercleeren hieraff
gedaen hebbende, wordt op zijn relase recht gedaen, ende de vuijtwinder de
goeden int voerjaer gelevert ende int naejaer, te weten teijnden jaer ende
dach; partije de voergaende proceduere nijet gestoort hebbende, 'soo
compareert de vuijtwinder ende begeert int naejaer sijne proceduere
innegestelt te hebbene; dwelck hem met vonnisse alsoe wordt toegelaten,
behoudelijck dat tselve soude hebben sijn voergedagen ter kercken; welcke
kerckgeboden bijden vorster alsoe gedaen worden, soe wel vanden iersten,
tweeden, derden als vierden instelle totter leveringen toe int naejaer; ende
naer dijen den dach gehuet is naer tvierde insetten int naejaer, soe compa-
reren schouteth ende schepenen daernae opten besetten grondt oft pandt,
ende wordt den opwinder (naer de vierschaere opten grondt gemaeckt
sijnde) met vonnisse inde selve gronden gelevert; des es de vorster gehou-
den voer de leveringe onder eedt te verclaeren dat hij de wete ende kerckge-
boden int voerjaer ende de voergedagen int naejaer nae recht gedaen heeft;
van welcke verclaeren de schouteth ende schepenen heuren vorster volcomen
geloove geven, all eest alsoo dat hij daerbij nijet en declareert aen wijen
vanden pandhouwers hij de wete gedaen heeft; bijsonder als hij verclaert
460
462 COUTUMES DE HOOGSTRATEN.
TEXTE.
de wete nae recht gedaen te hebbene; ende wordt oick, nae de voerscreven
leveringe, ter prochiekercken tsondaechs ten geboeijtijde openbaerlijck
verclaert ende vuijtgeroepen: datmen sulcke goeden, bij sulcken vuijtge-
wonnen, tot sulcken ende sulcken daghe sal ten hoochsten ende schoonsten,
achtervolgende den vonnisse van leveringe, eenen ijegelijcken even nae
chieren ende vercoopen. Alle welcke procedueren men gewoonlijck is, nader
ouder costuijmen van Hoochstraeten, inde brieven van evictien te exten-
deren ende te declareren; ende worden sulcke brieven, naer dijen alle de
solempniteijten (als voren daerinne geinsereert) volbracht sijn, bij schepenen
gesegelt, ende welcke brieven voer sulcx tot Hoochstraeten worden geacht
ende gehouden dat daertegens egeen oppositie en can gevallen, emmers noijt
en heeft geweten dat voer desen tijt oit daeromme eenighe questie is geweest,
maer sijn sulcke brieven aldaer altijt gehouden voer goet, duechdelijck ende
suijver; waerachtich ende van weerden.
Gevraecht zijnde voorts opten drijenvyftichsten articule vander voerscreven
justificacien, tuijchde de voerscreven deponent : dat inde proceduere van
evictien hiervoren int lange verhaelt, den vorster altijts gevraecht wordt bijden
heere : oft hij de wete ende behoorlijcke voergedaghen gedaen heeft; ende
soo verre de vorstere verclaerde « neen », soe en souden de heeren inder
materien nijet voorts procederen, noch partijen recht doen; maer soe verre
de vorstere verclaert " jae ", wordt voorts geprocedeert ende partije justitie
geadministreert; soe datter geen twijffel aen en is, onder den lande van
Hoochstraeten, soe wanneer eenighe brieven van evictien bijden schepenen
aldaer wordden gesthelt, de solempniteijten inder materien van evictien
gerequereert en sijn in als van pointe te pointe volbracht.
Opten vierenvijftichsten ende LVen articulen justificationis, tuijchde de
voerscreven deponent, gelijck hij genouch hiervoren gedaen heeft: notoir
costuijme te zijne onder den lande ende graefschappe van Hoochstraeten:
dat soo wanneer ijemandt onder den lande van Hoochstraeten voer zijne
tachterheijt sijne panden beset heeft, ende, midts datter egeen ontsettinghe
en is geschiedt, de selve zijne panden pretendeert vuijt te winnen int
voer- ende naejaer, ende de selve brengen wilt tot chieren ende vercoo-
pen, etc., de selve vuijtwinder gehouden is de wete ende kerckgeboden te
doen doene int voerjaer, ende de voergedaghen ende kerckgeboden int
naejaer, ende datmen tgoet tot sulckenen daghe bij sulcken vuijtgewonnen
COUTUMES DE HOOGSTRATEN.
TEXTE.
tot sulcker plaetssen vercoopen sal, vermach te doene ter prochiekercken,
tsondaechs ten geboeijtijde, openbaerlijck, ter plaetssen daer den grondt oft
pandt gelegen is, gelijckmen andere kerckgeboden doende is (1), ende dat,
nae de costuijme vanden lande van Hoochstraeten, alle vuijtwinders van
gronden van erffven daermede hebben van ouden tijden ende noch opten
dach van heden gestaen, ende dat [nijet van noode en is] int naejaer van
geenen (sic) pandhouwer oft proprietaris persoonlijcke wete te doene dan
alleenlijck bij kerckgeboden, als voren by hem verclaert is.
Verclaerende voorts opten lvien, lvijen articulen vander voerscreven jus-
tificatie: dat de costuijme van Hoochstraeten hiervoren geruert sonder-
lingen is altijts geobserveert geweest soe wanneer meer pandhouwers sijn
geweest, ende dat die in verscheijden dorpen sijn woonachtich geweest,
ende oick soe wanneer de proprietaris in ander dorp oft dorpen sijn
woonachtich geweest dan daer den besetten pandt, die vuijtgewonnen
wordt, gelegenis geweest.
Ende opten lviijen ende lixen articule, tuychde de voerscreven deponent:
datmen inden lande van Hoochstraeten altijt geobserveert heeft; emmers
soe lange hem voerstaet, de voerscreven voergedagen ter prochiekercken
inder manieren- voren verhaelt te doene daeronder den pandt gelegen is
geweest.
Bijsonderlijck oick int voerjaer hebben de weten ende publicatien inder
kercke gedaen in cas van evictien stadt gegrepen, zoe wanneer den pandt
desolaet, leech is blijven liggen, ongeboudt, ende dat onseker was wijen
dijen toebehoorde, oft dat de proprietaris was fugitiff.
Verclaerende van allen desen voer redenen van wetentheijt: dat hij de
costuijme hiervoren geruert sulcx tot Hoochstraeten, soe lange hij schepenen
is geweest, dwelck nu ontrent thien jaeren is gepasseert, heeft sien ende
weten gebruijcken, ende van sijne medebroederen schepenen inde weth,
ende vanden ouders ende practisijnen altijts onder Hoochstraeten heeft
hooren ende weten observeren ende onderhouden, ende dat hij winder noch
verlieser en is in desen saecken. Onder stondt gescreven: Aldus getuijcht
tot Santhoven, xxiiij aprilis anno xvc ende lxxj, present joncheer JACOB VAN
WACHTENDONCK ende WILLEM DE BIE, mannen van leene.
(1) Il y a des transpositions dans cette phrase.
464
COUTUMES DE HOOGSTRATEN.
TEXTE.
Geerardt-Adriaen Steelkens, geseten int gehuchte van Eijndmeere tot
Mere, onder den lande ende graefschappe van Hoochstraeten, schepenen
vander buijtenbancke aldaer, out ontrent lxvjtich jaeren, ende schepenen
inder buijtenbancke van Hoochstraeten geseten hebbende ontrent den
xvj jaeren, tuijchde, bijden eede bij hem int aencomen van zijnen sche-
pendomme gedaen, opten xlvjen, xlvijen, xlixen ende Ien articulen vander
voerscreven justificatien, eerst: dat hij hem gedraecht totter extensien ende
narratiffve vanden opwinbrieve ende der coopcedullen aldaer geruert; ver-
claerende tot dijen, dat soo lange hij schepenen tot Hoochstraeten inde
buijtenbancke aldaer heeft geseten, voer notoire ende evidente costuijme
aldaer heeft weten, sien ende helpen costumeren; gelijck hij de selve cos-
tuijme bij zijnen voerouders, die oick schepenen inde buijtenbancke aldaer
sijn geweest, heeft weten useren, ende van hen verstaen sulcx de costuijme
aldaer te zijne in cas van vuijtwinninghe oft evictien: dat zoe wanneer
ijemandt van sijne achterstellige chijnsen oft renten, oft voer eenighe andere
actien reel, op zijne gronden oft panden aldaer realijck wilt procederen, de
selve is gehouden, in persoone oft bij procureur, te compareren voer schou-
teth oft zijn stedehoudere ende schepenen aldaer, ende versuecken met rechte
beset te hebbene sijne gronden oft panden voer sulcken somme als hij aen-
noempt; soe wordt daeraff de schepenen gemaent ende met vonnisse der
schepenen gewesen: dat de comparant sijne panden mach besetten, om
daeraen te verhalene sijn gebreck etc., behoudelijck dat de besettere sal
cautie oft seker stellen, inden gevalle hij sijne besetsele oft proceduere t'on-
rechte intenteert oft begint, dat hij tselve sal te rechte beteren, ende voorts,
dat den proprietaris oft pandhouwer hieraff sal gedaen worden wettige wete,
goets tijts voer [het] toecomende genechte; van welcken besetsele den
proprietaris oft pandhouwer, volgende den voergeroerden vonnisse, bijden
gesworen vorster aldaer int voerjaer wordt gedaen behoorlijcke wete; naer
welcke wete wordt bijden besetter sijne proceduere gecontinueert ende ver-
volcht totten derden genechtdage continuelijck. Ten welcken dage, soe verre
nijemandt de voerscreven proceduere en coempt stooren, wordt, ter behoor-
lijcke manissen, ten versueeke'van partijen, bij schepenen gewesen: datmen
van des agents oft besetters proceduere ende vervolch soude doen een voer-
gedagen ter prochiekercken daeronder de besette panden gelegen zijn;
welcke publicatie oft voergedaghen ter kercken moet geschieden goets tijts
466
COUTUMES DE HOOGSTRATEN.
TEXTE.
voer den vierden aenstaenden genechtdach; ende ten voerscreven vierden
aenstaenden genechtdaghe nijemandt de voerscreven proceduere comende
stooren, oft de besette panden ontsetten, wordt de agent volcomen gewesen,
ende den dach gehuet; ende nijemandt ten selven daghe comparerende,
wordt alsdan voorts gewesen: datmen den agent oft besettere soude leveren
aen sijnen pandt, omme dijen te gebruijcken jaer ende dach, met getijdigher
vromen, sonder verbaelmonden des goedts; ende desvolgende, wordt bijden
gesworen vorster rus ende rijs gehaelt opten pandt, oft eenich van dijen
daeroppe tbeset gedaen ende geprocedeert wordt; ende tselve rus ende rijs
wordt bijden gesworen vorster ten naesten genechte gebrocht ter vier-
schaeren ende gelevert in handen vanden heere ; ende partije recht versuec-
kende, wordt den vorster aldaer voer de vierschaere gevraecht: oft hij tselve
rus ende rijs gehaelt heeft opte besette panden, ende oft hij partije, proprie-
taris oft pandhouwere, oock heeft de voerscreven wete gedaen, ende
de voergedaghen ter kercken behoorlijk zijn geschiet als nae recht behoort;
ende de voerscreven vorster sijn verclaeren hieraff gedaen hebbende, dat
alle de solempniteijten hiervoren geruert sijn achtervolcht ende volcomen,
wordt op zijn verclaeren ende relase recht gedaen, ende den agent de
besette panden met vonnisse int voerjaer gelevert.
Ende int naejaer, dat is teijnden jaer ende dach, de pandhouwer, proprie-
taris oft ijemandt anders de proceduere int voerjaer gedaen nijet gestoort
hebbende, soe compareert de agent, vuijtwinder, oft zijn gemechtichde,
presenterende rekeninghe, bewijs ende reliqua, etc., ende begeert int naejaer
sijne proceduere innegestelt te hebbene; dwelck den voerscreven agent,
ter behoorlijcke manissen, met vonnisse wordt toegelaten, ende wordt de
selve proceduere vervolcht met vier besetselen ende genechtdagen als int
voerjaer, behoudelijck dat voer elcken genechtdach daeraff worden gedaen
voergedaghen ter prochiekercken daer de pandt oft panden gelegen zijn,
bijden gesworen vorster aldaer, totter leveringhe toe int naejaer; ende naer
dijen den dach gehuet is, naer den vierden genechtdach oft vervolch int
naejaer, wordt ten selven daghe bij schouteth ende schepenen partijen
gedescribeert sekeren dach, dat zij opten besetten pandt souden compareren,
omme behoorlijcke leveringhe te doene. Ten geprescribeerden dage wordt
opten grondt vierschaere gemaeckt; ende nijemandt comparerende die de
besette panden wilt beschudden, soe worden de selve den agent oft besettere
468
COUTUMES DE HOOGSTRATEN.
TEXTE.
(gesien int bescheet) gelevert met vonnisse ende rechte; ende is de vorstere
gewoon ende oick gehouden, ten versueeke vanden heere, voer de
leveringlie onder eedt te verclaerene: dat hij de wete ende kerckgeboden
int voerjaer, ende de voergedaghen int naejaer nae recht ende naeder ouder
costuijmen gedaen heeft; van welcken relase ende verclaeren de wethoude-
ren heuren vorster volcomen geloove geven, nijet tegenstaende hij daerbij
nijet en specificeert aen wijen vande panthouwers, gebruijckers oft proprie-
tarissen hij de wele ende insinuatie gedaen heeft, besonder [als] hij onder eedt
verclaert de wete ende insinuatie wettelijck ende naeder costuijmen aldaer
gedaen te hebben. Naer welcke leveringhe wordt (oick achtervolgende den
vonnisse) bijden vorster ter kercken, ten geboeijtijde, des sondaechs open-
baerlijck gepubliceert ende vuijtgeroepen: datmen alsulcke goeden, bij
sulckenen agent vuijtgewonnen, tot sulcker plaetsen ende tot sulckenen
daghe sal ten hoochsten ende schoonsten, naer luijdt vanden vonnisse van
leveringhe daeraff zijnde, elcken even nae chieren ende vercoopen. Alle
welcke solempniteijten ende maniere van procederen men gewoonlijcken is,
naeder ouden hercomen van Hoochstraeten, inde brieven van vuijtwinnin-
ghen int lange te declareren ende te extenderen; ende sulcken brieven
wordden, naerdijen alle de solempniteijten, als voere daerinne geinsereert,
geschiet ende volbracht zijn, bij scepenen besegelt; ende welcke brieven
van evictien voor sulcx tot Hoochstraeten ende inder buijtenbancke aldaer
worden geacht ende gehouden, dat daerteghens geen oppositie en valt,
gelijck hij, deponent, noijt geweten en lieeft dat voer desen tijt oit daeromme
eenighe questie is gevallen, maer sijn sulcke brieven aldaer altijt soe sterck
ende deuchdelijck gehouden geweest, dat daeroppe nijet en valt te seggen,
als alle solempniteijten daerinne gerequireerd volbracht ende met kennisse
van saeeken gedaen zijnde (1).
Tuijchde de voerscreven deponent voorts opten liijen articule vander voer-
screven justificatie: dat int vervolch van evictien oft vuijtwinninghen hiervoor
int lange verhaelt, den gesworen vorster altijts gevraecht wordt bijden heere
oft hij de wettelijcke wete ende de behoorlijcke voergedaghen gedaen heeft;
ende zoe verre de vorster verclaerde "neen" , soe en souden de heeren inder
materien niet voorts procederen, noch partijen recht administreren; maer
(1) Au lieu de: zijnde, lisez: zijn.
470
COUTUMES DE HOOGSTRATEN.
TEXTE.
soe verre de vorster verclaert de weten, kerckgeboden ende voergedaghen
all naer voerscreven costuijmen gedaen te zijne, wordt voorts geprocedeert
ende partije recht geadministreert; inder vueghen dat nijemandt twijffelen
en derff onder den lande van Hoochstraeten, dat zoe wanneer eenighe brieven
van vuijtwinninghen bijden schepenen aldaer wordden gestelt, alle solemp-
niteijten, inder selver materien van vuijtwinninghen gerequereert, en zijn in
als te voren volbracht.
Gevraecht zijnde voorts opten liiijen ende Iven articule vander justificatien,
verclaerde hij, deponent: onverbrekelijcke costuijme onder den lande ende
graefschappe van Hoochstraeten te zijne: dat soo wanneer ijemandt onder
tselve graefschap voer sijnen reelen heijsch of tachterheijt sijne panden
beset heeft, ende datter geene stoornisse oft ontsettinghe en geschiet, ende
sulcken agent sijne panden pretendeert vuijt te winnen int voer- ende nae-
jaer, ende de selve brenghen wilt tot chieringhe, dats ten hoochsten ende
schoonsten vercoopen, etc., de selve agent gehouden is de wete ende kerck-
geboden te doen int voerjaer, ende de voergedaghen ende kerckgeboden int
naejaer, met behoorlijcke publicatien ter kercken, wanneer men sulcke vuijt-
gewonnen goeden sal vercoopen ende tot wat plaetsen tselve geschieden sal,
al tselve vermach te doene ter prochiekercken, tsondaechs ter geboeijtijde
openbaerlijck, ende dat all ter plaetssen daer den grondt oft pandt gelegen
is, gelijck men andere kerckgeboden gewoonlijck is te doene; vuegende: dat
alle vuijtwinders van alle gronden van erffven onder Hoochstraeten daermede
van ouden tijden hebben gestaen, ende dat aldaer van geenen noode en is int
naejaer den pandhouwer, gebruijcker oft proprietaris personele wete te doene,
dan alleene bij kerckgeboden, als hiervoren naerdere verclaert staet.
Vuegende voorts, hij deponent, tot justificatien vande lvje ende lvije arti-
culen vander voorscreven justificatien: dat de costuijme vanden lande
van Hoochstraeten, hiervoeren geruert, principalijck is altijts geobserveert
geweest, soo wanneer dat meer proprietarissen oft pandhouwers sijn geweest,
ende dat die in verscheijdene dorpen sijn woonachtich geweest, ende oock
soo wanneer de proprietarissen in andere vlecken oft dorpen woonachtich
zijn geweest (dan daer de besette panden, die vuijtgewonnen worden,
gelegen zijn geweest).
Ende opten Iviijen ende lixen articulen, tuijchde de voerscreven deponent:
datmen inden voerseijden lande ende graefschap van Hoochstraeten altijt heeft
472
COUTUMES DE HOOGSTRATEN.
TEXTE.
gecostumeert, emmers soe lange hem voerstaet, de voergeroerde voerge-
daghen ter prochiekercken inder manieren voren verhaelt te doene daeronder
den pandt geleghen is geweest, bijsonder oick int voerjaer hebben de weten
ende publicatien, inder kercken gedaen in cas van evictien, stadt gegrepen
soe wanneer den pandt ongebouwt leech is blijven liggen, oft datmen nijet
geweten en heeft wijen den selven pandt was toebehoorende oft hem aen-
dragende. Vercleerende voorts nijet meer opten voerscreven feijten te weten
deponeren, ende dat hem dese saecke egeenssints aen en'ghaet oft en
raeckt.
Stont onder gescreven: Aldus getuijcht tot Santhoven, den xxiiijen aprilis
anno lxxj, present als boven.
Jacob-Jan Wellens, out schepen vander buijtenbancke van Hoochstraeten,
woonende tot Minderhout onder Hoochstraeten, brouwer ende landwin-
ninghe aldaer doende, out ontrent negenenveertichjaeren, alhier wettelijck
gedaicht zijnde, tuijchde bijden eede bij hem lieffelijck aen Godt gedaen:
opten liijen, liiijen, Iven, lvjen, lvijen, lviijen ende lixen articulen vander justifica-
tien des voerscreven geïnthimeerde, hem op alle de selve articulen kenne-
lijck te zijne: dat zoe langhe hem voerstaet hij altijts voer costuijme inder
buijtenbancke des landts ende graefschaps van Hoocllstraeten heeft weten
onderhouden ende achtervolghen, dat zoe wanneer een rentier oft chijns-
heere onder den voerscreven lande van Hoochstraeten wilt voer zijne tach-
terheijt procederen op zijne panden, de selve gewoonlijck is sijne panden te
doen besetten ter manisse des schouteths oft [van] sijnen stadthoudere, ende
wijsene ten minsten van twee schepenen; van welcken besetsele den pant-
houwere oft gebruijckere de wete bijden gesworen vorster gedaen wordt;
ende die voorts voer zijne tachterheijt wilt int voerjaer ende naejaer zijne
panden vuijtwinnen, ende die brenghen tot chieringhe ende vercoopinghe,
de selve vuijtwindere gehouden is de voergeroerde wete te doen doene
ende de kerckgeboden vander verhueringhe, ende int naejaer de voerge-
daghen; ende wanneer de leveringhe opten gront geschieden sal bij kerck-
geboden, sonder datmen int naejaer gehouden is aenden pandhouwere eenige
wete te doene; maer is genouch datmen tselve inder kercken ten geboeijtijde
vercondicht; daeroppe eenijegelijck is gehouden, die sijn goet wilt defen-
474
COUTUMES DE HOOGSTRATEN.
TEXTE.
deren, goede toesicht te nemene; wordt oick den vorster, eermen voorts tot
allen den voorscreven acten procedeert, gevraecht oft hij de wete gedaen heeft
als recht is; die daeroppe sijn vercleeren doet, ende wordt hem daerinne
volcomen geloove gegeven; ende soe verre de selve vorster verclaerde de wete
nijet gedaen te hebbene, soe en souden de heeren oft wethouderen nijet voorts
procederen tot evictien. Wordt oick int naejaer inder kercken gecondicht:
datmen tot sulckenen daghe, tot sulcker plaetsen, alsulcken goet bij sulcken
vuijtgewonnen, sal vercoopen ten hoochsten ende schoonsten, gelijckmen
andere kerckgeboden doende is. Alle welcke besetselen, voergedaghen,
weten ende kerckgeboden inder manieren voerscreven gedaen zijnde, heeft
hij, deponent, altijts geweten dat partijen daermede hebben gestaen, sonder
dat van noode is int naejaer den panthouwere oft proprietaris eenighe spe-
ciale wete te doene, dan alleenelijck bij kerckgeboden, als voere. Ende
welcke costuijme is te meer geachtervolcht ende geobserveert geweest, soo
wanneer daer meer pandhouwers sijn geweest dan eene, ende bijsondere de
selve pandhouwers in verscheijden plaetsen oft dorpen sijn geseten geweest;
ende welcke costuijme te meer stadt ende plaetse heeft gegrepen soo wan-
neer den grondt, die vuijtgewonnen wordde, leech, desolaet ende vogelweije
heeft gelegen, oft dat de proprietaris oft proprietarissen nijet vindtbaer en
sijn geweest, oft de panden hebben met de voeten gestooten gehadt, oft dat
de selve proprietarissen fugitiff sijn geweest. Welcke costuijmen hij, depo-
nent, als sehepenen, in voerledenen tijden sulcx heeft sien gebruijcken, ende
daerover heeft gestaen daer sulcke costuijmen sijn geachtervolcht geweest,
hoewel hij nu badt dan seven jaeren van sijnen schepenschappe is verlaten
geweest. Vercleerende voorts nijet meer opte voerscreven interrogatien te
wetene deponeren, ende dat hem die saecke nijet aen en ghaet.
Geerardt-Jacop Stoops, woonende tot Meer, onder Hoochstraeten, oudt
scepen aldaer, alsoe hij ontrent sesse jaeren van zijnen dienste verlaten is
geweest, out ontrent den lxxvij jaeren, alhier wettelijck gedaicht zijnde,
tuijchde, bijden eede bij hem aen Godt gedaen: opten liijen, liiijen, lven,
lvjen, lvijen, lviijen ende lixen articulen vander schriftueren van justificatien des
geïnthimeerde: waerachtich te sijne dat een ijegelijck, willende reëelijck in
cas van evictien procederen voer tgebreck van achterstellighe renten, chijn-
476
COUTUMES DE HOOGSTRATEN.
TEXTE.
sen oft andere lasten, reëelijck opte panden hem verbonden oft verobligeert
onder de buijtenbancke, lande ende graefschap van Hoochstraeten, sulcke
gehouden is te compareren, tsij in persoon oft bij procureur, voer schouteth
oft zijnen stadhoudere ende schepenen des landts ende graefschaps van
Hoochstraeten voerscreven, ende versuecken voer sijn gebreck met rechte
beset te hebbene sijne panden, soo wordt tselve alsoe bij schepenen gewe-
sen, met voergaende behoorlijcke manisse vanden schouteth oft zijnen
stadhouwere; bij welcken vonnisse van besetsele oick gevuecht wordt : dat
sulcken besetter moet cautie ende sekere stellen, inden gevalle hij sijne
proceduere oft instel t'onrechte begonste, dat hij de selve soude te rechte
beteren; van welcken instel oft besetsele den eijgenaer oft pandhouwer int
voerjaer wordt gedaen bijden gesworen vorster aldaer behoorlijcke wete,
ende dat goets tijts voer den toecomenden genechtdach. Nae welcke wete
wordt bijden besettere zijne proceduere voorts vervolcht ten tweeden totten
derden genechtdage; ten welcken daghe, soe verre nijemandt en coempt
ontsetten, wordt gewesen : datmen van des besetters proceduere soude
doen een voergedaghen ter prochiekercken daer de besette gronden onder
geleghen sijn; welcke voergedaghen moeten geschieden voer den vierden
genechtdach; ende ten vierden genechtdaghe nijemandt comparerende de
besette panden ontsetten, wordt den dach gehuet; ende naer welcke
dachuedinge wordt alsdan gewesen : datmen den selven vuijtwinder soude
leveren aen zijnen pandt int voerjaer, omme dien te gebruijcken jaer ende
dach met getijdigher vromen, sonder verbaelmonden des goets, dat is met
getijdighe vruchten. Daernae wordt bijden gesworen vorster rus ende rijs
gehaelt opten pandt oft een vanden panden die beseth is geweest ende vuijt-
gewonnen wordt, ende t'selve rus ende rijs wordt bijden gesworen vorster
gelevert in handen vanden heere, ende de besetter oft agent recht versuec-
kende, wordt den vorster voer all gevraecht oft hij partije oft pandhouwere
heeft de wete gedaen, ende de behoorlijcke voergedaghen ter kercken zijn
geschiet. Ende de voerscreven vorster sijn verclaeren hieraff gedaen heb-
bende, dat de wete ende voergedaghen wettelijck sijn geschiet, wordt op
zijn rapport recht gedaen, ende den besetter de goeden int voerjaer
gelevert, omme die te gebruijcken als voren; ende t'eijnden jaer ende dach,
dat is int naejaer, partije oft ijemandt anders de voorgaende proceduere
nijet gestoort hebbende, soe compareert de vuijtwindere oft zijnen procu-
478
COUTUMES DE HOOGSTRATEN.
TEXTE.
reur, ende behoort (1) int naejaer sijne proceduere inne gestelt te llebbene,
dwelck hem met vonnisse alsoe wordt toegelaten ende gewesen, behoude-
lijck dat de selve proceduere ende besetsele soude hebben sijne voer-
gedaeghen ter prochiekercken; welcke kerckgeboden oft voergedaghen
bijden gesworen vorster alsoo gedaen wordden, soewel vanden iersten,
ijen, iijen als vierden instelle, totter leveringhen toe int naejaer; ende naer-
dien int selve naejaer den dach gehuedt is naer tvierde insetten oft beset-
sele, soe compareren schouteth ende schepenen tot sekeren geprefigeerden
dage daernae opten besetten grondt oft pandt; ende aldaer nijemandt com-
pareren[-de] [om] de voerscreven proceduere [te] stooren, wordt aldaer
vierschaere gemaeckt opten grondt, ende de agent, besetter oft vuijtwinder,
wordt met vonnisse inde selve gronden gelevert, behoudelijck dat de selve
agent, besetter, etc., de voergeroerde panden gehouden is te chieren; des
es de vorster gehouden, voer de leveringe, onder eedt te verclaeren dat hij
de wete ende kerckgeboden int voerjaer, ende de voergedaghen int naejaer
nae recht gedaen heeft; ende wordt den selven vorster van zijnen ver-
claeren ende relaes bijden schouteth ende schepenen volcomen gelooffve
gegeven, al en verclaert hij daerbij nijet aen wijen vanden pandhouwers
hij de wete gedaen soude hebben; te meer als hij verclaert de wete nae
recht gedaen te hebbene. Ende nae de voerscreven leveringhe wordt des
sondaechs, ter prochiekercken, ten geboeijtijde, openbaerlijck vuijtgeroepen:
datmen sulcke panden oft goeden, bij sulckenen vuijtgewonnen, tot sulcken
oft sulckenen dage, die aldaer al genoempt wordt, sal ten hoochsten ende
schoonsten, achtervolgende den voerscreven vonnisse van leveringhe, eenen
ijegelijcken even nae, chieren ende vercoopen. Alle welcke procedueren,
acten ende actitaten [men] gewoonlijck is, naeden ouden hercomen vanden
lande van Hoochstraeten, inde brieven van evictien te extenderen ende int
lange te declarerene; ende worden sulcke brieven (naer dien alle de solemp-
niteijten, als vore daerinne geïnsereert, volbracht sijn) bijden schepenen
aldaer besegelt; ende welcke brieven voer sulcx tot Hoogstraeten worden
geacht ende gehouden, dat daerteghens egeene oppositie can gevallen,
emmers noit geweten en heeft dat voer dese questie oijt daeromme is
proces geweest ; maer sulcke brieven sijn altijt aldaer gehouden deuch-
delijck ende rechtveerdich.
(1) Au lieu de: behoort, le sens réclame: versoeckt.
480
COUTUMES DE HOOGSTRATEN.
TEXTE.
Verclaerende voorts, des gevraecht zijnde: datmen inder materien ende
proceduere van vuijtwinninghen hiervoren int lange verhaelt, gewoon is den
vorster altijts te vraegene bijden heere: oft hij de wete ende de behoorlijcke
voergedaghen gedaen heeft; ende soe verre de vorstere verclaerde neen, soe
en souden de heeren inder materien nijet voorts vaeren noch partije recht
doen; maer soe verre de vorstere verclaert jae, de weten ende voergeda-
ghen gedaen te hebbene, wordt voorts geprocedeert ende partije justitie
geadministreert; soe datter geen twijffel aen is, onder den lande van Hooch-
straeten, soe wanneer eenighe brieven van evictien bijden schepenen aldaer
worden besegelt, de solempniteijten inder selver materien van evictien ver-
heijscht en zijn in als van pointe volbraclt. Tuijchde oick voorts: datmen
de voergedaghen ende kerckgeboden hiervoren int lange geruert, nae de
voerscreven costuijme van Hoogstraeten vermach te doene, ter prochie-
kercken tsondaechs ten gewoonlijcken geboeijtijde openbaerlijck, ter plaet-
sen daeronder de gronden oft panden gelegen zijn, gelijckmen andere
geboden ter kercken doende is; ende dat, nae de voerscreven oude costuijme
vanden lande van Hoogstraeten, alle vuijtwinders van gronden van erffven
daermede hebben van outs ende noch opten dach van heden gestaen; vue-
gende : dat int naerjaer van egeenen noode en is den pandhouwer oft eijgenaer
personele wete te doene, dan alleenlijcken bij kerckgeboden, als voren. Ende
welcke costuijme hiervoren geruert sonderlinge is altijts aldaer onderhouden
geweest soo wanneer daer meer pandthouwers zijn geweest, ende dat die
in verscheijden plaetssen, dorpen oft heerlijcheden zijn woonachtich geweest;
ende oick soe wanneer de eijgenaers in anderen dorpen oft dorpe sijn
woonachtich geweest dan daer den besetten pandt, die vuijtgewonnen
wordt, gelegen is geweest; ende principalijck ismen aldaer gewoon de voer-
gedaghen ende kerckgeboden ter prochiekercken daer den pandt onder
gelegen is geweest oick te doene, nijet alleene int naerjaer, maer oick int
voerjaer heeftmen de weten ende publicatien inder prochiekercken gedaen
in cas van vuijtwinninghen oft evictien, ende oick voer sulcx stadt gegre-
pen soe wanneer den pandt oft panden leech, desolaet oft vogelweije onge-
boudt sijn blijven liggen, oft datmen nijet sekerlijck geweten en heeft wie
de selve toebehoorde, oft oick dat de eijgenaer was fugitiff oft latiterende.
Voer redenen van wetentheijt seechde: dat hij xviii jaeren tot Hoogstraeten
schepen is geweest, alwaer hij de voerseijde costuijmen heeft sien gebruije-
482
COUTUMES DE HOOGSTRATEN.
TEXTE.
ken ende selve geachtervolcht gehadt ; vercleerende voorts opte voerscreven
articulen nijet meer te weten deponerene, ende dat hij winder noch ver-
lieser en is in dese saecken.
Jan-Cornelis-Anthonis Pauwels, diemen noempt Boterpots, procureur
postulerende inden lande van Hoogstraeten, ende eertijts tot Meere vorster
geweest hebbende, out omtrent xlviij jaeren, alhier behoorlijcken gedaicht
zijnde, tuijchde, bij den eede bij hem liefelijck aen Godt gedaen, opten xen,
xjen, xiien, xiiijen ende xven articulen vanderjustificatien des geïnthimeerde:
waerachtich ende hem wel kenlijck te sijne, dat Heijnrick-Goeijvaerts Seve-
rijns is momboir geweest ten tijde vanden vercoope vanden heijbloke in
questien, ende Cornelis Verheijen toesiender vanden wettigen kinderen
Jans-Peeters Scheijlkens, gestorven tot Meer, daer moeder aff is Engel,
dochter Jans Verheijen, die welcke Engel nu getrouwdt heeft Anthonis-
Mattheeus Alaerts, welcke voer schepenen, momboir ende toesiender,
theijblock, waeromme nu questie is. met eender steden daeraene geleghen,
soo hij deponent verstaen heeft, vercocht hebben metten heere, ende is
daeraff coopman gebleven Jan van Hamme, tot sekere somme, hem des
refererende totten voirwaerden, ende dat hij, deponent, wel heeft hooren
seggen dat de voerseijde van Hamme sijn verhael pretendeert te hebbene,
indien hij coempt te succumberene, opten voerscreven momboir ende toe-
siender; ende is oick waerachtich, soe hij gesien ende verstaen heeft, dat
Cornelis Verheijen ende Anthuenis-Matheeus Alaerts, inden voerscreven
xiiijen articule geruert, dit tegenwoordich proces sijn vervolgende ende
diligenterende, nijet wetende tot wijens perijckele.
Opten xlvjen, xlvijen xlixen ende vijftichsten articulen vander voerscreven
justificatien, tuijchde de voerscreven deponent: dat hij hem refereert totten
narratijfve vanden, opwinbrieve ende de coopcedullen aldaer geroert; tot
dien vuegende : datmen onder den gruefschap van Hoochstraeten ende
bijsonder inder buijtenbancke aldaer voer onverbrekelijcke costuijme
observeert ende onderhoudt, in cas van vuijtwinninghen, dat soe wanneer
ijemandt voer zijn gebreeck oft achterstel aldaer op eenige gronden van
erffven, huijsen oft panden reelijck ende metter daet wilt procederen, de
selve gehouden ende schuldich is te compareren in persoon, oft bij procu-
484
COUTUMES DE HOOGSTRATEN.
TEXTE.
reur, des vollen last hebbende, voer schouteth ende schepenen aldaer, ende
versuecken met rechte beset te hebbene zijne panden; soe worddet tselve
alsoe, ter behoorlijcker manissen, met vonnisse vanden voerscreven schepe-
nen gewesen :dat de agent sijne panden wel vermach te besettene omme
zijn gebreck daeraene te verhaelene; behoudelijck dat sulcken besetter sal
cautie ende seker stellen, bij zoe verre hij zijne proceduere tonrecht begint,
dat hij tselve sal te rechte beteren; van welcken besetsele den proprietaris,
gebruijcker oft huerelinck vanden selven pande int voerjaer wordt gedaen
behoorlijcke wete bijden gesworen vorster aldaer; nae welcke wetc wordt
bijden besetter sijne proceduere voorts vervolcht totten anderen ende der-
den genechtdage; ten welcken derden genechtdage, soe verre nijemandt
en coempt ontsetten, wordt gewesen: datmen van des besetters proceduere
soude doen een voergedaghen ter kercken vuijte daer de gronden van
erffven, daeroppe geprocedeert wordt, onder geleghen sijn; welcke voer-
gedaghen moet geschieden voer den vierden genechtdach; [ende] niemandt
compareren[-de om] de begonste proceduere [te] stooren ende de besette
panden [te] ontsetten, wordt den dach gehuedt, ende wordt alsdan gewe-
sen : datmen den selven vuijtwinder soude leveren aen zijnen pandt, omme
dien te gebruijcken jaer ende dach met getijdighen vruchten, sonder ver-
baelmonden des goets; daernae wordt bijden gesworen vorster rus ende rijs
gehaelt, ende den pandt oft een vanden panden, daerop wordt geproce-
deert; ende dat rus ende rijs wordt bijden gesworen vorster gelevert in
handen vanden heere; ende de besettere oft agent zijn proceduere vervol-
gende ende recht versueckende, wordt den vorster gevraecht oft hij partije
oft pandhouwere heeft de wete gedaen, ende de voergedaghen ter kercken
zijn geschiet als nae recht behoort; ende de voerscreven vorster zijn ver-
claeren hieraff gedaen hebbende, dat al tselve behoorlijck is gedaen ende
geschiedt, wordt op zijn relase recht gedaen ende den vuijtwindere de
goeden int voerjaer gelevert; ende int naejaer, te wetene teijnden jaer ende
dach, partijen de voergeroerde proceduere nijet gestoort oft ontset heb-
bende, soe compareert de besetter ende vuijtwinder ende begeert int nae-
jaer sijne proceduere innegestelt te hebbene; dwelck hem met vonnisse
alsoe wordt toegelaten, behoudelijck datmen vande selve proceduere soude
doen behoorlijcke voergedaghen ter kercken; welcke kerckgeboden bijden
vorster alsoe gedaen moeten wordden, soe wel vanden iersten, tweeden,
486
COUTUMES DE HOOGSTRATEN.
TEXTE.
derden als vierden instelle, totter leveringhen toe int naejaer; ende naer
dijen den dach gehuet is naer tvierde insetten oft besetsele int naejaer, soe
compareren daernae tot sekeren geconcipieerden daghe schouteth ende
schepenen opten besetten gront oft pandt, alwaer vierschaere gemaeckt
wordt; ende de besetter oft agent, thoonende aldaer zijn bescheet, wordt,
ter behoorlijcker manissen met vonnissen inde selve gronden gelevert; des
is de vorster gehouden voer de leveringe onder eedt te verclaeren dat hij de
wete ende kerckgeboden int voerjaer ende de voergedagen int naejaer nae
recht gedaen heeft; van welcken verclaeren de schouteth ende schepenen
heuren vorster volcomen geloove geven, all eest alsoe hij daerbij nijet en
declareert aen wijen vanden pandhouwers hij de wete gedaen heeft, besun-
dere als hij verclaert de wete nae recht gedaen te hebbene. Ende wordt
oick naede voerscreven leveringe ter prochiekercken des sondaechs ten
geboeijtijde openbaer verclaert ende vuijtgeroepen : datmen sulcke goeden,
bij sulcken vuijtgewonnen, tot sulckenen dage ende sulcker plaettsen sal
ten hoochsten ende schoonsten, achtervolgende den vonnisse van leverin-
ghen, eenen ijegelijcken even nae chieren ende vercoopen. Alle welcke
proceduere ende acten men gewoonlijck is naeder ouder costuijmen vanden
lande van Hoochstraeten inde brieven van evictien te extenderen ende te
declareren, ende worden sulcke brieven (naer dijen alle de solempniteijten
als voren daerinne geïnsereert volbracht zijn) bijden schepenen aldaer gese-
gelt; ende welcke brieven voer sulcx tot Hoochstraeten worden geacht ende
gehouden dat daerteghens egeen oppositie en valt oft en can gevallen,
emmers nijet geweten en heeft dat daeromme voer desen tijt questie is
geresen geweest.
Beroerende den feijten inden liijen articule justificationis verhaelt, tuijchde
de voerscreven deponent: dat inder procedueren van evictien hiervoren
int lange genarreert den vorster altijts gevraecht wordt bijden heere: oft
hij de wete ende behoorlijcke voergedagen gedaen heeft; ende soe verre
de vorster verclaerde " neen ", soe en souden de heeren inder materien nijet
voortsvaeren noch partijen recht doen; maer soe verre de vorster verclaert
" jae ", wordt voorts geprocedeert ende partije justitie geadministreert;
soe datter geen twijffel aen en is onder den lande van Hoochstraeten, soe
wanneer eenige brieven van evictien bijden schepenen aldaer wordden
gesegelt, de solempniteijten inder selve materien van evictien gerequireert
en zijn in als van pointe te pointe volbracht.
488
COUTUMES DE HOOGSTRATEN.
TEXTE.
Ende opten liiijen en Iven articulen justificationis, tuijchde de voerscreven
deponent, gelijck hij hiervoren breeder gedaen heeft, onder den voerseijden
lande notoir costuijme te zijne :dat soo wanneer ijemandt onder den selven
lande voer zijne tachterheijt zijne panden besetheeft, ende midts datter egeene
ontsettinge is geschiet, de selve sijne panden pretendeert vuijt te winnene
int voerjaer ende naejaer, ende de selve brengen wilt tot chieringe ende
vercoopinge, etc., de selve vuijtwindere gehouden is de wete ende kerckge-
boden te doen doene int voerjaer, ende de voergedaghen ende kerckgeboden
int naejaer, ende datmen tgoet ten sulckenen dage, bij sulckenen vuijtge-
wonnen, tot sulcker plaetssen vercoopen sal, [welcke kerckgeboden men]
vermach te doene ter prochiekercken, sondaechs, ten geboeijtijde, open-
baerlijck, ter plaetssen daer den gront oft pandt gelegen is, gelijckmen
andere kerckgeboden doende is, ende dat, nae de costuijme ende oude
hercomen vanden lande van Hoochstraeten, alle vuijtwinders van gronden
van erfven daermede hebben van ouden tijden ende noch opten dach van
heden gestaen, ende dat van egeenen noode en is int naejaer den pandhouwere
oft proprietaris personele wete te doene, dan alleenlijck bij kerckgeboden.
Verclarende voorts, opten lvjen ende Ivijen articulen vander voerscreven
justificatie: dat de costuijme van Hoochstraeten hiervoren geroert sonder-
linghen is altijts geobserveert geweest soe wanneer daer meer pandhouwers
zijn geweest, ende dat die in verscheijden dorpen zijn woonachtich geweest,
ende oock soe wanneer de proprietarissen in andere dorp oft dorpen zijn
woonachtich geweest dan daer den besetten pandt, die vuijtgewonnen wordt,
gelegen is geweest.
Tuijchde voorts, opten lviijen ende lixen articulen vander voerscreven
justificatien : datmen inden voerscreven lande van Hoochstraeten altijts
geobserveert heeft, emmers soe lange hem voerstaet, de voerscreven voer-
gedaghen ter prochiekercken inder manieren voren verhaelt te doene
daeronder de pandt gelegen is; bijsonder oick int voerjaer hebben de weten
ende publicatien inder kercken gedaen in cas van evictien stadt gegrepen,
soe wanneer de pandt desolaet oft leech is blijven liggen, ongeboudt, oft
dat onseker was wijen dijen toebehoorde, oft dat de proprietaris was fugitiff
ende nijet vindbaer.
Verclaerende voer redenen van wetentheijt: dat hij alle tgene des voer-
sereven is, hij soe lange hem voerstaet de costuijmen voerscreven voor sulcx
490
COUTUMES DE HOOGSTRATEN.
TEXTE.
heeft sien ende weten gebruijcken, besundere ten tijde hij vorster is geweest
tot Meerle, ende oick als procureur heeft gedient ende aldaer gepostuleert
heeft gehadt, dwelck wel geleden is ontrent de seventhien jaeren. Verclae-
rende voorts: dat hem dese saecke niet en toucheert, [noch daeraen] winder
noch verlieser te zijne. Aldus getuijcht xxve maij anno xvc ende lxxj, tot
Santhoven, present Willem de Bie, man van leene.
492