COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE (1).
Coustumen der stadt van Herentals, inhoudende de naervolghende capittelen.
Dit zijn de rechten, privilegien, costuijmen, usantien ende oude hercom-
men der stadt van Herentals, diemen altijdt bij mans ghedencken onder-
houden heeft, ende alnoch onverbrekelijck is onderhoudende, ghelijck de
rentmeesters, schepenen, gheswoorens ende raedt vande nieuwe ende
vande oude rechten der selver stadt, naervolghende den bevelen der
Conincklijcke Majesteijt, hen op den achtsten dagh van julio ghedaen, den
sevensten dagh der maendt van november, mijn heer den cancellier ende
andere heeren vanden raede gheordonneert in Brabandt overghegheven,
ende gheattesteert hebben voor sulcx altijts gheobserveert te zijn gheweest
ende alnoch daghelijcx voor sulcx onderhouden worden.
CAPITTEL 1.
VAN OFFICIEN, JURISDICTIEN ENDE ADMINISTRATIE VAN JUSTITIE.
1. Tot Herentals wordt 't recht beseten ten ordinarisen genechtdaeghe,
van veerthien daeghe te veerthien daeghen, bij schouteth ende schepenen;
item, alle woonsdaeghe, bij schepenen, gheswoorens ende raedt; item, bij
den rentmeester des hertogen van Brabant in Herentals ende den schepenen,
oock alle woonsdaghe; bij den deecken ende oudermans op der laecken-
hallen alle donderdaeghe, ende bij den meijer ende den schepenen der
jouffrouwen van Berghen Henegouwe, in Herentals, des woonsdaeghs, van
veerthien daeghen te veerthien daeghen.
2. Item, tot Herentals wordt eens des jaers ghehouden voecht-ghedinghe,
d'welck is des dijsdaeghs nae Verlooren maendagh, wesende den eersten
maendagh naer Dertllien-dagh, naer der noene, ende wordt 't voecht-
ghedinghe gheboden ter kercken des sondaeghs daer te vooren te mis-tijde;
(1) Brabandsch recht, tome I, p. 719, conféré avec la coutume manuscrite déposée en 1606 et reposant
aux Archives du royaume. V. le rapport de M. le conseiller de Cuyper dans les Procès-verbaux de la
Commission, tome IV, p. 72.
2
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
ende als de schouteth met de schepenen vierschare ghebannen heeft, dan
doet hij ghebieden bij sijnen dienaer, dat elck kome ende stae voor sijn
recht; want die beklaeght wordt eer die ghewoonelijcke kersse ontsteken
wordt, moet verseeckeren ende borghe stellen voor d'uijtgaen vander
selver kersse, op de pene van verricht (1) te zijn; ende die beklaeght oft
aenghesproken wordt metter berrender kerssen, moet versekeren des
naesten daeghs voor middagh, op ghelijcke penen.
3. Soo wie op 't voecht-ghedinghe beklaeght wordt, dien heijscht de
schouteth oft sijn dienaer voorts eenwerff, anderwerff ende derde werf;
ende oft dat de beklaeghde verseeckert, soo wordt hij als voore in rechte
ghehoort; ende staet de saecke op feijten van thoon, ende partijen die bij
der handt hebben, soo leijden sij dien af, inghevalle niet, des anderen daeghs
voor den noene.
4. Ende oft eenighe saecke begonst zijnde op 't voocht-ghedinghe, midts
eenighe redenen langher loop hadde eerse ghedecideert conste worden dan
tot des anderen middaeghs, ghelijck onderwijlen ghebeurt bij swarigheden,
absentie van thoon ende anderssins, smaeckt nochtans altijt de nature
vanden voecht-ghedinghe.
5. Alle verkochte goeden ende gronden van erfven, die gheproclameert
ende voorts gheroepen worden in't voorschreven voecht-ghedinghe, worden
gehouden oft sij haere drij behoorelijcke kerckgheboden ghehadt hadden.
CAPITTEL II.
VANDEN ORDINARIS LANDTGHENECHTE.
1. D'landtghenechte neemt sijn beghinsel ende loopt (2) alle jaeren op
't voecht-gedinghe voor noene, als het eerste, hebbende alsoo 't gheheel jaer
lanck cours, van vierthien daeghen te vierthien daeghen.
2. Als het ghebeurt, datter des dijnsdaeghs op den ghenechtdagh is
heijligh dagh, soo hoortmen alleen in rechte de voordaeghen, besetselen
ende beslaeghen; ende alle andere oude saecken worden ghecontinueert tot
s'vrijdaeghs daer naestvolghende, die alsdan in rechte gehoort worden.
(1) Au lieu de: verricht, la coutume de 1606 dit: verreijckt.
(2) Au lieu de: loopt, lisez: loop, comme dans la coutume de 1606.
4
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
3. Oft gheviele, dat de schouteth op eenighen ghenechtdagh sijn ghenecht
niet en hiele ende liet overgaen sonder vierschare te bannen ende partijen
in rechte te hooren, soo is hij schuldigh d'naestvolghende ghenechte des
sondaeghs te doen ghebieden te mis-tijde inder kercke, in presentie van
schepenen ende t'heuren aenhoorene; ende en waert alsoo niet gheboden,
soo soude 't ghenechte weder vaceren.
4. Op de maniere van procederen is versien bij ordonnantie vander rollen,
ende onder d'andere als hiernaer volght.
5. Item, de schouteth en mach de vierschare ten landtghenechte niet
besitten voor den thien uren, ende ten minsten met vier schepenen; ende
als de schouteth de schepenen ghemaent heeft, ofte alsdan niet en is den
gherechten dagh van rechte, ende schepenen daerop verklaeren jae, soo
bant den schouteth vierschare van s'conincks weghen, als hertoghe over
Brabandt, dat die niemandt en stoore, noch en spreke dan met rechte, met
rade ende-met orlove, minnelijcke ende dinghelijcke tale, op de keuren,
die hen naer der voorschreven stadtsrecht van Herentals, oft haerder hooft-
bancken, aenghewesen sullen worden; ende de schouteth de schepenen
daernaer maende (1) oft hij de vierschare niet en heeft te rechte ghebannen,
schepenen wijsen dan dat: want sij se niemandt en hooren calengieren, dat sij
se oock niet en calengieren, maer houden 't voor ghebannen vierschare,
ende soo presenteert de schouteth alsdan eenen jeghelijck recht.
6. De schepenen en zijn niet ghehouden ter mannissen des schouteth
naer der klocken twelf uren eenigh vonnis te reijckene.
7. Item, de schouteth van Herenthals en mach niet dan bij advijse van
die vander weth aldaer stellen eenen stadthoudere, die in absentie van hem
al mach doen dat der officien toebehoort, als de stadthoudere neemt bij
sijnen cede, dat hij niet en weere (2) de schouteth en is buijten der stadt
ende vrijheijdt der selver; maer inde presentie vanden schouteth en heeft de
stadthouder gheen macht, ende en is den stadthouder niet gheorlooft den
schouteth in rechte sittende eenighen raet oft daet te ghevene.
8. Ter voorschreven vierschare behooren alle personele actien van
schulden, van ceuren, breucken, quetsinghen ende lemten, met des dien
dependeert.
(1) Au lieu de: maende, lisez: maenende, comme dans la coutume de 1606.
(2) Au lieu de: weere, lisez: weete ou wete, comme dans la coutume de 1606.
6
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
9. Als twee poorters oft inghesetenen malkanderen oft den eenen den
anderen heeft ghequetst, ende dat daeraf en is gheen bethoon., soo moghen
sij dat den anderen (1) houden over Godt aen den heijlighen, [ende] indien de
verweerdere geen onschoudt en doet, soo doeghet d'aenlegghere eedt, ende
wordt in sulcken ghevalle de saecke ghehouden voor beproeft; ende dit
cesseert van injurien oft quade woorden, want dat bethoont moet worden.
10. Wie ter voorschreven vierschare ten landtghenechte ijemanden wilt
aenspreken oft beklaeghen, doet sijnen heijsen den secretaris ter rollen
stellen, ende waeraf dien compt groien, ende dien heijsch funderen, 't zij
met thoon oft met eede, oft met thoon oft met eede te saemen.
11. Als de vierschaere ghebannen is, worden partijen ter rollen, elck op
sijnen thoon, ende de nieuwe saeeken vore ghelesen; ende die ghene die
aenghesproken is wordt aldaer voortgheheijscht; ende inghevalle hij aldaer
niet en is teghenwoordigh, doet hem de schouteth in oirconden van twee
schepenen behoorlijcke wete dat hij ter vierschare aenghesproken is, goets
tijdts binnen den anderen toekomenden ghenechte.
12. Wie alsoo de aenghesprokene ende beklaeghde ten eersten ghenecht-
daeghe daer naestvolghende in rechte ter vierscharen niet en komt in
persoone, oft bij procureur wettelijck ghemachtight, stellende seecker ende
borghe, wordt hij verrijckt ende ghecontumaceert op sijn nootsaecke; ende
soo verre hij ten anderen naestvolghenden ghenechtdaeghe sijn nootsaecke
ten goetduncken van schepenen niet en purgeert, wordt 't voorschreven
verreijcksel bij contumacien ghewesen van weerden, ende de beklaeghde
ghecondemneert inden heijsch des aenleggheren; te wetene, kan die
aenlegghere eenighe goeden bewijsen den beklaeghde ende ghecondem-
neerde toebehoorende, datmen hem daeraene tot voldoeninghe van sijnen
heijsch sal rechten; ende en kan hij gheen goeden ghewijsen, en wijse den
persoon, datmen hem in sulcken ghevalle sal daeraen rechten.
13. Maer als de schouteth iemanden van eenighe keur oft breuck heeft
aenghesproken, ende de aenghesprokene wordt verreijckt, ende 't ver-
reijcksel ghewesen van weerden, moet de schouteth sijnen heijsch bethoonen
eer hij kan obtineren.
14. Item, soo verre de aenghesprokene oft beklaeghde weetachtigh
(1) Au lieu de: den anderen, lisez: malcanderen, comme dans la coutume de 1606.
8
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
ghemaeckt zijnde als boven, ten eersten ghenechtdaeghe in persoon oft bij
procureur wettelijck gheconstitueert compareert voor recht, stellende
sufficiente cautie binnen den districte van Herentals executable, obtineert
hij dagh om t'antwoorden, ende wordt alsoo voorts gheprocedeert, indien
partijen belieft, bij replijcke ende duplijcke, sonder meer schrijvens; ende
om elcke schriftuere over te dienen heeft partije veerthien daeghen sonder
langher, ten waere bij consente van partije adverse, oft dat den schepenen
goet dochte dat partije langheren dagh behoefde.
15. Item, de schouteth magh van weghen sijn officie in alle saecken ten
landtghenechte nemen eens voor elcke partije eenen heerelijcken dagh,
naerdien de saecke van beijder sijde is gheborcht, maer anders niet.
16. Die aenghesproken oft beklaeght is ten landtghenechte voor schat-
schult ende personele actie, ende gheen borghe ghestellen en kan, maer
indien hij den eenen ende den anderen vande omstaenders heeft aenghe-
socht, magh ghestaen met cautie possible als juratoire, swerende aen Godt
ende sijn heijlighen te rechte te staene ende 't ghewijsde te voldoene, ende
hem noch sijns goeden niet te verminderen, noch sijnen noodtdruft, noch
die alieneren, versteken noch doen versteken in prejuditie vanden ghene
die hem aenghesproken heeft.
17. Partijen ghewesen zijnde ten thoone van feijten bij hem ter vierscharen
geposeert, moet die doen daghen, ist dat die binnen woonen, met vorster,
ende buijten vrijheden, bij requisitorie vanden schouteth.
18. De partije die thoon leijden wille, moet die doen eeden inde tegen-
woordigheijt van sijne partije adverse, oft ten minsten die daertegens doen
daghen.
19. De ghetuijghen alsoo eedt ghedaen hebbende worden overhoort,
ende heure depositien, met ondervraeghen van circumstantien ende haere
ouderdoms, bij den secretaris met eenen schepenen secretelijck in schrifte
ghestelt.
20. Alle depositien zijn ende blijven secreet tot aen den tijt partijen van
weersijden heuren thoon hebben afgheleijt ende gereprocheert, oft van
reproche gherenuncieert; maer dat ghedaen, is dien openbaer, ende
gheeftmen elck partije daeraf alsdan lecture, om concluderen.
21. Soo waer eenige partije reprocherende poseert eenighe pertinente
10
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
feijten, ende de wederpartije die salverende ontkent, soo wordt de repro-
chant geadmitteert ten thoone vande feijten bij hem alsoo reprocherende
gheposeert.
22. In alle civile saecken worden om te thoonen gheadmitteert bastaerden
ende vrouwe persoonen, soo verre anders teghen hem [hen] gheen reproche
en valt.
23. Als eenighe partije sijnen thoon gheleijt ende van voorderen thoon
gherenuncieert heeft, ende daernaer noch eenighe nieuwe feijten preten-
deert te leijdene, soo wordt hij daertoe gheadmitteert midts doende eedt,
dat hij ten tijde als hij van voorderen thoon renuncieerde van alsulcke feijten
oft persoonen niet en heeft gheweten, behoudelijck der wederpartije heur
defentie ter contrarie.
24. Alle vonnissen ghegheven ter vierschare moeten voldaen worden
binnen veerthien daghen, oft ghewijsden tijdt; ende soo verre van niet
voldoeninghe aen den schouteth ende schepenen in rechte gheklaeght
werde, soude de niet voldoendere verbeuren sesse realen, halff voor den
heere ende d'ander helft der voorschreven stadt.
25. Die 't principael verliest, verliest oock de kosten, hoewel in't
vonnisse daeraf niet en is gheseeght oft uijtghesproken; ende wie obtineert
interesse, moet dat nae den vonnisse met nieuwe instantie heijsschen.
26. Soo wie spreeckt ter vierschaere, oft binnen der vierschare quame,
oft binnen der ameijden vande voorspraecke, als de vierschare ghebannen
is, sonder oorloff vanden heere, oft die luijde riep oft spraecke binnen der
doore vander halle, als de vierschare ghebannen is, ende daeraf vanden
heere oft sijnen dienaer worde ghecalengiert, verbeurt t'elcken een ghelte
rijnschen wijns.
27. D'een voorspraecke en magh den anderen in sijn aenspraecke,
antwoorden, replijcque, duplijcque, allegatien, noch reallegatie voor de
vierschare niet invaren met woorden, hij en hebbe sijn tale ghesloten ten
goetduncken vande schepenen, t'elcken te verbeuren eenen pot rijnschen
wijns, sonder verdrach.
28. Soo wie als procureur iemandts woordt doende, spraecke eenighe
woorden die de partije die hij dient niet aen heur en droegh, die verbeurt
t'elcken, des gllecalengiert zijnde, een gelte rijnsch wijns.
12
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
29. De schouteth, sijn stadthoudere, noch dienaers en moghen gheen
executie doen, sonder bij partije haer acte vanden vonnisse ghelevert te
zijne; ende voor alle executie is de schouteth, stadthouder oft dienaer
metter acte den ghecondemneerden ghehouden de wete te doene vander
condemnatien hem inthimerende, indien hij binnen vier-en-twintich uren
daernaer niet en voldoet, datmen hem ende sijne goeden in sulcken ghevalle
alsdan sal executeren.
30. De haeffelijcke goeden vanden ghecondemneerden moeten eerst
gheëxecuteert worden, eer de persoon magh in hachten oft ter vroenten
gehaelt worden; want 't goet vrijt den man; ende oock moeten eerst worden
beproeft de meubelen daermen gheen broodt mede en wint.
31. Gheëxecuteerde haeffelijcke ende meuble goeden worden 's maendaeghs
ten mercktdaeghe bij den schouteth, stadthouder, oft sijne dienaers open-
baerlijck bij subhastatien verkocht totter somme daervoor die sijn gheëxe-
cuteert, met de kosten daerop gheloopen, ende zijn vanden vercoope de
dienaers ghehouden inventaris te houden ende rekeninghe te doene, op
heuren behoorelijcken salaris.
32. Alle acten van ghetaxeerde kosten zijn executabel ghelijck 't principael
vonnisse, al ist dat die egheene condemnatie en vermellen.
33. Van alle ophouwen aen den heijligen gheeftmen onschouwt eedt
teghen eedt, behalven teghens schepenen-brieven, obligatien van wijn, bier
ende broot.
34. Alle executien moeten [moetmen] versuecken binnen sesse weken nae
den verreijcke oft vonnisse; ende oft iemandt langher beijde dan van ses
weken te ses weken executie te begheerne met oorconschap, is buijten recht.
35. Een ijegelijck partije oft procureur die appelleert van eenighen
vonnisse oft terminatie, oft daeraf protesteert, is ghehouden terstondt onder
eedt te verklarene, dat hij dat niet en doet ter quaeder trouwe, om de
saecke te dilaijeren, op de pene van daeraf versteken te zijn ende inder
saecken voorts te procederen.
36. Soo wanneer een verweerdere teghens den ghenechtdagh wordt
ghedaeght op sijn obligatie oft handtschrift, is de vorster in 't daeghen
ghehouden te verklaeren, dat hij ghedaeght wordt om sijn obligatie, merck
oft handtteecken, oft schepene-brieven, oft schepen-kennisse, te kennen oft
ontkennen, ende d'aenlegghere magh versueeken dat de ghedaeghde kenne
14
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
oft ontkenne; daerop hij terstont bij hem selven oft bij procureur, behoo-
relijck ghemachtight, is ghehouden t'antwoordene; ende inghevalle hij die
bekent, wordt ghecondemneert inden inhouden der selver, ten minsten bij
provisie; ende soo verre hij die ontkent ende d'aenlegghere hem die
overthoont, wordt ghecondemneert ende voortaen ghehouden voor infaem.
37. Ende inghevalle de verlijder vander obligatien doot waere,moghen
sijne erfghenaemen daerteghens segghen al des hun goetduncken [goet-
dunckt], sonder te moeten namptiseren; ende een jeghelijck mach schult
heijsschen als brenglier 's briefs, als blijckende dat den brief oft obligatie
inhoudt: te betaelene den bre ngher 's briefs.
38. Als iemandt appelleert van eenighe executie, moet daeraf ten eersten
naestkomenden woonsdagh, voor schouteth [ende] schepenen, sijn grieff oft
grieven proponeren, op daeraf versteken te zijn; ende indien in materien
van appellatien voorts ghevaren wordt ende de appellant succumbeert,
ende dat d'executie is te rechte ghedaen, soo valt hij inde pene van sesse
peeters, elcken te xviij stuijvers.
39. Item, als den schouteth oft sijnen stadthouder eenighe actie condem-
natoir, oft van taxatie van kosten is ghelevert om executie te doene, ende
hij 't selve niet en doet noch en doet doen, soo mach de ghene die d'executie
versoeckt, komende (1) aen twee gheswoorene, begheerende naervolghende
den rechten ende privilegien vander stadt de bancke gheslotene te hebbene;
ende alsdan commen geswooren, verbiedende den schouteth d'maenen ende
den schepenen d'wijsen, ende alsoo en worter gheen recht beseten, noch
ghemaent noch ghewesen, voor aen der tijdt de versochte executie is voldaen.
40. Indien iemandt de bancke t'onrecht doet sluijten, die valt inde pene
van vijf realen, halff tot des heeren ende halff tot der voorschreven stadt
behoeff, ghelijck oock doet de ghene daerop datse te rechte ghesloten wordt.
41. De ghene die den schepenen van heuren vonnisse, oft schepenen ende
gheswoorenen van heuren terminatien beschrijft tot Antwerpen voor hen
hooft, moet voor d'overvaert inlegghen thien peeters; ende indien hij
daeraf vellich ghewesen wesen wordt, valt inde pene van twelff gouden
rijders, halff tot s'heeren ende der stadt behoeff; ende moet voor d'over-
voeren vanden processe daeraf borghe stellen.
(1) Au lieu de: komende, le sens requiert qu'on lise: komen.
16
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
CAPITTEL III.
VAN VOORDAGHEN, BESETSELEN ENDE BESLAEGHEN.
1. Item, ten voorschreven vierscharen ten landtghenechte behooren alle
voordaeghen, besetselen ende beslaeghen.
2. Van alle erfchijnsen, renten, pachten ende lijfftochten, ghegoeijt ende
gheerft, oft staende, naer uijtwijsen der boecken van kercken, Heijligh-
Gheesten, Godts-huijsen, cappellerijen oft dierghelijcke, op eenighe gronden
van erffven oft huijsen ghehypothekeert, moetmen aenspreken met vier
voordaeghen van veerthien daghen te veerthien daeghen, ende wordt den
houwer oft den onderhouwer vande goeden daeraf bij den schouteth, in
oorconden van schepenen, wettiglle wete ghedaen, ende ten laetsten vande
voorschreven vier voordaeghen, wijstmen den heijsscher te sijnen thoone,
op sijnen seecker, die hij ten eersten daeghe van rechte gheseth heeft; ende
dan thoont die aenlegghere met sijn schepene brieffven, chijnsboecken oft
andere sijnder bescheeden; ende als hij volthoont heeft ende gheenen dagh
van thoon meer en begheert, soo wordt hij daernaer ghewesen te zijn aen
ghehoute, hoe vele hij ten achteren is op sijne panden, ende van sijnen
thoon ende eede ten goetduncken van schepenen ghewesen sijnde volkomen,
wordt voorts ghewesen ten leveringhe van sijne panden; ende worden
daernaer binnen veerthien daghen bij den schouteth, in oorconden van
schepenen, den heijsschere de panden ghelevert, behoudelijck alle anderen
commer in sijnder weerden, de welcke hij daernaer bij openbaer uijtroe-
pinghe ter kercken t'eenen benoemden daeghe is ghehouden bij subhas-
tatien ende den meesten daervoor biedende te vercoopene, om sijn capitael
metten achterstel ende kosten daeraen te verhaelen; schieter over, den
ghenen die de panden toebehooren weder te keerene, ende ghebreeckter
alsdan; naer behoorelijcke rekeninghe bij schepenen, nadien partijen om
die te hooren ghedaeght is, ghepasseert zijnde, voor 't ghebreck van nieuws
op de panden, indien daer eenighe zijn, van ghelijcken te volghene, ende die
uijt te winnen ende te verkoopen als boven; ende en sijnder gheen toepanden,
moet metten principaelen panden hem te vreden houden.
3. Als de panden daerop men verdaeght ontseth worden met borghe,
daer de heere mede te vreden is, soo volghtmen voorts op aenspraecke ende
18
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
verantwoorden, ghelijck van schatschulden ende personele actien, ende moet
de heijsschere ten versuecke des ontsetters overlegghen ende ederen onder
eedt, voor alle antwoorde, alle schriftelijck bescheedt dat hij van sijnder
renten heeft.
4. Item, als eenighe gouverneurs van kercken, Godtshuijsen, Heijlighe-
Gheest, cappellerije, oft andere persoonen heure panden niet en weten te
designeren oft te betorden, ende dat onder eedt verklaeren, soo zijn sij
gheactioneert op den ghenen die hen ghewoonelijck is gheweest betaelinghe
te doene, ende op sijne erfghenaemen, die hem daeraf ghehouden sijn te
voldoene.
5. Alle besetselen ende beslaeghen van personele actien op penninghen
iemanden toebehooren de sijn mobile, ende dierghelijcke wordt ter voor-
schreven vierscharen in 't ghenechte ghevolght op eenen borghe, oock met
vier daghen, van veerthien daeghen te veerthien daghen, ghelijckmen
voordaeght; ende inghevalle die niet ontseth en wordt, worden de panden
daerop ghevolght is den heijsscher naer volcomen bethooninghe sijns
vermeets ghelevert, ende ter merckt openbaerlijck bij den heere oft sijne
dienaers bij subhastatien verkocht.
6. Als iemandt beducht dat de panden ontvremt, verdonckert ofte wech
ghedaen souden worden, soo mach hij die besetten oft beslaeghen buijten
ghenechte, met schouteth ende schepenen, onder sijnen borghe, als op
sijnen eersten dagh van beslaeghe ende alsdan doet de schouteth de wete
den houwer vande goeden met schepenen, ende 't selve beslach komt ter
naester vierscharen, als op sijnen eersten dagh, ende wordt oversulcx ter
rollen ghebrocht.
7. Als eenen schuldenaer belast met schulden voorvluchtigh oft aflijvigh
wordt, geen erfghenaemen hebbende, die sijn goeden met last vande
schulden wilt aenveerden, soo zijn die crediteurs, om tot betaelinghe te
komen, schuldigh op de goeden des voorvluchtighen oft overledenen te
volghen met beseth ende beslaeghe inder manieren als boven; ende alle de
ghene die binnen vierentwintigh uren besetten ende beslaen worden aen de
besette goeden elck naer advenant bij concurrentien bericht, ende daernaer
alle andere crediteuren bij preferentien nae advenant s'goets; maer indien
datter niet goets ghenoech en is tot betaelinghe vande crediteuren, soo
wordt huijshuere voor al gheprefereert aen den goeden die binnen den
20
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
gehuerden huijse verbonden (1) worden; daernaer de stadt ende de pachters
van heuren assijsen voor de assijse der selver stadt; daernaer taverniers
ende brouwers, voor soo vele als d'assijse ghedraeght vanden wijn oft bier,
ende naer dese pijn ende arbeijt, montkosten ende gheloofde schult ten
registre nae sijnen ouderdom.
8. Soo wie iemandts voorvluchtighen oft aflijvighen goeden, daerop beseth
oft beslagh ghedaen is, versteeckt, wechvlucht oft vervremt, oft secretelijck
binnen sijnen huijse hout in prejuditie vande crediteuren, is schuldigh op
hem ende sijnen te betaelene de schulden daervoor 't selve beseth ende
beslagh ghedaen is, met oock alle andere, soo verre de selve wettelijck
gheverificeert worden.
9. Die voorvluchtigh wordt ende laet sijne goeden alsoo uijtwinnen, ende
binnen behoorlijcken tijde sijn goet niet en komt verantwoorden, verbeurt
alle vrijheden der voorschreven stadt, sijn poirterije ende ambacht.
10. Oft de haeffelijcke goeden niet goet genoech en waeren om de schul-
denaers mede te betaelene, ende ghebleken wettighe rekeninghe voor
schepenen ghepasseert, soo sal den heere, ten versuecke vande crediteurs,
gaen op de erfgoeden des voorvluchtighen oft overledenen, ende leveren die
den crediteurs met rusch ende rijs; d'welck ghedaen, die crediteuren die
sullen ter vierschaeren uijtwinnen met vier besetselen inder vueghen als
boven, ende daernae verkoopen met drij kerckgheboden met eender
berrender keersse ten hooghsten; ende dat ghedaen sal de heere uijt decreet
van rechte den kooper daerinne vestighen, goeden ende erfven.
11. Die eenigh uijtghewonnen goet voor erfrente verkoopt, is schuldigh
in sijnen eijgenen naeme den kooper waerschap te belovene ende te doene.
12. Van 't recht te besitten ten voorschreven landtghenechte, houtmen
eens jaers vacantie naer datter is een vroeg hoft spade jaer.
CAPITTEL IV.
VANDER RAEDTKAMEREN, ENDE WAT DAER TE RECHTE BEHOORT.
1. Item, alle woonsdaeghen wordt het recht ter voorschreven raedt-
(1) Au lieu de: verbonden, lisez: bevonden, comme dans la coutume de 1606.
22
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
cameren beseten bij de rentmeesters, seven schepenen, ende vijf gheswoo-
renen, die eedt doen der voorschreven stadtsrecht wel te helpen regeren,
ende de privilegien der voorschreven stadt te helpen onderhouden. raedt te
ghevene, ende raedt te helene, ghelijck schepenen; ende de schepenen en
vermoghen niet te doene ter poorten vander stadt aengaende sonder den
gheswooren, oft d'meestedeel.
2. Alle jaeren, op den jaersdagh, kiesen schepenen, gheswooren ende
raedt bij haeren eeden eenen notablen man, om voor dat toekomende jaer
rentmeester [van] der voorschreven stadtsweghen te zijn, ende desghelijex
die vander onder weth metten gheswooren van alle ambachten, oock ten
voorschreven daeghe op den stadthuijse kiesen oock eenen notablen man, om
die ander rentmeester te zijne; ende oft daerinne eenigh discort gheviele,
moet voortganck hebben met meesten ghevolghe, elck ambachte voor een
stemme gherekent ende de rentmeesters, alsoo ghenomineert, doen terstont
inde teghenwoordigheijdt van hen allen den eedt daertoe staende.
3. Twee ghebroeders t'saemen, noch vader ende sijn kindt, oft sijn
dochters man, en sijn nimmermeer te gader, noch twee gheswagheren die
twee ghesusteren hebben, oft de ghene die d'een den anderens suster heeft,
t'saemen en moghen niet dienen in 't regiment vander stadt, dat is beijde te
gader schepenen, gheswoorens oft rentmeesters, oft de eene schepen,
gheswooren oft rentmeester.
4. Voor de voorschreven schepenen, ghesworen ende raedt hooren te
rechte ende werden betrocken ende beslieht saecken van differentien ende
diffentien tusschen partijen, als van kijvagien, leelijckheijt op te segghen,
van scheijdinghen ende deijlinghen der goeden te heijsschen, ende hoe men
die doen sal van weerden ende onweerden, van hueringhen, 't sij van
erfven, huijsinghen oft dienstboden, van ghebuerlijcken rechten, van
momborijen te aenveerden, ende der weesen saceken, swarigheden op
ambachts brieven, ende des daeruijt spruijt, van des voorsters, schutters
ende andere salarisen, van keuren, breucken ende andersins der stadt
statuijten ende ordonnantien aengaende, van circumstantien der dinghen
oft wercken, hoe die behooren te zijne, ende van dierghelijcke personele
actien.
24
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
5. Die schouteth noeh gheen van s'princen dienaeren en behooren niet
totter voorschreven cameren recht: maer alleen de ghene die hebben eedt
ghedaen, raedt te ghevene ende raedt te helene; dan, ofter waeren
ghetuijghen te eeden, momboors eedt af te nemene, oft conclusie te nemene
teghens de ghene die teghens der stadtsrecht ghedaen hebben; ende en
heeft gheen macht, om ter cameren eenighe saecken van officie weghen uijt
te stellen, oft terminatie te helpen gheven.
6. Schepenen, gheswooren ende raedt metten rentmeesters zijn alleen
jugien ende rechters competente, ghevende uijtterlijck terminatien, uijt-
spraecken ende appoinctementen tusschen partijen, sonder vanden schouteth
ghemaent te zijn, ende de selve terminatien, uijtspraecken ende appoincte-
menten moet men voldoen ende achtervolghen als schepenen vonnissen, ende
wort oversulcks daer oock af gheappelleert.
7. Wie ijemanden ter voorschreven cameren, recht betrecken wille, moet
daertoe oorlof ende consent hebben ten minsten van een vande wethouders,
om zijn wederpartije te doen daeghene teghens eenen woonsiagh voor
noene te compareren voor schepenen, gheswooren ende raedt.
8. Alle daghementen teghens den voorschreven raedtdagh, soo wel van
ghetuijghen als andersins, moeten gheschieden bij eenen vande stadtsboden,
behalven in saecken den heere aengaende, daerinne den vorsters 't reclit
van dachmaeckene competeert.
9. Als eenighe partije ten raedtdaghe beklaeght wordt van saeeken ter
vierschaeren ende ten lantghenechte te behoorene, mach daeraf declineren,
eijsschen de saecke ter vierschare, ende wort ten goetduncken van schepenen,
ghesworen ende raedt de saecke ter vierschaere verklaert.
10. In alle saecken heeft partije ghedaeghde eenen dagh van berade om
antwoorden, ten waere in saecken daerop die vander weth dochte datter
geenen dagh van noode en waere, in welcken ghevalle de ghedaeghde ten
selven daeghe naer ordonnantien vande weth alsdan is ghehouden te
antwoordene.
11. Als eenighe partije ghedaeghde geappoincteert ende verklaert wordt
ten selven daeghe te moeten antwoorden, oft versteken zijn ende blijven,
ende dat de selve gbedaeghde oft procureur voor hem daeraf protesteert van
appellatien, oft appelleert, ende daernaer van sijn appellatien binnen
26
TEXTE.
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
middelen tijde declineert, en wordt ten anderen oft naestvolghenden daeghe
niet ontfanghen van antwoorde, maer naervolghende den voorgaenden
appoinctemente in krachte van ghewijsde ghegaen ende ghebleven, blijft hij
daeraf versteken.
12. Item van't recht te besitten ter raedt-camere en wordt s'jaers gheen
vacantie ghehouden.
CAPITTEL V.
VANDEN RECHTE DES RENTMEESTERS ONS GHENADIGHS HEEREN S' HERTOGHEN VAN
BRABANT IN HERENTALS.
1. Den rentmeestere metten schepenen des hertoghen toe-behoort kennisse
in't manen van alle goedinghen, verpandinghen ende erffenissen van huijsen,
erfven ende goeden onder den hertoghe gheleghen.
2. De voorschreven rentmeestere houdt sijn ghenechte, sonder vierschaere
te bannen, met schepenen, op den stadthuijse, alle woonsdaeghe van acht
daeghen tot acht daeghen voor noene, ende partijen stellen borghe ende
procederen gelijckmen doet voor schouteth ter vierschaere.
3. Voor den voorschreven rentmeester bedinghtmen alle differentien ende
actien personele, als inden eersten van erven, onterven, van panden ende
toepanden te setten, van als iemandt sijnen coop oft anderen weijghert te
voldoene, 't zij vanden principaelen, van verdierghelt oft dierghelijcke; maer
is de actien reel, als waer eenighe erfve oft rente oft goet toe behoort,
behoort te rechte voor den schouteth ter vierschaere op den lantghenech te.
4. De rentmeestere mach metten schepenen alle waterloopen beleijden
als van doene is, ende ten vonnisse van hen de ghebreeckelijcke calengieren
ende doen executeren bij den schouteth oft sijn dienaers.
CAPITTEL VI.
VAN NADERSCHAPPEN.
1. Alle approiximatien, calengieringhen ende vernaerderschappen behoo-
ren alleen te rechte voor den rentmeestere ende schepenen.
2. Alle approiximatie, vernaderinghe ende calengieringhe is drijder-
28
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE .
hande: eerst als van bloetsweghen, ten tweeden van deelsweghen, ten der-
den van beschaedtheijt van gronts-ende servituijtsweghen.
3. Die eenighe verkochte goeden wilt vernaderen oft calengieren, moet
het te kennen gheven den rentmeestere des hertoghen, als erfheere, inde
tegenwoordigheijt ten minsten van twee schepenen, ende stellen onder hun
silver ende gout, met eenen borghe, presenterende al te voldoene dat de
cooper soude moeten voldoen indien hem den coop van 't verkocht goet bleve,
ende te verklaeren uijt wat oorsaecke, 't sij van bloedtsweghen, van deels-
weghen, ende [ofte] van beschaedtheijt van gronts- ofte servituijtsweghen, hij
de calengieringhe doet, ende daernaer, door manissen des voorschreven rent-
meesters, ten wijsene vande schepenen, worden teghens den eersten alsdan
toekomenden dagle van rechte cooper ende vercooper voor ooghen ontboden,
om inder waerheijt den vercoop metten conditien onder eedt te verklaren,
ende dat ghedaen en machmen t'vercochte goet niet goeden noch erven
voor aende tijdt de materie van calengieringhe en is ghefinieert.
4. Van bloedtsweghen machmen calengieren den vercooper ten vierden
grade oft lede, wel naerdere maer niet voordere bestaende, ende dat alleen
vander zijde daer de vercochte goeden af ghekomen zijn, soo verre nochtans
de calengierdere in't vercoopen niet gheconsenteert en heeft; ende de naeste
vanden bloede wort gheprefereert, al hadder een vanden bloede ghecocht;
ende oft het iemant vanden bloede ghecalengiert hadde, ende een ander
daernaer quame des [die] naerder ware vanden bloede, sal de selve voorgaen,
hoewel [hij] naer den tijdt ghecalengiert heeft.
5. Calengieringhe van deels-weghen ghebeurt als de approximateur oft
calengierder in, tot oft aen t'vercocht goet heeft paert, portie oft gherech-
tigheijt in erfdomme, ende mach't daerdoor calengieren, soo verre hij oock
in't vercoopen niet gheconsenteert en heeft; ende calengieringhe van deels-
weghen gaet voor alle bloedt, al waert soo dat van bloedtsweghen eerst
ende alvoren de calengieringhe ghedaen ware.
6. Ende als twee persoonen deel hebbende in een vercocht goet vernade-
ren, soo volght de naderschap den ghene die d'meeste deel heeft; ende daer
de deelen even groot zijn, soo volghtse diese eerst ghedaen heeft, niet
teghenstaende dat de andere vande vercoopers bloede waren, want d'bloet
in calengieringhe van deelsweghen niet ghekent en wort.
7. Calengieringhe van beschaetheijt van gronts- oft servituijtsweghen
30
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
ghebeurt als des calengierders erven oft huijsinghe metten vercochten gronde
voor eenen chijns oft rente zijn t'samen verbonden ende verpant oft veron-
derpant, oft met eenighe servitute belast, als met ghemeijnen muren, priva-
ten, waterloopen, ghemeijn doorganghen, ghemeijn borneputten ende
dierghelijcke servituijten; ende thoonende bij den calengierder sulcken ver-
pandinghe oft veronderpandinghe, moet hem de calengieringhe volghen,
ghelijck oock doet van imaginarie beschadigheijt ende der voorschreven
servituijten al, ten sij dat de verpande oft veronderpande goeden des calen-
gierders daeraf ende vande servitute ende beschadigheijt behoorelijck voor
dat(l) vander calengieringhe ende wettelijck ontlast waren, in welcken ghe-
valle de calengieringhe soude cesseren.
8. Item, alle goeden, t'sij in speciale oft ghemeijne voor eenighen chijns,
erffelijcke rente oft pacht verbonden staende, ende dat alsulcken chijns,
erffelijcke rente oft pacht vercocht wort, soo mach de ghene die eenighe
vande selve goeden voor dien chijns, erffelijcke rente oft pacht verbonden
hem toebehoorende besit, alsulcken vercochten chijns, erffelijcke rente oft
pacht calengieren ende vernaderen van grontsweghen, ende dat doende
sijnen gront suijveren, soo verre hij in't vercoopen niet en heeft ghecon-
senteert, ende dat voor sulcken prijs als die vercocht oft verandert is, ende
dit gaet voor calengieringhe van bloets-ende van deelsweghen.
9. Als meer persoonen eenighen chijns, rente oft erfpacht calengieren
willen van grontsweghen, moet de ghene die den principalen pant oft den
gront principaelijck verbonden besit, gaen ende gheprefereert worden voor
den toepand ende den besitter des selfs; ende daer de gronden even ghelijck
verbonden zijn, wort gheprefereert ende moet voorgaen dien d'meestendeel
vande verbonden goeden toebehoort, hoewel een andere zijnder [zijne]
calengieringhe [eerder ?] ghepresenteert hadde.
10. Calengieringhen van goeden die niet vercocht en zijn met drij kerck-
gheboden staen altijts open; ende die vercocht zijn met drij kerckgheboden,
ende daernaer ghegoeijt, staen om te calengieren open veerthien daghen
naer de goedinghe, ende daernaer niet.
11. De approiximateur oft calengierdere is schuldigh, ten versoeke van-
den coopere, sijnen eedt behoorelijck aen Godt ende zijn heijlighen te doen,
(1) Au lieu de: voor dat, lisez: voor date.
32
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
dat hij de calengieringhe ghedaen heeft ende doet voor sijns selfs behoef,
sijns selfs ghebruijck ende niemants anders, ende sonder daertoe van
iemanden toeghemaeckt oft ghesproken te zijn.
12. Wanneer iemant met een ander pure manghelinghe doet van landt
om landt, huijs om huijs, oft andere onruerende goeden d'een teghen d'an-
dere, sonder eenighen prijs oft bate toe te gheven, soo en valter gheen
calengieringhe, ende cooper ende vercooper sijn, ten versoecke des calen-
gierders, hen ghehouden te expurgeren onder eedt, dat zij daerinne ende
dat doende niet doleusselijck ghewandelt en hebben.
13. Alle hueringhe ende pachten van erven oft huijsen aenghegaen oft
ghemaeckt in fraude vanden approiximateur, ende om hem van zijnen
rechte te frustrerene, sijn nul ende van onweerden, al ist soo dat de cooper
de huerlinck selve niet en is, noch de huere van eenen anderen overghe-
kreghen; maer als de hueringhe in fraude des calengierders niet en is
ghedaen, soo blijft de huerlinch in zijn ghebruijck, alwaert soo dat hij waer
cooper vanden ghecalengierden huijse oft erve.
14. Niemant en mach naer de calengieringhe sijn recht van calengieringhe
den cooper wederom overgheven oft transporteren, dan wettelijck voor
rent-meesteren ende schepenen.
15. Item, de calengierder moet voldoen den coop ende allen t'ghene dat
de cooper was schuldigh te voldoene, ghelijck inden eersten coop was
bevoorwaert [ende], ondersproken, maer voorder niet.
16. Den cooper mach metter ghecochter erven oft huijse sijn profijt doen,
in't verhueren oft bewoonen, totter calengieringhe toe; ende alle profijten
ende innekomen daeraf komende volghen den cooper soo langhe ende tot
aende tijdt de calengieringhe is gheinterjecteert; des moet de cooper soo
langhe den chijns ende commer daer uijtgaende betalen sonder cost oft last
des calengierders.
17. De calengierder gheobtineert hebbende in sijnen naderschap, oft hem
de calengieringhe bij den cooper bekent zijnde goet tijdts voor den noen,
moet binnen sonnen-schijn van dien daghe de ghereede penninghen vande
coopmanschappe, die sonder dagh te betalen sijn, betalen, ende voor die op
daghen te betalen sijn, ende andere voorwaerden ende conditien van
coopmanschappen, stellen goede sufficiente cautie ende borchtochte binnen
Herentals oft jurisdictie der selver executable, al op de pene van sijnder
naderschap versteken te zijne.
34
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
18. Item, wanneer de cooper sijne penninghen tot des calengierders huijse
niet halen en wille, oft doen halen, soo ghestaet de calengierder midts over-
tellende ende leverende den cooper sijne verleden [verleijde] ende betaelde
penninghen op den stadthuijs voor schepenen.
19. Nadien de cooper alsoo'voldaen is vanden coopmanschappe, is hij
ghehouden den calengierder daerinne te vestighen, goeden ende te erven
met hout ende halm ende met verthijdene, doende waerschap ende klaer-
nisse naer der voorschreven stadts-recht.
20. Van alle erf-goeden ende huijsen die uijtghewonnen zijn ter vierscha-
ren voor rente, pacht oft schat-schult, en valt gheen calengieringhe.
21. In erffelijcke chijnsen, renten ende pachten, weder die quijtbaer zijn
oft niet, worden voor onruerende goeden ghehouden, ende valt in't ver-
coopen vande selve naderschap ghelijck in't vercoopen van andere onruer-
lijcke goeden.
22. Huijsen niet hebbende veertigh roeden erfs metten huijse daerop
staende en sijn, naer der stadt-recht van Herentals, niet calengierbaer dan
van gronts-weghen ende chijns-, rente- oft servituijt-weghen; maer huijsen
hebbende veertigh roeden erfs oft daerover sijn calengierbaer als onruer-
lijcke goeden.
23. Hout staende inden eersten struijck van sijnen plantagien wordt
ghehouden als omberuerlijck goet, ende is oversulckx calengierbaer.
24. Den calengierder volghen alle afghedaen ende ghevelde vruchten
op't ghecalengiert goet voor de calengieringhe ghewassen, soo verre die
vande gronden niet en zijn.
25. Den calengierder moet den cooper'restitueren, mette principale
penninghen vanden coope, alle noodelijcke reparatien die den cooper heeft
moeten doen.
26. Alsoo voor den rent-meesteren bedinght wort actie ende trecht van
calenghieringhe, soo doet oock van alle interlocutoire ende accessoire acten
ende questien, als van verdanighen (1) [verdane?] ghelden te gheven, van
verschenen chijnsen oft renten op de goeden vervallen te betalen, t'sij bij
cooper oft naderlinck, ende van ghelijcke oock van erf-penninghen.
(1) Au lieu de: verdanighen ghelde, la coutume de 1606 dit: werdanighen ghelde.
36
COUTUMES DE LA VILI,E D'HERENTHALS.
TEXTE.
27. Als iemant eenigh huijs oft erve bij hem ghecocht sijnde verhuert,
ende daernaer een andere dien coop calengiert, die hure is nul eude van
onweerden, ten sij dat den calengierder believe die van weerden te houden.
28. De calengierder en heeft door zijn calengieringhe niet meer rechts
dan de cooper en hadde, oft ghehadt en soude hebben indien hem den coop
oncalengiert en hadde gheweest.
29. Als eenighe gront-chijnsen oft ontquijtbaer renten ghetransporteert
oft vercocht worden, alsdan mach de eijghenaer vanden pande voor den
vercochten chijns oft rente verbonden staende, de prijs [de naeste sijn van-
den coope der voorscreven rente ende voor den selven prijs (1),] indient
hem belieft, ende dese actie is perpetuel.
30. Item, alle calengieringhe is gheboren terstont als den coop ghesloten
ende den palmslagh ghegaen is, maer, believet den calengierder, hij mach
wel vertoeven totten tijde ende inder vueghen als boven gheseght is.
CAPITTEL VII.
VAN RECHTEN DER JOUFFROUWEN VAN BERGHEN IN HENEGOUWE.
ENDE HEURS MEIJERS.
1. De jouffrouwen ende capittel vander kercken van Sinte Woutruijdcn
te Berghen Henegouwe hebben, binnen der stadt van Herentals ende vrijheijdt
der selver, heerlijckheijdt ende een bancke van rechte op heur selven,
settende daertoe eenen meijer, die van heuren weghen mach aen- ende
af-setten ende eeden seven schepenen, verscheijden van den schepenen des
hertoghen; maer die schepenen is onder den hertoghe, mach oock onder de
voorschreven jouffrouwen schepen zijn; ende al waer een man gheseten
onder den hertoghe, den meijer mach hem nemen, ende hij moet dienen tot
sijnen schependomme; ende alwaert oock een man glleseten onder den
erfdom der voorschreve jouffrouwen, hij mach worden gheëligeert, ende
moet dien niet teghenstaende dienen onder den hertoghe.
2. De voorschreve meijer hout sijn vierschare buijten aen den stadt-huijse
onder een logie; hij bant zijne vierschare soo als de schouteth sijn ghe-
(1) Coutume de 1606.
38
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
nachten sijn, [des] (1) woensdaeghs voor noen, van veerthien daghen te
veerthien daghen, ende moeten partijen aldaer d'een d'ander borghe stellen
als voor den schouteth.
3. Den meijer behoort alleen d'maenen ende giften te ontfanghen ende
te gheven tusschen partijen, van transporten, verpandinghen ende waer-
borghen te stellen diemen doet van oft op eenighe huijsinghen, erf-gronden,
erf-renten oft van lijftocht-renten onder den erfdom der voorscllreven
jouffrouwen ghestaen enden gheleghen, maer van gheen andere, ende in
den saecken dien aengaende den vrouwen momboirs te leveren.
4. Voor den voorschreven meijere met sijnen schepenen worden alleen
bedinght differentien ende actien reele vande voorschreve huijsinghen, erffe-
lijckheden ende lijf-tochten onder de voorschreven jouffrouwen gheleghen,
maer gheen andere; ghelijck als iemant sulcke huijsen, erffelijckheden oft
renten vervolght met rechte, als sijn proprie goet, oft voor eenighe schult
oft ghebreck, oft bij naderschappe daertoe niet te komen(?), ende daeraf met
schepenen wete te doen, al ghelijckmen doet onder den hertoghe; ende tot
dien actien personnele van erven ende onterven; ghelijck als iemant weijgert
daeraf te voldoen sijnen wederman, oft alsmen versoeckt d'erfpenninghen
vanden cooper te hebbene eer hij wilt erven die, [dit] behoort te rechte onder
den meijer, want t'is d'accessoir vander voorschreven erffelijckheden; maer
waren sulcke erf-penninghen gheloofde schult na den erfdom, in sulcken
ghevalle is't schat-schult, sonder als accessoir te smaeken de nature van
t'principael, ende behoort den cas daeraf alsoo voor den schouteth ende
zijne schepenen.
5. Soo wie zijns erf-chijns, erf-pachts oft lijftochts ghebreckt op eenighe
der voorschreve panden onder de voorschreve jouffrouwen gheleghen, moet
t'selve voor den voorschreven meyer ende sijne schepenen vervolghen met
voor-daghen, alsmen doet onder den hertoghe; ende soo verre teghens den
vierden dagh van voor-daghen niemant hantvullinghe noch betalinghe en
doet, soo worden de panden daerop ghevolght is den heijsschere, ter
manisse s'meyers, door vonnisse van schepenen, ghewesen ter leveringhe,
ende dien naervolghende ghelevert in't voor-jaer, om die te houden jaer
ende dagh, met ghetijdigher vromen ende sonder verbaelmonden vande
(1) Coutume de 1606.
40
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
panden, ende ten eijnde des jaers wettighe rekeninghe te doen diese
begheert; ende jaer ende dagh gheleden sijnde, moet de heijsscher weder-
kommen ter vierscharen ende volghen ghelijck hij in't voor-jaer ghedaen
heeft, tot op sijnen vierden dagh van rechte ende noot-dagh, betoonende
sijnder erfdom ende ghewarighen zijnder achterstel metter eedt; ende en
wort hem alsdan noch gheene betalinghe ghedaen, in sulcken ghevalle levert
de meijere, ten wijsen van schepenen, den heijsscher de aenghenoempde
panden met den toebehoorten als t'sijne, om die te vercoopen ende zijn
schult te innen metten costen, alsmen doet onder den hertoghe.
6. Item, onder den meijer machmen voor schat-schult voor-daghen op
de erven als er ghebreck is van have, ende wort dat ghevolght met drij
ghenachten, maer niet meer; ende en kompter niemant de beklaeghde
goeden naer behoorlijcke wete oft proclamatie verantwoorden oft ontsetten,
ende de heijsschere ten eersten daernaest volghenden ghenacht-daghe zijnen
heijsch ende schult bethoont oft ghewaright, soo worden hem de selve goe-
den ghelevert, om ten bij sijnen (1) meijer ende schepenen bij subhastatien te
vercoopen, ende vande penninghen daeraf komende t'sij (2) te nemen met-
ten costen, sonder verbaelmonden, behoudelijck een ieghelijck sijnen rechte.
7. Item, alsoo eenighe erven resort hebben ende ligghen soo wel onder
den hertoghe als onder den meijer, ghevende elcken van hem chijns, ende
als die worden vercocht, verpant, [ofte] ghetransporteert, moet met
hof-rechte van beijden gheschieden.
8. Item, alsoo veele (?) erven, bij verscheijden stucken gheleghen, eenighe
onder den hertoghe ende eenighe onder de voorschreve jouffrouwen, ver-
cocht ende oock renten bekent worden op panden gheleghen onder de
voorschreven hoven, verscheijden als boven, competeert d'manen hen
beijden, elck met zijne schepenen, ende worden de brieven daeraf ghepas-
seert ende uijtghegheven onder den zeghele vande schepenen van beijde
de hoven t'samen aen eenen brief; ende t'ghebreck vander betalinghe dier
renten vervolghtmen oock voor beijde de hoven, de meijer met sijne schepe-
nen sittende bij consente vanden schouteth bij hem met zijne schepenen,
oft men volght verscheijden in elck hof, soomen wille.
(1) Au lieu de: ten bij sijnen, lisez: om ten bijsijne van.
(2) Au lieu de: t' sij, lisez: tsijne, comme dans la coutume de 1606.
42
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
9. Die hooghe heerlijckheijt vanden erven ende goeden gheleghen onder
de voorschreve joufvrouwen behoort den hertoghe alleen, soodat de schou-
teth daerop alleen mach arresteren, kommeren ende vanghen, ende andere
personele actien exerceren.
10. Als is een man gheseten onder den meijer, hij ende sijne have
behooren ter jurisdictien vanden hertoghe, ende moghen van alle personele
actien beticht ende aenghesproken worden voor den schouteth ende sche-
penen des hertoghen, ende nergerincks el, alwaert oock soo, dat eenighe
schulden quamen vande voorschreven jouffrouwen goeden, als thienden,
schutterijen, oft van verdier-penninghen (1) van erven onder hen gheleghen.
11. Totter gherechtigheijdt der voorschreve jouffrouwen in Herentals is
eenen schuttere, die alle beesten schutten magh, die bij hem oft andere
persoonen ghevonden worden in iemants schade, ende worden te sijnder
schutkoijen ghestelt op sekeren salaris daertoe staende.
12. De voorschreven meijer mach, van des voorschreve capittels-weghen,
elckx jaers, van S. Machiels-dagh snoenens tot op den derden daghe snoe-
nens achter een volghende, het water vander rivieren vander Nethen laeten
loopen, ende de deuren vander arcken daertoe doen optrecken, ende
ghedurende dien tijdt jaghen, vlieghen ende visschen over alle de jurisdictie
der stadt van Herentals; ende tot kennisse der heerlijckheijt, soo laet de
voorschreven meijer alle jaren op Sinte Baven-dagh den school-kinderen,
om te vanghen, in't midden vander merckt loopende een levende wilt
conijn, ende des avonts gheeft hij, met wassen kerssen, een maeltijt den
schouteth, schepenen, gheswoorenen ende raedt, met die vander ouwer
weth, met zijne schepenen, met alle andere die in eedt ende dienste zijn
vande stadt.
13. Alle vonnissen, t'sij interlocutoire oft diffinitive, bij den schepenen
onder den voorschreven meijer ghegheven, sijn appellabel immediate voor
die van Antwerpen.
(1) Au lieu de verdier-penninghen, nous croyons qu'il faut lire verthier-penninghen.
44
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
CAPITTEL VIII.
VAN ARRESTEMENTEN ENDE BEKOMMERINGHE.
1. Wie eenigh arrest oft bekommeringhe aen sijnen schuldenaer, den selven
tot Herentals oft onder de vrijheijdt der selver vindende, wilt doen doen,
moet t'selve gheschieden bij den schouteth oft sijne dienaers, ende naer den
versoecke is de schouteth oft dienaer t'selve ghehouden te doen; ende den
crediteur moet den ghearresteerden aensprake doen op sijnen derden dagh,
goet tijts voor den noen, voor schouteth ende schepenen, betalende voor de
eerste vierschare den heere zijne boete, schepenen oorconde (1), ende boven
dien ende alle andere vierscharen voortaen ten coste van onghelijcke twin-
tigh stuijvers; ende oft partije alsoo voorts van drij daghen te drij daghen
niet te procederen en begheerde, moghen de saecke ten lant-ghenachte
stellen, sonder alsoo voortaen eenige vierschaer te moeten gheven.
2. Item, de dienaers, eenigh van hun, oft bij heuren ghebreke die schou-
teth, versocht wesende eenen van buijten oft zijn goet present ende voor
ooghen wesende te arresteren, ende t'selve niet en deden, noch doen en
wilden, ende daerover den man oft goet lieten gaen sonder den crediteur
met sufficiente cautie versien te zijne, oft anders de schult te betalen daer-
voor bij ghearresteert ware oft versocht te arresteren, soo soude alsulcken
schouteth oft dienaer, daeraen 't ghebreck ware, ghehouden sijn den credi-
teur te betalen van sijnen credite.
3. De schouteth noch sijne dienaers en moghen t'goet van eenen poortere
oft inghesetene der stadt oft vrijheijt van Herentals, niet vluchtigh wesende,
niet arresteren voor eenighe schulden oft actien, ten ware dat sulckx bij
vonnisse van schepenen ware gheordonneert, oft dat de arrestant t'selve
begheerde sijne te maeken, oft pretendeerde daer aende (2) paert ende deel
te hebben.
4. Item, een vrempt persoon alhier ghearresteert moet ter vroenten in
achten (3) gaen tot aen den tijt hij sufficiente binnen-borghe ghestelt sal
hebben van alhier te rechte te staene ende t'ghewijsde te voldoen, ten ware
(1) Au lieu de: oorconde, la coutume de 1606 dit: d'oirconden.
(2) Au lieu de: daer aende, lisez: daeraen, comme dans la coutume de 1606.
(3) Au lieu de: achten, lisez plutôt hachten, comme dans la coutume de 1606.
46
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
hij gheen borghe ghekrijgen en conste, ende dat schepenen, considererende
de gheleghentheijt vander saecken, ordineerden dat hij ghestaen soude met
cautie possible (?), te weten juratoire.
5. Gheen persoon van buijten, wesende in eens poorters oft inghesetene
huijs, en mach aldaer in persoone niet ghearresteert noch bekommert
worden, maer wel daer buijten.
6. Een vrempt persoon willende eenen anderen vremden persoon oft sijn
goet alliier doen arresteren, is ghehouden terstont borchtochte te stellen
door poorters sufficient sijne (1) na gheleghentheijt vander saecken voor alle
costen, schaeden ende interesten die ter saecken vanden arrest souden
moghen komen, ende oft die saecke bij tijde beswaerde, soo souden de
borghen die moeten verstercken.
7. Die binnen sijnen huijse oft bewaernisse aennempt ennighe ghearres-
teerde goeden, ende die daerboven wegh laet draghen oft versteken, is
schuldigh te verantwoorden ende inne te staen voor de schult daervoor
t'selve goet ghearresteert was gheweest.
8. Alle jaren is tot Herentals een jaermerckt, te weten smaendaeghs naer
Bamisse, ende wort vrijheijt der selver te voren uijtgheblasen als durende
veerthien daghen voor de voorschreve merckt, ende veerthien daghen daer-
naer, dat niemant van schat-schulden en mach bekommert, ghedeteneert
noch ghearresteert worden, in persoone noch in goeden, ten ware van schul-
den binnen der selver merckt ghemaeckt.
9. Niemant en mach eenighen persoon oft goet voor civile saecken in
arreste houden, als hij sufficiente cautie gestellen kan van te rechte te staen
ende t'ghewijsde te voldoen voor de actie datmen op hem oft op't goet pre-
tendeert.
10. Een vrempt persoon ghearresteert sijnde moet ten contentement
vanden arrestant borghe stellen, oft anderssins sufficiente; ende ofte de
officier borghe ontfaet niet sufficient, noch daer de arrestant mede te vreden
is, soo is ende blijft in sulcken ghevalle de officier selve borglle; ende indien
de ghearresteerde gheen cautie en kan ghestellen, moet blijven in achten
[hachten] totter decisien van [de] materien van arresten.
11. Een iegelijck mach zijn ghearresteerde goeden onder cautie ontslagen
(1) Au lieu de: sijne, lisez: sijnde, comme dans la coutume de 1606.
48
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
begeerende in rechte ghehoort te worden, alwaert oock soo dat daerop
wierde met rechte ghevolght, ende dat soo langhe t'vervolgh duert totter
uijtwinninghen excluijs, maer daernaer niet.
12. Een ieghelijck wort ghehouden voor fugitif die hem latiteert, verborcht
oft zijne goeden habandonneert, oft hem hout op ghewijde plaetsen, oft
elwaerders occulteert, ende mach in sulcken ghevalle op sijne goeden ter
vierscharen ghevolght worden voor sehult.
13. Nae fugie, de welcke staet ten verklaren vanden schepenen, gheswoo-
ren ende raet, en mach gheen fugitive disponeren van sijne goeden met
minnen, noch anderssins veronderpanden noch bewijsinghen doen den eenen
crediteur meer dan den anderen in prejudicie van zijne ghemeijne crediteu-
ren; ende oft iet dien contrarie ghedaen wierde, dat t'selve sal wesen ende
is metter daet van onweerden.
14. Gheen goeden en moghen debite uijtghewonnen worden, sonder eerst
ende alvoren behoorelijcke wete ghedaen te zijn in oirconden van sche-
penen.
15. Een ieghelijck mach in't ghewarighen ende affirmeren van sijnder
schult de selve wel verminderen, maer niet vermeerderen.
16. Alle man die zijn goeden oft eenighen huijs-raet vercoopen oft doen
schatten wille, moet dat doen bij den ghesworen op-roeper appreciateur
ende zijnen ghesworenen clerck; soo verre de ghene te diens versoeck de
goeden vercocht worden begheeren dat d'op-roeper de penninghen op-
brenght, soo heeft een ieghelijck daer ghecocht hebbende dagh van beta-
linghe ses weken naer den vercoop-dagh, ende binnen veerthien-daglien
daernaer moeten de op-roepers die penninghen op-brenghen; ende dit al
op parate executie; ende in sulcken ghevalle heeft d'op-roeper den twin-
tighsten penninck; ende bij soo verre partije te diens versoecke de goeden
vercocht worden selve de penninghen willen ontfanghen, hevet d'op-roeper
van elcken gulden een oirt stuijvers, ghelijck hij oock doet van schatten
ende apprecieren, naer luijdt vander ordonnantien daerop ghemaeckt.
CAPITTEL IX.
VANDEN POORTERS RECHTE.
1. Niemant en mach poorter van Herentals ontfanghen worden, dan die
50
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
ghene die schepenen, ghesworenen ende raedt daertoe duncken bequaem,
t'sij onder borghe oft anderssins, ende ten sij dat de selve jaer ende dagh
continuelijck binnen de vrijheijt der voorschreven stad van Herentals
ghewoont hebben; ende die poorter ontfanghen is mach drij ses weken uijt-
zijn elcks jaer sonder ontvrijen; ende oft hij binnen drij jaren naer dat hij
ontfangen ware hem ontpoorterde, moet gheven drij croonen Vranckrijck
den heere, der stadt ende Woutruijen.
2. De voorschreve stadt en bevrijt gheen buijten gheseten poorter noch
poortersse ten sij dat hij oft sij met hender meester familien binnen der
voorschreven stadt oft vrijheijdt der selver woonden.
3. Tot Herentals zijn acht ambachten, te weten: wullen-wevers, brouwers,
gereijders, vleeshouwers, cremers, backers, volders ende smeden, ende die
eenigh van dien ambachten binnen der voorschreven stadt heeft vol-ghe-
leert, wordt als vrij alomme ontfanghen.
4. Niemant en mach binnen der voorschreven stadt eenigh ambacht han-
teren, voor-venster houwen, noch poorters neiringhe doen, ten sij dat hij
eerst poorter der selver stadt ontfanghen sij, ende daertoe onsen ghenadi-
ghen heere ende der selver stadt eedt van ghetrouwigheijt ghedaen.
5. Enckelijck die binnen der stadt van Herentals is in een vrij ambacht,
ende hem daermede wilt gheneiren, en mach maer een vande vrije ambachten
hanteren.
6. Alle poorters-kinderen binnen der voorschreven stadt oft binnen hare
vrijheijdt gheboren, worden voor poorters ghehouden, ende moghen daer-
over op den ghewoonelijken salaris in d'ambachten komen.
7. Elck mans-persoon, poorter der voorschreven stadt wesende ende
buijten gaen woonen (1) met sijne meeste familie, oft te houwelijcken trec-
ken (2) ende sijne bruijt buijten beslapende, sonder oorlof ende consent
vander stadt, verbeurt zijne poorterije ende zijn ambacht.
8. Een weduwe naer den overlijden heurs mans blijft poortersse ende
ambachtsvrouwe, maer en mach niemandt vrijen ghelijck een man doet.
9. Die de poorterije coopt, vrijt zijne huijsvrouwe ende kinderen in
poorterije ende in ambachte, met oock die van zijnen huijsghesinne soo
(1) Au lieu de: woonen, lisez: woonende.
(2) Au lieu de: trecken, lisez: treckende.
52
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
langhe sij zijn van zijne familie, maer langher niet; maer gheen bastaerden
en worden ghevrijt.
10. Gheen poorter oft poortersse en mach uijtter stadt noch vrijheijdt
der selver ghevuert worden voor eenigh-der-hande misdaet. maer moet
aldaer van alle saecken te recht ghestelt worden, navolghende den privilegien
der voorschreven stadt verleent.
11. Gheen poorter noch poortersse en vermoghen de eene den anderen,
in lijve noch in goede doen bekommeren, arresteren oft te rechte betrecken,
voor personele schulden oft actien, buijten der voorschreven stadt, ten
ware op fugitiven oft suspecte van fugien, op de pene naer inhouden den
correctie-boeck.
12. Persoonen die binnen der voorschreven stadt oft haerder vrijheijdt
ghewoont hebben jaer ende dagh continue, ende dat bethoonen konnen met
heuren ghebueren, sonder bedecktheijdt, worden ghehouden voor inghe-
setenen der voorschreven stadt ende ghenieten de liberteijt ghelijck een
poortere.
13. Item, soo wie van buijten eenighs poorters oft poorterssen, oft inghe-
setenen van Herentals goeden van schat-schult oft voor personele actie, oft
criminele saecken, civile boeten, cueren oft breucken, des poorter soft poor-
terssen persoon arresteerde, in wat manieren dattet ware, dede arresteren,
deteneren oft in achten [hachten] stellen, namentlijck onder dese naervol-
ghende plaetsen,vrijheden en plecken, als onder de vrijheijt van Molle, Balen
ende Derssele, onder Gele, Oevele, Verlen, Westerle, Hersselt, Yteghom,
Meerbeeck, Herenthout, Noderwijck, Ouwen, Bouwele, Pulle, Pulderbossche,
Vorselaer, Wechelder-Sande, Vlimmer, Lille, Liclltaert, Thielen, Poerle,
Casterle, Rethy ende andere dorpen ligghende maer drij mijlen vander voor-
schreven stadt van Herentals, moet te rechte ghebrocht worden voor
scllouteth ende schepenen tot Herentals, aldaer de selve poorters, poor-
terssen ende inghesetenen van heuren halse, have ende alle personele
optichten te rechte behooren naer den rechten der voorschreven stadt ende
privilegien hun verleent.
14. Als den voorschreven cas occurreert, soo worden met drij brieven,
daeraf de schouteth der voorschreve stadt schrijft van weghen ons ghena-
dighs heeren s'hertoghen van Brabant, ende zijnen stadt-recht van Herentals
den eersten; ende inghevalle van niet voldoeninghen, de stadt daernaer
54
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
met twee andere brieven onder den seghele ten saecken, aenden officier van-
der vlecken daeronder dattet beslach, arrest oft detentie is ghebeurt, om
de ghearresteerde, bekommerde ende ghedeteneerde goeden oft persoon
costeloos ende schadeloos te ontslaen, op sulckx, indien iemant daerop
iet heijsschende oft thiende [tijende] is, dat sij t'selve komende [komen] doen
voor schouteth ende schepenen in Herentals.
15. Item, soo verre d'officier den voorschreven schrijvene niet en obe-
dieert, soo haeltmen hem tot Herentals feijtelijck inne tot zijnen coste ter
vrouten [vroente], tot aen den tijdt hij den voorschreven schrijvene voldoet.
16. Ende als d'officier een poorter, poortersse oft inghesetenen alsoo in
criminele saecken uijtghescreven levert, soo wort de ghehachte poorter
ghevanghen ghelevert in handen vande dienaers der voorschreven stadt,
ende d'officier hem gheacht ende ghelevert hebbende mach hem betichten
voor schepenen inder vierscharen tot Herentals, aldaer de schouteth van
Herentals, ten versoeeke des officiers van buijten, die nevens hem inde
vierschare teghenwoordigh sit, zijnen schepenen maent om recht, als ['t] is
doene.
17. Alle officiers ende sijnen [hunne] dienaers, doende eenighe leveringhe
ten schrijvene vanden heere oft vander stadt, sijn vrij van alle arreste
in't komen ende weghreijsen.
18. Item, soo wat persoon onder eenigh vander voorschreven vrijheijt
oft dorpen gheseten eenighen poorter, poortersse oft ingllesetenen der voor-
schreven stadt doet eenighe ghelofte, t'sij voor schepenen, oft voor twee
poorters der selver stadt, ende de ghelovere t'sijnen benoemden daghe niet
en voldoet, soo worden, wettelijcken ghebleken vander selver gheloofde,
brieven ghesonden inder vueghen als boven aen den officier daerover
[daeronder] sulcken ghelover is gheseten, ende is de selve officier ghehou-
den den selven ghelovere door t'voorschreven schrijven te bedwinghen,
ende in dien te hebben dat hij tot Herentals sijne ghelofte kome betalen
ende bekennen voor schepenen dat hij de betalinghe komt doen ten inschrij-
vene der voorschreven stadt, oft redenen kome segghen, waerom hij des en
soude meijnen te doen.
19. Item, indien de ghelovere niet en compareert, noch dat d'officiers
vander vlecken hem metten derden lesten voorschreven brief tot Herentals
in handen vanden officier ons ghenadighs heere t'sijnder gheloften niet en
56
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
levert, soo wort de voorschreve officier door t' gebreck gevanghen inghehaelt
tot Herentals, inder maniere als boven.
20. Nadien eenighen poorter, poortersse oft inghesetene inschrijf-brieven
zijn verleent, en mach van sijnen schuldenaer geen betalinghe ontfanghen,
sonder dat de ghelovere de voorschreve bekentenisse ghedaen en heeft, op
de pene van vijf peeters.
21. Indien de inghesetene (1) persoon compareert, ende teghens de schult
daervoor hij is ingheschreven begeert ghehoort te zijne, wort vierschare ghe-
bannen, ende worden partijen hinc inde d'een in aensprake ende d'andere in
deffentie ghehoort, ghelijck in andere saecken; dies en mach in sulcken ghe-
valle de ingheschrevene uijtter stadt niet gaen sonder cautie te stellen van
voorts te rechte te staen ende t'ghewijsde te voldoen.
22. Alle poorteren die tot eenigher officien vander stadt gheëligeert oft
ghecommitteert worden zijn t'selve schuldigh aen te veerden, ende den
behoorelijcken eedt daertoe staende te doen; ende soo wie des niet en
dede, soude de heere met zijnen dienaers in des rebellighen goet te zijnen
coste soo langhe ligghen tot dat hij daeraf voldaen hadde.
23. De ambachten noch henne regheerders en moghen gheen ordonnan-
tien noch statuten maecken sonder expressen consente ende approbatie
vanden rade der voorschreven stadt, op groote pene, naer inhouden der
stadts correctie-boeck ende privilegien hun verleent.
24. De scouteth ende schepenen, ghesworen ende raedt ende elck van
hun hebben macht ende authoriteijt, uijt hun selven ende ten versoecke van
partijen, voor hen te roepen ende te daghen, soo dickwils als hun goet
dunckt, alle poorters ende poorterssen, inghesetene ende andere binnen
der voorschreven stadt ende jurisdictie van dien woenende, ende zijn dien
naervolghende ghehouden te compareren, als vande daghementen wettelijck
blijcke, op de pene daertoe van outs ghecostumeert.
25. De schouteth noch zijn dienaers en moghen gheen poortere, poor-
tersse noch inghesetene in zijn huijs aentasten, noch uijt zijnen huijse halen
oft doen halen; ende die dien contrarie aenghetast oft ghevanghen ware,
soude costeloos ende schadeloos in sulcken state als hij te voren was ter
selver plaetse weder ghelevert moeten worden, ten ware in saecken enorme,
(1) Au lieu de: de inghesetene, lisez: de inghescreven, comme dans la coutume de 1606.
58
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
d'welck die schouteth dien vander weth is ghehouden te ooghen, ende
daerop eerst ende alvoren hen consent te hebben.
26. Oft een inghesetene oft inwoonder den anderen schuldigh is te
sekeren daghe te betaelen, t'sij van hueren van erven oft anderssins, ende
hij hem sijns beducht, moet borghe stellen sijnen (1) daghe te betalen.
27. Als iemant iet heeft belooft te betalen ten sekeren daghe op verbeurte
van dobbel oft noch eens soo veele (2) inghevalle van niet voldoeninghe,
oft andere pene, en mach t'selve niet hoogher plaetse grijpen voor pene oft
verbeurte dat (3) de hellight van 't principael, wel daeronder maer niet
daerover.
28. Oft eenighe poortere, poortersse, inghesetene oft inwoondere panden
voor sijne schult in sijn handen ghestelt waren, oft daerop ghelt gheleent
hadde, eade daerover iemant anders quame, die met recht op de selve
panden volghde, soo moet de schouteth, naer uijtwinninghe, die panden
executeren ende behoorelijck vercoopen, behoudelijck dat de ghene, dien
die in handen ghestelt waren, aende penninghen daeraf komende, voor zijn
schult oft beleeninghe, sal den uijtwinder sonder concurrentie gheprefereert
worden.
29. Soo wie ghearresteert, aenghetast oft ghevanghen wordt voor eenighe
schat-schult, en mach van niemanden voor andere schat-schult oft personele
actie meer belast worden, hij en ware vanden eersten ontslaghen; maer
mach den heere adverteren, als hij vander eerster partijen ontslaghen is, dat
hij dien in achte [hachte] houwe, ende dat doende van dan voortaen spreeckt
voor de costen, ende daernaer, dat ghedaen, den selven ten derden daghe in
rechte betichten.
30. De schouteth noch ander officiers en moghen in eens poorters,
poorterssen oft inghesetenen huijs niet gaen noch komen, oft eenighe
huijssoeckinghe doen voorder oft anders dan den poorter, poortersse oft
inghesetene ghelieft, ten ware bij expressen voor-gaenden consente van
schepenen, gheswoorene ende raedt, oft d'meesten-deel van hun.
31. Niemant en mach tot dienste der stadt van Herentals ontfanghen
worden, hij en sij eerst poortere der selver stadt ende gheboren in Brabant.
(1) Au lieu de: sijnen, lisez: t'sijnen, comme dans la coutume de 1606.
(2) Lisez: op verbeurte van t'dobbel oft van noch soo vele, comme dans la coutume de 1606.
(5) Au lieu de: dat, lisez : dan, comme dans la coutume de 1606.
60
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
32. De schouteth noch zijne dienaers en moghen gheen poorter, inghese-
tene noch inwoondere voor heur civile misdaet oft breucken vanghen oft
panden, sonder voorgaende ordonnantie oft vonnisse vander weth.
33. Alle poorters ende inghesetenen der stadt van Herentals sijn vrij van
alle tollen, soo ende ghelijck zij (1) de poorteren der stadt van Antwerpen.
34. Gheen executie en mach gheschieden binnen den huijse daer eenighe
vrouwe leght in't craem, immers soo langhe sij inne leght van kinde; ghe-
lijck oock niet en mach gheschieden op eenen bruijdegom oft bruijt, op den
dagh alsse ghetrouwt zijn, oft eerstmael des avonts te bedde sullen gaen
slaepen.
35. Soo wie eenighe brieven verkrijght teghens de costumen, rechten,
privilegien oft profijten vande voorschreve stadt, verbeurt een pont ouwts,
ende staet daer-en-boven tot correctien s'heeren ende der stadt.
36. Item, de begijnen tot Herentals hebben altijdt ghestaen ende staen
noch, ghelijck andere persoonen, onder t'recht der voorschreven stadt, ende
moghen met heuren momboir alle contracten debite passeren, soo in't coopen,
vercoopen als anderssins; ende costumen tot Herentals over alle ghedencke-
nisse onverbrekelijck onderhouden, worden ghehouden voor der stadt
poorters ende inghesetenen recht.
37. Die vande besloten nonnecloosters, gasthuijse, infermerijen, metten
anderen godts-huijsen binnen der voorschreven stadt sijn ghehouden in alle
gebuerlijcke lasten der voorschreve stadt mede te contribueren, op daervan
gheexecuteert te worden aen heure goeden.
38. De voorschreve stadt heeft alleen gouvernement over de goeden ende
inne-komen vanden ouden gast-huijse in Herentals, ende oock vande mater
aldaer, met advise vanden heere den merckgrave, aen- ende af-setten, ende
preuvenen in't voorschreven gast-huijs te gheven.
39. Eenen poorter mach zijnen sone tot Herentals emanciperen ende uijt
sijne vaderlijcke macht doen, altijdt als hem belieft; maer als hij t'selve wilt
doen oft begheert te doen, is ghehouden te compareren voor schouteth ende
schepenen inder vierschare, versoeckende aldaer sijnen namentlijcken sone
te emanciperen ende uijt zijne vaderlijcke macht ende plicht te doen, ende
hem sijn selfs vrij man te maecken; ende wort t'sijnen versoecke bij den
(1) Au lieu de: zij, lisez: sijn, comme dans la coutume de 1606.
62
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
schouteth alsdan den schepenen ghemaent, die alsdan te sijnen maenen met
vonnisse wijsen, dat die poorter wel vermach sijnen sone te emanciperen
ende uijt zijne macht te doen, midts hem ghevende silver ende gout; ende
de vader hem die alsoo ghegheven hebbende, is ende blijft den selven sijnen
aengenaemden sone ghe-emancipeert ende uijt zijnder vaderlijcke plicht,
alwaert oock soo dat de sone daerover bij zijnen vader bleef woonen.
CAPITTEL X.
VANDEN VREDE.
1. Die wie den anderen op-loop doet in fellen moede, dat is quetste,
sloeghe, worpe, stiete, begote oft handadigh aen hem ware in fellen moede
bij daghe, die sal dat moeten doen vreden des selfs daeghs bij sonneschijn;
ende zoo verre (1) den anderen op-loop doet in fellen moede inder voorschreven
manieren bij nachte, die moet dat doen vreden des selfs nachts, ofte binnen
den naesten daghe voor den noen; soo wie'tsoo niet en doet ende(2) verbeurt
twee guldens peeteren, ende voort, van elcken daghe dat hij buijten vrede
laet staen, twee guldens peeteren.
2. De poorteren, inghesetenen ende inwoonderen moeten ter goeder tijdt
theuren vrede komen t'elcken ses weken; ende waer sij des niet en daden,
verbeuren dan elck twee guldens peeteren; ende soo waer sij eenen dagh
verletten, op twee guldens peeteren, ende naer de acht daghen op een pont
oudergrooten, ende voorts te bedwinghen met heuren goeden; uijtghesteken
soo waer een poorter, ingheseten oft inwoonenden man soo verre uijtter
stadt ware, dat is te verstaen buijten devier mijlenvander poorten van Heren-
tals, dat hij tot zijnen vrede niet ghekomen en coste, ende dat dan eenen
van zijne naesten in zijnen vrede quame sonder argelist, de maeghe soo wel
mede ghevreet soude zijn als metten principalen, dat dan de poorter, inghe-
seten oft inwoonder des is ende blijft sonder verborte; dies moet de poorter,
ingheseten oft inwoonder eedt doen, indient de heere ende de stadt des
begheert, dat hij soo verre heeft gheweest, dat hij te zijnen vrede niet en
conste ghekomen; ende als hij dan wederkomen is inder stadt, soo moet hij
(1) Au lieu de: soo verre, lisez: zoo wie.
(2) Le mot ende est de trop et ne se trouve pas non plus dans la coutume de 1606.
64
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
terstont weder te vreden gaen, ende zijnen naesten daeraf ontslaen ende
lossen.
3. Item, allen man, t'sij van binnen oft van buijten, die in eenen vrede
gheleght wort, moet zijnen vrede versekeren te zijnen vrede te komen;
uijtghesteken die poorter die daertoe ghenoech is ghegoeijt, die moet
ghelofte doen op hem ende op t'sijne, t'sijnen vrede te komen.
4. Item, die van buijten, als zij eenighe poorter oft inghesetenen in vrede
doen legghen, oft dat de poorter, inghesetene oft inwoondere eenen van
buijten in vrede dede legghen, dan moeten die van buijten altijts versekeren
theuren vrede te komen.
5. Item, poorteren van binnen moghen den vrede stadighen ende ontfaen
vande partijen inden eersten vrede, als t'ghebreck waer aen den heere;
ende soo waer eenighe partije weijgherende den poorter den vrede te ghe-
vene, ende de poorter dat bethoonen coste, die partije verbeurt twee gouden
peeteren den heere alleen te gheven.
6. Die van buijten en moghen malkanderen in gheenen vrede legghen op
eenen mercktdagh, ten ware van stucken ende saecken die den heere ende
der stadt vrebaer dochten te zijn.
7. Soo wie jaer ende dagh te vreden komen is oft daerinne gheleght heeft,
dat hij daernaer, indien hij ter soenen oft uijtten vrede niet komen en kan,
dan voortaen, oft huijs begheert (1) oft wille; den vrede salbegheeren te ver-
lenghen een jaer lanck, ende voorts van jare te jare, ende t'elcken eijnde
vanden jare weder moeten komen tot zijnen vrede, in alder manieren ende
formen datmen doet van ses weken te ses weken, sonder arghelist, ende
den vrede sal de heere alsoo verlegghen.
8. Waert saecken dat iemant inder vrijheijdt van Herentals gheseten
iemanden misdede, ende daeromme uijtter stadt trocke, soo dat zijn mae-
ghen, overmits der misdaet wille dat [die] hij ghedaen hadde, hem niet en
getroosten zij en dadent vreden, ende dat de gene dien misdaen is binnen
den eersten vrede quam aen de stadt begherende der stadt-recht, want hij
in vrede geleght ware, begerende uijtte vrede te zijne, beteringhe te gheven
ende te nemen naer ordonnantie vande schepenen, gheswoornen ende
raedt, soo moet den misdadighen komen binnen den eersten vrede, ende
(1) Au lieu de: oft huijs begheert, lisez: oft hijs begheert, comme dans la coutume de 1606.
66
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
nemen ende gheven soeninghe; ende soo waer hij des niet en dade, verbeurt
zijn poorterije ende nimmermeer poorter [te] moghen worden hij en moet
den heere gheven ses croonen Vranckerijckx ende maeeken der stadt een
roeije muers; uijtghesteken van doodtslaghen ende alle arghelist.
CAPITTEL XI.
VAN PALEN, ERVEN ENDE ERFSCHEIJDINGHEN MET DES DIEN DEPENDEERT.
1. Soo wie palen wille teghen zijnen nabuere oft zijnen reghenoot, moet
eerst komen aen schouteth ende schepenen, ende versoecken een palinghe,
ende stellen sekere inden rechte; ende dat ghedaen, wijset vonisse door
manissen des schouteth dat hij sal laeten ghebieden ter kercken met een
sondaeghs ghebode ouwers ende omsitters te komen op de palinghe ter
benoemde plaetse, t'eenen daghe als schouteth ende schepenen ordineren,
ende daerteghens doen daghen sijnen thoon, indien hij buijten t'voorschre-
ven ghebodt noch eenighe wilt leijden, ende doen daerteghens metten
vorster daghen zijne wederpartije, teghens den welcken hij de voorschreve
palinghe versocht heeft; ende ten benoemden daghe komen schouteth ende
schepenen op den gront, ende partijen van wedersijden, elck met zijnen
thoon, ende indien den tijdt uijtheijst overhoortmen de ghetuijghen op den
gront, ende wort bij den schepenen inspectie oculaer ghenomen ende de
waerheijt ondersocht, ende naer dien den thoon hinc inde geleijt is, dienen
partijen van reproche, oft hen belieft, ende van conclusien in causa, ver-
soeekende recht, ende wort daer en tijde [teynde] recht ghedaen, soo
schepenen naer ghelegentheijt der saecken ende der voorschreve stadtrecht
dunckt te behooren.
2. Alle schouwen niet komende inden vorst vanden huijse moeten soo
hooge ghemetst zijn ghelijck den vorst vanden huijse.
3. Wie klaghen wille dat zijns ghebueren schouwen, hovene, asten oft
andere plaetsen daermen vier stockt sorghelijck zijn, ende anders staen oft
ligghen dan behoort, die is ghehouden t'selve den wijckmeester van zijnder
wijcken te kennen te gheven, welcke wijckmeesters dan terstont t'selve zijn
ghehouden te denuncieren dien vander weth, om daerop te doen versien als
behoort.
4. Als de wijckmeesters, oft eenighe van hun, bij hem selven iet weten
68
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
oft vernemen van ghebreck van schouwen, hovenen, asten oft anderssins
daer de stadt in perijckel soude mede moghen komen, sijn ghehouden tselve
terstont den heere ende weth te ooghen, op arbitrale correctie, sonder te
verbeijden klachte van partijen.
5. Als de schepenen, om erfscheijdinghe tusschen partijen te doen,
gheenen paelsteen en vinden, soo wordet d'erve ghescheijden naer de oude
metserije daerontrent, ende naer der ghetuijghenisse van goede lieden, die
aldaer over langhe jaren verkeert hebben.
6. Item, thuijnen ende heijmselen tusschen twee ghebueren erven behoo-
ren ten ghelijcke coste op de gherechte palen van [de] twee erven ghemaeckt
ende soo onderhouden worden.
7. Item, daer tusschen de scheijdinghe van erven staen eenighe ghelinten,
moet elck de ghelinten onderhouden soo verre de rijchelen komen op zijne
zijden; ende t'ghene ghewoonelijck is blint gheheijmt te worden moet, ten
versoecke vande nabueren, weder blint geheijmt worden, ten minsten ter
hooghde vande seven hamer voeten vander eerden.
8. Boomen staende in ghemeijne thuijnen oft heijmselen, ende die staen
op zijne rechte palen oft in ghemeijnen erven, zijn ghemeijn, sonder
aenschouw te nemen wie die gheplant heeft.
9. Item, die een ghedeckt ghelinte wilt setten tusschen sijn ende sijns
ghebueren erve, is schuldigh [dat] te stellen dat den osiedrup ende d'afsetten
buijten zijne erve niet en komen; ende indien twee ghebueren consenteren
t'gelinte te stellen op den gherechten pael, wort t'selve in sulcken ghevalle
van dan voortaen ghemeijn ende oversulckx ghelijck onderhouden.
10. Niemant en mach eenigh huijs oft edificie afbreken, wegh doen oft
ruijmen in prejudicie vanden rentheffer oft chijnsenaer.
11. Item, in ghemeijne ganghen, oft daer iemant zijn servituijt aen heeft
om uijt ende in te gaen, daer en mach niemant iet inne legghen, setten noch
stellen, dat den passanten heuren wegh oft den behoorelijcken deurganck
soude moghen eenighssins behinderen oft beletten.
12. Een ieghelijck moet alle zijn waters, hoedanigh dat zij, selve leijden
op ende over zijns selfs erve, alsoo datter niemant hinder, letsel oft ghebreck
af oft bij en hebbe, ten ware dateenigh bescheet daeraf zij ter contrarien.
13. Alle huijsen ende volmaeckte wercken, die iemant op sijns selfs erve,
ten wel wetene ende aensien van eenen anderen, sonder contradictie ende
70
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
stooringhe volmaeckt, zijn, hoewel hij redenen hadde van stooringhen,
moeten blijven staende tot aende tijdt dattet van selfs vergaet, ende sonder
datmen daeraen mach eenighe reparatie ter werelt doen.
14. Die eenen anderen zijn werck verbieden wille, is t'selve ghehouden te
doen eer d'werck volmaeckt is, rechtelijck metten heere, oft in absentie van
hem met zijnen stadthouder oft dienaers, in presentie van schepenen; ende
wat naer [het] voorschreven wettigh ghebodt, alsoo ghedaen zijnde, ghe-
maeckt ware, moet wederom afghetrocken ende te niete ghedaen worden.
15. Soo wie eenighe palen versteckt oft uijtdoet, bij hem selven oft bij
iemanden anders, secretelijck oft in't openbaer, sonder bijzijn vanden heere
ende weth, oft consente vanden ghene tusschen wiens erve dien is ghele-
ghen oft ghesteken (sic), wort ghecorrigeert als diefte ghecommitteert te
hebben, ende tot dien van ghelijcken alle zijne hulperen.
16. Die metsen, repareren, decken, plecken oft timmeren wille op t'sijne,
bij oft beneven d'erve van zijnen ghebuere, die mach zijne stellinghe maecken
ende stellen op ende over sijns ghebueren erve, soo verre hij [t] van sijns selfs
erve niet en kan ghevueghelijck ghedoen, ter minster schaden ende ghelette
van zijnen ghebuere; ende wat hij breckt moet hij t'sijnen coste ende laste
weder in sulcken state maecken ende repareren.
17. Alle osiedruppen vallende van tichelen oft schalien-daecken gheven
ende bewijsen dat de erfdragher vanden selven huijse oft erve, daer dat
dack toebehoort, aldaer buijten sijnen, maer (1) heeft eenen halven voet, te
weten soo verre als den osiedrup valt, oft d'anckerhooft hem streeckt, soo
dat hem sijnen ghebuere niet naerder komen en mach; ende een iegelijck
erve is vrij vanden gronde totten hemel toe, ten zij dat blijckt van eenighe
servituijte ter contrarien.
18. Als iemant die eenigh deel van huijsinghen, panden oft erve heeft
ende zijnen ghedeelte wilt behouden, ende die gheheele panden, huijsen oft
erven niet setten noch laten setten en wille te gheven noch te nemen, die
moet ende is alsdan ghehouden consent te draeghen, datmen de gheheele
huijsinghe, panden oft erven ten hooghsten ende bij subhastatien openbaer-
lijck vercoope met hooghen, eenen ieghelijck even nae, ende dat doende mach
soo wel een ieghelijk die daer deel in heeft als andere verdieren ende coopen.
(1) Au lieu de: buijten sijnen, maer, lisez: buijten sijnen muer.
72
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
19. Item, niemant en is ghehouden langher in ghemeijnschap van huijsin-
ghen oft erven met eenen anderen te blijven dan hem en belieft, hoe luttel
deels hij daerin oft aen heeft, maer mach begheeren scheijdinghe ende
deijlinghe altijt als hem goetdunckt ende ghelieft, indien den pant is oft
bevonden wort, sonder verbaelmonden ende sonder merckelijcke schaden,
soo wel vanden eenen als vanden anderen, deelbaer te zijne.
20. Die d'meeste deel van een huijse heeft mach t'selve wel tamentlijck
repareren, als hij die edificie, timmeringhe oft ghebruijck, daertoe dattet te
voren was gheordonneert ende ghebruijckt, niet en verandert, ende de
andere deelhebberen vande selve lluijsen zijn ghehouden naer advenant van
heuren ghedeelte die reparatien mede te betalene; ende d'minste deel in't
repareren moet altijts volghen d'meeste.
21. Niemant en mach tusschen verscheijden partijen erven paelen setten
oft steken, dan met rechte, oft ten bijsijne ende met consente, wille ende
begheerte vande erfdraghers ende proprietarisen van beijden, op de pene
van daeraf arbitralijcken ghecorrigeert te worden.
22. Item, twee ghebueren, acces ende toeganck hebbende tot eender
heijmelijcke voute onder d'aerde oft daerboven, sijn schuldigh die ten
ghelijcken coste te onderhouden ende doen ruijmen als ghemeijn.
23. Mueren tusschen twee ghebueren erve, daer bevonden worden op
beijde sijden blinde vensteren, masiergaten, nothen oft hoofden metten
selven muere ghemaeckt, soo wort sulcken muer ghehouden ghemeijn.
24. Niemant en mach aen eenen ghemeijnen muer iet doen maecken daerbij
hij soude moghen verargeren, als ovens, privaten oft dierghelijcke; maer
indien hij bij den ghemeijnen muer iet wilt doen maecken, moet eenen muer
tusschen beijden maecken derd'alven steen dicke, ende dien soo bewaeren
dat de ghemeijnen muer geen letsel daeraf en krijghe.
25. Item, niemant en magh teghen sijns ghebueren muer legghen eenighe
messie, vuijlnisse oft verckensschot, hij en hadde eerst doen maken eenen
muer van ondérhalven steen dicke, ende sijnen ghebueren te wachten van
stanck; ende niemandt en mach aen oft in sijns ghebueren muer oft want iet
doen vast maecken sonder consent van sijnen ghebueren.
26. Die in sijns selfs muer oft want, staende op eenen halven voet oft
onderhalven voet nae sijns ghebueren erffve, vensteren heeft oft doet maec-
74
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
ken, die is de selve schuldigh te doen stofferen met ijseren gerden; ende
vaste ghelasen sonder opdoen, soo verre de vensteren binnen reijckx staen;
ende die boven reijeks staen moetmen stofferen met ijsere gerden soo naer
bij een dat daerdoor gheen menschen-hooft steken en magh.
27. Niemant en magh ter sijden van sijns ghebueren maecken eenigh
licht sonder sijns ghebueren consent, daer noijt gheen licht gheweest
en is.
28. Die sijne erfve met opghesette grachten wilt beheijmen, moet tusschen
de hulte vande grachte ende erfve van sijnen ghebuer laten ten minsten
onderhalven voet erfve; ende die eenen put oft savoir sonder metsen wilt
doen graven, is schuldigh dien soo verre van sijns ghebueren erfve te doen
graven als de diepte vande grachte oft savoir.
29. Een ieghelijck die eenighe privaten oft putten daertoe dienende wilt
doen maecken op sijn erfve, moet 't selve doen doen ende die soo verre
beheijmen ende besluijten, om eerlijck ende tamelijck daerop te gane ende
sijnen ghebueren van stanck te behoeden.
30. Item, ghemeijne goten soo tusschen twee ghebueren, daer heurlieder
beijder water inne valt, sijn die schuldigh t'onderhouden met goede gotieren,
tot ghemeijnen koste ruijmen ende vegen; ende oft sij bij eenen vande twee
ghebueren alleen vervuijlde, ghelijck ghebeurt alsmen een huijs deckt oft
repareert, ende dierghelijcke, die moet 't selve alleene t'sijnen koste daeraf
doen ruijmen.
31. In 't maecken ende repareren van eenen borneputte, die ghemeijn is
voor de ghebueren, zijn alle de ghebueren, die den selven moghen ghe-
bruijcken, schuldigh daeraen ten ghelijcken koste, huijs voor huijs, ende
twee hofsteden voor een huijs.
32. Niemant en magh die vuijligheijdt van sijne messien oft verckenscote
ter stratewaert uijtleijden, maer behoort 't selve op 't sijne te leijden, dat
de ghebueren daeraf gheenen stanck oft letsel en hebben.
33. Die sijnen waterloop heeft over ende door eens anders erfve, is ghe-
houden in 't gat vanden waterloop te doen stellen een ijsere tralie, om te
verhueden dat daerdoor gheen vuijligheijt en gae, ende en magh daerdoor
gheen seepsop, pisse, weijxelle oft andere vuijlnisse leijden, dan alleen
schoon ende hemels water.
34. Een ieghelijck is gheoorloft voor sijn huijs een vensterbert met een
76
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
dacxken daerboven, dienende tot sijne neringhe, te maken, behoudelijck dat
hij sijne ghebueren daerbij gheen hinder en doe, anders soude dat staen
tot discretie van die vander weth; ende die backers en moghen de schilden
van heuren broode niet voorder uijtsteken dan twelff duijmen.
35. Item, die sijnen wech heeft over ende door eens anders erfve, is
schuldigh dien te ghebruijckene met ghetijder vroomen, ten naesten cante,
ter minster schade, met gheseelde beesten ende met goeder hoeden; ende
die bempden, landen oft bosschen heeft ligghende vander straeten, moet
eenen uijtgaenden wegh hebben van die voor hun [hem] ligghen, ter minster
schade, ten naesten velde, ter straten uijte ende inne te gaene.
36. Niemant en magh sijn erfve boven den ouden gront oft bodem soo
hooghe legghen oft neder maecken, dat sijne ghebueren daerbij letsel oft
eenighe schade af hebben.
CAPITTEL XII.
VAN SUCCESSIEN, SCHEIJDINGHEN ENDE DEIJLINGHEN.
1. Alle verkreghen ende ghedenatureerde goeden, t'zij huijsen, erfven,
renten, chijnsen oft pachten binnen den districte van Herentals ghestaen
ende gheleghen, ende tot dien alle schatschulden ende actien personele, 't
zij waer dat die gheleghen zijn off de schuldenaers woonen, sijn deijlbaer
half ende half, ten waere dat anderssins waere bevoorwaert.
2. In successie, soo wel descendente als collaterale, grijpt representatie
plaetse ende stadt, als komende inde plaetse van heure ouders oft prede-
cesseurs.
3. Al maeckt [maken] man ende wijf ghesamentlijckhen testament, magh
de lanckstlevende nochtans, dien niet teghenstaende, de dispositie testamen-
tair resilieren, soo verre hun [hem] dat goetdunckt; ende in geen houwe-
lijcksche voorwaerde en kan sulcken verbont ghekomen, de lanckstlevende
en heeft optie weder hij wilt genieten de selve voorwaerde, testament oft
stadtsrecht.
4. Soo gheringhe vader, moeder, vriendt, oft maghe overleden is, soo
78
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
volghen de goeden des aflijvighen, terstont naer de doodt, sijne kinderen oft
erfghenaemen, ende moet de lanckstlevende terstont scheijden ende deijlen,
indien dat versocht wordt.
5. De ghemeijne schulden van den sterfhuijse moeten uijt de ghereetste
meuble goeden, actien ende crediten betaelt worden, soo verre die strecken;
ende en sijn die voor de schulden niet sufficient ghenoech, soo moet 't selve
ghehaelt worden op de quijtbaer renten; ende soo waer die oock niet
ghenoech en waeren, alsdan op de erfgoeden.
6. Onder oft binnen den districte van Herentals, en komt uijt successie
gleen tocht, ten waere bij testamente oft anderssints gheordonneert.
7. De crediteurs moghen convenieren ende heur credit verhaelen op den
lanckstlevenden alleen, oft op eenighe vande erfghenaemen alleene, wien dat
hem [hun] belieft, ende altijts elcken een voor al, behoudelijck den gecon-
venieerden sijn regres op sijne mede-erfghenaemen ende consorten vanden
sterfhuijse.
8. De weduwe magh ses weken naer den overlijden in 't sterfhuijs blijven
sitten onghestoort, om binnen dien middele te beradene ende te verklerene
weder zij 't sterfhuijs wilt repudieren oft niet, op sulcks dat sij niet met
allen en magh versteken, bij haer selven oft iemanden anders; ende oft de
lanckstlevende weduwe, sonder beneficie van inventaris oft consent vande
schepenen, geswoorene ende raedt, naer de ses weken in 't sterfhuijs
bleve, en magh daernaer 't sterfhuijs niet repudieren.
9. De lanckstlevende van man ende wijff, die in 't sterfhuijs blijft sittende,
ende de goeden vanden sterfhuijs hantplicht, is ghehouden in alle de schul-
den des sterfhuijs, salvo regressu voor d'een helcht op de erfghenaemen des
overledenen.
10. Een vrouwe repudierende 't sterfhuijs haers mans, blijft onghelast
van heurs mans schulden; ende als de vrouwe oft weduwe 't selve begheert
te repudieren, moet uijt den sterfhuijse gaen, gekleet als sij op den Paes-
dagh ter kercken gaet, ende brenghende den sleutel vanden sterfhuijse den
gherichte op den stadthuijse, laeten haere renuntiatie daer te boecke
stellen.
11. De lanckstlevende van man ende wijf moet staet ende inventaris
overgheven van allen den goeden, ende dien bevestighen met eedt, opdat
d'erfghenaemen versuecken; ende indien 't d'erfghenaemen goet dunckt,
80
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
moghen den staet ende inventaris voor den eedt reprocheren, contradiceren,
recht daerop versuecken ende verwachten; ende bij alsoo d'erfghenaemen
niet en konnen bewijsen den selven staet meerder oft minder te sijn, alsdan
is de lanckstlevende ghehouden, oft versocht wordt, bij eede t'affirmeren dat
hij gheen goeden, renten, chijnsen, pachten noch actien meer den sterf-
huijse competerende en weet dan sijnen overghegheven staet ende inven-
taris en vermelt, ende dat- hij den sterfhuijse concernerende niet en heeft
verborghen, versteken versweghen noch verdonckert, bij hem selven oft bij
iemanden anders, in fraude vande erfghenaemen, ende soo verre hij naer-
maels ijet noch bevonde -oft vernaeme den sterfhuijse in 't gheheel oft in
deel te competerene, dat hij 't selve sal den erfghenaemen denuncieren,
ende te kennen gheven, ende dit aldus doende, daermede ghestaet de
lanckstlevende.
12. Item, persoonen van buijten, 't zij kinderen oft erfghenaemen, wil-
lende in eenigh sterfhuijse binnen der voorschreven stadt oft vrijheijt der
selver komen deijlen, zijn schuldigh den anderen erfghenaemen t'heuren
versuecke sufficiente borghe te stellen, aleer sij in 't sterfhuijs sullen ontfan-
ghen moghen worden, van in hun regard ende contingent te betaelen de
lasten ende schulden vanden selven sterfhuijse, ende anderssins de saecken
des selfs sterfhuijs aengaende binnen der voorschreven stadt te rechte te
staene, ende 't ghewijsde van dien oft dier hooft-bancke te voldoene.
13. Item, een weduwer oft weduwe, ende insghelijcks kinderen oft erf-
ghenaemen, blijvende in eenigh sterfhuijs, ende aenveerdende de goeden des
aflijvighen, ende simpelijck hem draeghende erfghenaem vanden overlede-
nen sonder beneficie van inventaris oft decreet vanden rechter, moeten alle
schulden ende lasten vanden sterfhuijse betaelen, al waert oock soo dat de
lasten ende schulden vanden selven sterfhuijse de weerde vande goeden,
actien ende crediten desselfs verre excedeerden.
14. Item,lanckstlevende van man ende vrouwe in't sterfhuijs blijvende,oft
de erfghenaemen vanden overledenen ['t] sterfhuijs aenveert hebbende, zijn
schuldigh den anderen, recht in 't selve sterfhuijs hebbende, t'heuren ver-
sueeke te gheven inventaris, te heuren redelijcken koste, vanden staet desselfs
sterfhuijs, ende dien hebbende, soo zijn de selve ghehouden binnen een
maendt daernaer te verklaeren weder sij als erfghenaemen in 't voor-
sehreven sterfhuijs willen terden oft niet, op pene van verlies heurder
gherechtigheijt.
82
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
15. Item, die met sijnen portionaris oft consort niet ter deijlinghe
gheraecken en kan, ende deijlen wilt metten heere inde teghenwoordigheijt
vande schepenen, moet daertoe doen daghen voor recht alle sijne andere
partijen, om hen tot deijlinghe te verstaene, oft van heuren rechte te renun-
cieren, d'welck sij een van tween sijn ghehouden te doene, oft bij ghebreck
van dien procedeert den heere ten versoecke van partije tot scheijdinghe
ende deijlinghe.
16. Item, wanneer man oft wijf aflijvigh wort, deelt de lanckstlevende
teghen sijne kinderen oft erfghenaemen des overleden inder maniere naer-
volghende: dat de lanckstlevende eerst vooruijt heeft sijn voordeel, te weten,
als 't bedde scheijt : d'beste bedde metten gordijnen, nachtdoecken met al
dat daer toebehoort, eenen stoel met een cussen, eenen drinckpot oft
flessche, d'welckmen wille, een tenne schotel, een soutvat, eenen kandelaer,
een lavoir oft lampet oft becken, d'welckmen wille, eenen coperen pot,
eenen grooten ketel, eenen aecker, een tritsoer-becken, een vispaen, een
panne, eenen hael, een vierijser, eenen spet, eenen rooster, eenen crauwele,
een tanghe, een waefel-ijser, een mostaert-meulen, eenen tennen stoop, een
tafel met twee schraghen, oft een rondeel met een ammelaecken daeroppe,
een schietdwele oft een halve dosijne servetten, een waterdwele, een
schrijne met eenen slote, oft een slote; item, 't zij man oft vrouwe, alsoo die
ghekleet gaet ter kercken met haere kleeren; ende de man sal hebben de
waepenen tot sijnen lijve dienende teenemael, ende sijn rijdtpeert, een sil-
vere schale weghende tot eenen mercke, maer weeghtse meer dan moetmen
betaelen, ende weeghtse min, men sal niet meer hebben dan een stuck sil-
vers, ende eenen silveren lepel daertoe; item, eenen silveren gordel
weghende tot een marck, een vingherlinck, item, van dat hiervooren niet
ghenoemt en staet, van elcken huijs-halem een, dat beste, op datter is, ende
dat niet nieuwe en is, ende oock daer gheen broodt mede ghewonnen en is,
want daer broodt mede ghewonnen is, daeraen en heeftmen gheen
voordeel.
17. Ende naer dese de have dier over blijft, met alle actien, crediten,
met oock alle verkreghen ende ghedenatureerde goeden, renten, chijnsen
ende pachten, half en half, ende daerteghens oock half en half de schult
betaelen; maer de stockgoeden volghen der sijden van den troncke daeraf
die gecomen sijn.
84
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
18. De kinderen oft erfghenaemen vanden overledene moeten betaelen
alleen die lasten vande begravinghe; exequien ende alle kerckrechten
daertoe dienende.
19. Daer getrouwde kinderen van diversche bedden zijn, ende iemant
sterft de kinderen even nae bestaende, het ware in rechte linie oft uijter
sijden, soo succederen de selve kinderen daerinne ghelijck, met capitaelder
divisien.
20. Int scheijden ende deijlen van haeffelijcke ende erffelijcke goeden
ende erfrenten, doetmen 't selve bij lotinghe oft cavele, die bij de partijen
ghelijckelijck worden eerst ende alvooren ghemaeckt; ende de lotinghe oft
cavele alsoo ghevloghen oft ghevallen, moet een ieghelijck, met 't gene hem
is bevallen, zijn ende blijven te vreden.
21. Moeders en maken binnen de stadt van Herentals oft vrijheijdt der
selver gheen bastaerden, als die maer en zijn ghewonnen in simplici fornica-
tione; ende sulcken bastaerden succederen in haerder moeders goeden,
ghelijck de wettighe kinderen, ten zij dat bij testamente oft andersins wordt
versien, ende de moeder en is niet ghehouden, ten zij dat heur ghelieft, haer
bastaert-kindt oft kinderen eenighe legitime portie te laetene, want bas-
taerden en worden niet ghehouden, naer der voorscreven stadt recht, voor
nootelijcke erfghenaemen, ghelijck kinderen van ghetrouwden bedde doen.
22. De lanckstlevende van man ende wijf heeft altijt keuse weder hij wilt
scheijden ende deijlen na der stadt recht, naer den contracte antenuptiael,
oft naer den testamente, dat tusschen beijde ghemaeckt magh zijn.
23. Alle erfgoeden ende erfrenten niet ghedenatureert volgen der sijden
vandaer die ghekomen zijn, ten sij anders behoorlijck daeraf ghedisponeert.
24. Als een wettigh persoon, 't zij man oft vrouwe, trouwt eenen bastaert,
verkrijghen kinderen, die komen te sterven sonder oir achter te laeten, soo
sterven alle de achterghelaeten goeden op de erfghenaemen vande wettelijcke
sijde, sonder dat de natuerelijcke sijde daerinne heeft eenigh recht, ten
waere dat metten testamente vande ouders, daer die goeden af komen
waeren, anders waere versien.
86
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
CAPITTEL XIII.
VANDEN WEESE KINDEREN.
1. De schepenen, ghesworen ende raedt sijn oppervoochden van alle
weesen ende andere persoonen in voochdijen staende binnen der voor-
schreve stadt ende jurisdictie der selver.
2. De lanckstlevende is ghehouden binnen dertigh daeghen nae den
overlijden vanden eersten te brenghene, oft te doen daeghen, twee mans-
persoonen de weesen naest bestaende van s'vaders, ende de andere van
s'moeders weghen, om heure weesen in curatele te ontfanghen; ende die
momboirs doen alsdan, ter manisse des schouteth bij, vonnisse van schepenen,
eedt aen Godt ende sijne heijlighen, ende sweiren de weesen ende heure
goeden wel ende ghetrouwelijck te vermeeren [verwaeren], van heuren
onmondighen daeghe tot heuren mondighen daeghe, sonder verbaelmonden
heurs goets, ende ten vermaene te doen behoorlijcke rekeninghe ende
reliqua, binnen ses weken den staet van [der] weesen goeden onder de weth
te brenghen ten schepenen registre.
3. Daer gheen vrienden noch maeghen en zijn binnen noch buijten, soo
kiesen de wethouderen andere notable mannen, om die weesen te vermom-
boiren, de ghene die meest met heure ouders kennisse ende conversatie
gehadt hebben.
4. Alle momboiren moeten, ter arbitragien vande wethouderen, voor den
weesen ontfanck sufficiente cautie stellen, ende worden van heure adminis-
tratie gheloont ter moderatien vande selve wethouderen.
5. De schepenen, gheswooren ende heuren ghesworen clerk hebben van
elcker weesen rekeninghe te hoorene den vijfthienden penninck vande
jaerlijcksche incomen, oft elck 2 stuijvers.
6. Egheen momboiren en vermogen [der] weesen erffelijcke goeden oft
gronden van erfven vercoopen, versetten, belasten oft denatureren, bij wat
middele oft onder wat coluere dattet zij, sonder voorgaenden consente vanden
meestendeel vande voorschreven oppervooghden, ende dat daeraf acte
t'heuren registre ghemaeckt zij; ende die oppervooghden en vermoghen
daertoe gheen consent te ghevene, ten sij dat drij de naeste den weesen
88
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
bestaende van s'vaders ende twee van s'moeders weghen, affirmeren bij eede
dat hem [hun] dien vercoop, belastinghe, veranderinghe oft dierghelijcke
[in] der weesen profijte beter docht [dunkt] ghedaen dan ghelaeten.
7. De goeden oft renten die vader ende moeder oft eenigh van hen in
heuren levene verkocht hebben, oft de penninghen ontfanghen, moghen de
momboirs inden naem vande weesen dat naer de doot van hun wel goeden,
vestighen ende erfven ten advijse vander weth.
8. Als eenigher weesen erfgoet verkocht wordt, moeten die twee deelen
vande hooghselen altijdts wesen ten behoeve der weesen, ende moet het
selve oock gheschieden bij subhastatien, met vallen ende uijtgaen vander
kersse, elckelijck even nae.
9. Alle contracten, voorwaerden ende comenschappen ghedaen bij per-
soonen staende in curatele ende voochdijen, sonder consent van hunne
voochden, soo verre die zijn ten achterdeele vande weesen, maer anders
niet, zijn metter daet nul ende van egheender weerden.
10. De ghene die in voochdijen staen en worden in rechte in aenlegghere
noch verweerdere niet ontfanghen dan bij heure voochden.
11. Alle jonghers, knechtkens wesende oudt veerthien jaeren, ende
vrouwe-persoonen twelf jaeren compleet, mogen van heuren erffelijcke
ende havelijeke goeden sonder authorisatie van heuren momboirs disponeren
bij testamente oft uijtersten wille.
12. Alle weesen in momborijen staende, blijven daerinne tot datse vijf-
en-twintich jaeren volkomentlijcken oudt zijn, ten waere dat sij eer tot
gheestelijcken oft tot houwelijcken staet quamen, in welcken ghevalle sij
daeraf zijn ontslaeghen.
45. Oft eenighe jongers staende in voochdije minder dan vijf-en-twintich
jaren out zijnde, begeerde [n], om sijn [hun] comenschappe oft neringhe te
doene, uijten momborijen ontslaghen te zijne, moet 't selve versocht worden
aen de oppervoochden, die hun alsdan sullen informeren, of het hen pro-
fijtelijck dunckt oft niet, ende daerop naer heuren consente voortgaen.
14. Oft de voorschreven oppervoochden iemanden bevonden te sijne
vijf-en-twintich jaren gecomen zijnde, ende niet habil noch idoen om sijne
goeden te administreren, moghen de selve voochdijen houwen ende de
voochden haere curatele doen continueren tot wedersegghen van hen.
15. De man is ende blijft altijdt voocht van sijnder huijsvrouwe, alsoo
90
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
dat sij niet en mach debite passeren noch contraheren in heuren naeme
sonder sijn consente ofte bijzijne.
16. De momboiren en mogen der weesen ghelt om aen te legghen niet
langher onderhouden dan ten lancxten een vierendeel jaers, oft 't selve
[oft sullen selve] d'interest daeraf moeten betaelen.
17. Egheen momboirs en vermoghen teghens oft met persoonen onder
heure voochdijen staende te contraheren, coopen, vercoopen, manghe-
len noch voorwaerden maecken, sonder decrete ende authorisatie vande
voorschreven oppervoochden, ende dat daeraf blijcke bij behoorlijcker
acten.
18. Die eenighe weesen verleijdt, raedt oft treckt ten houwelijcken
staet, sonder consent van sijne momborijen oft twee vande naeste vrienden,
staet ter correctien s'heeren ende der stadt.
19. Die ghene die als stadts-kindt ter puijen is afgheroepen, en mach niet
valide contracteren, ten sij dat [hij] bij consente vande voorschreven opper-
voochden dacrtoe eerst sij weder gheauthoriseert.
CAPITTEL XIV.
VANDE RECHTEN GHEHOUDEN LIEDEN AENGAENDE.
1. Een man is momboir van sijne huijsvrouwe, ende mach alle heure
goeden, actien ende crediten heijschen, vervolghen ende beschudden
sonder consent van haer.
2. Een ghehoude vrouwe en mach in rechte niet doen sonder authorisatie
oft consent haers mans, ende een onghehoude vrouwe met consent van eenen
voocht heur metten rechte ghelevert.
5. Den man en mach sijne huijsvrouwe erffelijcke goeden oft rechten
niet vercoopen, verthieren, versetten, belasten, veranderen noch beswaren
sonder heur consent ende wille, insghelijcx van verkreghen erfgoeden oft
erfrenten daerbij beijde toe comen zijn, soo vele alst de gedeelte sijnder
huijsvrouwe aengaen mach; maer daer de man alleene toe is ghekomen,
mach oock alleene sijne ghelieve daermede doen.
4. Alle goeden, erfven, renten ende huijsen verkreghen staende den
houwelijcke, ghestaen oft gheleghen binnen der stadt van Herentals oft
92
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
jurisdictie der selver, zijn deijlbaer half ende half, sonder aenschouw te
nemene wie van beijden, t'sij man oft wijf, daertoe is ghekomen, ende daer-
inne ghegoeijt ende gheerft.
5. De lanckstlevende, t'sij man oft wijf, heeft naer den overlijden vanden
eersten van hen optie ende keuse weder hen [hem] belieft te houwen aen sijn
houwelijcke voorwaerde, testament oft aen sijn landt-recht, ende met eenen
van desen moet hij hem te vreden houden, sonder d'effect van tween oft
meer te moghen ghenieten, ten ware anders bij der houwelijcker voor-
waerden daeraf versien waere.
6. De erffelijcke goeden vande vrouwe en mogen niet gheexecuteert
worden voor de schulden vanden man, die hij voor houwelijck gemaeckt
heeft, soo verre sij die metten man niet ghelooft en heeft, ende soo verre sij
naer de doodt van hem gheen have, noch verkreghene goeden aenveert,
maer die abandonneert, ende dat doende den sleutel leet op 't graf van
heuren man, ende daerna niet meer in 't sterfhuijs en komt.
7. Vader noch moeder en zijn niet ghehouden te betaelene de schulden
van heure kinderen, oft breucken oft boeten die heure kinderen moghen
verbeuren, ten ware dat sij waeren in haren broode, niet ghemancipeert.
8. 'T houwelijck goet dat vader oft moeder eenighe kinderen te houwe-
lijcke gheeft, is 't selve ghehouden ter gemeijnder deijlinghen inne tebrenghen,
oft soo langhe stille te staen tot dat de andere daerteghens zijn verleecken;
wel verstaende als de eene vande ouders sterft ende sij de goeden desselfs
deijlen, dat sij dan maer en zijn ghehouden inne te brenghene de een
hellicht, ende de andere naer de doot vanden lanckstlevende.
9. In't innebrenghen van 't houwelijck goet, ghestaet de innebrenghere
metten capitaele, sonder regard te nemene op eenich interest oft lanckheijdt
van tijde dattet hem is te houwelijek ghegheven.
10. Soo haest als man ende wijf te houwelijcke convoleren, soo zijn allen
de meubele tusschen hen ghemeijn, ghelijck oock worden alle verkreghen
erffelijcke goeden ende erfrenten, sonder aenschouw te nemene van welcke
zijde de penninghen ghekomen zijn; ende een man trouwende een vrouwe
die met schulden belast is, is die ghehouden te betaelene, al sijnse voor
't aengaen vanden houwelijcke ghemaeckt.
11. Man ende wijf hebbende [hebben] in houwelijcken state ghelijcke
possessie van allen de goeden ende innekomen die hun beijde samen, oft
eenighen van hun toebehoorende [zijn].
94
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
12. Man ende wijf moghen naer heur doodt heure goeden laeten ende
maeeken de eene den anderen, oft iemandt anders dien 't hen ghelieft, soo
verre sij gheen wettighe kinderen en hebben.
13. Alle heure [hueren,(?)] pachten, achterstellen ende innekomen van
renten, huijsen, landen ende erfgoeden sijn tusschen man ende wijf ten
scheijden vanden houwelijcke deijlbaer, half ende half.
14. Alle melioratie ende beteringhe van edificien volghen den ghene dien
den grondt toebehoort.
CAPITTEL XV.
VAN TESTAMENTEN.
1. Man ende wijf moghen t'samen, ende elck sonder des anders consent,
hen testament wel maecken, maer en moghen de eene den anderen bij
heuren testamente oft dispositie in heurder gherechtigheijt niet prejudicieren.
2. Als een overledene bij sijn testamente ghemaeckt heeft sekere execu-
teurs, om te voldoen sijn testament ende uijtersten wille, soo moghen de
erfghenaemen vanden overleden komen voor schepenen tot Herentals,
stellende sufficiente cautie, aldaer executabel, van 't selve testament ende
uijtersten wille te volvuerene, ende de executeurs gheheelijck ontlast te
houdene; ende moeten de erfghenaemen alsoo dat doende volghen alle de
goeden vanden overledenen, ende moeten de executeurs blijven uijt den
sterfhuijse, midts hebbende haere legaten, die hen ter saecken van hender
executien ghemaeckt oft toegheschickt waeren.
3. Alle executeurs van werelijcke sterfhuijsen, daer weesen inne ghericht
zijn, zijn ghehouden, als 't versocht wordt, te doen behoorlijcke rekeninghe,
voor schepenen, gheswoorene ende raedt der voorschreven stadt, ten ['t en]
waere bij den testamente anders ghecaveert.
4. Als man ende wijf ghesamender handt ghemaeckt hebben hen testa-
ment, dat mach elck van hun, soo wel voor als naer't scheijden vanden
bedde, wel wederroepen, alwaer 't oock soo, dat sij d'een d'ander ghelooft
hadden 't selve niet te doene.
5. De ouders en vermoghen overwonnen bastaerden, gheordende reli-
gieusen noch kinderen van priesters gheen erfghenamen institueren, noch
legaten maken dan voor bloote alimentatie.
96
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
6. Niemant en mach bij zijnder testamentaire dispositien soo ordonneren,
de crediteuren moeten voor alle legaten ende exequien voldaen worden.
7. Als iemandt bij sijn testamente eenen anderen laet ende maeckt
eenighe erffelijcke goeden voor sekere somme van penninghen, de selve daer-
voor verbindende, sonder die te stellen inde handen vanden legataris, soo
moet de selve legataris binnen jaers de erfghenamen doen daghen om hem
te voldoene vande somme van penninghen, met een jaer rente, oft andere,
hem naer der stadt recht niet hout ende halem te vestighen, goeden ende
erfven (sic); maer oft iemant ghemaeckt waere eenighe erffelijcke goeden oft
erfve tot aen den tijdt dat sijne erfghenaemen oplegghen ende betaelen
de somme van penninghen, soo mach de legataris terstont naer de doodt
vanden testateur de selve goeden aenveerden ende die tot sijnen profijte
besitten ende ghebruijcken; des is hij ghehouden die behoorelijck t'onder-
houden ende de jaerlijcksche lasten daeruijt gaende te betaelene, soo ende
ghelijck een tochtenaer, totter tijdt dat de somme hem ghemaeckt voldaen
sal zijn.
CAPITTEL XVI.
VAN CHIJNSEN, RENTEN ENDE ERFPACHTEN, CONTRACTEN VOORWAERDEN ENDE
BORCHTOCHTEN.
1. Chijnsen den hertoghe van Brabant toebehoorende oft die vanden
prince te leene worden ghehouden, chijnsen tot fundatien van beneficien,
tot broot ende wijn om mede te celebreren ghelaten, worden ghehouden voor
onquijtbaer, ten zij anders inde constitutie gliedisponeert.
2. In betalinghe vanden achterstel van renten, chijnsen oft erfpachten, ghe-
staet een ieghelijck met ghewoonelijcke betalinghe ende met currenten ghelde.
3. Die eenighe renten oft pachten wilt afquijten moet eerst ende alvooren
den gheheelen achterstel betaelt hebben.
4. Men en is, na der voorschreven stadts oude usantien, niet ghehouden
iet te glieven van renten, chijnsen oft pachten, daeraf over dertigh jaeren
gheene behoorelijcke maninghe noch betaelinghe ghedaen en is.
5. Hoe wel eenighe gronden van erfven, daer chijnsen, renten oft pachten
op verpant oft ghehijpothiceert zijn, ghedeijlt ende ghespleten worden, en is
98
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
nochtans den rentier oft heffere niet schuldigh sijnen chijns, renten oft
pacht te splijtene, maer moet gheheelijck betaelt worden oft bij sijne panden
in't gheheel met recht te volghen.
6. Item, op boecken van kercken, heijlighe-gheesten, godtshuijsen oft
chijns-boecken vande stadt, van begijnen, van testamentaire ghehijpoti-
ceerde renten, doetmen recht ter vierscharen, ghelijck op schepene brieven,
behoudelijck dat blijcke possessie van betalinghe ende dat d'aenlegghere,
alst partije versoeckt, onder eedt verklaere gheen anderbescheet te hebben
noch te weten.
7. Alle renten in d'ouder nature onquijtbaer ende alsoo succederende
blijven onquijtbaer, behalven als'die worden verthiert oft vercocht om een
somme van penninghen, soo maghse de ghevere altijts quijten voor sulcken
penninek als die is gekocht gheweest, ende de heffere is, ten versuecke
vanden uijtreijckere der selver renten, hem daeraf ghehouden onder eedt te
expurgeren.
8. Soo wie eenighe brieven van coop van huijsen, erfghevinghen,
erfrenten, lijftochten, manghelinghen, transpoorten, conventien oft andere
contracten passeren wille, moet dat doen voor schepenen der voorschreven
stadt van Herentals, behalven van belastinghen van erfven, met renten oft
dierghelijcke, dat 't selve wel magh gheschieden voor die van Antwerpen.
9. Egheenderhande goet van kercken, godtshuijsen, heijlighen-gheest,
gasthuijsen, noch andere daer de stadt heure regeerders ende meesters toe
stelt, en moghen verhuert oft in pachten uijtghegheven worden, dan inde
thegenwoordigheijt vanden meestendeel van schepenen ende met heuren
consente, op de conditien bij hen ghemaeckt.
10. Een ghehoude vrouwe mach valide, met eenen vremden momboir
haer bij authorisatie huns [haers] mans verleent, haren man constitueren om
goeden in al oft in deele te vercoopen.
11. Als een vrouwe diens man is fugitif, kranck oft simpel gheworden,
eenighe contracten wilt behoorelijck passeren, moet [dat] in dat cas de
schepenen, gheswoorene ende raedt vertooghene, ende wort sij daertoe,
indient hen oirboorlijck dunckt, alsdan door decreet van schepenen, ghe-
swooren ende raedt versien van eenen vremden momboir, daermede sij die
contracten alsdan wettelijck mach passeren, maer niet meer [anders].
12. Als eenighe erfve oft onruerende goeden oft panden zijn oft worden
100
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
belast met schepenen brieven, soo worden die outste brieven den ghenen
die jongher zijn van date gheprefereert, ende hijpotecque speciael wordt
gheprefereert der generaelder hijpotecquen ouder van daten.
13. Soo wie in eenighe erfven ghegoeijt oft gheerft wordt, moet gheloven
schot, loth ende ghebuerlijck recht.
14. Bij erfghevinghen maghmen onquijtbaer ende gront-chijnsen consti-
tueren, ende die zijn onquijtbaer, ten waere dat den erfghever beliefde, oft de
ghene die daer actie toe heeft, oft ten waere dat den constitutie-brief
quijtinghe vermelde.
15. Alsmen, in't bekennen van renten, inde brieven insereert die te
moghen quijten binnen besproken jaeren, is soo wel quijtbaer als te
bevoeren (sic).
16. Alle renten, chijnsen ende pachten, bij testamenten ende legaten
ghelaten, zijn naer der stadt recht van Herentals quijtbaer.
17. Een ieghelijck proprietaris mach sijn erfdom vercoopen, alieneren
ende belasten, sonder consent oft wete vanden tochtenaer, behoudelijck den
tochtenaer sijnen usumfruict.
18. Een tochtenaer en magh de proprieteijt vande betochte goeden niet
becommeren, belasten, veranderen oft beswaren, noch langher verhueren
dan hij en leeft, want de tocht met de doot vanden tochtenaer gheextingueert
wordt.
19. Soo wie eenighe renten afquijten wille, moet den heffere de capitale
penninghen presenteren, naerdien hij allen den achterstel voldaen heeft;
ende inghevalle hij die weijghert t'ontfanghen, mach die penninghen met
't brief-ghelt vande constitutien consigneren onder schepenen ende protes-
teren van dan voortaene in egheender rente meer ghehouden te zijne; ende
en moghen de penninghen bij den heffer aldaer niet ghelicht worden voor hij
en verleent den quijtere schepene-quitantie, ende daeraf hebben de sche-
penen den twintighsten penninck.
20. Een ieghelijck vercooper moet 't verkocht goet suijveren ende vrij
houden van alle verloopen ende verschenen termijnen, voor date vanden
vercoop vervallen, ten waere datter inden koop waere anders gheexpresseert.
21. Soo wie waerschap doet van sijne verkochte oft belaste goeden,
verbint, dat doende, daervoor hem selven ende alle andere sijne goeden die
hij heeft oft bevonden sal worden te hebben, ten tijde als iet aen de waer-
102
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
schap gllebreeckt ende om die te voldoene; ende indien hij doodt waere, soo
soude dat ghehouden zijn te voldoene de ghene die sijn goeden oft sterfhuijs
aenveert hadden.
22. Die tot vercoopen oft belasten van sijne erfgoeden oft erfve eenighe
renten, chijnsen oft lasten daer te vooren op staende verswijght, is ghehouden
den kooper, indient hem belieft, sijne penninghen te restitueren, ende soo
langhe ghevanghen blijven tot dat hij voldaen heeft.
23. Inghevalle verbintenisse van hijpoteke, het zij erffelijcke oft havelijcke
goeden, en blijven die niet langher verbonden als pandt, dan soo langhe sij
zijn inden eijghendomme van [den] schuldenaer oft verbindere.
24. Allen't ghene dat aen een huijs ofte erfve naghelvast oft aertvast is,
behoort te volghen den ghenen die 't huijs oft erfve volght ende toebehoort.
25. Die eenen anderen rente vercoopt ende de penninghen ontfanghen,
belooft rente te versekeren, is schuldigh van dan voortaene de loopende
rente te betaelen, hoewel die goedinghe voor heer ende weth niet en is
ghedaen, ende is daervoor personaliter convenibel.
26. Die in houwelijcke voorwaerden belooft eenighe penninghen te
betaelen nae sijn doot, oft die eenich ghelt, waeren, comenschap vercoopt
op daghe te betaelen, oft goet oft huijs verhuert voor sekeren prijs s'jaers,
ismen schuldigh ten versuecke vanden vercoopere, verhuerder oft actie
hebbende, voor de voldoeninghe ten besprokenen tijde, goede ende suffi-
ciente cautie te stellen, soo verre dat versocht wordt, aleer het verkocht
goet ontfanghen oft comenschap ghelevert waere ende eer die huerlinck in
't ghebruijck vande goeden oft huijse is, hoewel inder voorwaerde van
egheen cautie noch borchtochte vermaent en is.
27. Een oft meer persoonen hen verbindende voor een ander als borghe
ende principael, magh naer d'overstrijck vanden tijde vander betaelinghe
als principael in rechte gheconvenieert worden, hoewel den schuldenaer
present waere, ende oock een voor al.
28. Als een crediteur, hebbende borghe voor sijne schult tot sekeren
termijn te betaelene, ende daernaer sijn schuldenaer verleent anderen dagh
van betaelinghe, soo zijn daerdoor de borghen van heurder borchtochten
ende gheloften ontslaghen.
104
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
CAPITTEL XVII.
VAN HUERINGHE.
1. Huere gaet voor coop, ende sterfdagh des verhuerders en breckt gheen
huere voor den huerlinck, want het niet vrijer op den erfghenamen vanden
verhuerderen versterft dan de verhuerdere en hadde ; maer als de huerlinck
overlijdt, soo hebben sijn erfghenamen keuse oft sij de hueringhe totten
eijnde vanden jaere willen ghebruijcken oft niet.
2. Als eenighe verhuerde huijsen oft erfven worden uijtghewonnen, soo
expireert de huere.
3. Erfven oft huijsen die verhuert worden bij den proprietaris oft deelder,
sonder consent oft last vanden ghenen die daer paert ende deel in heeft,
mach die ghene daeralsoo deel in hebbende de naeste zijn vande hueringhen
voor den selven prijs daer 't voor verhuert worde, midts stellende, binnen
veerthien daghen naer de insinuatie, sufficiente cautie voor de betaelinghe,
maer daernaer niet.
4. Als een huerlinck eenen anderen sijne huere overgheeft oft overlaet
voor meerderen oft minderen prijs, magh de verhuerder altijdts wesen de
naeste van sijn goet te aenveerden voor alsuleken prijs als hij 't verhuert
hadde, om te behoudene oft beter te verhueren, soo hem belieft.
5. De verhuerder is schuldigh sijn huijs te onderhouden van wanden,
daeeken, deuren, vensteren ende andere nootelijcke reparatien.
6. Alle haeffelijcke goeden bevonden in een verhuert huijs oft erfve
zijn verbonden, soo langhe sij daerin zijn, voor de betaelinghe vander
hueringhen.
CAPITTEL XVIII.
VANDEN WOLDEKEN ENDE DAT DAER TE RECHTE BEHOORT.
1. De schepenen, ghesworens ende raedt eligeren elck jaer eenen deken
ende vijf oudermans, die besitten 't recht op der laeken-gulden alle acht
daeghen des donderdaeghs.
2. Voor den selven behoort te rechte allen 't ghene dat den wolwercke
aengaet, ende de schulden daeruijt spruijtende.
106
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
3. Sententien ghegheven bij de oudermans ten manisse de dekens, zijn
appellabel voor schepenen, ghesworene ende raedt der voorschreven stadt
van Herentals.
4. De voorschreven deken mach, om te visiteren oft iet teghen der
gulden staet oft teghens der gulden rechte naer inhouden der gulden-
boecke ghedaen worde, open doen doen alle de huijsen daermen met
wollewercken ommegaet, ende de inwoonders sijn ghehouden de openinghe
te doene.
5. De vonnissen bij de oudermans vander laecken-halle ghegheven mach
den deken, voorsoo vele als hij vint, ter executie stellen, den ghecondemneerde
toebehoorende wolwercken, als kleederen ende dierghelijcke; ende oft hij
daermede niet toe en quame, soo moet hij, ten versoecke van partije, de
acte condemnatoir leveren den schouteth die des ghecondemneerde andere
goeden voorts totter voldoeninghe executeert.
6. De schouteth is ghehouden te eedene die ghesworen van allen
ambachten, behalvens van't wulle-wevers ende volders, d'welck den deken
vander laecken-halle competeert te doene.
CAPITTEL XIX.
VAN CRIMINELE SAECKEN.
1. Allen de ghene die ghevanghen worden tot Molle, Balen, Desschel ende
Casterle, daermen conclusie criminele teghens wilt nemen, worden ghelevert
tot'Herentals ende aldaer teghen hem [hen] bij den schouteth gheprocedeert
naer exigentie vanden delicte.
2. Die tot Meerbecque ghevanghen ende verwesen is ter doot, wordt op
die brugghe aldaer den schouteth van Herentals oft sijne dienaren ghelevert,
ende tot Herentals ter justitien ghestelt.
3. De schouteth is ghehouden alle ghevanghenen, die hij ghevanghen oft
doen vanghen heeft oft die hem, als voorschreven is, worden ghelevert, binnen
den derden daghe naer de apprehensie oft leveringhe ticht ende aensprake
te doene, oft anders wordt die ghevanghene kosteloos ende schadeloos ont-
slaghen ende vrij vander hachten; ten ware dat de ghevanghene, onghehacht
ende onghehouden, onder den blauwen hemel, inde teghenwoordigheijt ten
minsten van twee schepenen, den heere verleth [onverleth] ghestelt hadde;
108
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
ende mach alsdan de heere teghens den benoemden tijt sijne aenspraeek doene,
ende men procedeert voorts van derden daeghe ten derden daeghe.
4. In criminele saecken moet de schouteth sijne aenspraecke, de ghevan-
ghene, oft procureur voor hem, zijne antwoorde ende alle andere actien
judiciele doen verbalen, behalven de feijten diese in gheschrifte overghe-
ven, ende de ghevanghene, oft hem ghelieft, mach zijnen thoon voor afleij-
den, eer de schouteth daertoc wort gheadmitteert, ten ware dat partijen
anderssins overdroeghen.
5. Niemant en mach te water oft te broode ghevanghen gheset worden
sonder eerst ende alvoren daertoe ghewesen te zijne.
6. Van alle criminele saecken lijf ende leth aengaende, competeert de
compositie den merckgrave van Antwerpen ende niet den schouteth van
Herentals.
7. De schouteth bedinght alle ghevanghenen totter condemnatie oft abso-
lutie toe sonder aensien des merckgraven, ende naer de condemnatie doet
de merckgrave bij zijnen dienaer justitie gheschieden.
8. De schouteth en vermach niemanden te stellen ter scherper examinatien
sonder daertoe eerst ghewesen te zijne, ende de examinatien niet itereren
sonder nieuw indicien ende daertoe te hebben consent vande wethouderen;
ende alle scherpe examinatie moet gheschieden inde teghenwoordigheijt
vande schepenen, ten goetduncken van hen.
9. Allen t'ghene den ghevanghene inde examinatie verleden heeft en let
hem niet, ten zij dat hij die bekentenisse daeraf wederom doet ongheacht
ende onghehouden, inde teghenwoordigheijdt van schepenen onder den
blauwen hemel.
10. Als een ghevanghene, criminelijck aenghesproken zijnde, wort ghecon-
demneert, soo wort hij ghewesen tot s'heeren wille.
11. Als iemant ghevanghen wort van criminele saecken ende men vint
over hem ghelt oft ghestolen goet, dat ander lieden toebehoort ende [dese]
dat kunnen heuren ghemaecken, moet hen gherestitueert worden.
12. Al wort een gllevanghene ghecondemneert tot s'heeren wille, nochtans
en valt daerdoor gheen confiscatie van goet aen den heere.
13. Die uijtter stadt ende vrijheijt van Herentals ghebannen wort sekere
jaren ofte tijt, comt hij binnen eer zijne jaren uijt zijn, ende daerover
ghevanghen wort, wort sonder ander vonnisse vande zijne (sic) leth ende lede
110
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
daeraf hij ghebannen was gheexecuteert ende daerboven weder ghebannen
op ghelijcke penen.
14. Alsmen iemant bant uijtter stadt oft vrijheijt van Herentals, wort
ghedaen naer ghelegentheijt vande saecken, te weten diemen eeuwelijck
bant, wort ghebannen op zijn lijf, die drij jaer op't voorste leth vanden
duijme, thien jaren op sijnen duijme ende daer-en-boven ghegheesselt te
worden.
15. Die de straeten schijnt (1), iemant doodt-slaet, schaeckt, brantsticht,
vrouwen-kracht doet, transioneert oft iemant zijn ghelt bij forse oft dreijghe-
mente afnemt, oft dreijght iemants huijs oft goet af te branden, verbeurt zijn
lijf sonder verdragh.
15. Soo wanneer meer persoonen hantdadigh zijn in een ghevecht oft aen
eenen doodt-slagh, ende een van hun peijs oft soen maeckt metten ghe-
quetsten oft moet-soendere, soo wort [worden] daerinne begrepen alle
die d'ander strijtgierigh gheweest hebben, want peijs oft soen voor eenen is
soene voor allen.
17. De outste sone is moet-soender vanden vader alleene, ende daer
gheen sonen en zijn ist de outste broeder, ende daer gheen broeder en is,
eerst [ist] de vader, ende daer gheen vader en is, eerst [is] de moet-soender de
naeste mans-persoon vander vaderlijcker zijden vanden dooden; ende de
soenpenninghen behooren den moet-soender toe alleene.
18. De moet-soender en is niet ghehouden des overleden schult te
betalen uijt saecken vande penninghen die hij vanden soene ontfaet, alsoo
verre hij gheen erfghenaem en is.
19. Als de momboiren van eenen moet-soender onder zijne jaren zijnde
den soene maeken, soo mach die moet-soender, als hij t'sijnen jaren komt,
de soene voor goet houden oft die refuseren, restituerende de penninghen
die voor den soene ghegheven zijn; maer waer den soene gheapprobeert
ende ghepasseert bij schepenen, ghesworenen ende raet vander stadt, als
oppervoochden vande weesen, soo moet den soene effect sorteren, ende de
weese en mach dien niet refuseren, als hij te zijnen jaren komt.
20. Niemandt en mach in besloten ghevanckenissen ghehouden worden
voor saecken daer lijf noch leth aen verbeurt en is, soo verre hij binnen der
1) Au lieu: schijnt, lisez: schent.
112
TEXTE .
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
TEXTE.
stadt oft vrijheijt van Herentals woont ende machtigh om te betalen, oft dat
hij borghe stellen wille van te rechte te staen ende t'ghewijsde te voldoen.
21. Men en mach niemanden voor eenighe breucke oft schatschult ter
vronten stellen die schepenen kennen daertoe ghenoech ghegoeijt te zijne.
22. Oft den cipier oft vorster eenighe ghevangene bij zijnen toedoene oft
negligentie ontgaet oft ontkomt, moet in sulcken ghevalle de cipier oft
vorster staen voor de misdaet ende schult daervoor hij ghevanghen was.
23. Van kinderen ghequetst oft gheslaghen zijnde in haers vaders oft
moeders broode, behoort die beternisse totten vader oft moeder, ende van
ghehoude vrouwen, ghequetst zijnde, hoort de beternisse heuren man, ende
niemant anders.
24. Den dief verdient de galghe, ten ware dat schepenen ordineerden,
dat hij met minder correctie, om die kleijnigheijdt vander saecken, soude
ghestaen.
25. Een ieghelijck mach zijn. ghestolen goet vervolghen ende zijn maecken
voor schouteth ende schepenen, met betuijghenisse oft eedt, ten goet-duncken
vanden schouteth ende schepenen.
26. Die eenen dief met zijne goeden bevint mach den dief zijn goet
afhendigh maecken ende selve aenveerden, behoudelijck dat hij den
schouteth binnen vier-en-twintigh uren daeraf advertere, presenterende,
oft iemant 't goet sijn soude willen maecken, daeraf te recht teghens hem
te staen.
27. Alle man van binnen mach houden ende vanghen, den heere te
leveren, t'sij levende oft doodt, de vremde luijden van buijten komende
ende oploop doende eenen poorter oft inghesetenen, t'sij bij daghe oft bij
nachte, sonder daeraf te misdoen aenden heere oft partije.
28. Soo wie willens ende wetens renten verswijght ende in't passeren
niet uijt en steeckt, om te bedrieghene, wordt ghecorrigeert. als een dief.
29. Item, want de stadt van Herentals is gheprevilegieert dat de schepenen,
ghesworenen ende raet, bij ende met advise van heuren schouteth, moghen
maecken statuijten, ordinantien, poincten ende articulen der voorschreven
stadt oirboirlijck, ende die te moghen veranderen soo dickwils als hen goet-
duncken soude, naer gheleghentheijt ende exigentie vanden tijde, ende dat
onse ghenadighe heere die soude doen voortgaen soo als de voorschreve
schepenen, ghesworenen ende raedt metten schouteth die ordineren ende
114
COUTUMES DE LA VILLE D'HERENTHALS.
macken souden, soo zijn bij hun voortijden veele ende diversche statuijten
ende ordonnantien ghemaeckt ende ghepublieert, als aengaende den wijn,
bieren, vleesch, visch, keese, botere, backen, brouwen, wechghelde, issuw-
ghelde, van heijminghe ende veel dierghelijcke, oock aengaende d'nachtgaen,
poincten dienende totten brande, poincten in tijde van pesten, oorloghen
ende dierghelijcke correctie op mesch, civile boeten, van mes-trecken,
quetsen ende anderssins, soo ende als die ghevallen, ordonnantien op weven,
vollen ende andere ambachten, op bleicken ende diversche dierghelijcke,
welcke ordonnantien, statuijten ende publicatien eenen ieghelijek binnen
der voorschreven stadt oft vrijheijdt der selver woonende oft die frequen-
terende, zijn ghehouden te achtervolghen, naervolghende der voorschreven
stadts ordonnantien ende kuer-boecken, metten verleeninghen daeraf
ghedaen, maer waert die nae ende mits de veranderinghe des tijts dickwils
moeten verandert worden, ten besten welvaren der voorschreven stadt,
soo vermoghen die voorschreve schouteth, schepenen, ghesworen ende
raedt, naervolghende de privilegien vander voorschreven stadt, ten meesten
oirboire der selver ende vander poorteren, die veranderen soo dat den
ghemeijnen raedt overdraghende ende sluijtende is.
30. Van alle saecken hiervoren niet vermaent, noch die in't voorschreve
statuijt-boeck van Herentals niet en zijn gheruert ende daer binnen der
stadt van Herentals gheen costuijmen noch usantien af en is, hebben die van
Herentals, de cas occurerende, totter recllten ende costuijmen der stadt van
Antwerpen hun acces ende toeganck, als wesende hun immediaet ende
wettigh hooft.
Overgebracht in handen van mijn heere Boonen, den vij november anno
XVC lix. Ut notat. in dorso.
116
TEXTE.