COUTUMES DE DEURNE
86 COUTUMES DE DEURNE.
TEXTE (1).
I
COSTUIJMEN VAN DEURNE, OVERGESONDEN IN 'TJAER 1577.
Dit sijn alsulcke costuijmen, usantie ende maniere van procederen, alsmen
onderhoudende is binnen der jurisdictie ende vrijheijt van Deurne ende
Borgerhout, der stadt van Antwerpen, nu ter tijd bij bepantschap aen onsen
genadigen heere den Coninck gedaen, toebehoorende ende daer neffens
gelegen, de meijer ende schepenen der selver heerlijckheijt van Deurne aen
U Edelen overgevende sijn, achtervolgende den bevele vande voorschreven
Sijne Majesteijt, ende den placcaete daerop ge‰xpedieert in date l3 meert 1569,
naer schrijven s'hooffs van Brabant [1570, n.s.], ende aen ons gedirigeert
den vierden meij ende dijen volgende ten selven dage gepubliceert.
TITEL I (2).
VAN OFFICIEN, JURISDICTIE ENDE ADMINISTRATIE VAN JUSTITIE, 1577.
1. In den eersten, dat binnen der voorschreven heerlijckheijt, bij borger-
meesteren, schepenen ende raede der voorschreven stadt van Antwerpen,
stadt varX--.Antwerpen,
worden gestelt eenen meijer [die] nu ter tijdt genoempt wordt drossaert,
ende seven schepenen, die elck gehouden sijn eedt te doene in sijnen respecte
daer toe staende.
2. Item, dat de selve officier, schepenen ende clerck moeten sijn inwoon-
ders der selver jurisdictie, ofte emmers aldaer gegoeijt, ende geboren
Brabanders, die kennisse hebben van alle saecken, re‰le, personele, mixte
ende civile, ende allen anderen dijen aengaende den ordinarisen rechte
toochoorende.
3. Item, dat de voorschreven meijer ende schepenen schuldich sijn alle
veerthien daghen eens vierschaere te houden, om alle partijen recht ende
justitie te administreren.
4. Item, dat in d'absentie vanden meijer, d'outste schepene van eede is
stadthouder, die vermach soo wel als den meijer vierschare te bannen;
(1) D'aprŠs le manusscrit no 15388 de la bibliothŠque de Bourgogne.
(2) Notre manuscrit ne porte pas d'indication de titres ni d'articles.
88 COUTUMES DE DEURNE.
welcke banninghe gedaen wordt vuijten naeme van borgermeestere, sche-
penen ende raede der voorschreven stadt, ende voorts partijen recht te
administreren, als den meijer ende in sijnder presentien, ende den stadt-
houder geen maght (1).
TITEL II.
VAN CRIMINELE SAECKEN.
Item, is te weten, dat alsoo t'anderen tijde desen aengaende de kennisse
hier aff heeft gecompeteert den schouteth epde mannen van leene vanden
leenhove, d'welck bij naem deser jurisdictie gehouden wordt, gelijck hier
onder verclaert sal worden, de welcke nu ter tijdt hebben drossaert ende
schepenen vande vijff... (sic) ende bepande dorpen ende heerlijckheijden,
naementlijcken Deurne, Wilrijck, Austreweel, Wilmerdonck ende Oor-
deren (2), bij borgermeesteren, schepenen ende raedt der stadt van Antwerpen
voorts daertoe gecommitteert, soo ist dat wij U Edele dijen aengaende geene
costuijmen en connen overgeven.
TITEL III.
VAN CIVILE BOETEN, AMENDEN, KEUREN ENDE BREUCKEN ENDE DIERGELIJCKE, 1577.
1. Item, in den eersten is te weten, dat de kennisse van desen ende de
procedueren daer vuijt spruijtende, nu ter tijdt hebben (sic) ende bedinght
worden voor de selve schepenen ende den schouteth, nu, als vooren, genoempt
wordende drossaert, in stede van schouteth ende mannen van leene van den
leenhove, d'welck alhier plach te sijn, ende vuijtten name vanden hertoch
van Brabant gehouden wordt, hoe wel wij nijet en weten eenich leen onder
dese jurisdictie te sijn oft resorteren.
2. Item, dat soo wanneer d' officier oft oock eenich ingesetene d'een den
anderen, oft oock buijtenlieden tegens malkanderen, off oock eenigen ingese-
tenen ter cause als boven wilt convenieren, dat die gehouden is partije met
(1) La fin de cette pbrase est d‚fectueuse ; nous croyons qu'il faut lire: ende voorts partijen
recht te
administreren als den meijer, ende in sijnder presentien heeft de stadthouder geen macht.
(2) Ces seigneuries furent engag‚es ... la ville d'Anvers par lettres du 20 novembre 1559.
90 COUTUMES DE DEURNE.
s'heeren dienaer, die alhier genoempt wordt vorster, te doen dagen tegens
de eerste genechtdagen (sic) dan daer naestcomende, die daer aff onder eedt
gehouden is verclaeren te doen, welck verclaren oock bijden greffier ter
rollen oock opgeleeckent wordt.
3. Item, ende partije gedaeght sijnde, nijet comparerende, eerst rechtelijck
voortsgeroepen, wordt de selve bij vonnisse van schepenen gecondempneert
in d'eerste deffault, ende voor t'proffijt van dijen versteken van sijn
exceptie declinatoir, ende voorts geordonneert dat men hem andermael sal
dagen ; ende procedeert men voorts sulcx totten derden dage, ende drije
deffaulten mette proffijten van dijen, ten welcken daege d'aenleggere
gehouden is sijne aenspraecke te doene, t' sij bij geschrifte oft ter rollen.
4. Item, soo verre schepenen bevinden de saecke daertoe gedisponeert te
sijne, soo wijsen sij den aenlegger de selve conclusie ane; maer soo verre de
saecke consisteert in feijte, ende ander ondersoeck requireert, soo admit-
teert men partije ten, thoon ; den welcken sij oock gchouden wordt aff te
leijden binnen de drije naestcommende genechten, ende den selven bij sche-
penen gesien, wijsen sij alsdan t' gene sij nae recht bevinden te behooren.
5. Item, een partije gedaeght sijnde, comparerende naer dat sij in eenighe
faulten is gecondemneert, en mach in rechte nijet gehoort worden, ten sij
hij, als voren, de selve faulten en hebbe gepurgeert ; ende d' welck gedaen
sijnde, is d'aenleggere alsdan gehouden, als vooren, hem te fonderen, t' sij
schriftelijck oft ter rollen, daer aff de verweerdere alsdan wordt geaccor-
deert copije ende dach totten eersten genachte; ende procederen dan voorts
bij antwoorde, replicque, duplicque, sonder meer schrijvens, ten waer dat
de saecke verheijste, en dat bij schepenen geordonneert worde.
6. Item, dat partije, te voldoen hebbende, telcken genechtdage gereet
moet sijn van t'ghene hij te doen heeft, op pene van te vervallen inde costen
van dijen daghe.
7. Item, ende dat partijen henne saecke behoorlijck ge‹nstrueert ende bij
inventaris geformeert [gefourneert] hebbende, d'welck sij alsoo gehouden
sijn te doene, ende de saecke alsoo sijnde matuer om wijsen, soo wordt bij
schepenen gewesen t'ghene des sij vuijtten beleijde van dijen bevinden te
behooren naer recht; ende partijen int principael gesuccombeert hebbende,
vervallen oock inde costen vander instantien, alwaert oock soo [dat daervan]
int vonnissen geen vermaen gedaen en werde.
92 COUTUMES DE DEURNE.
8. Item, ende partije gesuccombeert hebbende, ['tl waer van eenige indici-
denten (1) oft ten principaelen, vermach van dijen vonnisse te appelleren
aen mijne Eerweerde Heeren stadthouder ende mannen van leene ons
genadichs heeren des Conincx in sijnen laethove (2) van Brabant, binnen
thien dagen naer de prononciatie van dijen, ofte emmers binnen thien daghen
dat hij kennisse vanden selven vonnisse sal hebben gekregen; ende is gehou-
den den selven binnen twintig dagen daer naer, bij ende met behoorlijcke
beschrijff brieven te verheffen, op pene dat de selve appellatie valt desert,
ende daer toe d'appellant in drije carolus guldens, soo verre het vonnisse
is interlocutoir, ende in sesse guldens, soo verre tselve diffinitieff is geweest.
9. Item, dat soo wanneer iemandt eenen binnen der jurisdictien bevindt
met eenighe goeden, t'sij wat sij sijn, hem ontvrempt ofte gestolen sijnde, de
selve dat te kennen moet geven den officier, die gehouden is tselve goet in
custodien te nemen; ende soo verre de selve bethoonen kan tselve goet hem
toebehoort te hebben, ende ten heijligen sweerende met volgheeden hem
tselve gestolen ende tegen sijnen danck affhendich gemaeckt te sijne, ende
alsoo hem t' selve alnoch onverloeft ende onverkocht toe te behooren, dat
in dijen gevalle tselve goet hem behoort te volgene ende gerestitueert te
worden los ende vrij, nijettegenstaende dat t'selve op eenige vrij merckt te
vooren verkocht mocht sijn geweest.
10. Item, is voorts te weten, dat wij, dese ende dijergelijcke saecken aen-
gaende, daer aff hier boven eensdeels mentie gemaeckt is, ons reguleren
volgens den lantcharter bij wijlen hooger memorien hertoch Jan, hertoch
van Brabant, desen lande verleent in date 1512 in mayo (3), behalvens het
keurboeck mentie maeckende van policie, d'welck alhier bij consente vande
gemeijnte ende authoriteijt van onse voorsaten is gesloten, ende de articu-
len der selver, bij voorgaende proclamatien ter kercke, bevonnist sijn, op
parate ende re‰le executie; ende.voorts sijn wij ons regulerende volgende
den placcate [n] ende mandementen van Sijne Majesteijt.
(1) Au lieu de: indicidenten, lisez: incidenten.
(2) Au lieu de: laethove, "cour censale," lisez: leenhove, "cour f‚odale."
(3) V. la note 1, p. 20.
94 COUTUMES DE DEURNE.
TITEL IV.
VAN BESETTE (1) ENDE BELEIJDE, MET DATTER AENKLEEFT.
1. Item, dat geen ingesetenen der voorschreven heerlijckheijt omme
eenighe saecken bij den greffier (2) en mach gevangen worden daer lijff
noch leth aen verbeurt en es, ofte cautie kan gestellen van te rechte te
staene ende t'ghewijsde te voldoen van t'gene dat d'officier oft partije op
hem met rechte soude connen gewinnen, vuijtgenomen de gene die gevan-
gen worden om bedroch van verswegen warantschap, ofte voldoen vande
schepenen vonnisse[n] gegaen in crachte van gewijsde.
2. Item, dat soo wanneer iemandt eenen anderen alhier in rechte wilt
conveni‰ren ter causen van pijne ende arbeijt, liquide obligatien, wissel-
brieven, schepene bekentenisse[n], verloopen renthe[n] ende chijnsen, huijs-
huere der stadts accijse[n], vonnisse[n] bij andere rechters gewesen gegaen
in crachte van gewijsde, vuijtwinninninghe (3), van verteerde costen, ver-
droncen gelagen, backers-, brouwers-, vleeschouwers-, vettewariers ende
taverniers-kerven, datmen den selven schuldich is bij den meijer ende eenen
schepen, ofte bij schepenen alleen (4) sonder den officier, te doen dagen
tegens den eersten dinghdage dan naestkomende; welcke officier of schepen
gehouden is partije int dagement te verclaren die [reden?] oft oorsaecke
waeromme hij gedaeght wordt.
3. Item, ende partije in sulcker vuegen gedaecht sijnde is gehouden ten
eersten daghe van rechte te compareren ende sijne saecke te deffenderen 7
oft, in dijen gebrecke, wordt d'aenleggere aengewesen sijnen heijsch bij
provisie ende onder cautie voldaen te moeten worden, behoudelijcken den
gecondempneerden sijne defensie ten principaelen, sonder dat de gedaegde,
oft procureur vuijt sijnen naem, in eenighe van de voorschreven saecken
vermach te genieten eenen heerlijcken dach, welck is te seggen alhier
(1) Le manuscrit porte: Van belette, mais nous croyons que c'est une erreur; d'ailleurs, le titre
V de la
coutume imprim‚e dit aussi: Van besette ende beleijde, met datter aenkleeft, aengaende de
erfgoeden.
(2) Bij den greffier "par le greffier," ne faut-il pas lire : bij den officier, "par l'officier?"
(3) Au lieu de : vuijtwinninghe, lisez : huijsruijminghe, comme dans la coutume imprim‚e,
titre XIII,
art. 220.
(4) La coutume imprim‚e dit, au titre XIII, art. 220 : ofte bij twee schepenen alleen.
96 COUTUMES DE DEURNE.
absentie van raede, ten waere partije compareerde (1) allegeert eenighe
feijten peremptoir, als van betaelinghe, transactie, ofte voorder huere te
hebben, ofte dijergelijcke; in welcken gevalle men hem wijst de selve feijten
ad primam te moeten thoonen, op pene van namptisatie; behalvens oock
dat de selve partije schuldich is binnen sonnen schijn van dijen dage voor
den heijsche des aenleggers borge te stellen, op pene als voren.
4. Item, ende partije geconvenieert sijnde vuijt eenige vande saecken
boven verclaert, ende daer aff de schult min waer bedragende dan drije
guldens, dat d'aenlegger daer aff schuldich is sijne tachterheijt bij eede te
gewaerigen, ende den selven gedaen sijnde, wordt de selve verweerdere
gedoempt den aenleggere den voorschreven heijsch te moeten voldoen;
ingevalle van non compareren de verweerder als vooren.
5. Item, dat soo wanneer iemandt eenen anderen in rechte betrecken
wilt ter causen van eenighe andere actien hier vooren nijet verclaert, oft
oock dat hij vuijt saecken van eenige verloopen rente ofte chijns sijne actie
re‰lijck wilt institueren, dat die gehouden is sijne partije de wete te doen,
ende den grondt daer op hij procederen wilt te doen besetten, te weten een
ofte twee dagen voor den genecht dach dan toekoemende, ende daer aff hem
wete te doen als vooren (sic); van welcke wete d'officier oft schepepen, de selve
wete gedaen hebbende, ten daghe dienende gehouden sijn onder eedt hen
verclaren te doen, welck verclaren ten rollen opgeteeckent [wordt]; maer soo
verre de proprietaris van eenighe gronden van erven bij sijnen crediteuren
beset sijnde ter causen als vooren, woonachtich is buijten der voorschreven
heerlijckheijt ende jurisdictie, dat men hem alsdan wettelijcken insinueert
ende beschrijft bij brieven vander weth, daer d'officier, den selven brieff
aen partije gedragen hebbende, sijn verclaren moet doen als vooren,
ende d'welck oock opgeteeckent wordt ter rollen metter antwoorde van
partije.
6. Item, ende soo verre de gedaegde ten daghe dienende nijet en compa-
reert, soo volght d'aenleggere, die gedaegde eerst rechtelijcken voorts
geroepen sijnde ende niet comparerende, op sijnen eersten dach van rechte
ende tweede besetsele, ende soo voorts totten derden genechte toe ende
vierde besetsele, ten welcken dage men den gedaegde verreijckt ende
(1) Au lieu: compareerde, lisez: comparerende.
98 COUTUMES DE DEURNE.
verhaelt, ende alsoo condempneert inde conclusie bijden aenlegger alsdan
genomen indien dactie is personeel; dijes is d'aenleggere altijdt gehouden
sijne schult te gewaerigen bij eede als voore.
7. Item, ende indien de saecke is ter causen van verloopen renten, achter-
stel van chijns, ende alsoo re‰l, oft oock dat iemandt aen eenen anderen
tachter sijnde van eenighe personele schult, ende geene andere goeden
sijnen debiteuren toebehoorende en bevindt, binnen der voorschreven juris-
dictie, dan gronden van erven, ende alsoo sijns debiteurs gronden van erven
wilt convenieren ende alsoo sijne actie oock re‰lijck vervolgen, soo wordt
den evinceerder ten derden genechtdage gewesen, dat hij den dach moet
houden [hueden] met heeren ende weth, tot dat thoochsten vanden dage
overstreken is.
8. Item, ende het hoochsten vanden dage overstreken sijnde, soo wordt
als dan bij vonnisse gewesen den dach te rechte gehoudt [gehuedt], midts dat
nijemant de selve goeden en heeft ontset noch verantwoordt, ende voorts
gewesen dat men hem de gronden van erven bij hem beset sal leveren binnen
den genechten, d'welck hem dijen volgende alsoo oock bij vonnisse ende in
manniere hier naer in de procedueren van den naejaer verclaert gedaen
wordt, omme die te moghen gebruijcken jaer ende dach, sonder verbaelmon-
den des goets, behoudelijck dat hij de selve met eenen sondaechsen kerck-
gebode ende metten heeren ende weth, ende metter berrende keerse eenen
iegelijcken even naer moet verhueren, ende ten eijnden vanden jaere weder-
omme brenghen ter vierscharen ende ter wettiger rekeninghe, indien
iemandt rekeninge begeert, ende wordt alsoo t'goet bijden vuijtwinder
inder manieren voorschreven verhuert.
9. Item, jaer ende dach overstreken sijnde, soo is de vuijtwinder gehou-
den de voorschreve gronden van erven wederomme te brengen ter vierschare,
ende dat ten eersten genechten daer naer, op pene van nulliteijt van sijnder
procedueren int voorjaer gedaen, ende daer op te procederen voorts op
sijnen eersten, tweeden, derden daege van gedaeghene [genechte] int naejaer,
de proprietaris van dijen eerst rechtelijcken voortsgeroepen sijnde, ende nijet
comparerende, oft gemechtichde voor hem, soo wordt alsdan wederom bij
vonnisse den dach gehuedt, als vooren, ende wordt met vonnisse alsdan,
t'hoochste vanden daege overstreken sijnde., gewesen den dach te rechte
gehuedt, ende dat men hem de leveringhe vanden selven gronden van
100 COUTUMES DE DEURNE.
erffven alsdan [sal doen] binnen den genechte, ende worden de selve hem
dijen volgende gelevert met rusch ende rijse, met hooge met leege, met
natte met drooge, met clepel met clinck, met gronde, bodeme ende allen
den toebehoorten, om de selve te mogen houden voor hem ende sijn naer-
comelinghen, van dien daege ten eeuwigen daege, behoudelijck dat hij de
selve goeden naer drije sondaegsche kerkgeboden d'een den anderen een-
paerlijck volgende schuldich is te brengene ter cieringe metter berrender
keersen, eenen iegelijcken even naer, ten waere dat de proprietaris van dien
noch quame voor d'vuijtgaen van de berrende keersse de selve gronden van
erven beschudden ende ontsetten, d'welck hij noch mach doen, midts eerst
den vuijtwinder opleggende ende betaelende de costen van de vuijtwinninge,
soo wel int voor als int naer jaer gedaen, ende daer toe stellende cautie
suffisante vanden vuijtwinder te rechte te staen ende t'ghewijsde te voldoen,
in welcken gevalle de selve vuijtwinder gehouden is terstondt hem te
funderen van zijne procedueren.
10. Item, indijen de proprietaris noch procureur voor hem en compareert
ende de selve gronden van erffven ontseth, soo doet d'vuijtwinder de selve
gronden van erffven drijmael ende op drije sondaghen d'een den anderen
eenpaerlijck volgende ter kercken vuijtgebieden om te vercoopen, met heeren
ende weth, metter beernende keerssen, eenen iegelijcken even naer, tegens
alsulcken dach ende plaetse alsmen aldaer dan designeert ende ter kercken
vuijtroept, ter welcker plaetsen ende tijde de selve gronden van erven als-
dan bij openbaeren vuijtroep metter bernende keerssen den meesten daer
voor biedende worden verkocht, ende de gene die, als meest daer voor bie-
dende, den val ende vuijtgaende (1) vander bernende keerssen heeft, die
wordt ende blijft daerdeur proprietaris vande selve gronden van erffven,
ende worden hem daer aff ge‰xpedieert t'sijnen coste brieven van onsen
gemeijnen segele.
11. Item, ende indijen iemandt, eenen anderen doet (2) besetten ende ver-
dachvaerden hebbende ter causen van eenighe personele schult, ende ten
daeghe dienende selver nijet comparerende, ofte procureur vuijt sijnen
naeme, d'welck soo wel van wegen des aenleggers als verweerders mach
(1) Au lieu de: vuijtgaende, lisez: vuijtgane.
(2) Au lieu de: doet, lisez: doen.
102 COUTUMES DE DEURNE.
geschieden, midts doende blijcken van sijne procuratien, soo wordt de
gedaegde, t'selve versueckende, bij vonnisse van schepenen ontslagen vande
instantien costeloos ende schadeloos.
12. Item, ende soo wanneer partijen ten daege dienende van beijde sijden
compareren, soo moet de gedaegde sijne goeden doen ontsetten, ende
cautie stellen van te rechte te staen ende t'ghewijsde te voldoen, ende oock
refunderende de voorgaende costen tot dijen daege toe, aleer hij in rechte
ofte sijne defentien mach gehoort werden.
13. Item, tselve alsoo gedaen sijnde, soo is d'aenlegger terstondt gehou-
den sijne aenspraecke te doen, t'sij ter rollen ofte bij geschrifte, soo hem
dat goetdunckt, ende oock kant a kant (1) overleggen alle sijn schriftelijck
bescheet daer mede hij sijne aenspraecke pretendeert te verifieren ende
daer vuijt hij de selve wilt funderen; ende wordt den selven verweerdere
alsdan daer aff gegunt copije ende dach van veerthien daegen.
14. Item, de selve overstreken sijnde, soo procederen partijen voorts bij
antwoorde, replicque ende duplicque, t'sij ter rollen ofte bij geschrifte, son-
der meer te schrijven, ten waer dat de saecke [sulcx] heijste ende partije bij
vonnisse van schepenen daer toe geadmitteert waer; ende moet oock partije
telcken dage dienende van t'gene des hij te doen heeft gereedt wesen, op
pene van daer aff versteken te blijven, ten sij partije adverse hem
anderen tijdt daer toe en consenteert, ofte bij vontnsse van schepenen
dien en crijge.
15. Item, ende soo wanneer iemandt, in rechte betrocken sijnde, den
aenleggere wilt reconvenieren mach t'selve doen door (2) alle antwoorde
ofte in een volumen; ende sijn partijen alsdan gehouden, goo wel in materie
van reconventie als conventie simul et semel voorts te procederen, ende alsoo
beijde saecken gelijckelijck totten diffinitiven toe te instrueren, ten waere
dat men int procederen d'een saecke liquider dan d'ander vonde te sijne,
ofte dat de selve waere consisterende in feijte, in welcken gevalle men eerst
beslicht bij vonnisse het liquitste, ofte an(lerssints partijen admitteert ten
thoone.
16. Item, ende partije ten thoone geadmitteert sijnde, is gehouden den
(1) Lisez: quant et quant.
(2) Au lieu de: door, lisez : voor.
104 COUTUMES DE DEURNE.
selven aff te leijden binnen sesse weken, ten waere partije adverse hem
langere dilaij en gave, off anderssints hij tselve bij vonnisse en crege.
17. Item, ende partijen hennen thoon affgeleijt ende van voorderen
gerenuncieert hebbende, soo wordt partije geaccordeert copije vanden
selven thoon, ofte vande munimenten bij hem in forme van thoon overge-
geven, ende dach van veerthien dagen, ende voorts daer naer veerthien
dagen om salveren ende fourneren, ten waere partijen malkanderen langer
dilaij gaven, oft dat anderssints bij vonnisse gewesen worde.
18. Item, ende partijen daer naer hen proces ge‹nstrueert ende bij ende
met behoorlijcken inventaris gefourneert hebbende, d'welck sij oock als
vooren gehouden sijn te doene, soo sijn schepenen gehouden, ter manissen
des meijers, partijen goet, cort ende onvertegen recht te doen, ten minsten
binnen sesse weeken daer naer, ende wijsen schepenen alsdan voor rechte
t'gene des sij vuijten beleijden vanden processe nae rechte bevinden te
behooren.
19. Item, ende partije gesuccombeert hebbende, t'waere in eenige inci-
denten oft ten principaelen, mach vanden selven vonnisse t'sijnen laste
gegeven appelleren binnen thien daegen nae de prononciatie van dijen, ofte
emmers binnen thien dagen nae dien hij kennisse vanden selven vonnisse
gecregen sal hebben, als voore, ende de selve gedaen hebbende, is gehouden
binnen dertich dagen daer naer bij ende met behoorlijcke beschrijffbrieven
aen mijne heeren commoingmeesters, schepenen ende raedt der stede van
Mechelen, oft alhier indifferentelijck wettich hooft van deser bancken (1),
de selve te verheffen, op pene respective als vooren, ende voorts dat de
selve appellatie valt desert, ende dat partije getriumpheert hebbende dijen
niettegenstaende metter acte vanden vonnisse den appellant mach doen
sommeren ende voorts executeren soo hem dat goet dunckt.
20. Item, ende is te weten, dat partije gesuccumbeert hebbende, t'waere
int incident ofte ten principaelen, als vooren, ende daer aff hij sijne appel-
latie hadde verheven voor commoingmeesteren, schepenen ende raedt der
stadt van Mechelen voorseijt, ende partijen henne saecken aldaer wederom
ter diffinitiven toe ge‹nstrueert hebbende, dat alsdan t'vonnisse bijde selve
(1) Au lieu de: ...van Mechelen, etc., lisez, comme dans la coutume imprim‚e: ... van Mechelen, oft
in den leenhove van Brabant, als hen indifferent wettich hooft.
106 COUTUMES DE DEURNE.
commouignmeesteren ende schepenen daer oppe geraempt, metten processe
a quo ende t'gene des voor hen bedinght is wederom alhier besloten ende
met brieven van bevele met eenen stadtbode wordt overgesonden, ende
wort tselve geraempt vonnisse alsoo bij ons lieden vuijtgelesen volgende
den bevele bijde voorschreven brieven ons gedaen, ende is het selve von-
nisse alsoo bij ons vuijtgelesen dan voorts appellabel alhier te hove, oock
binnen den tijdt volgende den stijl vanden hove daer toe gestelt.
21. Item, ende indijen dat partije, in mannieren voorschreven gesom-
meert ende ge‰xecuteert sijnde, soo verre het vonnisse, daer mede executie
versocht is, is diffinitiff ende executie daer toe staet, hem vander selver
executie wilt dragen opponent (d'welck alhier genoempt wordt appellant),
d'welck hij verclaren moet als hij ge‰xecuteert wordt, is gehouden ten
eersten genechtdage dan naestcomende te proponeren de redenen van sijnder
appellatie oft oppositie, ofte bij gebrecke van dijen vermach de gedaegde
met sijnder begonste executie voorts te vaeren, midts den opponent heb-
bende doen voorts roepen, ende de selve nijet comparerende, tselve
hebbende doen opteeckenen ter rollen.
22. Item, dat nijemant, in materie van executie ge‰xecuteert sijnde, vuijt
crachte van eenighe vonnisse bij ons gewesen, gegaen sijnde in crachte van
gewijsde, ongeappeleert ende ongereformeert, en mach niet (sic) ontfangen
worden, ten sij hij t'selve vonnisse als vooren onder cautie sufficient en hadde
voldaen, ten waere dat de selve ge‰xecuteerde en wilde proponeren eenighe
exceptien, t'waer van betaelinge naer date vanden vonnisse gedaen, ofte
van eenighe transactien, dachgevinge, liberatie ofte dijergelijcke in
materie van executie peremtoir sijnde, in welcken gevalle hij schuldich is
de selve feijten tot sijnder deffentien geallegeert binnen veerthien dagen
dan toekoemende te thoonen, oft anderssints dat de gedaegde met sijnder
executien mach voortsvaren; des is d'opponent gehouden binnen sonne-
schijn van dien dage, als hij sijne appellatie voor de schepenen alhier heeft
gedaen, cautie sufficiente te stellen, op pene als vooren, ende vermach de
inthimeerde van executien van sufficiente cautie te doen bewaeren metten
heer ofte sijnen officier (1). totter tijdt dat t'voorschreve vonnisse is
voldaen.
(1) Il y a une erreur dans cette derniere phrase nous l'avons lue et traduite comme elle est
formul‚e ...
l'art. 65 de la coutume post‚rieure.
108 COUTUMES DE DEURNE.
23. Item, soo wanneer iemandt alhier bij vonnis gecondempneert
sijnde (1), wordt alsdan bijden officier metter acte van dijen vonnisse (des
versocht sijnde) voor de voldoeninge van dien gesommeert, ende de selve
sommatie metten verclaren van partijen opden rugge vander selver acte
geteeckent, ende bij faute van voldoeninghe binnen vier en twintich uren
daer naer, ten versuecke als vooren, ter presentie van schepenen ge‰xecu-
teert, nemende alsdan d'officier aldaer eenen pandt; ende wordt de selve
executie opde selve acte oock geteeckent, ende worden dijen naervolgende
des ge‰xecuteerdens goeden ten eersten sondage daer naer bij den officier
ter kercken vuijtgeboden om te vercoopen, op alsulcken dach als partije
begeert de selve verkocht te hebben, ende worden alsoo de selve goeden bij
openbaeren vuytroepe feijtelijck verkocht, ter presentien als vooren, ende
dat tot voldoeninghe vander sommen daer vooren d'executie versocht ende
gedaen is.
24. Item, dat de ghene die eenich vonnis ten laste van iemanden geob-
tineert heeft vermach den borge vanden principalen debiteur (hem ter
causen van dijer proceduren borge voor recht geconstitueert hebbende)
metter selver acten bij den officier doen sommeren, ende bij faute van
betaelinge naer d'expiratie vande vierentwintich uren executeren, ende sijne
goeden, als vooren, doen vercoopen, soo verre de principalen absent is oft
buijten der jurisdictie geseten waere.
25. Item, waer het vonnis gewesen buijten de jurisdictie, en mach egeen
ingesetene ge‰xecuteert worden ten waer de selve alhier bij vonnisse van
schepenen en werde verclaert executabel, behalven vonnissen bij borger-
meesteren ende schepenen der stadt van Antwerpen gewesen, die bij den
officier vande lange oft corte roede der selver stadt bij ende met assistentie
vanden officier alhier ter presentie van twee schepenen mogen alhier (sic)
ter executien gestelt worden.
(1) Au lieu de: sijnde, il faut lire is.
110 COUTUMES DE DEURNE.
TITEL V.
VAN ARRESTEMENTEN.
1. Inden eersten, dat soo wanneer eenen ingesetene der voorschreven
heerlijckheijt, bevindende binnen der selver sijnen debiteur, ofte sijns
debiteurs goeden van buijten, mach de selve alhier bij den officier doen
arresteren, ende alsoo voor sijn crediet in rechte betrecken; ende en
vermach de gearresteerde buijten der heerlijckheijt hem noch sijne goeden
nijet te absenteren, ten waer hij als vooren [alvoren] den arrestant voor
sijn crediet alhier cautie sufficient hadde gestelt van hem te rechte te
staen ende t'ghewijsde te voldoen, oft dat anderssints schepenen, conside-
rerende de gelegentheijt vander saecken, ordineren dat hij gestaen soude
met cautie juratoir ende sijnen eedt.
2. Item, dat een arrestant, sijnen debiteure oft sijns debiteurs goeden
alhier hebbende doen arresteren, gehouden is binnen den derden dage naer
t'voorschreven arrest ticht ende aenspraecke te doen, ofte anderssints valt
het voorschreven arrest desert, ende is de gearresteerde ende oock sijne
goeden dijen volgende ontslegen; ten waere dat d'arrestant, alleenelijck
vindende goeden van sijnen debiteur, hij ten tijde van den arreste, ofte
emmers binnen den derden dage daer naer, en dede daer op besetsel, in
welcken gevalle d'arrestant gestaet volgende voorts sijne saecke, gelijck hier
vooren nopende de proceduren van besetsel breeder verhaelt is.
3. Item, dat geene ingesetene d'een den anderen in rechte nijet (sic) en
mach betrecken met eenich arrest dan bij besetsele oft dagement, in saecken
als voore, ten waere dat iemandts debiteur en waere op wege om met sijne
goeden, t'waer bij daege oft bij nachte, vuijtter heerlijckheijt te vertrecken,
in welcken gevalle hij hem ende sijne goeden bij den officier mach doen
nemen in arrest, ende soo voorts tegens hem procederen soo hier boven
geseijt is.
4. Item, dat soo wanneer eenich goet binnen iemants huijse oft bewaer-
nisse alhier gearresteert oft beset is, ende de persoon onder wien t'voor-
schreven arrest oft besetsele gedaen wordt den last van tselve te bewaeren
aenveert, ende daer en boven wech laet vueren oft versteken, dat die
112 COUTUMES DE DEURNE.
schuldich is te verantwoorden ende inne te staen voor de schult daer voore
tselve goet gearresteert ende beseth is geweest.
5. Item, dat soo wanneer twee buijten persoonen binnen der voorschreven
heerlijckheijt d'een den anderen doen arresteren, dat d'arrestant den gear-
resteerde oock gehouden is binnen den derden dage te betichten, op pene
als voore ; ende is oock d'arrestant, soo verre t'selve vanden gearresteerde
versocht wordt, gehouden den gearresteerden alhier te stellen cautie
sufficiente voor alle costen, schaden ende intresten die de gearresteerde
deur t'selve arrest soude mogen aencomen ende lijden, oft ten waer dat
schepenen, de saecke considererende, met vonnisse partijen anders ordon-
neerden.
TITEL Vl.
VAN CONTRACTEN, VOORWAERDEN ENDE BORCHTOCHTEN.
1. Item, dat nijemant en kan ofte en mach valide bij eenighe voorwaerden,
contracten, coopmanschappe ofte conventien verkrijgen eenige erffelijckheijt
van onruerende ofte erffe[ijcke goeden, huijsen, chijnsen ofte renten, in
geenderhande mannieren, gelegen binnen der voorscreven heerlijckheijt,
ofte die belasten met eenighe renten oft somme van penninghen, ten sij dat
de selve voorwaerden, contracten, coopmanschappen ofte conventien
gepasseert ofte bekendt worden voor schepenen der voorscreven heerlijck-
heijt ofte der voorscreven stadt, voldoende alsdan den heere alhier sijn
rechten van oudts daer toe staende, vuijtgenomen alleenelijck houwelijckxe
voorwaerden, testamenten ofte andere simpele contracten, obligatien ende
diergelijcke, geen erffelijckheijt smaeckende.
2. Item, dat aleer alhier iemandt in eenige gronden van erffven ende
huijsen bij hem van eenen anderen gecocht mach voor schepenen daer inne
gegoeijt ende ge‰rft worden, dat daer aff te vooren ter kercken vuijt moeten
gedaen worden drije sondaegsche kerckgeboden d'een den anderen eenpaer-
lijck volgende, met declaratie van wat goeden oft gronden van erffven dat
daer gekocht sijn, ende wordt de cooper van dijen alsdan metten schieten
vanden halm, die den vercooper in handen vanden officier met vertijdene is
overgevende, daer inne bij schepenen, ter maenissen vanden officier, ge‰rft
ende gevesticht, naer welcke goedenisse alsoo geschiet alhier egeene calen-
gieringe plaetse en heeft.
114 COUTUMES DE DEURNE.
3. Item, die eenige gronden van erffven, huijsen ofte andere onruerelijcke
goeden binnen der voorscreven heerlijckheijt gelegen vercoopen, ofte de
selve met renten ofte chijnsen belasten wilt, is schuldich inde goedenisse te
specificeren ende vuijt te steken alle chijnsen, renten ofte lasten daer vooren
vuijtgaende, ende daer aff te beloven warantschap; midts welcke beloefte
alle de goederen vanden belover, die hij alsdan heeft ende noch naermaels
mach verkrijgen, worden generaelijck verbonden ende gehipothyceert,
midtsgaders sijnen persoon, voort voldoen vander selver warantschap.
4. Item, dat oock, als een schuldenaer ofte debiteur generaelijck ver-
bindt, verobligeert ende hypoticeert sijne goeden aen sijnen crediteur, dat
alsulcke generaele hypotheque ende verbondt streckt huer ende begrijpt
alle de goeden vandien selven schuldenaer ende debiteur, midtsgaders sijnen
persoone, ende sijnde doot, sijn erffgenamen.
5. Item, dat haeffelijcke goeden niet langer en blijven verbonden als
pandt dan sij sijn ende blijven in den eijgendom vanden schuldenaer.
6. Item, al dat aen een huijs ofte erffve nagelvast ofte eertvast is behoort
ende moet volgen den genen die het selve huijs ofte erve volght ofte
toebehoort.
7. Item, die in houwelijckxe voorwaerde beloeft eenighe penningen te
betaelen ofte doen betaelen naer sijn doot, is schuldich te versuecken
vanden genen tot wiens behoeff de geloefte gedaen is goede sufficiente cautie
te stellen, om nae sijn doot de selve somme daer aen te verhaelen, hoe wel
inde voorwaerde daer aff niet en is geseght.
8. Item, als iemandt voor schepenen der heerlijckheijt voorseijt hem voor
eenen anderen buijten der voorscreven heerlijckheijt ende jurisdictien
woonende borge verobligeert, soo mach de gene tot wijens behoeff de voor-
screven borchtochte is gedaen binnen der selver heerlijckheijt den selven
aensprecken, indijent hem belieft, nijettegenstaende dat den principaelen
solvent ende machtich genoech is te betaelen.
9. Item, ende waert datter een ofte meer persoonen hen als borge
principael voor iemanden verbonden hadden, dat alsdan den heijsscher
vermach een vande selve een voor al aen te sprecken, niettegenstaende dat
den principaelen debiteur sufficient ende machtich genoech waere te
betaelen.
116 COUTUMES DE DEURNE.
10. Item, dat oock eenen crediteur, hebbende voor sijn credijt (die op
termijnen te betaelen staen) borge, ende bij den selven sijnen principaelen
debiteur oft schuldenaer anderen oft langeren dach geeft van betaelinge dan
int stipuleren vander selver borchtochte gecauseert was, sonder consente
vanden selven borge, soo wordt alsulcken borge vander selver borchtochte
daer naer ontslagen.
TITEL VII.
VAN HUERINGHE.
1. Item, dat iemandt, deser werelt overleden sijnde, ende binnen sijn
leven eenich huijs, erve ofte diergelijcke gehuert heeft oft hadde, dat alsdan
de huerder van dien gebruijckt de huere van dijen (sic), niettegenstaende de
doot vanden verhuerder, ten waere de verhuerder vande selve goeden maer
een tochteneer en hadde geweest, in welcken gevalle de huere, midts
sijnder afflijvicheijt, expireert, ende dat oock de huere gaet voor eenighen
coop.
2. Item, soo wanneer eenich huijs, erve oft andere goeden bij iemanden
met recht vuijtgewonnen wordende (1), soo expireert de huere die den
huerlinck metten proprietaris hadde gemaeckt, ende moet het huijs ofte
erve van stonden aen ruijmen, hem sijne actie van interest tegens sijnen
proprietaris ende verhuerder gereserveert.
3. Item, dat soo wanneer eenich huijs, hove oft landt verhuerdt wordt
bij eenighe proprietarissen, daer andere mede paert ende deel in sijn heb-
bende, soo vermach de selve deelhebbere de huere voor den selven prijs
aenveerden, ende moet oock d'eerste huerlinck hem de selve laten volgen,
soo verre de voorscreven verhueringe gedaen is sonder last oft consent
vanden selven deelhebbere; dies is de selve deelhebbere gehouden (des
versocht sijnde) aen sijne mede proprietarissen als verhuerders borge te
stellen voor de voldoeninghe vander selver hueren in hennen respecte.
4. Item, ende soo wanneer eenich huerlinck van eenige huijsen, hove,
lande oft andere, sijne huere overlaet eenen derden ofte anderen persoon,
sonder wete ofte consente van sijnen proprietaris ende verhuerder, soo
(1) Au lieu de: wordende, lisez: worden.
118 COUTUMES DE DEURNE.
mach de selve proprietaris de huere ende soo sijne goeden nae hem nemen,
ten waere dat den eersten huerlinck de selve voorts verhueringhe bij sijnder
consente vander eerster hueren t'selve gepermitteert en waere.
5. Item, ende een huerlinck, seker huijs, hove landt oft anderssints in
hueringe gehadt hebbende, ende de jaerscharen vander selver hueren
ge‰xpireert wesende, ende de proprietaris de selve goeden aen een anderen
voorts verhuert hebbende, soo en heeft de eerste huerlinck geen recht om
die selve huere te mogen ofte willen aenveerden voor den selven prijs alst
selve alsdan verhuert is, maer moet terstondt t'selve goet ruijmen ende
t'selve den nijeuwen huerlinck laeten gebruijcken.
6. Item, dat een verhuerder van eenighe huijsen, schueren oft hoeven
gehouden is de selve te onderhouden in goeder reparatien van want ende
daecken, deuren, vensters metten slooten ende grendels van dien, ten waere
dat anderssints int contracteren vander hueren tusschen partijen onder-
sproecken waere; dijes en vermach de huerlinck t'selve huijs tot geene
andere neringhe gebruijcken dan daer toe hem t'selve verhuert is.
7. Item, dat een huerlinck van eenige huijsen ofte erve mach t'selve huijs
ofte erve maecken ende stellen naer sijne neringhe die bij doende is, ende
dat op sijnen cost, behoudelijck dat t'selve geschiede sonder bederffe-
nisse oft schade vanden erven ofte huijse, ende oock dat hij tot sijnen
affscheijde t'selve huijse wederomme stelle in sulcken staet als hij t'selve
aenveert heeft.
8. Item, dat soo wanneer eenich huerlinck op sijn ghehuert goet geplant
heeft eenige boomen, dat hij de selve tot sijnen scheijden mach vuijtdoen
ende naer hem nemen, ten waere dat anderssints tusschen partijen int
contracteren vander hueren ondersproecken waere.
9. Item, dat alle de haeffelijcke goeden van eenen huerlinck, terstondt
naer dijen hij de selve in sijn gehuert huijs oft goet gebrocht heeft, geaffec-
teert sijn den proprietaris voor t'voldoen van sijnder hueren; ende de selve,
bijden proprietaris aldaer gearresteert ofte beseten (1) sijnde, soo en mach
de huerlinck de selve goeden van daer nijet amoveren ofte doen amoveren
voor ende aleer hij sijnen verhuerder van sijnder hueren en hebbe voldaen
ende betaelt; ende soo verre hij ter contrarien doet, soo vermach de
(1) Au lieu de beseten, lisez: beseth.
120 COUTUMES DE DEURNE.
verhuerder hem met rechte de selve goeden aldaer opden selven pandt
wederom te doen brenghen, ter plaetsen daer hij die gehaelt ofte helpen
haelen heeft, ende wordt de verhuerder alsdan aen de selve goeden voor
alle andere crediteuren voor sijne tachterheijt geprefereert.
10. Item, soo wie eenich beseth ofte behaelt goet aenveert ende in fraude
vande crediteuren versteeckt, ende men t'selve goet onder hem bevinde,
ofte metter waerheijt bethoonen conste dat Iiij t'selve hadde geamoveert ofte
helpen amoveren, dat die ten versuecke vanden crediteur, gehouden is de
selve goeden wederomme te brengen ter plaetsen daer hij die gehaelt ofte
helpen haelen heeft, ofte bij gebrecke van dijen is gehouden den crediteur
van sijne tachterheijt [te voldoen].
TITEL VIII.
VANDE RECHTEN GEHOUDE PERSOONEN AENGAENDE.
1. Item, dat een man altijdt is mamboir van sijne huijsvrouwe, ende dat
hij vermach alle huere cedullen, actien ende crediten met rechte te heijs-
schen ende te vervolgen, sonder authorisatie ofte consent van sijnder huijs-
vrouwen ; ten waere dat de selve man insolvent en waere bedegen ende voor
sulcx hem voor sijne schuldenaers hadde verborgen, ofte dat [hij] anderssints
in prodigaliteijt en waere gestelt.
2. Item, dat een manspersoon eenige vrouwe persoon ofte weduwe
getrouwt hebbende, dat de selve vermach alle de haeffelijcke goeden die hij
ende sijne huijsvrouwe besittende sijn, met oock de gene die de selve sijne
huijsvrouwe aen hem ten houwelijcke mach hebben gebracht, ende oock alle
de erffelijcke goeden staende den houwelijcke bij hem verkregen ende daer
inne hij alleenlijck gegoeijt is ende nijet de vrouwe, dat hij alle de selve,
sonder consente, wille, wete ofte bijsijne vande selve sijne huijsvrouwe
mach vercoopen, transporteren, belasten ofte verhueren (1) naer sijne
beliefte,.
3. Item, maer alle de erffelijcke goeden die hij met sijnder huijsvrouwe
staende den houwelijcke heeft geconquesteert ende verkregen, ende daer
(1) Au lieu de: verhueren, "louer," lisez: verthieren, "ali‚ner."
122 COUTUMES DE DEURNE.
TEXTE
inne sijne huijsvrouwe soo wel als hij gegoeijt ende ge‰rft is, ende oock alle
de erffelijcke goeden die sijne huijsvrouwe aen hem te houwelijcke heeft
gebracht, ofte die gene die heur staende den houwelijcke van heure vrinden
ofte van iemanden anders mogen sijn verstorven ofte gegeven, dat de mans-
persoon alle die goeden nijet en mach vercoopen, belasten noch verthieren,
ten waere hij van sijnder huijsvrouwe met eenen vrempden momboir, heur
bij consente desselffs heurs mans gegeven, daer toe wettelijck geconstitueert
en waere, ende alsoo daer inne consenteerde, ofte mede de goedenisse ende
erffenisse selver dede.
4. Item, dat soo wanneer een vrouwe gehoudt is ende met heuren man
huijs is houdende, ende geen coopvrouwe wesende, soo en vermach die
heure erffelijcke goeden, t'sij dat de selve bij heur te houwelijcke verstorven
ofte andersints gegeven sijn, ofte bij heur met heuren man geconquesteert,
nijet vercoopen, verminderen ofte belasten, noch oock eenige acten in rechte
noch daer buijten doen, ofte oock procureur daer toe machtigen, sonder
consent ofte authorisatie van haeren man daer toe te hebben; alsoo oock
geen vrouwe heur valide en kan verobligeren, alwaert oock voor schepenen
alhier, dan bij consente ende authorisatie als voore.
TITEL IX.
VAN CALENGIERINGHE ENDE NADERSCHAP.
1. Item, int vercoopen van onruerelijcke goeden gelegen binnen der voor-
screven heerlijckheijt valt naederschap ende calengieringe van bloets weghen.
2. Item, dat soo wanneer iemandt eenige goeden calengieren wilt, is
schuldich in handen vanden officier te namptiseren silver ende goudt, met
oock terstond borge te stellen binnen der selver heerlijckheijt voor t'voldoen
vanden selven coop, dijen onder eed verclaert sijnde, metten goedtspen-
ninck, lijffcoop ende appendentien van dijen, op pene van te vervallen van
sijnder naederschap, ende daer aff wete te doen aende coopers ende vercoo-
pers, om tegens den eersten dinghdach te comen verclaren onder eedt den
deuchdelijcken coop.
3. Item, dat een iegelijck den vercooper van bloetswegen bestaende totten
vierden graet toe inclus sijne calengieringe van alle vercochte onruerelijcke
goeden binnen deser jurisdictie gelegen mach intenteren, soo verre hij int
124 COUTUMES DE DEURNE.
vercoopen vande selve goeden nijet geconsenteert, noch vanden lijffcoop
gedronken ende geten en heeft, oft anderssints nijet.
4. Item, maer daer meer persoonen den vercooper bestaende ende deselve
goeden oock calengieren (sic), soo wordt daer inne geprefereert de gene die
den vercooper naest bestaedt, nijettegenstaende dat de andere hunne calen-
gieringe eerst gedaen hadden; maer daer se beijde den vercooper al even naer
bestaen, soo volght de naederschap ende calengieringe [den gene die de selve]
eerst intenteert, ende alsoo sijne neersticheijt [eerst] daer inne gedaen heeft.
5. Item, dat oock een iegelijck, eenige vercochte goeden willende vernaer-
deren ofte calengieren, dat die gehouden is de selve sijne calengieringe te
intenteren, op privatie der selver, voor ende aleer de cooper, nae drije
sondaechse kerckgeboden, die daer aff d'een den anderen eenpaerlijck vol-
gende gedaen moeten worden, in t'selve goet met het schieten vanden halm
gegoeijt ende ge‰rft is, opde privatie van dijen.
6. Item, dat men geene kerckgeboden van eenige goeden en vermach te
doene, omme den calengierder van sijne calengiernige te priveren, ten sij
den coop vande selve goeden tusschen den cooper ende vercooper eerst
finalijck gemaeckt ende metten palmslach gesloten en sij.
7. Item, dat oock een calengierder gehouden is onder eedt te verclaeren,
dat hij sijne calengieringe gedaen heeft tot sijns selffs behoeff ende [van]
nijemandt anders, ende oock sonder daer toe bij iemanden gesuborneert te
sijn, ende dat hij t'gecalengiert goet in meijninge is te houden jaer ende
dach, sonder argelist, ende dat soo verre t'selve van hem bij cooper ende
vercooper versocht wordt.
8. Item, dat oock, ten versuecke vanden calengierder, de cooper ende
vercooper schuldich ende gehouden sijn, in sijns calengierders presentie,
onder hueren eedt te verclaren den deuchdelijcken coop, metten goedtspen-
ninck, lijffcoop ende appendentien, ende hoe ende in wat manieren den selven
metten palmslach gemaeckt ende gesloten is, sonder fraude ofte argelist, ende
sonder eenich toeseggen d'welck den calengierder soude mogen graveren.
9. Item, dat den cooper ende vercooper, t'voorschreven verclaren gedaen
hebbende, de calengierder oock schuldich is binnen sonneschijn van dijen
126 COUTUMES DE DEURNE.
dage in rechte te consigneren ende namptiseren de penningen die vanden
coop geseet sijn gereet gegeven te moeten worden, metten goetspenninck
ende lijffcoop vandijen, op de pene van vervallen ende versteken van sijne
calengieringhe ende naederschap.
10. Item, dat oock insgelijckx de cooper gehouden ende schuldich is, soo
verre hij hem tegens de calengieringe opponeren wilt, ten selven daege ende
binnen sonneschijn oock onder de weth te consigneren ende namptiseren de
penningen die, als vooren, gereet gegeven moeten worden, ende voor de
peninngen die op dage te betalen staen ende [de] voorwaerden ende conditien
inde coopmanschappe ondersproken, borge sufficiente te stellen binnen der
voorscreven heerlijckheijt, ende dat opde pene van versteken ende vervallen
te blijven van sijne oppositie, ende dat dijen volgende de calengierder sijne
naederschap sal moeten volgen.
11. Item, ende dat oock een calengierder, willende thoonen den coop ende
conditien van dijen, sonder hem dijen aengaende te willen gedragen oft
gestaen totten verclaren vanden cooper ende vercooper, dat hij t'selve mach
doen, maer is desnijettemin gehouden te consigneren binnen sonneschijn
van dijen daege tgene dat cooper ende vercooper onder eedt verclaert
hebben gereed gegeven te moeten worden, metten goedtspenninck ende
lijffcoop, op pene ende privatie als boven; ende moet insgelijcx oock de
cooper (indijen hij hem tegens de calengieringe opponeren wilt) van
gelijcken namptiseren ende cautie stellen binnen sonneschijn als boven, op
pene ende privatie als vooren.
12. Item, ende soo verre cooper ende calengierder int proces treden,
ende den vercooper begerende van sijnen coop voldaen te wesen, soe moeten
hem sijne penningen getelt worden (voor soo vele die gereet gegeven moeten
worden) vande genamptiseerde penningen bij den calengierder in rechte
geconsigneert; dies is hij gehouden het verkocht goet metten halm op te
dragen in handen vanden officier, tot behoeve vanden gene diemen ter
diffinitiven vanden processe bevinden sal daer toe gerecht te sijn.
13. Item, dat oock trecht vander calengieringhe ende naederschap ver-
schenen is soo saen als den coop metten palmslach gesloten ende gevesticht
is ; ende mogen nochtans, dies nijettegenstaende, cooper ende vercooper
malkanderen vanden coop der selver quijtschelden, in soo verre iemandt [nie-
mandt] den selven coop alnoch en heeft gecalengiert, ende anderssints nijet.
128 COUTUMES DE DEURNE.
14. Item, dat int vercoopen van goeden die bij subhastatien metten heere,
weth ende bernende keerssen verkocht worden, dat daer inne oock calen-
gieringhe plaetse heeft, soo verre die binnen den derden dage naer date
vande verschieringe ende vercoopinghe bij den calengierder ge‹ntenteert
wordt, ende daer naer nkjet.
15. Item, dat soo wanneer iemandt eenighe onruerelijcke goeden permut-
teert ofte transporteert tegens eenige andere onruerelijcke goeden, ofte oock
eenighe goeden ewech geeft, sonder bedroch, dat int t'selve geene calen-
gieringhe en valt, ten waere dat daer gelt gegeven, ofte dat de selve goeden
ge‰stimeert ende gepriseert worden, in welcken gevalle calengieringe aldaer
oock plaetse heeft.
16. Item, soo verre den calengierder in sijne calengieringe obtineert, dat
hem volgen de vruchten ofte (1) t'gecalengiert goet gewassen, ofte daer aff
gecomen sijnde vanden tijdt dat hij sijne calengieringhe heeft ge‹ntenteert
ende [dat hij] daer aff de wete [heeft] doen doen aenden cooper ende ver-
cooper, ende welcke vruchten den cooper naer de goedenisse souden hebben
moeten volgen.
TITEL X.
VAN CHIJNSEN, RENTEN ENDE ERFFPACHTEN.
1. Item, dat alle chijnsen, renten ende erffpachten geconstitueert bij
erffgevinge ende anderssints, oft oock tot behoeve van wijen dat het sij,
ende alsoo ontquijtbaer sijnde, ende daer aff de constitutie geene quijtinge
in en houdt, ende daer naer versocht (2) sijnde om een somme gelts, dat
alle de selve renten, chijnsen ende erffpachten daer naer zijn losbaer voor
sulcken prijs ende gelt als die verkocht sijn.
2. Item, dat soo wanneer iemandt eenigen chijns oft rente is heffende op
eenigen pandt gehipoticeert sijnde binnen der voorschreven jurisdictie
gelegen, dat den selven pandt daer naer in diversche deelen wordt gespleten,
dat nochtans de chijnsbeer oft renthier nijet gehouden is sijnen chijns ofte
rente te splijten, maer moet gelijck betaelt worden, ofte vermach anders-
(1) Au lieu de: ofte, lisez: op.
(2) Au lieu de: versocht, lisez: vercocht.
130 COUTUMES DE DEURNE.
sints alle den geheelen pandt, hem als vooren verbonden, te doene besetten,
vuijtwinnen ende bij chieringe als voore te doen vercoopen.
TITEL XI.
VAN ERFFSCHEIJDINGE ENDE SERVITUIJTEN, 1577.
1. Item, dat alle heijmselen ende thuijnen tusschen twee gebueren erve
staende sijn gemeijn ende moeten ten gelijken coste opde gerechtige paelen
vande twee erven gemaeckt ende onderhouden worden, ten waere dat bleeke
van eenige servituijt ter contrarien geconstitueert bij eenige schepene brieven
van goedenisse ofte anderssints tusschen hen partijen ende [ofte] henne voor-
saten daer aff voor schepenen gepasseert.
2. Item, ende dat soo verre iemandt van dijen partijen van heijminge in
tgene des voorseijt is in gebrecke waere, ende hem daer toe nijet en wilde
verstaen soo vermach d'officier (indijen partije advers t'selve aen hem
versueckt) de selve heijminge selver te doen maecken op dobbelen tweeschadt,
sonder eenighe rechtvoorderinge daeromme te derven doene, ende mach der
selver partije, in gebrecke bevonden, voor den selven tweeschadt rechte-
tijcken affpanden.
3. Item, dat alle boomen staende in gemeijne heijmselen, als boven, ende
die op hen gerechte paelen staen oft in gemeijnen erve, dat die tusschen den
selven twee partijen sijn gemeijn, sonder aenschouw te nemen wie den
boom ofte boomen geplant mach hebben.
4. Item, soo wie eenighe heijmsels, t'sij van houdt oft van leem, boven
gedeckt sijnde met riet ofte anderssints, maeckt, is schuldich t'selve soo
verre van sijns gebueren erve te setten datten neusedrup en water van dijen
daecke op sijns gebueren erve nijet en valt, noch daer aff eenich letsel en
lijde, sonder expres consent van sijnen naegebuer.
5. Item, soo verre iemandt. in plaetse van eenen thuijn, gelint ofte
wandt, maecken wilt eenen muer tusschen [sijne ende] sijns gebueren erve,
mach den selven maecken op sijn erve ende op sijnen cost alleen, sonder
sijns medegebuer consent; ende naer dijen dat den voorscreven muer
volmaeckt is, soo blijft den selven hem alleen toebehoorende, ende en heeft
den gebuere daer inne geen recht, ten waere hij [sulcx] van hem vercrege.
132 COUTUMES DE DEURNE.
6. Item, dat oock nijemandt en vermach eenen gemeijnen muer alsoo
gebruijcken dat den selven daer door eenich merckelijck hinder ofte bescha-
dicheijt is lijdende, als hovens, werderibbens, forneijsen, messieputten
maecken, ofte mes te leggen; maer indien hij t'selve in ofte bijden gemeijnen
muer wilt maecken ofte doen maecken, moet den selven soo bewaeren dat
den selven daer deur geen letsel aff en lijde.
7. Item, dat oock nijemandt tegens sulcken muer en mach eenige verkens-
coten te stellen, ofte andere diergelijcke onbehoorlijcke wercken; maer
indijen hij t'selve in ofte bijden gemeijnen muer wilt maecken ofte doen
maecken, moet vanden selven blijven drije voeten; ende ingevalle daer
geenen muer en staet moet de selve daer aff blijven seven voeten, ende alsoo
sijnen gebuere bevrijen van stancke.
8. Item, dat eenigen gebuere, rechthebbende in eenigen gemeijnen muer,
ende hij den selven in tijden ende wijlen soude willen oprijsen ende hoogen,
soo mach de selve met sijnen huijse ofte metselrije inden selven vaeren,
sonder daervan sijnen gebuere iet te betaelen voor t'hoogen van dijen;
behoudelijck indijen daer eenige gote laege opden selven gemeijnen muer,
dat hij schuldich [is] de selve te sijnen coste wel ende loffelijck te doen
leggen op sijn gebueren erffve, vast aenden gemeijnen muer, ende wede-
romme op te maecken ende repareren tgene des bij d'oprijsen vanden muer
ofte verleggen vander selver goten gebroken ende verargert sal wesen, ende
van dan voordane de selve gote wel ende deuchdelijck te onderhouden tot
sijnen coste, soo datter sijn gebuere geen schade aff en hebbe, ten waere de
gebuere sijn huijs soo hooch timmerde als d'andere, soo moet men de goote
wederomme leggen opden gemeijnen muer, ende de selve alsdan voorts
onderhouden ten gelijcken coste.
9. Item, twee gebueren hebbende toeganck tot een weerdribbe ofte voute
onder d'eerde wesende, sijn schuldich [de selve] tot gemeijnen coste
te onderhouden ende te ruijmen; ende bij dijen d'een vande gebueren
(naedien de weerdribbe gereijnicht is) begeert vande selve te scheijden ende
[die] nijet meer en begeert te gebruijcken, mach t'selve doen, ende en
is alsdan nijet meer gehouden in eenige costen daer ane te moeten doene;
oft indien iemandt van hen begeert alsdan de selve weerdribbe te doen
134 COUTUMES DE DEURNE.
scheijden, mach t'selve doen tot sijnen costen, ende van dan voortaen moet
elck sijn helft onderhouden.
10. Item, als iemandt buijten sijnen muer heeft oesedrup, ende het dack
vanden huijse gedeckt sij met schalien oft tichelen, dan behoort den selven
erve tot eenen halven voet buijtens s'muers ; maer indien thuijs met riet ofte
stroij gedeckt is, alsdan heeft [hij] eenen voet erve buijten sijnen muer oft
want, sonder meer.
11. Item, die sijne erffve met opgesette grachten wilt beheijmen, moet
tusschen de diepte vanden gracht ende d'erve van sijnen gebuer laten ten
minsten onder halven voet erve.
12. Item, dat nijemandt vande ingesetene der voorscreven heerlijckheijt,
t'sij backers, brouwers, verwers, herbergiers oft andere hem met houdt
generende, en mogen eenige houdtmijten stellen dan op henlieden erve, ende
dat vier voeten van hennen gebueren erve, ende indijen dat iemandt ter
contrarien dede , ende vuijt saecke vande welcke houdtmijten de gebueren
eenighe schade leden, t'waere van brande ofte anderssints, dat de selve
wordt arbitraelijck gecorrigeert, ende de schade daer deur gekoemen sijnde
sijnen gebueren oprechten ende betaelen moet, boven de pene daer toe
staende.
13. Item, als iemandts boomen, op sijn eijgen [erve] staende, hangen over
sijns gebueren erve, soo moet hij de selve doen snoeijen ende corten, oft
anderssints moet gedoogen dat sijn gebuere (over wiens erve de selve
boomen sijn hangende) de helft vande vruchten daer aff comende geniete,
daer aff nochtans de gebuere (over wijens erve nochtans (1) de boomen
hangen) de keuse heeft.
14. Item, int maecken ofte repareren van eenen gemeijnen borneput sijn
alle de gebueren die den selven mogen gebruijcken schuldich ende gehouden
te contribueren naer advenant de groote van heurlieden erve, behoudelijck
dat de gene die eenen borneput binnen sijnen huijse heeft, gestaet midts
gevende de helft van tgene dat hij geven soude indijen hij geenen borneput
binnen sijnen huijse en hadde.
15. Item, soo wie recht heeft door eens andermans erve sijnen wech te
hebben, die moet den selven gebruijcken met getijdigen vrome, ten naesten
(1) Le mot: nochtans est ici de trop.
156 COUTUMES DE DEURNE.
cante ende ter minster schade vander erven, met goeden toesicht te hebben
over sijne beesten, omme de selve alleenelijck geseelt daer duer te leijden.
16. Item, soo wanneer iemandt eenich landt, bempden oft bosschen heeft
liggende onder de voorschreven heerlijckheijt, ende dat vander straten, soo
sijn de proprietarissen vander erven voor hem totter straten gelegen schul-
dich te doogen dat de selve sijnen wech hebbe over huerlieder erve, ter
minster schade, ten naesten cante ende ter naester straten, om daer vuijt
ende in te mogen gaen ende rijden, met wagen ende peerden, ende sijne
vruchten daer vuijt te haelen, ende dat elck tot sijnen bequaempsten tijde.
17. Item, dat iemandt alsulcken servituijt van wege hebbende over ende
door de erve van sijnen gebuere voor hem ter strate waerts liggende, dat de
selve proprietaris van dijen erven hem den selven wech in mannieren voor-
screven ter plaetsen aldaer hij aldijen (1) heeft gehadt moeten (2) laeten
gebruijcken, sonder hem den selven te mogen benemen, ten waere datse
hem dijen en leijden naeder ende bequaemer dan die te vooren gelegen
heeft.
TITEL XII.
VAN REPARATIEN DIE EEN TOCHTENAER SCHULDICH IS TE DOEN.
1. Item, soo wanneer iemandt onder de heerlijckheijt van Deurne, t'sij
man oft vrouwe, besit eenige goeden in tocht, is schuldich de selve te houden
in goeden reijcke (3) ende reparatie, gelijck een goet ende neerstich vader
des huijsgesins over sijne goeden gewoonelijck is te doene; ende indijen
daer inne eenich gebreck bevonden werde, soo mach de proprietaris het
gebreck ofte schade verhaelen aende erffgenamen vanden tochtenaer.
2. Item, soo wanneer man ende wijff eenige tocht ofte bijleven malkan-
deren maecken aen haer onruerende goeden, have oft erffgoeden, dat alsdan
de lancxtlevende, die de tochte hebbende is, verkocht eenighe vande voor-
screven goeden, dat alsdan de selve verbeurt sijne tocht ende bijleven aende
erffgenaemen vanden eersten afflijvigen ende tot proffijte vande selve.
3. Item, een tochtenaer off tochtenaersse is schuldich te betaelen alle
(1) Au lieu de: aldijen, lisez: dijen.
(2) Au lieu de: moeten, lisez: moet.
(3) Au lieu de: reijcke, lisez: recke.
138 COUTUMES DE DEURNE.
lasten, als chijnsen, renten ende andere commeren vuijt de goeden (die
sij lieden in tochte sijn besittende) gaende, ende en vermach ofte en vermogen
de selve lasten nijet te laeten verloopen den tijdt van vier jaeren, op de
verbeurte van vervallen te sijn van henne tochte.
4. Item, een tochtenaer oft tochteneersse en mach geen opgaende houdt
houden ofte doen houwen dan nac thouwens recht (1), noch oock eenige
bossen dan ten minsten ten sesse jaeren, ende oock nijet voorder dan
thouwmes gegaen en heeft, ende oock met getijdige vrome, als te weten
bleckwerck in sijnen sesoene, ende d'winterwerck in sijnen tijdt.
5. Item, als een tochtenaer oft tochtenersse afflijvich wordt, soo expi-
reert daer mede de selve tocht, ende en volgen sijn oft heure erffgenaemen
geen vruchten ofte proffijten vande goeden die hij oft sij in tochte beseten
heeft, dan alleenelijck de gene die voor henne afflijvicheijt daer aff vervallen
ende verschenen sijn geweest.
TITEL XIII.
VAN VERSTERFFENISSE ENDE SUCCESSIE.
1. Item, dat in successie in rechte linie de kinderen altijdt koemen inde
plaetse van hen ouders ende representeren hennen persoon, gelijck sij oock
doen in successie vande goeden hen aencomende vuijter sijden, als te weten
van ooms, moeijen, nichten ende neven.
2. Item, dat nae de doot van vader ende moeder alle de kinderen bijde
selve twee gehuijsde achtergelaten succederen even gelijck ende hooft ende
hooft (sic) gelijck in alle de goeden, soo wel patrimoniale als geconquesteerde,
bijde selve achtergelaten.
3. Item, dat alle erffelijcke goeden gaen ten struijcke waerts van daer sij
gekoemen sijn, ten waer dat, bij dispositie testamentaire vanden proprietaris
de selve achter gelaten hebbende', [anders] en waere gedisponeert.
4. Item, dat naer de doot vanden eersten afflijvigen van twee gehuijsde,
kinderen ofte erffgenamen achterlatende, alle haeffelijcke goeden, ende oock
(1) Au lieu de: thouwens recht, lisez: t'houwmes recht.
140 COUTUMES DE DEURNE.
alle onruerelijcke verkregen staende hennen houwelijcke ende geconques-
teert, worden gedeijlt tusschen de lancxtlevende ende de erffgenamen
vanden eersten afflijvigen halff ende halff, behoudelijck den lancxtlevende
sijn voordeel inde haeffelijcke goeden; welck voordeel hem geoorlooft is te
kiesen in huijs oft inden stal vande beesten, in soo verre daer eenige sijn,
ende oock sijn tocht inde helft vande helft bijden eersten afflijvigen sijn
erffgenamen achter gelaten.
5. Item, alle andere onruerende goeden ende patrimoniale bijden eersten
afflijvigen ten houwelijcke gebrocht, ofte staende den houwelijcke hem
eenichsints toecomen ofte verstorven, ende bijden selven achtergelaeten,
succederen met vollen rechte opde erffgenamen vanden eersten afflijvigen,
behoudelijck den lancxtlevende sijne tochte in t'vierendeel vande selve
goeden.
6. Item, dat soo wanneer een weduwe oft weduwer wettich kindt off
kinderen hebbende, quame te houwelijck eer hij oft sij van heure kindt oft
kinderen gescheijden ofte gedeijlt waeren, ende daer naer afflijvich werde,
soo vermogen de voorscreven kinderen oft kindt de erffelijcke goeden
gecomen vander sijden vanden overledene te aenveerden, d'een helft vande
geheelderen haven, ende oock vande erffelijcke goeden staende ['t] tweede
houwelijck vercregen, als van heuren eersten afflijvigen ouders op hen
gesuccedeert sijnde, ende daer toe noch dander helft vande helft vanden
voorscreven haven ende vercregen goeden, als van heuren lesten overleden
ouders wegen op hen oft hem gedevolveert wesende, wesende (1) sulcx dat
t'selve kindt ofte kinderen moet oft moeten hebben de drije deelen vande
haeven ende verkregen erffelijcke goeden, sonder respect te nemen van wien
de haeffelijcke goeden gecomen sijn, ofte met wiens penningen d'ander erffe-
lijcke goeden vercregen mochten wesen.
7. Item, soo wanneer een weduwer oft weduwe t'saemen in houwelijck
comende ende beijde kinderen hebbende van hennen eersten bedde, ende
vande selve kinderen gescheijden ende gedeijlt sijnde, ende kinderen
t'saemen inden tweeden bedde krijgende, ende daer een van hen beijden
afflijvich wordende, soo deijlen de voorkinderen van beijden sijden d'een
helft van allen de have ende oock van alle erffelijcke goeden staende t'selve
(1) Le deuxiŠme mot wesende est de trop.
142 COUTUMES DE DEURNE.
tweede houwelijck verkregen ende in desselffs eerst afflijvigen sterffhuijs
bevonden, soo dat de voorkinderen van s'manswegen hebben d'een helft (dat
is een geheel vierendeel vande have ende verkregen goeden), ende de voor-
kinderen vande vrouwe dander vierendeel, ende dander resterende helft
blijft den lancxtlevenden metten naekinderen.
8. Item, dat soo wanneer man ende wijff in houwelijcke staet sittende,
ende d'een van hen afflijvich wordende (sic), soo moeten alle legaten ende
kerckelijcke rechten voldaen worden vande erffgenamen vanden eersten
afflijvigen ; maer ander costen van vuijtvaert, t'sij van maeltijdt ofte anders-
sints, ende andere schadtschulden ende lasten den sterffhuijse aengaende
moeten den lancxtlevenden ende d'erffgenamen vanden eersten afflijvigen
halff ende halff betaelen, ten waere datter dispositie, testamente oft houwe-
lijcxe voorwaerde waere ter contrarien.
9. Item, een crediteur van eenige overledene ofte van eenigen sterffhuijse
daer meer erffgenamen sijn dan een , vermach sijne geheele schult te
eijsschen van een vande selve erffgenamen die them belieft, die oock
gehouden is de selve schult te betaelen, sonder te mogen gestaen midts
presenterende sijn deel vande schult te geven ; maer mach sijn verhael
voorts hebben op sijn mede erffgenamen, om eenen iegelijcken sijn contin-
gent daer aff te doen betaelen.
10. Item, dat een weduwe, int sterffhuijs blijvende ende t'selve aenvee-
rende, is gehouden, ten versuecke vande erffgenamen vanden eersten
afflijvigen, den selven te geven behoorlijcken staet ende inventaris, alwaert
oock soo dat de eerste afflijvige de contrarie van dijen bij sijnen testamente
hadde gecaveert.
11. Item, dat een erffgenaem van eenigen afflijvigen [nijet] gehouden en
is met sijne mede erffgenamen langer in gemeijnschap van goeden te blijffven
(besunder met eenighe weesen) dan hem en belieft, ende vermach t'allen
tijden vande selve sijne mede erffgenaemen voor recht dat versuecken,
behoudelijck scheijdinge ende deijlinge, soo dat naerder bancken recht
behoort, die oock gehouden is hem daer toe te verstaen; ende vermach
d'officier de selve scheijdinge ende deijlinge met hem aen te gaen, soo verre
sijne mede erffgenamen daer toe nijet en willen verstaen ende absent blijffven.
144 COUTUMES DE DEURNE.
TITEL XIV.
VAN TESTAMENTEN.
Item, dat eenen iegelijcken is geoorlooft te disponeren van sijne goeden
onder dese jurisdictie gelegen, bij maniere van testamenten oft vuijttersten
wille, t'sij voor schepenen alhier, oft voor notaris ende getuijgen, ten waere
dat de selve testateur ofte testatrice en waere bastaert, in welcken gevalle
de selve [t'selve] nijet en soude vermogen te doen sonder octroij van Sijne
Majesteijt.
TITEL XV.
VAN ONBEJAERDE KINDEREN.
1. Item, de wethouders vande voorscreven heerlijckheijt sijn oppermom-
boiren van alle weesen der selver heerlijckheijt.
2. Item, naer d'afflijvicheijt van twee gehuijsde, ofte een van de selve,
kindt oft kinderen achtergelaetende, dat alsdan twee van s'vaders ende twee
van smoeders wegen moeten gestelt worden als momboiren over de selve
kindt ofte kinderen, die gehouden sijn den behoorlijcken eedt daer toe
staende te doen.
3. Item, ende t'selve gedaen sijnde, sijn de selve momboirs schuldich ter-
stondt te gaen int sterffhuijs vanden afflijvigen, ende aldaer met den lancxt-
levenden te maecken behoorlijcken staet ende inventaris van alle ende
iegelijcke de goeden, soo wel haeffelijcke als erffelijcke, actien, crediten oft
vuijtstaende schulden inden selven sterffhuijse bevonden, ende den selven
over te brengen in handen vande weth.
4. Item, dat deselve momboirs gehouden sijn van heurder administratie
alle jaere ende soo dickmaels als sij daer aff van wegen der jurisdictie sullen
vermaent sijn te doen goede wettighe rekeninghe, bewijs ende reliqua.
5. Item, dat geene momboirs en vermogen eenighe haeffelijcke goeden
van henne weesen te vercoopen dan bij openbaere vuijtroepinge ende bij
consente vande weth.
6. Item, dat oock geen momboir eenige erffelijcke goeden van sijne
weesen en mach belasten noch vercoopen, ten sij bij consente vande weth
146 COUTUMES DE DEURNE.
ende naeste vrinden, ende dat hij onder eedt vercleert dat de selve belas-
tinge ofte vercoopinge tot proffijte vande weese beter gedaen is dan gelaten,
ende dat anderssints alle andere belastingen ende vercoopingen sijn nul,
machteloos ende van onweerden.
7. Item, dat alle weesen staende onder momboirdije, dat sij gehouden sijn
daer inne te blijven tot dat sij vijffentwintich jaeren oudt sijn, ten waere
dat sij eer tot eenigen geestelijcken oft houwelijcken staete gecommen
waeren, oft anderssints dat [bij] de weth, deur attestatie van henne naeste
vrinden ende magen, bevonden werde ende (4) grootelijckx hen proffijt te
wesen henne goeden selver te administreren.
8. Item, vercleeren voorts, dat van alle andere saecken ende questien daer
aff int particulier hier boven geen mentie gemaeckt en is, wij ons souden
reguleren, soo verre voor ons daer aff questie quame gemoveert te worden,
volgende tghene des ons bij geleerde ofte onsen hooffden dien aengaende
soude worden geleert, oft anderssints des wij in onse conscientie souden
bevinden te behooren.
(1) Cet ende doit ˆtre supprim‚.
148 COUTUMES DE DEURNE.
TEXTE
II.
Costumen der dorpe ende hooft-bancke van Deurne.
(GEDRUKTE COSTUMEN.)
Alsoo binnen den dorpe ende hooft-bancke van Deurne ende ander heer-
lijckheden ende jurisdictien der selver over langhe groote desordre is
geresen in verscheijde materien ende geschillen dier daghelijckx rijsen, bij
ghebrecke van dat tot noch toe niet en sijn in gheschrifte ghe-erigeert noch
gestelt de costumen ende oude usantien die-men nae den landt-rechte is
ghewoon te onderhoudene, soo uijt dien de selve worden bij eenighe ghe-
interpreteert nae henne fantasie ende alsoo dickmael verandert, soo dat ten
lesten de selve oude landt-rechten souden kommen te verduijsteren; oock dat
in de processen worden ghehouden vele noodeloose termijnen, waerdoor de
partijen dickmael worden beschadight ende van hen goet recht ghehouden,
tot hennen grooten achterdeele, ongherieve ende schade: omme waerinne te
versien, ende de goede ghemeijnte te helpen dat sij voordaen ten kortsten
doenlijck wesende moechten henne processen, gheschillen ende differentien
be-eijnden ende weten waernaer hen te reguleren, soo hebben de heer dros-
saert generael ende schepenen goet ghevonden alle de selve costumen ende
usantien, ende oock de maniere van procederen, soo vele doenlijck is,
ordentlijck in't gheschrift te stellen, ende die aen haere Doorluchtighste
Hoogheden, als hertoghen van Brabant, achtervolghende henne bevelen daer-
oppe ghe-expedieert op den........... te presenteren, ten eijnde de selve Heure
Hoogheden ghelieve die te approberen ende decreteren, omme voortaen
achtervolght te moghen worden; ende sijn soo ende ghelijck die hiernaer
volghen, ghemaeckt vervolghens elck capittel op de letteren A. B. C., omme
eenen voet ende reghel te hebben, ende weten waernaer een ieghelijck hem
sal reguleren.
(1) Brabandts recht, tome II, p. 1271. V. le rapport de M. le conseiller de Cuyper dans les
ProcŠs-
verbaux des s‚ances de la Commission, 4e vol., p. 62. Ce texte a ‚t‚ conf‚r‚ avec celui d'une
‚dition in-18,
parue ... Anvers, sans date, chez Michel Knobbaert, et que M. C.-J. Hansen, biblioth‚caire de
la ville d'Anvers,
a bien voulu nous communiquer.
150 COUTUMES DE DEURNE.
TITEL 1 (1).
EERST VAN DE ADMINISTRATIE VAN JUSTITIE, APPREHENTIEN VAN PERSOONEN VAN
CRIMINELE SAEKEN, POINCTEN VAN DELICTEN ENDE DES DAERAEN CLEEFT.
1. In den eersten, dat de voorschreve heerlijckheden moeten wesen versien
van eenen drossaert ende seven schepenen, staende tot goeden naeme ende
fame, met oock eenen schepenen clercq, die alle eedt moeten doen den
hertoghe van Brabant.
2. Item, dat de selve officier, schepenen ende clercq moeten wesen inne-
woonders oft ghegoeijde der voorschreve heerlijckheden, ende gheboren
Brabanders, die kennisse hebben van alle criminele, re‰le, personele, mixte
ende civile saeken.
3. Item, dat de voorschreve drossaert ende schepenen schuldigh sijn alle
vierthien daghen eene vierschare te houden, om allen partijen recht ende
justitie te administreren.
4. Item, dat den heer drossaert in sijne stede mach stellen eenen stadt-
houder, die in zijne absentie sijnen persoon sal representeren; d'welck oock
wesen moet een gheboren Brabander; ende onder Deurne vier vorsters,
ende op alle andere dorpen twee vorsters oft meer, na den heijsch der selver
dorpen.
5. Item, dat den voorschreven heer drossaert, sijnen stadthouder ende
vorsters, toestaet te doen den aentast van alle apprehentien van misdadighe
persoonen.
6. Wel verstaende nochtans dat den inghesetenen, in absentie van den
heere, wort toeghelaten de misdadighe persoonen op 't feijt bevonden
wordende, oft die selfs overlast binnen sijnen huijse geschiede, aen te tasten
ende die in s'heeren handen te leveren.
7. Item, indien d'officier over sulcken ghevanghene vonde eenighe goeden
oft ghereet ghelt, is ghebouden allen t'selve bij den griffier oft schepenen
clercq te doen beschrijven ende inventari‰ren, daeraen de crediteuren voor
de confiscatie worden gheprefereert.
(1) Cette coutume ne porte pas d'indication de titres dans le recueil de Christyn.
152 COUTUMES DE DEURNE.
8. Item, is den heer drossaert oft sijnen stadthouder ghehouden [over]
sulcken misdadighen ghevanghen persoon in de teghenwoordigheijdt van
twee schepenen terstont informatie preparatoir te nemen van de feijten
daermede hij wort geaccuseert, ende sijn verklaren bij den greffier in
gheschrifte te doen stellen, omme daernae, daeruijt ten laste van den selven
ghevanghene te nemen alsulcken conclusie, t'zij ter scherper examinatie oft
ten principalen, soo hij te rade sal vinden te behooren.
9. Item, is de heer drossaert ofte sijnen stadthouder ghehouden sulcken
misdadighen ghevanghen persoon binnen, den derden daghe van de appre-
hentie, goets-tijdts voor noene ende eer de clock twelf is gheslaghen, ticht
ende aensprake te doen; ten ware hij den ghevanghene met sijnen consente
hadde onverleth ghestelt oft anderssints, ende bij ghebreke vandien, dat den
ghevanghene van der hachten wort ontslaghen costeloos ende schadeloos,
ende heeft [de selve] alsdan veijligheijdt van vier-en-twintigh uren binnen
de heerlijckheijdt daer hij is ghaepprehendeert gheweest.
10. Item, als de voorschreve drossaert oft stadthouder ten laste van eenen
ghevanghene wilt nemen sijne conclusie uijt krachte van criminele saeken,
't zij tot scherpe examinatie oft verbeurte van den lijve, moet dat doen onder
den blauwen hemel in volle vierschare, den ghevanghene ongheacht
[onghehacht] onghehouden ende buijten alle banden van ijsere.
11. Item, ende eer de drossaert sijne conclusie nempt moet den ghevan-
ghene in der manieren voorschreven ghestelt worden voor de justitie, ende
aldaer in sijne presentie de vierschare worden ghebannen; d'welck ghedaen
sijnde, dan moet den drossaert oft stadthouder segghen : "Ick verthoone mij
voor desen knape;" alswanneer den tael-spreker des ghevanghene antwoort:
"Heer drossaert, den ghevanghene hout hem voor verthoont;" ende alsdan
wort teghens den ghevanghene van weghen des drossaerts oft stadt-houders
conclusie ghenomen, ende de feijten die men hem opleedt worden verbalijck
opghelesen die in het gheschrifte sijn ghestelt, omme de ghetuijghen daer-
oppe te examineren, indien de saeke sulckx verheijschte.
12. Item, sijnde de voorschreve feijten ende delicten alsoo verbalijcken
verhaelt, daermede de ghevanghene wordt beticht, indien de heer drossaert
oft stadt-houder naerder van de waerheijdt wilt ghe-informeert sijn van den
154 COUTUMES DE DEURNE.
selven delicte, ende begheerde te weten sijne complicen ende andere die
van het criem, daervan de ghevanghene wordt aenghesproken, mede cul-
pabel sijn, vermach alsdan conclusie preparatoir te nemen ten eijnde die
knape worde ghewesen ter scherper examinatien.
13. Item, en mach de heer drossaert oft stadt-houder anders niemant
brenghen ter scherper examinatie dan met voorgaende appoinctement van
schepenen, die sulckx moghen appoincteren, mits voorgaende sommier-
lijcke informatie van de delicten, de saeke daertoe vindende ghedisponeert.
14. Welcke scherpe examinatie alsdan moet gheschieden in de teghenwoor-
digheijdt van twee schepenen ende griffier deser hooft-bancke, die ghehouden
is des selfs ghevanghene belijdenisse ende bekentenissen pertinentelijck op
te schrijven, sonder dat d'officier dien ghevanghene anders oft langher mach
pijnighen dan de wet-houderen daer present sijnde goet en dunckt.
15. Item, de voorschreve belijdenisse ende bekentenissen van den ghe-
vanghene alsoo opgheteekent wesende, wort dien ghevanghene dan gheleijt
uijtter hachten, onghebonden ende buijten alle banden van ijsere, onder
den blauwen hemel, alwaer hem sijne belijdenisse ende bekentenisse wort
voorghelesen, de welcke, soo hij daerbij blijft persisterende ende bekent voor
schepenen, wort die dan ghehouden voor eene ghenoechsame wettighe beken-
tenisse, ende doet-men daeruijt recht ende justitie nae gheleghentheijdt
van de saeken; maer die bekentenissen aldaer wederomme afgaende, en
sijn [hem] dan niet schadelijck noch en konnen hem die niet condempneren.
16. Ende den voorschreven heer drossaert oft stadthouder ghenoech
ghe-informeert zijnde van den voorschreven delicte, ende genoechsame stoffe
hebbende om capitalijck te concluderen, soo neemt hij teghens dien knape
ende ghevanghene conclusie uijt de feijten bij hem te verhalen, ten eijnde
hij sal hebben verbeurt sijn lijf ende goet tot des hertoghs van Brabandts
behoef, ende dat bij over den selven sal rechten ende doen rechten ghe-
lijckmen over salcke misdadighe schuldigh is te doene, protesterende te
blijven op sijn gheheel van alle andere mesusen, delicten ende nieuwicheden
die tot sijnder kennisse alnoch niet en sijn ghecommen.
17. Moghende den voorschreven heer drossaert oft stadthouder zijne aen-
spraecke ende conclusie deijlen, met alternative teghens den ghevanghene te
concluderen, 't zij capitalijck oft andersints tot alsulcke correctie alsmen,
nae de gheleghentheijdt van de saecke, sal bevinden te behooren.
156 COUTUMES DE DEURNE.
18. Op welcke conclusie den ghevanghene wordt dagh ghegunt om t'ant-
woorden, tot alsulcken dagh ende termijn als de wethouderen dat ordineren,
ten ware het criem oft delict, daermede den ghevanghene capitalijck gheac-
cuseert wordt, seer enorm ware, ende datter schepene kennisse ende confessie
van den ghevanghene af is, in welken ghevalle den ghevanghene sijnen ver-
sochten dagh van berade wordt afgheslaghen ende gheordonneert terstont
te antwoorden.
19. Ende om welcke antwoorde ende defentie te doene wordt in alle crimi-
nele saecken, hoe het feijt oock is, den ghevanghen bij den officier versien
van rade, oft toeghelaten selfs hem van rade te moghen versien, daermede
hij hem magh beraden, ende den welcken wordt gheconsenteert hem te
verantwoorden, oft andersints de saecke voor den ghevanghenen te bedin-
ghen.
20. Item, indien den ghevanghene alsdan antwoorde bij ontkennen, soo
wordt den heere ghewesen van sijne feijten ten thoone.
21. Ende maenende hoe hij sijnen thoon sal leijden, wordt ghewesen dat
den heer sal schuldigh zijn sijnen thoon af te leijden bij wettighe persoonen,
die sullen sweiren : "dat sij segghen sullen de gherechte waerheijt van
't ghene des sij ghehoort ende ghesien hebben, daermede sij bij ende aen
zijn gheweest, ende dat hen kennelijck is; soo moet hen Godt helpen ende
alle sijne heijligen!" Ende sijnt schepenen die over de belijdenisse hebben
gheweest, soo salse den drossaert maenen, op den eedt die sij in 't aencomen
van het schependom ghedaen hebben: "dat sij overlegghen alsulcken
verlijdt als sij van sulcken ghevanghene onder hebben ende in hunne
presentie ghedaen is;" die alsdan in de volle weth overbrenghen desselfs
ghevanghene verlijdt ende confessie, de welcke bij den greffier openbaerlijck
wordt ghelesen ten aenhooren van eenen iegelijcken; ende't selve gheschiet
zijnde, soo maent den drossaert oft stadthouder den schepenen, die 'tselve
verlijdt overgheleijt hebben, op den eedt als vore : "Oft soo hen kennelijck
is?" Die daerop antwoordt [antwoorden] : "Jae."
22. Alswanneer dat den drossaert, oft procureur van sijnent weghen, den
voorschreven thoon overleght ende van thoon is sluijtende, ende voorts susti-
neert, dat midts bij seght volcomentlijck van sijne feijten ende intentie ghe-
thoont te hebbene, dat hem sijne conclusie sal worden aenghewesen; ende
nadien bij den raedt des ghevanghenen verbalijck teghen den thoon oft verlijdt
158 COUTUMES DE DEURNE
is ghereprocheert ende bij den officier ghesalveert, soo maent hij ten princi-
palen om recht.
23. D'welck ghedaen wesende, soo vertrecken de schepenen ter sijden op
een camer met hunnen greffier, die de stucken van den gheheelen processe
met het verlijdt des ghevanghene anderwerf oversien ende letten op 't be-
dinghde van partijen, ende delibereren wat behooren sal ghewesen te worden;
ende bevindende bij den drossaert van sijne intentie ghenoech ghethoont te
zijne, comende de voorschreve schepenen sitten, soo is den drossaert
manende om recht, ende wordt bij eenen schepene oft griffier uijtgesproken
ende ghewesen de heer volcommen van sijnen vermete; alswanneer d'officier
d'ander schepenen in 't besonder vraegt: "Oft sij 't volghen? ende elck van
hen antwoordende: "Jae," wort de ghevanghene, alsoo ghecondempneert
sijnde, wederom op de ghevanckenisse ghestelt, ende des anderen daeghs
ghe-executeert, sonder dat daeraf mach worden gheappelleert.
24. Maer als den ghevanghene dagh van beraet wordt gheaccordeert, oft
dat in de saeke soo verre is gheprocedeert dat partijen van henne feijten
worden ghewesen ten thoone, ende hennen thoon willende affleijden met
levende ghetuijgen, moeten die ghedaeght worden bij den vorster, om te
compareren in volle vergaderinghe van justitie, om aldaer hunnen eedt te
doene met blickenden aenschijne, in presentie ende ten aenhooren van den
ghevanghene, ende worden alsdan hunne ghetuijghenisse ghestelt bij den
griffier bij geschrifte, in absentie van partijen.
25. Ende partijen hunnen thoon rechtelijck gheproduceert hebbende,
mede overgheleijt hebbende hunne voordere stucken, die sij t'hunne intentie
mede hebben bedinght ende overghegheven, ende ghesloten hebbende van
thoone, wordt dien openbaerlijck ghelesen, ende dies sulcks vindende ghe-
disponeert, wordt partijen daeraf geaccordeert copije, inghevalle de wethou-
deren sulcks vinden te behooren, om ghereprocheert, ghesalveert ende voorts
't proces in staet om wijsen gestelt te worden onder behoorlijcken inventaris.
26. Item, men mach teghens inghesetene ende ghegoeijde niet procederen
tot apprehentie van den persoon dan met voorgaende consent van schepenen,
die hen wel moeten informeren van de feijten eer sij sulcken consent behoo-
ren te gheven.
27. Item, soo wie bij vonnisse wordt ghecondemneert sijn lijf verbeurt te
hebben, verbeurt oock alle sijne goeden [tot] s'heeren behoeve ; maer heb-
160 COUTUMES DE DEURNE.
bende wijf oft kinderen, moet d'een helft blijven den wijve oft kinderen, ende
d'ander helft tot s'heeren behoeve, ende en heeft hij wijf noch kinderen,
blijft alle sijn goet tot des heeren wille.
28. Item, wanneer bij merckelijcke redenen wordt bevonden dat eenigh
persoon hem selven wetens ende willens verdroncken, verhanghen, verdaen
oft ter doodt ghebrocht heeft, alsdan zijn de goeden van den selven verbeurt
ende gheconfisqueert tot s'heeren profijt, ende moet d'officier het doode
lichaem aen de galghe in een vorcke oft micke doen hanghen, ten exemple
van eenen ieghelijck.
29. Item, als eenen ghevanghene van lijve oft lede t'ontrechte is beticht,
moet d'officier daerin gheduemt zijnde hem sijne costen ende schaden
gelden ende betalen.
30. Item, van alle kennelijcke onghevallen, ende van doodt-slagen ghe-
schiet in onnooselheijd, is eene iegelijck onghelast van den heere ende
partije.
31. Van ghelijcken, aengaende doodt-slaghen gheschiedende in nootwere
is men vrij aen den heere ende partije, midtsgaders van doot-slaghen geschiet
aen moorders, branders, brandt-schatters oft af-setters, rebel int vanghen.
32. Item, alle moorders, ontschaeckers van vrouwen, ontsegghers, brandt-
stichters, kerck-roovers, vrouwen-krachters, straet-schenders, oft die iemandt
met ghewelt, fortse, dreijghemente, sijn gelt, goet oft kleederen afneemt,
oft die iemanden in fellen moede (oft zijnde van quaden leven ende regiment)
dreijghde sijn huijs oft goet af te branden, oft die eenighe brandt oft ontsegh-
brieven schreve, seijnde, wetens brenght oft erghens plackt, oft in iemandts
huijs oft hof worpt, die verbeuren allegader aen den heere lijf ende goet,
ende worden metten viere ghe-executeert, indient den heere belieft, ende
sulcke misdadighe en ghenieten niet de muniteijten van de H. Kercke.
33. Item, indien iemandt in fellen moede op eens inghesetenen huijs, oft
deure oft venstere liepe oft staecke, om daerinne te commen tegnens des
inghesetene oft sijne huijsvrouwe oft familie danck ende wille, ende dat hij in
eens inghesetenen huijs oft erve quame oft liepe, om iemandt te slaen of te
evelen, oft dat iemandt eenen inghesetenen binnen sijnen huijse oft begrijpe
van dien, bij daghe oft bij nachte, fortse, ghewelt oft overlast dede, die ver-
beurt sijn lijf ende goet; ende al worde hij alsdan van iemanden in huijs, om
162 COUTUMES DE DEURNE.
hem te defenderen, ghequetst oft doodt-gheslaghen, die en zoude niet
verbeuren aen den heere, midts sulcks wordt ghehouden voor noot-weire.
34. Item, wie den heer sijnen ghevanghenen ontweldight, oft de ghevanc-
kenisse helpt opbreken, de ghevanghene bij practijcke uijt helpt, oft teghens
den heer oft justitie opstaet ende turbeert met invasien, fortsen oft ander-
sints, die verbeurt sijn lijf ende goet sonder verdrach, besondere indien hij
ghevanghen is gheweest voor capitale delicten.
35. Ende zijn de delicten alleenlijck arbitrael oft civile, indien hij den
ghevanghene alleenlijck door subtijlheijt ende niet met fortse ende ghewelt
en hadde buijten ghevanckenisse gheholpen, sal in dien ghevalle oock arbi-
tralijck worden ghecorrigeert ter arbitragien van den rechter, ende den
ghe-interesseerden sijn schade goet doen, ende daervore in hachten blijven,
indien hij de middelen niet en hadde.
36. Item, niemandt en magh private castres oft ghevanckenissen opsetten
noch houden, noch oock niemant in 't heijmelijck oft openbaer ghevanghen
houden, oft in banden van ijsere legghen dan op oft in s'heeren ghevancke-
nisse, ten ware bij oorlove van den drossaert ende schepenen, op de verbeurte
van dienaengaende gestraft te worden na ghelegentheijdt van de saecke; dan
wel d'ouders moghen hunne kinderen oft kintskinderen tot castijement oft
bewaernisse voor eenighen tijdt in hunne huijsen ghevangen houden.
37. Item, wie in de kercke strijdt-gierich is, eenighe messen oft wapenen
treckt, oft eenighe diefte oft ander misdaet aldaer committeerde, en mach
hem met de vrijheijt van de kercke niet behelpen.
TITEL II.
ARRESTEMENTEN ENDE APPREHENTIEN OP PERSOONEN VOOR CIVILE SAECKEN.
38. Item, die sijnen debiteur van buijten binnen dese heerlijckheijdt oft
andere heerlljckheden vint, magh dien doen arresteren oft apprehenderen,
indien hij hem van den persoon desselfs wilt versekeren, hem beduchtende
dat bij boven arrest hem soude vertrecken, welck arrest oft opprehentie
ghedaen sal worden bij den stadthouder oft vorsters.
39. Item, wordt [worden] oock den stadthouder ende vorsters gheautho-
164 COUTUMES DE DEURNE.
riseert in [van] soodanighe ghearresteerde persoonen den eedt af te nemen
van hen niet te absenteren ende sijn partije te rechte te staen, als partije
daerin consenteert.
40. Item, den stadthouder oft vorsters, hebbende alleenlijck last van te
arresteren, en moghen niemant apprehenderen, op pene van alle costen,
schaden ende interesten uijt saecke van de selve apprehentie toeghekomen,
selfs te betalen.
41. Item, als eenen crediteur sijnen schuldenaer, woonende buijtens dorps,
heeft doen arresteren, ende blijvende de selve in arreste, en mach hem niet
doen vanghen, noch met borghe belasten, ten ware uijt eenighe merckelijcke
oorsaecke.
42. Item, moghen de apprehentien ende arresten van persoonen oft
goeden gheschieden op geoorlofde tijden ende plaetsen, oock na der sonnen
onderganck, bij daghe oft bij nachte maer niet op sondaghen oft heijlighe
daghen diemen ter eere Godts onderhoudt, ten ware voor criminele saecken.
43. Item, gheduerende de groote vacantien van den oost en machmen
gheen buijten-lieden, landt-neringhe doende, om eenighe civile saecken
arresteren noch apprehenderen.
44. Item, den arrestant, doende eenen buijten man arresteren van civile
saecken, is ghehouden den ghearresteerden oft ghevanghenen te betichten,
ende hem te fonderen van den arrest oft apprehentie binnen den derden
daghe, goets tijts voor den noen, oft anderssints is 't selve arrest oft appre-
hentie smiltende, ende is den ghearresteerde ipso jure ontslaghen; ten ware
d'arrest oft apprehentie geschiede uijt krachte van ghewesen vonnisse oft
voluntaire condemnatie binnen de jurisdictie daer 't selve gheschiedt,
ghewesen oft ghepasseert.
45. Item, oft de ghearresteerde oft ghevanghene soo langhe niet en wilde
in arrest oft ghevanckenisse blijven, magh versoecken buijten ghenecht
(sic) ghehouden te worden, midts betalende de heeren hunne rechten daertoe
staende, ende den arrestant oft apprehendant daertoe insinu‰ren.
46. Gelijck oock, indien den arrestant ten tijde van den arreste den gearres-
teerde oft ghevangene dach bescheijden [bescheijdde] te compareren op 't eerste
ordinaris ghenecht, ende dat de ghevanghene oft ghearresteerde dien tijdt
accepteerde, oft dat d'arrestant den ghearresteerde oft gheapprehendeerde
ontsloeghe onder ghelofte, ende in handen van den officier eedt doende van
166 COUTUMES DE DEURNE.
ten eerstcomenden genechtdaghe wederomme in arrest oft apprehentie te
comen, oft onder eenighe cautie, soo moet alsdan dien dagh eerst op
't voorschreven eerstcomende ordinaris ghenecht dienen, sonder dat dan
den ghevanghene oft ghearresteerde den dagh magh vervragen.
47. Ende wordende eenen ghearresteerde oft ghevanghene, oft oock
eenigh ghearresteert goet van den arreste oft apprehentie met vonnisse, door
eenighe versuijmenissen van den arrestant oft apprehendant, ontslaghen, is
na't selve ontslach vier-en-twintig huren vrije van den selven arrestant ende
apprehendant, maer niet van een ander.
48. Item, soo wanneer twee persoonen van buijten malkanderen binnen
dese heerlljckheden deden [doen] arresteren oft apprehenderen, dat dan die
arrestanten oft apprehendanten ghehouden zijn binnen den derden daghe
hem voor recht aen te spreken ende te betichten, op pene als vore.
49. Ende dede een buijten man eenen anderen buijten man arresteren oft
apprehenderen, is d'arrestant oft apprehendant, des versocht zijnde, ghe-
houden aen den ghearresteerde oft ghevanghene te stellen sufficiente cautie
voor alle costen, schaden en interesten daerdoor bij den selven te lijden ,
oft selfs in hachten te comen, ten ware uijt eenighe consideratie anders bij
schepenen worde gheordineert.
50. Item, wanneer eenigh goet binnen yemandts huijse oft bewaernisse
binnen dese jurisdictie gestaen ghearresteert oft beseth is, ende dat den
persoon onder wien 't selve besetsel oft arrest is ghedaen aenveert den last
van 't selve te bewaren, ende 't selve daer-en-boven laet wegh voeren oft
versteken, de selve is schuldigh't selve te verantwoorden ende inne te staen
voor de schult daervoor't selve goet is ghearresteert oft beseth.
51. Item, dat gheene inghesetenen d'een den anderen in rechte en magh
[moghen] betrecken bij arreste, dan bij besetsele oft daghemente, ten ware
den debiteur ware in actu fug', in welcken ghevalle hij hem ende sijne
goeden bij den officier magh doen nemen in arreste, ende alsdan daerteghen
procederen, soo hiervoor is gheseght.
52. Item, als partije aen den officier wijst eenen buijten man die hem
schuldigh is, ende versoeckt dat hij hem arrestere oft aentaste, hem presen-
terende sijnen salaris, dat de selve officier gehouden ende van eede weghen
verplicht is 't selve in faveur van justitie te doene, ende 't selve weijgerende,
oft, ghedaen zijnde, den ghearresteerde oft ['t] ghearresteert goet liet gaen oft
168 COUTUMES DE DEURNE.
versteken, sonder den crediteur met sufficiente borghe of panden wettelijck
te versiene ende bewaren, moet selve verantwoorden oft betalen de schuldt
daervoor d'arrest oft aentast is ghedaen.
53. Item, soo wanneer datter eeinighe haeffelijcke goeden worden ghear-
resteert is den arrestant gehouden dat binnen den derden daghe te boeck te
doen teeckenen, ende daerop met drij besettinghen van ghenechte tot
ghenechte te vervolghen, midts daervan aen den proprietaris na den eersten
besetsele doende wete, ende ten voorschreven derden besetsele neemt
alsdan conclusie, ende versoeckt dat de selve gearresteerde goeden sullen
worden ghewesen verreijckt ende verhaelt voor sijne t'achterheijdt, d'welck
alsdan alsoo wordt ghewesen, inghevalle die niet en worden ontseth, midts
de voorschreven sijne t'achterheijt ghewarighende bij eede.
54. Ende den voorschreven eedt ghedaen zijnde, wordt hem verleent acte,
daermede hij, na voorgaende kerck-ghebodt ende teeckenen van executie, de
selve metten heer ende weth rechtelijck is vercoopende, om de voorschreven
sijne tachterheijdt daeraen te verhalen.
55. Item, zijnde de voorschreven goeden alsoo met den heere verkocht,
dat de penninghen daeraf te procederen worden ghebrocht in s'heeren
handen, daeruijt d'arrestant die is lichtende tot concurrente somme van
sijne tachterheijt, indien de selve soo verre strecken, ende midts alvoren
daeraen ghedefalqueert wordende het recht van den heere ende alle
rechtelijcke costen.
56. Item, en salmen oock gheene inghesetene deser heerlijckheden om eeni-
ghe civile saecken moghen vanghen, noch in eenigher manieren uijt heuren
huijse haelen, dan met voorgaende consent van den drossaert ende schepenen,
indien door eenighe wettighe redenen sulcks bevonden werde noodigh te zijne.
57. Item, soo wie arrest oft apprehentie violeert, verbeurt t'sestich
gouden realen tot behoeve van den heere.
58. Item, die oock boven eenigh rechtelijck verboth iet dede, verbeurt
daeraen eenen hooghmoedighen wille, ende moet dien beteren met t'sestigh
gouden realen, oock tot behoeve van den heere, ende 'tselve daer-en-boven
wederomme repareren.
59. Item, van ghelijcken, en magh oock gheen inghesetene om eenighe
saecken bij den officier ghevanghen worden daer lijf noch lith aen en is
verbeurt, indien bij machtigh ghenoegh is, oft cautie kan stellen van te
170 COUTUMES DE DEURNE.
rechte te staen ende 't ghewijsde te voldoen van 't ghene dat d'officier oft
partije op hem met recht soude konnen ghewinnen.
60. Ghereserveert alleen de ghene die bij bedroghe ende met sijne
wetentheijt in 't verlijden van eenighe renten oft vercoopen van eenighe
panden eenighe voorgaende renten, commeren ende lasten daerop uijt-
gaende verswijghen, die-men ter causen van 't selve bedrogh mach appre-
benderen, om teghen hem [hen] gheprocedeert te worden, ghelijckmen
teghens sulcke is ghewoon te doen.
TITEL III.
APPELLATIEN.
61. Item, die hem dunckt bij eenigh vonnisse, 't sij, diffinitijf oft interlo-
cutoir, bij schepenen alhier ghewesen, beswaert oft veronghelijckt te sijn,
magh daeraf binnen thien daghen na dat 't selve t'sijnder kennisse sal
ghekomen zijn appelleren aen de hooft-bancke, ende daeraf hebbende doen
blijcken, is schuldigh de appellatie binnen de dertigh daghen te verheffen,
oft andersints valt de selve appellatie desert, ende vermagh partije sijn
vonnisse stellen ter behoorlijcke executien, al oft de ghecondemneerde niet
en hadde gheappelleert.
62. Item, vervolghende d'appellant sijne appellatie, moet binnen de
voorschreven dertig daghen de gheappelleerde bij de wet-houderen van de
hooft-bancke doen beschrijven, ten eijnde sij 't proces a quo over brenghen ;
ende staen die van Deurne te hoofde voor commoingnemeesteren, schepenen
ende raedt der stadt van Mechelen oft in den leen-hove van Brabant, als hen
indifferent wettigh hooft, oock op pene van desertie van de voorschreven
appellatie.
63. Item, zijnde d'appellatie van die van Deurne verheven voor de voor-
schreven commoingnemeesters, schepenen ende raedt van Mechelen, ende
de sake aldaer wederom ten diffinitiven ghe-instrueert, wordt het vonnisse
alsdan bij de commoingnemeesters, schepenen ende raedt gheraemt metten
processe a quo, ende 't ghene voor hen is bedinght wederomme besloten,
ende met brieven van bevele met eenen stadt-bode overghesonden, ende
wordt alsdan 't selve gheraemt vonnisse bij de wethouderen van Deurne
116 COUTUMES DE DEURNE.
10. Item, dat oock eenen crediteur, hebbende voor sijn credijt (die op
termijnen te betaelen staen) borge, ende bij den selven sijnen principaelen
debiteur oft schuldenaer anderen oft langeren dach geeft van betaelinge dan
int stipuleren vander selver borchtochte gecauseert was, sonder consente
vanden selven borge, soo wordt alsulcken borge vander selver borchtochte
daer naer ontslagen.
TITEL VII.
VAN HUERINGHE.
1. Item, dat iemandt, deser werelt overleden sijnde, ende binnen sijn
leven eenich huijs, erve ofte diergelijcke gehuert heeft oft hadde, dat alsdan
de huerder van dien gebruijckt de huere van dijen (sic), niettegenstaende de
doot vanden verhuerder, ten waere de verhuerder vande selve goeden maer
een tochteneer en hadde geweest, in welcken gevalle de huere, midts
sijnder afflijvicheijt, expireert, ende dat oock de huere gaet voor eenighen
coop.
2. Item, soo wanneer eenich huijs, erve oft andere goeden bij iemanden
met recht vuijtgewonnen wordende (1), soo expireert de huere die den
huerlinck metten proprietaris hadde gemaeckt, ende moet het huijs ofte
erve van stonden aen ruijmen, hem sijne actie van interest tegens sijnen
proprietaris ende verhuerder gereserveert.
3. Item, dat soo wanneer eenich huijs, hove oft landt verhuerdt wordt
bij eenighe proprietarissen, daer andere mede paert ende deel in sijn heb-
bende, soo vermach de selve deelhebbere de huere voor den selven prijs
aenveerden, ende moet oock d'eerste huerlinck hem de selve laten volgen,
soo verre de voorscreven verhueringe gedaen is sonder last oft consent
vanden selven deelhebbere; dies is de selve deelhebbere gehouden (des
versocht sijnde) aen sijne mede proprietarissen als verhuerders borge te
stellen voor de voldoeninghe vander selver hueren in hennen respecte.
4. Item, ende soo wanneer eenich huerlinck van eenige huijsen, hove,
lande oft andere, sijne huere overlaet eenen derden ofte anderen persoon,
sonder wete ofte consente van sijnen proprietaris ende verhuerder, soo
(1) Au lieu de: wordende, lisez: worden.
118 COUTUMES DE DEURNE.
mach de selve proprietaris de huere ende soo sijne goeden nae hem nemen,
ten waere dat den eersten huerlinck de selve voorts verhueringhe bij sijnder
consente vander eerster hueren t'selve gepermitteert en waere.
5. Item, ende een huerlinck, seker huijs, hove landt oft anderssints in
hueringe gehadt hebbende, ende de jaerscharen vander selver hueren
ge‰xpireert wesende, ende de proprietaris de selve goeden aen een anderen
voorts verhuert hebbende, soo en heeft de eerste huerlinck geen recht om
die selve huere te mogen ofte willen aenveerden voor den selven prijs alst
selve alsdan verhuert is, maer moet terstondt t'selve goet ruijmen ende
t'selve den nijeuwen huerlinck laeten gebruijcken.
6. Item, dat een verhuerder van eenighe huijsen, schueren oft hoeven
gehouden is de selve te onderhouden in goeder reparatien van want ende
daecken, deuren, vensters metten slooten ende grendels van dien, ten waere
dat anderssints int contracteren vander hueren tusschen partijen onder-
sproecken waere; dijes en vermach de huerlinck t'selve huijs tot geene
andere neringhe gebruijcken dan daer toe hem t'selve verhuert is.
7. Item, dat een huerlinck van eenige huijsen ofte erve mach t'selve huijs
ofte erve maecken ende stellen naer sijne neringhe die bij doende is, ende
dat op sijnen cost, behoudelijck dat t'selve geschiede sonder bederffe-
nisse oft schade vanden erven ofte huijse, ende oock dat hij tot sijnen
affscheijde t'selve huijse wederomme stelle in sulcken staet als hij t'selve
aenveert heeft.
8. Item, dat soo wanneer eenich huerlinck op sijn ghehuert goet geplant
heeft eenige boomen, dat hij de selve tot sijnen scheijden mach vuijtdoen
ende naer hem nemen, ten waere dat anderssints tusschen partijen int
contracteren vander hueren ondersproecken waere.
9. Item, dat alle de haeffelijcke goeden van eenen huerlinck, terstondt
naer dijen hij de selve in sijn gehuert huijs oft goet gebrocht heeft, geaffec-
teert sijn den proprietaris voor t'voldoen van sijnder hueren; ende de selve,
bijden proprietaris aldaer gearresteert ofte beseten (1) sijnde, soo en mach
de huerlinck de selve goeden van daer nijet amoveren ofte doen amoveren
voor ende aleer hij sijnen verhuerder van sijnder hueren en hebbe voldaen
ende betaelt; ende soo verre hij ter contrarien doet, soo vermach de
(1) Au lieu de beseten, lisez: beseth.
120 COUTUMES DE DEURNE.
verhuerder hem met rechte de selve goeden aldaer opden selven pandt
wederom te doen brenghen, ter plaetsen daer hij die gehaelt ofte helpen
haelen heeft, ende wordt de verhuerder alsdan aen de selve goeden voor
alle andere crediteuren voor sijne tachterheijt geprefereert.
10. Item, soo wie eenich beseth ofte behaelt goet aenveert ende in fraude
vande crediteuren versteeckt, ende men t'selve goet onder hem bevinde,
ofte metter waerheijt bethoonen conste dat Iiij t'selve hadde geamoveert ofte
helpen amoveren, dat die ten versuecke vanden crediteur, gehouden is de
selve goeden wederomme te brengen ter plaetsen daer hij die gehaelt ofte
helpen haelen heeft, ofte bij gebrecke van dijen is gehouden den crediteur
van sijne tachterheijt [te voldoen].
TITEL VIII.
VANDE RECHTEN GEHOUDE PERSOONEN AENGAENDE.
1. Item, dat een man altijdt is mamboir van sijne huijsvrouwe, ende dat
hij vermach alle huere cedullen, actien ende crediten met rechte te heijs-
schen ende te vervolgen, sonder authorisatie ofte consent van sijnder huijs-
vrouwen ; ten waere dat de selve man insolvent en waere bedegen ende voor
sulcx hem voor sijne schuldenaers hadde verborgen, ofte dat [hij] anderssints
in prodigaliteijt en waere gestelt.
2. Item, dat een manspersoon eenige vrouwe persoon ofte weduwe
getrouwt hebbende, dat de selve vermach alle de haeffelijcke goeden die hij
ende sijne huijsvrouwe besittende sijn, met oock de gene die de selve sijne
huijsvrouwe aen hem ten houwelijcke mach hebben gebracht, ende oock alle
de erffelijcke goeden staende den houwelijcke bij hem verkregen ende daer
inne hij alleenlijck gegoeijt is ende nijet de vrouwe, dat hij alle de selve,
sonder consente, wille, wete ofte bijsijne vande selve sijne huijsvrouwe
mach vercoopen, transporteren, belasten ofte verhueren (1) naer sijne
beliefte,.
3. Item, maer alle de erffelijcke goeden die hij met sijnder huijsvrouwe
staende den houwelijcke heeft geconquesteert ende verkregen, ende daer
(1) Au lieu de: verhueren, "louer," lisez: verthieren, "ali‚ner."
122 COUTUMES DE DEURNE.
TEXTE
inne sijne huijsvrouwe soo wel als hij gegoeijt ende ge‰rft is, ende oock alle
de erffelijcke goeden die sijne huijsvrouwe aen hem te houwelijcke heeft
gebracht, ofte die gene die heur staende den houwelijcke van heure vrinden
ofte van iemanden anders mogen sijn verstorven ofte gegeven, dat de mans-
persoon alle die goeden nijet en mach vercoopen, belasten noch verthieren,
ten waere hij van sijnder huijsvrouwe met eenen vrempden momboir, heur
bij consente desselffs heurs mans gegeven, daer toe wettelijck geconstitueert
en waere, ende alsoo daer inne consenteerde, ofte mede de goedenisse ende
erffenisse selver dede.
4. Item, dat soo wanneer een vrouwe gehoudt is ende met heuren man
huijs is houdende, ende geen coopvrouwe wesende, soo en vermach die
heure erffelijcke goeden, t'sij dat de selve bij heur te houwelijcke verstorven
ofte andersints gegeven sijn, ofte bij heur met heuren man geconquesteert,
nijet vercoopen, verminderen ofte belasten, noch oock eenige acten in rechte
noch daer buijten doen, ofte oock procureur daer toe machtigen, sonder
consent ofte authorisatie van haeren man daer toe te hebben; alsoo oock
geen vrouwe heur valide en kan verobligeren, alwaert oock voor schepenen
alhier, dan bij consente ende authorisatie als voore.
TITEL IX.
VAN CALENGIERINGHE ENDE NADERSCHAP.
1. Item, int vercoopen van onruerelijcke goeden gelegen binnen der voor-
screven heerlijckheijt valt naederschap ende calengieringe van bloets weghen.
2. Item, dat soo wanneer iemandt eenige goeden calengieren wilt, is
schuldich in handen vanden officier te namptiseren silver ende goudt, met
oock terstond borge te stellen binnen der selver heerlijckheijt voor t'voldoen
vanden selven coop, dijen onder eed verclaert sijnde, metten goedtspen-
ninck, lijffcoop ende appendentien van dijen, op pene van te vervallen van
sijnder naederschap, ende daer aff wete te doen aende coopers ende vercoo-
pers, om tegens den eersten dinghdach te comen verclaren onder eedt den
deuchdelijcken coop.
3. Item, dat een iegelijck den vercooper van bloetswegen bestaende totten
vierden graet toe inclus sijne calengieringe van alle vercochte onruerelijcke
goeden binnen deser jurisdictie gelegen mach intenteren, soo verre hij int
124 COUTUMES DE DEURNE.
vercoopen vande selve goeden nijet geconsenteert, noch vanden lijffcoop
gedronken ende geten en heeft, oft anderssints nijet.
4. Item, maer daer meer persoonen den vercooper bestaende ende deselve
goeden oock calengieren (sic), soo wordt daer inne geprefereert de gene die
den vercooper naest bestaedt, nijettegenstaende dat de andere hunne calen-
gieringe eerst gedaen hadden; maer daer se beijde den vercooper al even naer
bestaen, soo volght de naederschap ende calengieringe [den gene die de selve]
eerst intenteert, ende alsoo sijne neersticheijt [eerst] daer inne gedaen heeft.
5. Item, dat oock een iegelijck, eenige vercochte goeden willende vernaer-
deren ofte calengieren, dat die gehouden is de selve sijne calengieringe te
intenteren, op privatie der selver, voor ende aleer de cooper, nae drije
sondaechse kerckgeboden, die daer aff d'een den anderen eenpaerlijck vol-
gende gedaen moeten worden, in t'selve goet met het schieten vanden halm
gegoeijt ende ge‰rft is, opde privatie van dijen.
6. Item, dat men geene kerckgeboden van eenige goeden en vermach te
doene, omme den calengierder van sijne calengiernige te priveren, ten sij
den coop vande selve goeden tusschen den cooper ende vercooper eerst
finalijck gemaeckt ende metten palmslach gesloten en sij.
7. Item, dat oock een calengierder gehouden is onder eedt te verclaeren,
dat hij sijne calengieringe gedaen heeft tot sijns selffs behoeff ende [van]
nijemandt anders, ende oock sonder daer toe bij iemanden gesuborneert te
sijn, ende dat hij t'gecalengiert goet in meijninge is te houden jaer ende
dach, sonder argelist, ende dat soo verre t'selve van hem bij cooper ende
vercooper versocht wordt.
8. Item, dat oock, ten versuecke vanden calengierder, de cooper ende
vercooper schuldich ende gehouden sijn, in sijns calengierders presentie,
onder hueren eedt te verclaren den deuchdelijcken coop, metten goedtspen-
ninck, lijffcoop ende appendentien, ende hoe ende in wat manieren den selven
metten palmslach gemaeckt ende gesloten is, sonder fraude ofte argelist, ende
sonder eenich toeseggen d'welck den calengierder soude mogen graveren.
9. Item, dat den cooper ende vercooper, t'voorschreven verclaren gedaen
hebbende, de calengierder oock schuldich is binnen sonneschijn van dijen
126 COUTUMES DE DEURNE.
dage in rechte te consigneren ende namptiseren de penningen die vanden
coop geseet sijn gereet gegeven te moeten worden, metten goetspenninck
ende lijffcoop vandijen, op de pene van vervallen ende versteken van sijne
calengieringhe ende naederschap.
10. Item, dat oock insgelijckx de cooper gehouden ende schuldich is, soo
verre hij hem tegens de calengieringe opponeren wilt, ten selven daege ende
binnen sonneschijn oock onder de weth te consigneren ende namptiseren de
penningen die, als vooren, gereet gegeven moeten worden, ende voor de
peninngen die op dage te betalen staen ende [de] voorwaerden ende conditien
inde coopmanschappe ondersproken, borge sufficiente te stellen binnen der
voorscreven heerlijckheijt, ende dat opde pene van versteken ende vervallen
te blijven van sijne oppositie, ende dat dijen volgende de calengierder sijne
naederschap sal moeten volgen.
11. Item, ende dat oock een calengierder, willende thoonen den coop ende
conditien van dijen, sonder hem dijen aengaende te willen gedragen oft
gestaen totten verclaren vanden cooper ende vercooper, dat hij t'selve mach
doen, maer is desnijettemin gehouden te consigneren binnen sonneschijn
van dijen daege tgene dat cooper ende vercooper onder eedt verclaert
hebben gereed gegeven te moeten worden, metten goedtspenninck ende
lijffcoop, op pene ende privatie als boven; ende moet insgelijcx oock de
cooper (indijen hij hem tegens de calengieringe opponeren wilt) van
gelijcken namptiseren ende cautie stellen binnen sonneschijn als boven, op
pene ende privatie als vooren.
12. Item, ende soo verre cooper ende calengierder int proces treden,
ende den vercooper begerende van sijnen coop voldaen te wesen, soe moeten
hem sijne penningen getelt worden (voor soo vele die gereet gegeven moeten
worden) vande genamptiseerde penningen bij den calengierder in rechte
geconsigneert; dies is hij gehouden het verkocht goet metten halm op te
dragen in handen vanden officier, tot behoeve vanden gene diemen ter
diffinitiven vanden processe bevinden sal daer toe gerecht te sijn.
13. Item, dat oock trecht vander calengieringhe ende naederschap ver-
schenen is soo saen als den coop metten palmslach gesloten ende gevesticht
is ; ende mogen nochtans, dies nijettegenstaende, cooper ende vercooper
malkanderen vanden coop der selver quijtschelden, in soo verre iemandt [nie-
mandt] den selven coop alnoch en heeft gecalengiert, ende anderssints nijet.
128 COUTUMES DE DEURNE.
14. Item, dat int vercoopen van goeden die bij subhastatien metten heere,
weth ende bernende keerssen verkocht worden, dat daer inne oock calen-
gieringhe plaetse heeft, soo verre die binnen den derden dage naer date
vande verschieringe ende vercoopinghe bij den calengierder ge‹ntenteert
wordt, ende daer naer nkjet.
15. Item, dat soo wanneer iemandt eenighe onruerelijcke goeden permut-
teert ofte transporteert tegens eenige andere onruerelijcke goeden, ofte oock
eenighe goeden ewech geeft, sonder bedroch, dat int t'selve geene calen-
gieringhe en valt, ten waere dat daer gelt gegeven, ofte dat de selve goeden
ge‰stimeert ende gepriseert worden, in welcken gevalle calengieringe aldaer
oock plaetse heeft.
16. Item, soo verre den calengierder in sijne calengieringe obtineert, dat
hem volgen de vruchten ofte (1) t'gecalengiert goet gewassen, ofte daer aff
gecomen sijnde vanden tijdt dat hij sijne calengieringhe heeft ge‹ntenteert
ende [dat hij] daer aff de wete [heeft] doen doen aenden cooper ende ver-
cooper, ende welcke vruchten den cooper naer de goedenisse souden hebben
moeten volgen.
TITEL X.
VAN CHIJNSEN, RENTEN ENDE ERFFPACHTEN.
1. Item, dat alle chijnsen, renten ende erffpachten geconstitueert bij
erffgevinge ende anderssints, oft oock tot behoeve van wijen dat het sij,
ende alsoo ontquijtbaer sijnde, ende daer aff de constitutie geene quijtinge
in en houdt, ende daer naer versocht (2) sijnde om een somme gelts, dat
alle de selve renten, chijnsen ende erffpachten daer naer zijn losbaer voor
sulcken prijs ende gelt als die verkocht sijn.
2. Item, dat soo wanneer iemandt eenigen chijns oft rente is heffende op
eenigen pandt gehipoticeert sijnde binnen der voorschreven jurisdictie
gelegen, dat den selven pandt daer naer in diversche deelen wordt gespleten,
dat nochtans de chijnsbeer oft renthier nijet gehouden is sijnen chijns ofte
rente te splijten, maer moet gelijck betaelt worden, ofte vermach anders-
(1) Au lieu de: ofte, lisez: op.
(2) Au lieu de: versocht, lisez: vercocht.
130 COUTUMES DE DEURNE.
sints alle den geheelen pandt, hem als vooren verbonden, te doene besetten,
vuijtwinnen ende bij chieringe als voore te doen vercoopen.
TITEL XI.
VAN ERFFSCHEIJDINGE ENDE SERVITUIJTEN, 1577.
1. Item, dat alle heijmselen ende thuijnen tusschen twee gebueren erve
staende sijn gemeijn ende moeten ten gelijken coste opde gerechtige paelen
vande twee erven gemaeckt ende onderhouden worden, ten waere dat bleeke
van eenige servituijt ter contrarien geconstitueert bij eenige schepene brieven
van goedenisse ofte anderssints tusschen hen partijen ende [ofte] henne voor-
saten daer aff voor schepenen gepasseert.
2. Item, ende dat soo verre iemandt van dijen partijen van heijminge in
tgene des voorseijt is in gebrecke waere, ende hem daer toe nijet en wilde
verstaen soo vermach d'officier (indijen partije advers t'selve aen hem
versueckt) de selve heijminge selver te doen maecken op dobbelen tweeschadt,
sonder eenighe rechtvoorderinge daeromme te derven doene, ende mach der
selver partije, in gebrecke bevonden, voor den selven tweeschadt rechte-
tijcken affpanden.
3. Item, dat alle boomen staende in gemeijne heijmselen, als boven, ende
die op hen gerechte paelen staen oft in gemeijnen erve, dat die tusschen den
selven twee partijen sijn gemeijn, sonder aenschouw te nemen wie den
boom ofte boomen geplant mach hebben.
4. Item, soo wie eenighe heijmsels, t'sij van houdt oft van leem, boven
gedeckt sijnde met riet ofte anderssints, maeckt, is schuldich t'selve soo
verre van sijns gebueren erve te setten datten neusedrup en water van dijen
daecke op sijns gebueren erve nijet en valt, noch daer aff eenich letsel en
lijde, sonder expres consent van sijnen naegebuer.
5. Item, soo verre iemandt. in plaetse van eenen thuijn, gelint ofte
wandt, maecken wilt eenen muer tusschen [sijne ende] sijns gebueren erve,
mach den selven maecken op sijn erve ende op sijnen cost alleen, sonder
sijns medegebuer consent; ende naer dijen dat den voorscreven muer
volmaeckt is, soo blijft den selven hem alleen toebehoorende, ende en heeft
den gebuere daer inne geen recht, ten waere hij [sulcx] van hem vercrege.
132 COUTUMES DE DEURNE.
6. Item, dat oock nijemandt en vermach eenen gemeijnen muer alsoo
gebruijcken dat den selven daer door eenich merckelijck hinder ofte bescha-
dicheijt is lijdende, als hovens, werderibbens, forneijsen, messieputten
maecken, ofte mes te leggen; maer indien hij t'selve in ofte bijden gemeijnen
muer wilt maecken ofte doen maecken, moet den selven soo bewaeren dat
den selven daer deur geen letsel aff en lijde.
7. Item, dat oock nijemandt tegens sulcken muer en mach eenige verkens-
coten te stellen, ofte andere diergelijcke onbehoorlijcke wercken; maer
indijen hij t'selve in ofte bijden gemeijnen muer wilt maecken ofte doen
maecken, moet vanden selven blijven drije voeten; ende ingevalle daer
geenen muer en staet moet de selve daer aff blijven seven voeten, ende alsoo
sijnen gebuere bevrijen van stancke.
8. Item, dat eenigen gebuere, rechthebbende in eenigen gemeijnen muer,
ende hij den selven in tijden ende wijlen soude willen oprijsen ende hoogen,
soo mach de selve met sijnen huijse ofte metselrije inden selven vaeren,
sonder daervan sijnen gebuere iet te betaelen voor t'hoogen van dijen;
behoudelijck indijen daer eenige gote laege opden selven gemeijnen muer,
dat hij schuldich [is] de selve te sijnen coste wel ende loffelijck te doen
leggen op sijn gebueren erffve, vast aenden gemeijnen muer, ende wede-
romme op te maecken ende repareren tgene des bij d'oprijsen vanden muer
ofte verleggen vander selver goten gebroken ende verargert sal wesen, ende
van dan voordane de selve gote wel ende deuchdelijck te onderhouden tot
sijnen coste, soo datter sijn gebuere geen schade aff en hebbe, ten waere de
gebuere sijn huijs soo hooch timmerde als d'andere, soo moet men de goote
wederomme leggen opden gemeijnen muer, ende de selve alsdan voorts
onderhouden ten gelijcken coste.
9. Item, twee gebueren hebbende toeganck tot een weerdribbe ofte voute
onder d'eerde wesende, sijn schuldich [de selve] tot gemeijnen coste
te onderhouden ende te ruijmen; ende bij dijen d'een vande gebueren
(naedien de weerdribbe gereijnicht is) begeert vande selve te scheijden ende
[die] nijet meer en begeert te gebruijcken, mach t'selve doen, ende en
is alsdan nijet meer gehouden in eenige costen daer ane te moeten doene;
oft indien iemandt van hen begeert alsdan de selve weerdribbe te doen
134 COUTUMES DE DEURNE.
scheijden, mach t'selve doen tot sijnen costen, ende van dan voortaen moet
elck sijn helft onderhouden.
10. Item, als iemandt buijten sijnen muer heeft oesedrup, ende het dack
vanden huijse gedeckt sij met schalien oft tichelen, dan behoort den selven
erve tot eenen halven voet buijtens s'muers ; maer indien thuijs met riet ofte
stroij gedeckt is, alsdan heeft [hij] eenen voet erve buijten sijnen muer oft
want, sonder meer.
11. Item, die sijne erffve met opgesette grachten wilt beheijmen, moet
tusschen de diepte vanden gracht ende d'erve van sijnen gebuer laten ten
minsten onder halven voet erve.
12. Item, dat nijemandt vande ingesetene der voorscreven heerlijckheijt,
t'sij backers, brouwers, verwers, herbergiers oft andere hem met houdt
generende, en mogen eenige houdtmijten stellen dan op henlieden erve, ende
dat vier voeten van hennen gebueren erve, ende indijen dat iemandt ter
contrarien dede , ende vuijt saecke vande welcke houdtmijten de gebueren
eenighe schade leden, t'waere van brande ofte anderssints, dat de selve
wordt arbitraelijck gecorrigeert, ende de schade daer deur gekoemen sijnde
sijnen gebueren oprechten ende betaelen moet, boven de pene daer toe
staende.
13. Item, als iemandts boomen, op sijn eijgen [erve] staende, hangen over
sijns gebueren erve, soo moet hij de selve doen snoeijen ende corten, oft
anderssints moet gedoogen dat sijn gebuere (over wiens erve de selve
boomen sijn hangende) de helft vande vruchten daer aff comende geniete,
daer aff nochtans de gebuere (over wijens erve nochtans (1) de boomen
hangen) de keuse heeft.
14. Item, int maecken ofte repareren van eenen gemeijnen borneput sijn
alle de gebueren die den selven mogen gebruijcken schuldich ende gehouden
te contribueren naer advenant de groote van heurlieden erve, behoudelijck
dat de gene die eenen borneput binnen sijnen huijse heeft, gestaet midts
gevende de helft van tgene dat hij geven soude indijen hij geenen borneput
binnen sijnen huijse en hadde.
15. Item, soo wie recht heeft door eens andermans erve sijnen wech te
hebben, die moet den selven gebruijcken met getijdigen vrome, ten naesten
(1) Le mot: nochtans est ici de trop.
156 COUTUMES DE DEURNE.
cante ende ter minster schade vander erven, met goeden toesicht te hebben
over sijne beesten, omme de selve alleenelijck geseelt daer duer te leijden.
16. Item, soo wanneer iemandt eenich landt, bempden oft bosschen heeft
liggende onder de voorschreven heerlijckheijt, ende dat vander straten, soo
sijn de proprietarissen vander erven voor hem totter straten gelegen schul-
dich te doogen dat de selve sijnen wech hebbe over huerlieder erve, ter
minster schade, ten naesten cante ende ter naester straten, om daer vuijt
ende in te mogen gaen ende rijden, met wagen ende peerden, ende sijne
vruchten daer vuijt te haelen, ende dat elck tot sijnen bequaempsten tijde.
17. Item, dat iemandt alsulcken servituijt van wege hebbende over ende
door de erve van sijnen gebuere voor hem ter strate waerts liggende, dat de
selve proprietaris van dijen erven hem den selven wech in mannieren voor-
screven ter plaetsen aldaer hij aldijen (1) heeft gehadt moeten (2) laeten
gebruijcken, sonder hem den selven te mogen benemen, ten waere datse
hem dijen en leijden naeder ende bequaemer dan die te vooren gelegen
heeft.
TITEL XII.
VAN REPARATIEN DIE EEN TOCHTENAER SCHULDICH IS TE DOEN.
1. Item, soo wanneer iemandt onder de heerlijckheijt van Deurne, t'sij
man oft vrouwe, besit eenige goeden in tocht, is schuldich de selve te houden
in goeden reijcke (3) ende reparatie, gelijck een goet ende neerstich vader
des huijsgesins over sijne goeden gewoonelijck is te doene; ende indijen
daer inne eenich gebreck bevonden werde, soo mach de proprietaris het
gebreck ofte schade verhaelen aende erffgenamen vanden tochtenaer.
2. Item, soo wanneer man ende wijff eenige tocht ofte bijleven malkan-
deren maecken aen haer onruerende goeden, have oft erffgoeden, dat alsdan
de lancxtlevende, die de tochte hebbende is, verkocht eenighe vande voor-
screven goeden, dat alsdan de selve verbeurt sijne tocht ende bijleven aende
erffgenaemen vanden eersten afflijvigen ende tot proffijte vande selve.
3. Item, een tochtenaer off tochtenaersse is schuldich te betaelen alle
(1) Au lieu de: aldijen, lisez: dijen.
(2) Au lieu de: moeten, lisez: moet.
(3) Au lieu de: reijcke, lisez: recke.
138 COUTUMES DE DEURNE.
lasten, als chijnsen, renten ende andere commeren vuijt de goeden (die
sij lieden in tochte sijn besittende) gaende, ende en vermach ofte en vermogen
de selve lasten nijet te laeten verloopen den tijdt van vier jaeren, op de
verbeurte van vervallen te sijn van henne tochte.
4. Item, een tochtenaer oft tochteneersse en mach geen opgaende houdt
houden ofte doen houwen dan nac thouwens recht (1), noch oock eenige
bossen dan ten minsten ten sesse jaeren, ende oock nijet voorder dan
thouwmes gegaen en heeft, ende oock met getijdige vrome, als te weten
bleckwerck in sijnen sesoene, ende d'winterwerck in sijnen tijdt.
5. Item, als een tochtenaer oft tochtenersse afflijvich wordt, soo expi-
reert daer mede de selve tocht, ende en volgen sijn oft heure erffgenaemen
geen vruchten ofte proffijten vande goeden die hij oft sij in tochte beseten
heeft, dan alleenelijck de gene die voor henne afflijvicheijt daer aff vervallen
ende verschenen sijn geweest.
TITEL XIII.
VAN VERSTERFFENISSE ENDE SUCCESSIE.
1. Item, dat in successie in rechte linie de kinderen altijdt koemen inde
plaetse van hen ouders ende representeren hennen persoon, gelijck sij oock
doen in successie vande goeden hen aencomende vuijter sijden, als te weten
van ooms, moeijen, nichten ende neven.
2. Item, dat nae de doot van vader ende moeder alle de kinderen bijde
selve twee gehuijsde achtergelaten succederen even gelijck ende hooft ende
hooft (sic) gelijck in alle de goeden, soo wel patrimoniale als geconquesteerde,
bijde selve achtergelaten.
3. Item, dat alle erffelijcke goeden gaen ten struijcke waerts van daer sij
gekoemen sijn, ten waer dat, bij dispositie testamentaire vanden proprietaris
de selve achter gelaten hebbende', [anders] en waere gedisponeert.
4. Item, dat naer de doot vanden eersten afflijvigen van twee gehuijsde,
kinderen ofte erffgenamen achterlatende, alle haeffelijcke goeden, ende oock
(1) Au lieu de: thouwens recht, lisez: t'houwmes recht.
140 COUTUMES DE DEURNE.
alle onruerelijcke verkregen staende hennen houwelijcke ende geconques-
teert, worden gedeijlt tusschen de lancxtlevende ende de erffgenamen
vanden eersten afflijvigen halff ende halff, behoudelijck den lancxtlevende
sijn voordeel inde haeffelijcke goeden; welck voordeel hem geoorlooft is te
kiesen in huijs oft inden stal vande beesten, in soo verre daer eenige sijn,
ende oock sijn tocht inde helft vande helft bijden eersten afflijvigen sijn
erffgenamen achter gelaten.
5. Item, alle andere onruerende goeden ende patrimoniale bijden eersten
afflijvigen ten houwelijcke gebrocht, ofte staende den houwelijcke hem
eenichsints toecomen ofte verstorven, ende bijden selven achtergelaeten,
succederen met vollen rechte opde erffgenamen vanden eersten afflijvigen,
behoudelijck den lancxtlevende sijne tochte in t'vierendeel vande selve
goeden.
6. Item, dat soo wanneer een weduwe oft weduwer wettich kindt off
kinderen hebbende, quame te houwelijck eer hij oft sij van heure kindt oft
kinderen gescheijden ofte gedeijlt waeren, ende daer naer afflijvich werde,
soo vermogen de voorscreven kinderen oft kindt de erffelijcke goeden
gecomen vander sijden vanden overledene te aenveerden, d'een helft vande
geheelderen haven, ende oock vande erffelijcke goeden staende ['t] tweede
houwelijck vercregen, als van heuren eersten afflijvigen ouders op hen
gesuccedeert sijnde, ende daer toe noch dander helft vande helft vanden
voorscreven haven ende vercregen goeden, als van heuren lesten overleden
ouders wegen op hen oft hem gedevolveert wesende, wesende (1) sulcx dat
t'selve kindt ofte kinderen moet oft moeten hebben de drije deelen vande
haeven ende verkregen erffelijcke goeden, sonder respect te nemen van wien
de haeffelijcke goeden gecomen sijn, ofte met wiens penningen d'ander erffe-
lijcke goeden vercregen mochten wesen.
7. Item, soo wanneer een weduwer oft weduwe t'saemen in houwelijck
comende ende beijde kinderen hebbende van hennen eersten bedde, ende
vande selve kinderen gescheijden ende gedeijlt sijnde, ende kinderen
t'saemen inden tweeden bedde krijgende, ende daer een van hen beijden
afflijvich wordende, soo deijlen de voorkinderen van beijden sijden d'een
helft van allen de have ende oock van alle erffelijcke goeden staende t'selve
(1) Le deuxiŠme mot wesende est de trop.
142 COUTUMES DE DEURNE.
tweede houwelijck verkregen ende in desselffs eerst afflijvigen sterffhuijs
bevonden, soo dat de voorkinderen van s'manswegen hebben d'een helft (dat
is een geheel vierendeel vande have ende verkregen goeden), ende de voor-
kinderen vande vrouwe dander vierendeel, ende dander resterende helft
blijft den lancxtlevenden metten naekinderen.
8. Item, dat soo wanneer man ende wijff in houwelijcke staet sittende,
ende d'een van hen afflijvich wordende (sic), soo moeten alle legaten ende
kerckelijcke rechten voldaen worden vande erffgenamen vanden eersten
afflijvigen ; maer ander costen van vuijtvaert, t'sij van maeltijdt ofte anders-
sints, ende andere schadtschulden ende lasten den sterffhuijse aengaende
moeten den lancxtlevenden ende d'erffgenamen vanden eersten afflijvigen
halff ende halff betaelen, ten waere datter dispositie, testamente oft houwe-
lijcxe voorwaerde waere ter contrarien.
9. Item, een crediteur van eenige overledene ofte van eenigen sterffhuijse
daer meer erffgenamen sijn dan een , vermach sijne geheele schult te
eijsschen van een vande selve erffgenamen die them belieft, die oock
gehouden is de selve schult te betaelen, sonder te mogen gestaen midts
presenterende sijn deel vande schult te geven ; maer mach sijn verhael
voorts hebben op sijn mede erffgenamen, om eenen iegelijcken sijn contin-
gent daer aff te doen betaelen.
10. Item, dat een weduwe, int sterffhuijs blijvende ende t'selve aenvee-
rende, is gehouden, ten versuecke vande erffgenamen vanden eersten
afflijvigen, den selven te geven behoorlijcken staet ende inventaris, alwaert
oock soo dat de eerste afflijvige de contrarie van dijen bij sijnen testamente
hadde gecaveert.
11. Item, dat een erffgenaem van eenigen afflijvigen [nijet] gehouden en
is met sijne mede erffgenamen langer in gemeijnschap van goeden te blijffven
(besunder met eenighe weesen) dan hem en belieft, ende vermach t'allen
tijden vande selve sijne mede erffgenaemen voor recht dat versuecken,
behoudelijck scheijdinge ende deijlinge, soo dat naerder bancken recht
behoort, die oock gehouden is hem daer toe te verstaen; ende vermach
d'officier de selve scheijdinge ende deijlinge met hem aen te gaen, soo verre
sijne mede erffgenamen daer toe nijet en willen verstaen ende absent blijffven.
144 COUTUMES DE DEURNE.
TITEL XIV.
VAN TESTAMENTEN.
Item, dat eenen iegelijcken is geoorlooft te disponeren van sijne goeden
onder dese jurisdictie gelegen, bij maniere van testamenten oft vuijttersten
wille, t'sij voor schepenen alhier, oft voor notaris ende getuijgen, ten waere
dat de selve testateur ofte testatrice en waere bastaert, in welcken gevalle
de selve [t'selve] nijet en soude vermogen te doen sonder octroij van Sijne
Majesteijt.
TITEL XV.
VAN ONBEJAERDE KINDEREN.
1. Item, de wethouders vande voorscreven heerlijckheijt sijn oppermom-
boiren van alle weesen der selver heerlijckheijt.
2. Item, naer d'afflijvicheijt van twee gehuijsde, ofte een van de selve,
kindt oft kinderen achtergelaetende, dat alsdan twee van s'vaders ende twee
van smoeders wegen moeten gestelt worden als momboiren over de selve
kindt ofte kinderen, die gehouden sijn den behoorlijcken eedt daer toe
staende te doen.
3. Item, ende t'selve gedaen sijnde, sijn de selve momboirs schuldich ter-
stondt te gaen int sterffhuijs vanden afflijvigen, ende aldaer met den lancxt-
levenden te maecken behoorlijcken staet ende inventaris van alle ende
iegelijcke de goeden, soo wel haeffelijcke als erffelijcke, actien, crediten oft
vuijtstaende schulden inden selven sterffhuijse bevonden, ende den selven
over te brengen in handen vande weth.
4. Item, dat deselve momboirs gehouden sijn van heurder administratie
alle jaere ende soo dickmaels als sij daer aff van wegen der jurisdictie sullen
vermaent sijn te doen goede wettighe rekeninghe, bewijs ende reliqua.
5. Item, dat geene momboirs en vermogen eenighe haeffelijcke goeden
van henne weesen te vercoopen dan bij openbaere vuijtroepinge ende bij
consente vande weth.
6. Item, dat oock geen momboir eenige erffelijcke goeden van sijne
weesen en mach belasten noch vercoopen, ten sij bij consente vande weth
146 COUTUMES DE DEURNE.
ende naeste vrinden, ende dat hij onder eedt vercleert dat de selve belas-
tinge ofte vercoopinge tot proffijte vande weese beter gedaen is dan gelaten,
ende dat anderssints alle andere belastingen ende vercoopingen sijn nul,
machteloos ende van onweerden.
7. Item, dat alle weesen staende onder momboirdije, dat sij gehouden sijn
daer inne te blijven tot dat sij vijffentwintich jaeren oudt sijn, ten waere
dat sij eer tot eenigen geestelijcken oft houwelijcken staete gecommen
waeren, oft anderssints dat [bij] de weth, deur attestatie van henne naeste
vrinden ende magen, bevonden werde ende (4) grootelijckx hen proffijt te
wesen henne goeden selver te administreren.
8. Item, vercleeren voorts, dat van alle andere saecken ende questien daer
aff int particulier hier boven geen mentie gemaeckt en is, wij ons souden
reguleren, soo verre voor ons daer aff questie quame gemoveert te worden,
volgende tghene des ons bij geleerde ofte onsen hooffden dien aengaende
soude worden geleert, oft anderssints des wij in onse conscientie souden
bevinden te behooren.
(1) Cet ende doit ˆtre supprim‚.
148 COUTUMES DE DEURNE.
TEXTE
II.
Costumen der dorpe ende hooft-bancke van Deurne.
(GEDRUKTE COSTUMEN.)
Alsoo binnen den dorpe ende hooft-bancke van Deurne ende ander heer-
lijckheden ende jurisdictien der selver over langhe groote desordre is
geresen in verscheijde materien ende geschillen dier daghelijckx rijsen, bij
ghebrecke van dat tot noch toe niet en sijn in gheschrifte ghe-erigeert noch
gestelt de costumen ende oude usantien die-men nae den landt-rechte is
ghewoon te onderhoudene, soo uijt dien de selve worden bij eenighe ghe-
interpreteert nae henne fantasie ende alsoo dickmael verandert, soo dat ten
lesten de selve oude landt-rechten souden kommen te verduijsteren; oock dat
in de processen worden ghehouden vele noodeloose termijnen, waerdoor de
partijen dickmael worden beschadight ende van hen goet recht ghehouden,
tot hennen grooten achterdeele, ongherieve ende schade: omme waerinne te
versien, ende de goede ghemeijnte te helpen dat sij voordaen ten kortsten
doenlijck wesende moechten henne processen, gheschillen ende differentien
be-eijnden ende weten waernaer hen te reguleren, soo hebben de heer dros-
saert generael ende schepenen goet ghevonden alle de selve costumen ende
usantien, ende oock de maniere van procederen, soo vele doenlijck is,
ordentlijck in't gheschrift te stellen, ende die aen haere Doorluchtighste
Hoogheden, als hertoghen van Brabant, achtervolghende henne bevelen daer-
oppe ghe-expedieert op den........... te presenteren, ten eijnde de selve Heure
Hoogheden ghelieve die te approberen ende decreteren, omme voortaen
achtervolght te moghen worden; ende sijn soo ende ghelijck die hiernaer
volghen, ghemaeckt vervolghens elck capittel op de letteren A. B. C., omme
eenen voet ende reghel te hebben, ende weten waernaer een ieghelijck hem
sal reguleren.
(1) Brabandts recht, tome II, p. 1271. V. le rapport de M. le conseiller de Cuyper dans les
ProcŠs-
verbaux des s‚ances de la Commission, 4e vol., p. 62. Ce texte a ‚t‚ conf‚r‚ avec celui d'une
‚dition in-18,
parue ... Anvers, sans date, chez Michel Knobbaert, et que M. C.-J. Hansen, biblioth‚caire de
la ville d'Anvers,
a bien voulu nous communiquer.
150 COUTUMES DE DEURNE.
TITEL 1 (1).
EERST VAN DE ADMINISTRATIE VAN JUSTITIE, APPREHENTIEN VAN PERSOONEN VAN
CRIMINELE SAEKEN, POINCTEN VAN DELICTEN ENDE DES DAERAEN CLEEFT.
1. In den eersten, dat de voorschreve heerlijckheden moeten wesen versien
van eenen drossaert ende seven schepenen, staende tot goeden naeme ende
fame, met oock eenen schepenen clercq, die alle eedt moeten doen den
hertoghe van Brabant.
2. Item, dat de selve officier, schepenen ende clercq moeten wesen inne-
woonders oft ghegoeijde der voorschreve heerlijckheden, ende gheboren
Brabanders, die kennisse hebben van alle criminele, re‰le, personele, mixte
ende civile saeken.
3. Item, dat de voorschreve drossaert ende schepenen schuldigh sijn alle
vierthien daghen eene vierschare te houden, om allen partijen recht ende
justitie te administreren.
4. Item, dat den heer drossaert in sijne stede mach stellen eenen stadt-
houder, die in zijne absentie sijnen persoon sal representeren; d'welck oock
wesen moet een gheboren Brabander; ende onder Deurne vier vorsters,
ende op alle andere dorpen twee vorsters oft meer, na den heijsch der selver
dorpen.
5. Item, dat den voorschreven heer drossaert, sijnen stadthouder ende
vorsters, toestaet te doen den aentast van alle apprehentien van misdadighe
persoonen.
6. Wel verstaende nochtans dat den inghesetenen, in absentie van den
heere, wort toeghelaten de misdadighe persoonen op 't feijt bevonden
wordende, oft die selfs overlast binnen sijnen huijse geschiede, aen te tasten
ende die in s'heeren handen te leveren.
7. Item, indien d'officier over sulcken ghevanghene vonde eenighe goeden
oft ghereet ghelt, is ghebouden allen t'selve bij den griffier oft schepenen
clercq te doen beschrijven ende inventari‰ren, daeraen de crediteuren voor
de confiscatie worden gheprefereert.
(1) Cette coutume ne porte pas d'indication de titres dans le recueil de Christyn.
152 COUTUMES DE DEURNE.
8. Item, is den heer drossaert oft sijnen stadthouder ghehouden [over]
sulcken misdadighen ghevanghen persoon in de teghenwoordigheijdt van
twee schepenen terstont informatie preparatoir te nemen van de feijten
daermede hij wort geaccuseert, ende sijn verklaren bij den greffier in
gheschrifte te doen stellen, omme daernae, daeruijt ten laste van den selven
ghevanghene te nemen alsulcken conclusie, t'zij ter scherper examinatie oft
ten principalen, soo hij te rade sal vinden te behooren.
9. Item, is de heer drossaert ofte sijnen stadthouder ghehouden sulcken
misdadighen ghevanghen persoon binnen, den derden daghe van de appre-
hentie, goets-tijdts voor noene ende eer de clock twelf is gheslaghen, ticht
ende aensprake te doen; ten ware hij den ghevanghene met sijnen consente
hadde onverleth ghestelt oft anderssints, ende bij ghebreke vandien, dat den
ghevanghene van der hachten wort ontslaghen costeloos ende schadeloos,
ende heeft [de selve] alsdan veijligheijdt van vier-en-twintigh uren binnen
de heerlijckheijdt daer hij is ghaepprehendeert gheweest.
10. Item, als de voorschreve drossaert oft stadthouder ten laste van eenen
ghevanghene wilt nemen sijne conclusie uijt krachte van criminele saeken,
't zij tot scherpe examinatie oft verbeurte van den lijve, moet dat doen onder
den blauwen hemel in volle vierschare, den ghevanghene ongheacht
[onghehacht] onghehouden ende buijten alle banden van ijsere.
11. Item, ende eer de drossaert sijne conclusie nempt moet den ghevan-
ghene in der manieren voorschreven ghestelt worden voor de justitie, ende
aldaer in sijne presentie de vierschare worden ghebannen; d'welck ghedaen
sijnde, dan moet den drossaert oft stadthouder segghen : "Ick verthoone mij
voor desen knape;" alswanneer den tael-spreker des ghevanghene antwoort:
"Heer drossaert, den ghevanghene hout hem voor verthoont;" ende alsdan
wort teghens den ghevanghene van weghen des drossaerts oft stadt-houders
conclusie ghenomen, ende de feijten die men hem opleedt worden verbalijck
opghelesen die in het gheschrifte sijn ghestelt, omme de ghetuijghen daer-
oppe te examineren, indien de saeke sulckx verheijschte.
12. Item, sijnde de voorschreve feijten ende delicten alsoo verbalijcken
verhaelt, daermede de ghevanghene wordt beticht, indien de heer drossaert
oft stadt-houder naerder van de waerheijdt wilt ghe-informeert sijn van den
154 COUTUMES DE DEURNE.
selven delicte, ende begheerde te weten sijne complicen ende andere die
van het criem, daervan de ghevanghene wordt aenghesproken, mede cul-
pabel sijn, vermach alsdan conclusie preparatoir te nemen ten eijnde die
knape worde ghewesen ter scherper examinatien.
13. Item, en mach de heer drossaert oft stadt-houder anders niemant
brenghen ter scherper examinatie dan met voorgaende appoinctement van
schepenen, die sulckx moghen appoincteren, mits voorgaende sommier-
lijcke informatie van de delicten, de saeke daertoe vindende ghedisponeert.
14. Welcke scherpe examinatie alsdan moet gheschieden in de teghenwoor-
digheijdt van twee schepenen ende griffier deser hooft-bancke, die ghehouden
is des selfs ghevanghene belijdenisse ende bekentenissen pertinentelijck op
te schrijven, sonder dat d'officier dien ghevanghene anders oft langher mach
pijnighen dan de wet-houderen daer present sijnde goet en dunckt.
15. Item, de voorschreve belijdenisse ende bekentenissen van den ghe-
vanghene alsoo opgheteekent wesende, wort dien ghevanghene dan gheleijt
uijtter hachten, onghebonden ende buijten alle banden van ijsere, onder
den blauwen hemel, alwaer hem sijne belijdenisse ende bekentenisse wort
voorghelesen, de welcke, soo hij daerbij blijft persisterende ende bekent voor
schepenen, wort die dan ghehouden voor eene ghenoechsame wettighe beken-
tenisse, ende doet-men daeruijt recht ende justitie nae gheleghentheijdt
van de saeken; maer die bekentenissen aldaer wederomme afgaende, en
sijn [hem] dan niet schadelijck noch en konnen hem die niet condempneren.
16. Ende den voorschreven heer drossaert oft stadthouder ghenoech
ghe-informeert zijnde van den voorschreven delicte, ende genoechsame stoffe
hebbende om capitalijck te concluderen, soo neemt hij teghens dien knape
ende ghevanghene conclusie uijt de feijten bij hem te verhalen, ten eijnde
hij sal hebben verbeurt sijn lijf ende goet tot des hertoghs van Brabandts
behoef, ende dat bij over den selven sal rechten ende doen rechten ghe-
lijckmen over salcke misdadighe schuldigh is te doene, protesterende te
blijven op sijn gheheel van alle andere mesusen, delicten ende nieuwicheden
die tot sijnder kennisse alnoch niet en sijn ghecommen.
17. Moghende den voorschreven heer drossaert oft stadthouder zijne aen-
spraecke ende conclusie deijlen, met alternative teghens den ghevanghene te
concluderen, 't zij capitalijck oft andersints tot alsulcke correctie alsmen,
nae de gheleghentheijdt van de saecke, sal bevinden te behooren.
156 COUTUMES DE DEURNE.
18. Op welcke conclusie den ghevanghene wordt dagh ghegunt om t'ant-
woorden, tot alsulcken dagh ende termijn als de wethouderen dat ordineren,
ten ware het criem oft delict, daermede den ghevanghene capitalijck gheac-
cuseert wordt, seer enorm ware, ende datter schepene kennisse ende confessie
van den ghevanghene af is, in welken ghevalle den ghevanghene sijnen ver-
sochten dagh van berade wordt afgheslaghen ende gheordonneert terstont
te antwoorden.
19. Ende om welcke antwoorde ende defentie te doene wordt in alle crimi-
nele saecken, hoe het feijt oock is, den ghevanghen bij den officier versien
van rade, oft toeghelaten selfs hem van rade te moghen versien, daermede
hij hem magh beraden, ende den welcken wordt gheconsenteert hem te
verantwoorden, oft andersints de saecke voor den ghevanghenen te bedin-
ghen.
20. Item, indien den ghevanghene alsdan antwoorde bij ontkennen, soo
wordt den heere ghewesen van sijne feijten ten thoone.
21. Ende maenende hoe hij sijnen thoon sal leijden, wordt ghewesen dat
den heer sal schuldigh zijn sijnen thoon af te leijden bij wettighe persoonen,
die sullen sweiren : "dat sij segghen sullen de gherechte waerheijt van
't ghene des sij ghehoort ende ghesien hebben, daermede sij bij ende aen
zijn gheweest, ende dat hen kennelijck is; soo moet hen Godt helpen ende
alle sijne heijligen!" Ende sijnt schepenen die over de belijdenisse hebben
gheweest, soo salse den drossaert maenen, op den eedt die sij in 't aencomen
van het schependom ghedaen hebben: "dat sij overlegghen alsulcken
verlijdt als sij van sulcken ghevanghene onder hebben ende in hunne
presentie ghedaen is;" die alsdan in de volle weth overbrenghen desselfs
ghevanghene verlijdt ende confessie, de welcke bij den greffier openbaerlijck
wordt ghelesen ten aenhooren van eenen iegelijcken; ende't selve gheschiet
zijnde, soo maent den drossaert oft stadthouder den schepenen, die 'tselve
verlijdt overgheleijt hebben, op den eedt als vore : "Oft soo hen kennelijck
is?" Die daerop antwoordt [antwoorden] : "Jae."
22. Alswanneer dat den drossaert, oft procureur van sijnent weghen, den
voorschreven thoon overleght ende van thoon is sluijtende, ende voorts susti-
neert, dat midts bij seght volcomentlijck van sijne feijten ende intentie ghe-
thoont te hebbene, dat hem sijne conclusie sal worden aenghewesen; ende
nadien bij den raedt des ghevanghenen verbalijck teghen den thoon oft verlijdt
158 COUTUMES DE DEURNE
is ghereprocheert ende bij den officier ghesalveert, soo maent hij ten princi-
palen om recht.
23. D'welck ghedaen wesende, soo vertrecken de schepenen ter sijden op
een camer met hunnen greffier, die de stucken van den gheheelen processe
met het verlijdt des ghevanghene anderwerf oversien ende letten op 't be-
dinghde van partijen, ende delibereren wat behooren sal ghewesen te worden;
ende bevindende bij den drossaert van sijne intentie ghenoech ghethoont te
zijne, comende de voorschreve schepenen sitten, soo is den drossaert
manende om recht, ende wordt bij eenen schepene oft griffier uijtgesproken
ende ghewesen de heer volcommen van sijnen vermete; alswanneer d'officier
d'ander schepenen in 't besonder vraegt: "Oft sij 't volghen? ende elck van
hen antwoordende: "Jae," wort de ghevanghene, alsoo ghecondempneert
sijnde, wederom op de ghevanckenisse ghestelt, ende des anderen daeghs
ghe-executeert, sonder dat daeraf mach worden gheappelleert.
24. Maer als den ghevanghene dagh van beraet wordt gheaccordeert, oft
dat in de saeke soo verre is gheprocedeert dat partijen van henne feijten
worden ghewesen ten thoone, ende hennen thoon willende affleijden met
levende ghetuijgen, moeten die ghedaeght worden bij den vorster, om te
compareren in volle vergaderinghe van justitie, om aldaer hunnen eedt te
doene met blickenden aenschijne, in presentie ende ten aenhooren van den
ghevanghene, ende worden alsdan hunne ghetuijghenisse ghestelt bij den
griffier bij geschrifte, in absentie van partijen.
25. Ende partijen hunnen thoon rechtelijck gheproduceert hebbende,
mede overgheleijt hebbende hunne voordere stucken, die sij t'hunne intentie
mede hebben bedinght ende overghegheven, ende ghesloten hebbende van
thoone, wordt dien openbaerlijck ghelesen, ende dies sulcks vindende ghe-
disponeert, wordt partijen daeraf geaccordeert copije, inghevalle de wethou-
deren sulcks vinden te behooren, om ghereprocheert, ghesalveert ende voorts
't proces in staet om wijsen gestelt te worden onder behoorlijcken inventaris.
26. Item, men mach teghens inghesetene ende ghegoeijde niet procederen
tot apprehentie van den persoon dan met voorgaende consent van schepenen,
die hen wel moeten informeren van de feijten eer sij sulcken consent behoo-
ren te gheven.
27. Item, soo wie bij vonnisse wordt ghecondemneert sijn lijf verbeurt te
hebben, verbeurt oock alle sijne goeden [tot] s'heeren behoeve ; maer heb-
160 COUTUMES DE DEURNE.
bende wijf oft kinderen, moet d'een helft blijven den wijve oft kinderen, ende
d'ander helft tot s'heeren behoeve, ende en heeft hij wijf noch kinderen,
blijft alle sijn goet tot des heeren wille.
28. Item, wanneer bij merckelijcke redenen wordt bevonden dat eenigh
persoon hem selven wetens ende willens verdroncken, verhanghen, verdaen
oft ter doodt ghebrocht heeft, alsdan zijn de goeden van den selven verbeurt
ende gheconfisqueert tot s'heeren profijt, ende moet d'officier het doode
lichaem aen de galghe in een vorcke oft micke doen hanghen, ten exemple
van eenen ieghelijck.
29. Item, als eenen ghevanghene van lijve oft lede t'ontrechte is beticht,
moet d'officier daerin gheduemt zijnde hem sijne costen ende schaden
gelden ende betalen.
30. Item, van alle kennelijcke onghevallen, ende van doodt-slagen ghe-
schiet in onnooselheijd, is eene iegelijck onghelast van den heere ende
partije.
31. Van ghelijcken, aengaende doodt-slaghen gheschiedende in nootwere
is men vrij aen den heere ende partije, midtsgaders van doot-slaghen geschiet
aen moorders, branders, brandt-schatters oft af-setters, rebel int vanghen.
32. Item, alle moorders, ontschaeckers van vrouwen, ontsegghers, brandt-
stichters, kerck-roovers, vrouwen-krachters, straet-schenders, oft die iemandt
met ghewelt, fortse, dreijghemente, sijn gelt, goet oft kleederen afneemt,
oft die iemanden in fellen moede (oft zijnde van quaden leven ende regiment)
dreijghde sijn huijs oft goet af te branden, oft die eenighe brandt oft ontsegh-
brieven schreve, seijnde, wetens brenght oft erghens plackt, oft in iemandts
huijs oft hof worpt, die verbeuren allegader aen den heere lijf ende goet,
ende worden metten viere ghe-executeert, indient den heere belieft, ende
sulcke misdadighe en ghenieten niet de muniteijten van de H. Kercke.
33. Item, indien iemandt in fellen moede op eens inghesetenen huijs, oft
deure oft venstere liepe oft staecke, om daerinne te commen tegnens des
inghesetene oft sijne huijsvrouwe oft familie danck ende wille, ende dat hij in
eens inghesetenen huijs oft erve quame oft liepe, om iemandt te slaen of te
evelen, oft dat iemandt eenen inghesetenen binnen sijnen huijse oft begrijpe
van dien, bij daghe oft bij nachte, fortse, ghewelt oft overlast dede, die ver-
beurt sijn lijf ende goet; ende al worde hij alsdan van iemanden in huijs, om
162 COUTUMES DE DEURNE.
hem te defenderen, ghequetst oft doodt-gheslaghen, die en zoude niet
verbeuren aen den heere, midts sulcks wordt ghehouden voor noot-weire.
34. Item, wie den heer sijnen ghevanghenen ontweldight, oft de ghevanc-
kenisse helpt opbreken, de ghevanghene bij practijcke uijt helpt, oft teghens
den heer oft justitie opstaet ende turbeert met invasien, fortsen oft ander-
sints, die verbeurt sijn lijf ende goet sonder verdrach, besondere indien hij
ghevanghen is gheweest voor capitale delicten.
35. Ende zijn de delicten alleenlijck arbitrael oft civile, indien hij den
ghevanghene alleenlijck door subtijlheijt ende niet met fortse ende ghewelt
en hadde buijten ghevanckenisse gheholpen, sal in dien ghevalle oock arbi-
tralijck worden ghecorrigeert ter arbitragien van den rechter, ende den
ghe-interesseerden sijn schade goet doen, ende daervore in hachten blijven,
indien hij de middelen niet en hadde.
36. Item, niemandt en magh private castres oft ghevanckenissen opsetten
noch houden, noch oock niemant in 't heijmelijck oft openbaer ghevanghen
houden, oft in banden van ijsere legghen dan op oft in s'heeren ghevancke-
nisse, ten ware bij oorlove van den drossaert ende schepenen, op de verbeurte
van dienaengaende gestraft te worden na ghelegentheijdt van de saecke; dan
wel d'ouders moghen hunne kinderen oft kintskinderen tot castijement oft
bewaernisse voor eenighen tijdt in hunne huijsen ghevangen houden.
37. Item, wie in de kercke strijdt-gierich is, eenighe messen oft wapenen
treckt, oft eenighe diefte oft ander misdaet aldaer committeerde, en mach
hem met de vrijheijt van de kercke niet behelpen.
TITEL II.
ARRESTEMENTEN ENDE APPREHENTIEN OP PERSOONEN VOOR CIVILE SAECKEN.
38. Item, die sijnen debiteur van buijten binnen dese heerlijckheijdt oft
andere heerlljckheden vint, magh dien doen arresteren oft apprehenderen,
indien hij hem van den persoon desselfs wilt versekeren, hem beduchtende
dat bij boven arrest hem soude vertrecken, welck arrest oft opprehentie
ghedaen sal worden bij den stadthouder oft vorsters.
39. Item, wordt [worden] oock den stadthouder ende vorsters gheautho-
164 COUTUMES DE DEURNE.
riseert in [van] soodanighe ghearresteerde persoonen den eedt af te nemen
van hen niet te absenteren ende sijn partije te rechte te staen, als partije
daerin consenteert.
40. Item, den stadthouder oft vorsters, hebbende alleenlijck last van te
arresteren, en moghen niemant apprehenderen, op pene van alle costen,
schaden ende interesten uijt saecke van de selve apprehentie toeghekomen,
selfs te betalen.
41. Item, als eenen crediteur sijnen schuldenaer, woonende buijtens dorps,
heeft doen arresteren, ende blijvende de selve in arreste, en mach hem niet
doen vanghen, noch met borghe belasten, ten ware uijt eenighe merckelijcke
oorsaecke.
42. Item, moghen de apprehentien ende arresten van persoonen oft
goeden gheschieden op geoorlofde tijden ende plaetsen, oock na der sonnen
onderganck, bij daghe oft bij nachte maer niet op sondaghen oft heijlighe
daghen diemen ter eere Godts onderhoudt, ten ware voor criminele saecken.
43. Item, gheduerende de groote vacantien van den oost en machmen
gheen buijten-lieden, landt-neringhe doende, om eenighe civile saecken
arresteren noch apprehenderen.
44. Item, den arrestant, doende eenen buijten man arresteren van civile
saecken, is ghehouden den ghearresteerden oft ghevanghenen te betichten,
ende hem te fonderen van den arrest oft apprehentie binnen den derden
daghe, goets tijts voor den noen, oft anderssints is 't selve arrest oft appre-
hentie smiltende, ende is den ghearresteerde ipso jure ontslaghen; ten ware
d'arrest oft apprehentie geschiede uijt krachte van ghewesen vonnisse oft
voluntaire condemnatie binnen de jurisdictie daer 't selve gheschiedt,
ghewesen oft ghepasseert.
45. Item, oft de ghearresteerde oft ghevanghene soo langhe niet en wilde
in arrest oft ghevanckenisse blijven, magh versoecken buijten ghenecht
(sic) ghehouden te worden, midts betalende de heeren hunne rechten daertoe
staende, ende den arrestant oft apprehendant daertoe insinu‰ren.
46. Gelijck oock, indien den arrestant ten tijde van den arreste den gearres-
teerde oft ghevangene dach bescheijden [bescheijdde] te compareren op 't eerste
ordinaris ghenecht, ende dat de ghevanghene oft ghearresteerde dien tijdt
accepteerde, oft dat d'arrestant den ghearresteerde oft gheapprehendeerde
ontsloeghe onder ghelofte, ende in handen van den officier eedt doende van
166 COUTUMES DE DEURNE.
ten eerstcomenden genechtdaghe wederomme in arrest oft apprehentie te
comen, oft onder eenighe cautie, soo moet alsdan dien dagh eerst op
't voorschreven eerstcomende ordinaris ghenecht dienen, sonder dat dan
den ghevanghene oft ghearresteerde den dagh magh vervragen.
47. Ende wordende eenen ghearresteerde oft ghevanghene, oft oock
eenigh ghearresteert goet van den arreste oft apprehentie met vonnisse, door
eenighe versuijmenissen van den arrestant oft apprehendant, ontslaghen, is
na't selve ontslach vier-en-twintig huren vrije van den selven arrestant ende
apprehendant, maer niet van een ander.
48. Item, soo wanneer twee persoonen van buijten malkanderen binnen
dese heerlljckheden deden [doen] arresteren oft apprehenderen, dat dan die
arrestanten oft apprehendanten ghehouden zijn binnen den derden daghe
hem voor recht aen te spreken ende te betichten, op pene als vore.
49. Ende dede een buijten man eenen anderen buijten man arresteren oft
apprehenderen, is d'arrestant oft apprehendant, des versocht zijnde, ghe-
houden aen den ghearresteerde oft ghevanghene te stellen sufficiente cautie
voor alle costen, schaden en interesten daerdoor bij den selven te lijden ,
oft selfs in hachten te comen, ten ware uijt eenighe consideratie anders bij
schepenen worde gheordineert.
50. Item, wanneer eenigh goet binnen yemandts huijse oft bewaernisse
binnen dese jurisdictie gestaen ghearresteert oft beseth is, ende dat den
persoon onder wien 't selve besetsel oft arrest is ghedaen aenveert den last
van 't selve te bewaren, ende 't selve daer-en-boven laet wegh voeren oft
versteken, de selve is schuldigh't selve te verantwoorden ende inne te staen
voor de schult daervoor't selve goet is ghearresteert oft beseth.
51. Item, dat gheene inghesetenen d'een den anderen in rechte en magh
[moghen] betrecken bij arreste, dan bij besetsele oft daghemente, ten ware
den debiteur ware in actu fug', in welcken ghevalle hij hem ende sijne
goeden bij den officier magh doen nemen in arreste, ende alsdan daerteghen
procederen, soo hiervoor is gheseght.
52. Item, als partije aen den officier wijst eenen buijten man die hem
schuldigh is, ende versoeckt dat hij hem arrestere oft aentaste, hem presen-
terende sijnen salaris, dat de selve officier gehouden ende van eede weghen
verplicht is 't selve in faveur van justitie te doene, ende 't selve weijgerende,
oft, ghedaen zijnde, den ghearresteerde oft ['t] ghearresteert goet liet gaen oft
168 COUTUMES DE DEURNE.
versteken, sonder den crediteur met sufficiente borghe of panden wettelijck
te versiene ende bewaren, moet selve verantwoorden oft betalen de schuldt
daervoor d'arrest oft aentast is ghedaen.
53. Item, soo wanneer datter eeinighe haeffelijcke goeden worden ghear-
resteert is den arrestant gehouden dat binnen den derden daghe te boeck te
doen teeckenen, ende daerop met drij besettinghen van ghenechte tot
ghenechte te vervolghen, midts daervan aen den proprietaris na den eersten
besetsele doende wete, ende ten voorschreven derden besetsele neemt
alsdan conclusie, ende versoeckt dat de selve gearresteerde goeden sullen
worden ghewesen verreijckt ende verhaelt voor sijne t'achterheijdt, d'welck
alsdan alsoo wordt ghewesen, inghevalle die niet en worden ontseth, midts
de voorschreven sijne t'achterheijt ghewarighende bij eede.
54. Ende den voorschreven eedt ghedaen zijnde, wordt hem verleent acte,
daermede hij, na voorgaende kerck-ghebodt ende teeckenen van executie, de
selve metten heer ende weth rechtelijck is vercoopende, om de voorschreven
sijne tachterheijdt daeraen te verhalen.
55. Item, zijnde de voorschreven goeden alsoo met den heere verkocht,
dat de penninghen daeraf te procederen worden ghebrocht in s'heeren
handen, daeruijt d'arrestant die is lichtende tot concurrente somme van
sijne tachterheijt, indien de selve soo verre strecken, ende midts alvoren
daeraen ghedefalqueert wordende het recht van den heere ende alle
rechtelijcke costen.
56. Item, en salmen oock gheene inghesetene deser heerlijckheden om eeni-
ghe civile saecken moghen vanghen, noch in eenigher manieren uijt heuren
huijse haelen, dan met voorgaende consent van den drossaert ende schepenen,
indien door eenighe wettighe redenen sulcks bevonden werde noodigh te zijne.
57. Item, soo wie arrest oft apprehentie violeert, verbeurt t'sestich
gouden realen tot behoeve van den heere.
58. Item, die oock boven eenigh rechtelijck verboth iet dede, verbeurt
daeraen eenen hooghmoedighen wille, ende moet dien beteren met t'sestigh
gouden realen, oock tot behoeve van den heere, ende 'tselve daer-en-boven
wederomme repareren.
59. Item, van ghelijcken, en magh oock gheen inghesetene om eenighe
saecken bij den officier ghevanghen worden daer lijf noch lith aen en is
verbeurt, indien bij machtigh ghenoegh is, oft cautie kan stellen van te
170 COUTUMES DE DEURNE.
rechte te staen ende 't ghewijsde te voldoen van 't ghene dat d'officier oft
partije op hem met recht soude konnen ghewinnen.
60. Ghereserveert alleen de ghene die bij bedroghe ende met sijne
wetentheijt in 't verlijden van eenighe renten oft vercoopen van eenighe
panden eenighe voorgaende renten, commeren ende lasten daerop uijt-
gaende verswijghen, die-men ter causen van 't selve bedrogh mach appre-
benderen, om teghen hem [hen] gheprocedeert te worden, ghelijckmen
teghens sulcke is ghewoon te doen.
TITEL III.
APPELLATIEN.
61. Item, die hem dunckt bij eenigh vonnisse, 't sij, diffinitijf oft interlo-
cutoir, bij schepenen alhier ghewesen, beswaert oft veronghelijckt te sijn,
magh daeraf binnen thien daghen na dat 't selve t'sijnder kennisse sal
ghekomen zijn appelleren aen de hooft-bancke, ende daeraf hebbende doen
blijcken, is schuldigh de appellatie binnen de dertigh daghen te verheffen,
oft andersints valt de selve appellatie desert, ende vermagh partije sijn
vonnisse stellen ter behoorlijcke executien, al oft de ghecondemneerde niet
en hadde gheappelleert.
62. Item, vervolghende d'appellant sijne appellatie, moet binnen de
voorschreven dertig daghen de gheappelleerde bij de wet-houderen van de
hooft-bancke doen beschrijven, ten eijnde sij 't proces a quo over brenghen ;
ende staen die van Deurne te hoofde voor commoingnemeesteren, schepenen
ende raedt der stadt van Mechelen oft in den leen-hove van Brabant, als hen
indifferent wettigh hooft, oock op pene van desertie van de voorschreven
appellatie.
63. Item, zijnde d'appellatie van die van Deurne verheven voor de voor-
schreven commoingnemeesters, schepenen ende raedt van Mechelen, ende
de sake aldaer wederom ten diffinitiven ghe-instrueert, wordt het vonnisse
alsdan bij de commoingnemeesters, schepenen ende raedt gheraemt metten
processe a quo, ende 't ghene voor hen is bedinght wederomme besloten,
ende met brieven van bevele met eenen stadt-bode overghesonden, ende
wordt alsdan 't selve gheraemt vonnisse bij de wethouderen van Deurne
172 COUTUMES DE DEURNE.
uijtghesproken ende ghewesen, volghende de bevelen bij de voorschreven
brieven daervan ghedaen, ende 't selve alsoo uijtgesproken zijnde, is voorts
appellabel in den rade van Brabandt, oock binnen den voorschreven tijdt.
64. Item, indien eenighe partije met eenigh diffinitif vonnisse in eenighe
der voorschreven jurisdictien ghewesen, oft daer executie toe staet, ghesom-
meert zijnde, hem daerteghen wilde opponeren, d'welck wordt ghenoemt
appellatie van executie, moet sulcks verklaren als de heeren commen om
d'executie te doene, aleer die is ghedaen, ende daeroppe sijne partije teghens
den eersten ghenecht-daghe te doen daghen; ende alsdan ten selven eersten
ghenecht-daghe is hij ghehouden sijne redenen van oppositien oft appellatie
te proponeren, oft, bij ghebreke van dien, magh den ghedaeghde met sijne
executie voorts varen, den selve ghenecht-daghe overstreken zijnde sonder
bij den opponent die in rechte gepresenteert te zijne.
65. Item, ende soo den opponent de selve saecke in rechte presenteerde,
en magh hem dan teghens sulcke ghewesen vonnisse met gheene andere
defensien behelpen dan met exceptie van betalinghe na date van den vonnisse
ghedaen, oft van eenighe transactien, dagh-ghevinghen, liberatie oft dier-
ghelijcke, in materie van executie peremptoir zijnde, die hij schuldigh is
binnen de veerthien daghen daernaer te thoonen, midts nochtans binnen
sonne-schijn stellende sufficiente cautie, oft, bij ghebreke van dien, magh
den executant sijne goeden mette weth doen bewaren, ende niet thoonende
binnen veerthien dagen, wordt den ghe-inthimeerde ghepermitteert met sijne
executie te moghen voort-varen.
TITEL IV.
VAN ACKERSCHADE.
66. Item, die sijne weijlanden ende besaeijde landen wilt vrij hebben
ende ghebruijcken, dat hem gheene schade van de ghebueren-beesten en
worde ghedaen, is schuldigh sijne erve van sijnder sijden cuijsbaerlijck te
heijmen ende graven, soo dat door sijne negligentie sijne ghebueren-beesten
op sijn landt niet en connen komen.
67. Item, hebbende alsoo zijn weijde oft landt van sijnder sijden ghegra-
ven, soo na land-recht behoort, ende dat sijnen ghebuere niet en quame
daer teghen graven, maer sijn landt liet onghegraven ende onghegracht
174 COUTUMES DE DEURNE.
ligghen, ende dat door sijne negligentie sijne beesten quaemen te gheraecken
op de weijde oft besaeijt landt van sijnen ghebuere, is de selve ghehouden de
beschadigheijt van den voorschreven sijnen ghebuere goet te doen.
68. Behoudelijck nochtans dat die schade is lijdende, schuldich is die
schade, binnen de vier-en-twintigh uren dat hij die beesten op sijn landt
heeft ghevonden ende doen schutten, te doen beleijden ende visiteren, 't zij
met twee schepenen oft [met] goede mannen, die hij daertoe ghereetste kan
becomen, partije daertoe gheroepen.
69. Ende alsoo beleijdt ende ghevisiteert zijnde, wordt het verclaren van
de selve in rechte ghelooft, ende ten registre van den griffier aengheteeckent
hoe vele die beschuldigheijt (1) is bedraeghende, die den proprietaris van de
selve beesten ghehouden is promptelijck te voldoen; ende in cas van weijghe-
ringhe, daertoe ghedaeght wordende, wordt terstont in de voldoeninghe
van de voorschreven beschadigheijt gecondemneert, immers ten minsten bij
provisie, indien hij allegeerde eenighe redenen ter contrarien, die schenen
ten principalen eenige apparentie van fundamente te hebben.
70. Wordt oock een ieghelijck gheauthoriseert, vindende vremde beesten
op sijn landt, die selfs, midts de absentie van den schuttere, in't schutbocht
te moghen brenghen, midts daeraf nemende kennisse, indien 't selve doen-
lijck sij.
71. Ende indien 't voorschreven beleije binnen de voorschreven vier-en-
twintigh uren niet en werde ghedaen, maer dat de ghene die de schade
pretendeert 't selve versuijmen [versuijmde], in dien ghevalle is hij van de
selve sijne actie vervallen oft versteken.
TITEL V.
VAN BANNISSEMENTEN ENDE BALLINGHEN.
72. Item, moghen drossaert ende schepenen vonnisselijcken bannen alle
delinquanten uijt dese jurisdictie, indien sij de saecke daertoe vinden ghedis-
poneert ende datter van het misdaet anders gheen straffe toe en staet, 't zij
voor eenigen tijdt, op de gheesselinghe, brandtteecken oft op de galghe, na
hunne verdiensten.
(1) Au lieu de: beschuldigheijt, lisez : beschadigheijt, comme dans l'‚dition in-18.
176 COUTUMES DE DEURNE.
73. Item, oft ghebeurde dat eenighe soodanighe ghebannen, voor de
expiratie van den tijdt wederomme quame binnen dese jurisdictie, sonder
consent van den heere oft dispensatie, maer uijt sijn eijghen authoriteijt, dat
hij alsdan wederom sal worden gheapprehendeert, ende het voorgaende
vonnisse binnen vier-en-twintig uren daernaer worden ter executien ghestelt,
sonder eenigh ander vonnisse meer daerover derven ghegheven [te] worden.
74. Item, soo wie eenen ballinck, van dese justitie ghebannen zijnde,
willens ende wetens binnen hunnen huijse, hove oft elders logeerde oft her-
berghde, sonder den heere oft officier dat goets tijdts te adverteren, die
wordt ghecorrigeert arbitralijcken, ter ordinantie van de weth, na ghele-
gentheijt van de saecke.
TITEL VI.
VAN BESETTE ENDE BELEIJDE, MET DATTER AEN KLEEFT, AENGAENDE DE
ERFGOEDEN.
75. In den-eersten, dat alle re‰le saecken, als van schepene-brieven,
renten, chijnsen ende dierghelijcke saecken sullen worden vervolght ende
ghe-intenteert bij besette, ghelijckmen van oudts heeft gheploghen.
76. Behoudelijck dat voortaen, die eenighe gronden van erven sal willen
besetten voor eenighe achterstellighe verloopen, renten, chijnsen oft andere
actien, schuldigh sal zijn ter eerster presentatien ter rollen te stellen sijne
t'achterheijdt, waervore hij de selve besettinghe is doende, met declaratie
van de somme ende lesten verschijndagh der selver.
77. Item, dat in 't doen van d'eerste besetsel de wete daeraf sal moeten
ghedaen worden aen den eijghenaer van den besetten pant, bewint-hebber,
oft ten minsten aen de ghebruijckers der selver, ende dat bij den stadt-
houder ende eenen schepenen, oft twee schepenen alleene, indien dien
eijghenaer oft sijtie ghecommitteerde binnen den dorpe is vintbaer, oft [aen
den gheebruijcker, indien ?] dat't selve landt wordt gecultiveert.
78. Ende hem houdende buijten s'dorps, dat hem daeraf sal de wete
worden ghedaen met brieven van insinuatie, inhoudende inthimatie ende
declaratie van den eerstvolghenden recht-dagh, om de saecke te commen
ontsetten, oft verantwoorden, indient hem goet dunckt; ende sal den brief,
toe-ghesloten ende beseghelt met des dorps segele, worden gheedraghen
bij eenen ghesworenen vorster deser jurisdictie.
178 COUTUMES DE DEURNE.
79. De welcke (soo oock den stadt-houder oft schepenen doende de wete
binnen dorps) schuldigh zijn ter naester rollen daeraf hun relaes te laten
teeckenen, met oock hen verklaren van de antwoorde die hen is ghegeven.
80. Ende oftmen niemandt en conde becommen, om de voorschreven
insinuatie aen te doene, salmen in die stede ter kercken uijt na de hoogh-
misse des sondaeghs, ter meeste vergaderinghe het kerck-ghebodt doen, dat
de goeden zijn beseth, ende dat oock ter rollen doen teeckenen.
81. Ende 't voorschreven eerste beseth ende de wete alsoo behoorlijck
ghedaen [, ende] het relaes ter eerster rollen gheteeckent zijnde, dat den
besetter dan ghehouden is op 't voorschreven beseth goet te volghen op
sijnen eersten dagh van rechte ende tweede besetsele.
82. Item, ten ghenechte daernaer volght op sijnen tweeden dach van
rechte ende derde besetsele, ende den volghenden ghenechte daernae op
sijnen derden daghe van rechte ende vierde besetsele ; ende wordt 't voor-
schreven goet alsdan ghewesen ter dachhuedinghe totten hooghsten van den
dage, om oft iemant alnoch 't selve goet wilde comen ontsetten oft verant-
woorden.
83. Waernaer, het hooghste van den daghe over stier zijnde, wordt ten
versoecke van partije ghewesen den dagh te recht ghehuedt, indien datter
gheene stoornisse en is geschiet, ende den pandt ghewesen tot leveringhe
ende verhueringhe in 't voor-jaer.
84. D'welck ten eersten ghenechte daernaer gheschiet; wordende tusschen
't selve ghenecht den besetter 't voorschreven beset goet met rus ende rijs
voor sijn eijgen proper goet ghelevert, ende daeraf ghedaen zijnde een
kerck-gebodt, wort 't selve ten uijtganghe van de bernender keerssen
metten heer ende wet verhuert voor jaer ende dagh, sonder verbaelmonden
des goets, ende soo veel langer als de uijtwinninge in 't na-jaer dueren sal,
indien de voorschreven uijtwinninghe wordt voorts vervolght.
85. Item, ende hebbende iemant 't selve beseth goet van den heere
gehuert, is de huere van den voorgaenden huerlinck teghens den proprie-
taris van dien pant aenghegaen cesserende, ende moet die huere volgen die
den pant van den heere huert, met oock het besaeijde op 't velt, behoude-
lijck den voorgaenden huerlinck sijn ploech-recht ter tauxatien van schepenen
daeraf verstant hebbende.
180 COUTUMES DE DEURNE.
86. Ende midts dat de voorgaende huere metten proprietaris aengegaen,
mits de voorschreven evictie uijt is, ende dat dien huerlinck de huere niet
en mach genieten, heeft dien aengaende sijn actie van beschadigheijdt
teghens sijnen verhuerdere.
87. Item, zijnde de evictie van 't voor-jaer gepasseert jaer ende dagh, is
den evincent schuldigh ten eerstvolghenden ghenechte daernaer de saecke in
rechte te presenteren, ende alsdan rekeninghe van sijnen handel van den
voor-jaere te presenteren, indien iemandt daer rekeninghe af begheerde,
ende voorts te volghen op sijnen eersten dagh van den ghedaeghde
[ghedinghde?] in 't naer-jaer.
88. Item, ten ghenechte daernaer volght op sijnen tweeden dagh van
ghedaeghede [ghedinghde ?] in 't naer-jaer, ende ten ghenechte daernaer op
sijnen derden dagh van ghedaeghde [ghedinghde ?] in 't naer-jaer ; ende
wordt dan wederom ghewesen dat den dagh sal worden ghehuedt tot op 't
hooghste van den daghe, als vore, om oft iemandt dien besetten pandt alnoch
wilde commen beschudden oft verantwoorden; ende niemandt comparerende,
het hooghste van den daghe overstreken zijnde, wordt ghewesen den dagh
te rechte ghehuedt, ende ghewesen tot leveringhe, ende na drij sondaeghsche
kerckgheboden tot vercoopinghe.
89. Waernaer ten volghenden ghenecht-daghe oft oock tusschen middelen
tijde wordt den evincent den besetten pant ghelevert in 't nae-jaer met rus
ende met rijs, met hooghe, met leeghe, met natte, met drooghe, met
clepele, met clincke, met gronde, bodeme ende allen sijnen toe-behoorten,
voor sijn proper goet, behoudelijck dat hij 't selve brenghe ter chieringhe
ende vercoopinghe, d'welck ten genechte na de drij kerckgheboden moet
ten uijtganghe van der bernender keerssen gheschieden; ende moet allen 't
ghene voorschreven is, soo in 't voor-jaer als in 't naer-jaer, punctu‰lijck
van ghenechte tot ghenechte worden achtervolght, sonder eenen ghenecht-
dagh te moghen overslaen, op pene dat die procedure valt desert, alleen-
lijck dat de saecke wel voor een reijse soude moghen ghecontinueert worden.
90. Item, oft de proprietaris voor alle vercoopinghe alnoch compareerde
ende de besette goeden begheerde te ontsetten, sal daerinne ontfanghen
worden onder sufficiente cautie, ende midts aen den uijtwindere refunde-
rende de costen, soo in 't voor-als naer-jaer, tot dien daghe toe gheresen,
ter tauxatie van de heeren.
182 COUTUMES DE DEURNE.
91. Gelijck oock hij sijnen pant sal moghen ontsetten comende na de
verhueringhe voor't expireren van den jaere, maer sal dien niet tegenstaende
de huere metten heere gheschiet voor't jaer blijven stadt grijpen.
92. Item, ende als de voorschreven ghe-evinceerde goeden, bij faulte van
ontsette metten heer ende weth, ten uijtganghe van der bernender keirsse
in der manieren voorschreven zijn verkocht, alsdan moet d'uijtwindere
vooral aen de coop-penninghen vinden ende goet ghedaen worden sijn rech-
telijcke costen van der evictie daeromme in't voor-ende naer-jaer ghedaen,
ter tauxatien van de weth, weder dat de renthieren toecommen oft niet.
93. Item, ende oft aen de coop-penninghen eenighe renthieren aen hunne
renten quamen te snevelen, alsdan wordt den renthier, die den pandt heeft
ghe-evinceert, daeraen ghepasseert drij jaeren verloops, ende sijne voordere
verloopen gheduerende de evictie verschenen, ende de andere persoonen
gheene evictie ghedaen hebbende, wordt alleenlijck gepasseert twee jaren
verloops, behoudelijk hen verhael op den proprietaris dien pant beseten
hebbende.
94. Item, ende den cooper voldaen hebbende sijnen coop, wordt hem
alsdan verleent sijnen goedenis-brieff, midts dat den val van der keirssen
hem is goedende in alsulcke uijtghewonnen goeden.
95. Item, soo wanneer datter eenighe persoonen oft inghesetenen, t' zij
man oft wijf, fugitijf oft aflijvigh worde bevonden, achterlatende een becom-
mert sterf-huijs, sullen de crediteuren op alsulcke goeden moghen procede-
ren bij besettinghe, ende daeroppe volghen met vier besettinghen, als hier-
vore noch is gheseght, onder den titel: Van arrestementen ende apprehentien
op persoonen om civiele saecken (1); ten ware [behoudelijck dat?] iemandt
van de crediteuren, vonnisse hebbende, sal vermoghen te procederen bij
executie tot vercoopinghe der selver.
96. Ende indien niemant vonnisse en hadde, salmen de goeden metten
heer doen beschrijven, ende soo daer eenigh perijckel van verlies ware, soo
sal den heere die ten versoecke van partije ten hooghsten ende schoonsten
na een sondaeghs kerck-ghebodt moghen doen vercoopen ad opus jus
habentis, ende sullen de penninghen daeraf comende blijven ter selver
natueren al oft die niet verkocht en waren.
(1) Titre II, p. 162.
184 COUTUMES DE DEURNE.
97. Item, ofter oock iemandt in rechte compareerde die eenighe besette
goeden wilde comen ontsetten, en is den evincent niet schuldigh hem daer-
inne te ontfanghen, maer vermagh, indient hem goet dunckt, versoecken
exhibitie van sijne qualiteijt, in welcken ghevalle de ontsetter schuldigh is
't selve, den rechte ghenoech zijnde, te doen blijcken, oft wordt hem gheper-
mitteert met sijne besettinghe te moghen voorts varen.
98. Ende oft oock iemandt quame eenighe panden ontsetten, ende daer-
inne bij den evincent ontfanghen werde, maeckt alsdan sulcken ontsetter de
saecke zijn, ende is voor de schuldt condempnabel, weder hem den pant toe-
comt oft niet.
99. Item, sal oock eenen ontsetter, ghethoont hebbende van sijne quali-
teijt ende titule, als bij de ontsette goeden loco cautionis wilt, verbinden,
schuldighe zijn uijt te steken alle de verbintenissen ende lasten daer den
pandt voor is verbonden; ende indien iemandt bevonde dat den pandt daer-
vore niet solvent ghenoech en ware, sal schuldigh zijn andere sufficiente
cautie te stellen van te rechte te staen ende 't ghewijsde te voldoene, oft
andersints wordt den evincent ghepermitteert met sijne besettinghe te
moghen voorts varen.
100. Item, die op eenige nieuwe goeden wilt procederen op [om] eenige
schatschult, sal daerop moeten procederen van ghenechte tot ghenechte,
met drij daghen van rechte ende vier besettinghen, in der manieren hiervoor
verhaelt, ende worden die goeden ten vierden besetsele ghewesen verreijckt
voor des aenlegghers t'achterheijdt, midts de selve [te] gewarigen indien
iemant dat versoeckt.
TITEL VII.
VAN BORCHTOCHTEN.
101. Item, die borghe ghebleven is als principael oft als voor sijn eijghen
schult voor de betalinghe van eenighe somme, magh daervore in rechte
aenghesproken worden eer den principalen debiteur ghe-excusseert is
gheweest, alwaert oock soo dat de belofte oft borchtochte luijde van te
blijven borghe als principael bij faulte van betalinghe, als den origineel debi-
teur in faulte is van [op] den besprokenen tijde te betalen.
102. Item, soo wanneer twee oft meer persoonen beloven te betalen
186 COUTUMES DE DEURNE.
sekere somme, elck een voor al, als principael, oft elck in solidum, oft oock
in sulcker manieren borghe blijven, zijn dien volghende convenibel elck een
voor al, sonder divisie, niet teghenstaende dat sij andersints het beneficie
van divisie niet en hebben gerenoncieert.
103. Maer een simpel borghe sonder de voorschreve clausule als princi-
pael oft als [voor] sijn eijgen schult, en magh uijt krachte van sijn eijghen
borchtochte niet aenghesproken worden, ten zij dat de principael debiteur
ende sijne goeden eerst uijtghewonnen ende ghe-excusseert zijn.
104. Ten ware nochtans dat iemandt hem borghe hadde gheconstitueert
van te rechte te staen ende 't ghewijsde te voldoen; de welcke, sonder voor-
gaende excussie van den principalen debiteur, uijt krachte van het vonnisse
teghens den principalen ghewesen, mach voor sijne voorschreven borch-
tochte ghe-executeert worden, alwaer 't oock soo dat, sulcken borghe den
crediteurs goeden, ruerende oft onruerende, wese, die den originelen
gecondemneerden debiteur competeren, der jurisdictie van den rechter die
't vonnis ghewesen heeft onderworpen.
105. Item, de ghene die borghe is van iemanden in rechte te sisteren
toties quoties, is ontslagen na dien hij dien persoon eens in presentie van
partijen oft van sijnen [procureur] heeft ghesisteert ende aldaer ghepro-
testeert van sijne diligentie.
106. Item, al ist soo datmen den principalen schuldenaer daghe van beta-
linghe ghegeven heeft sonder consent, wille oft wete van den borghe met
clausule als principael, oft andersints, blijft des niet te min de selve borghe
verbonden, behoudelijck dat hij magh ghenieten van den daghe van beta-
linghe den principalen ghegunt, ten ware datter expresse innovatie van de
schuldt ghebeurt ware, oft dat de borghe hem alleen voor sekeren ghelimi-
teerden tijt verbonden hadde.
107. Item, eenen verweerdere, wordende uijt eene rauwe actie aenghe-
sproken, en is niet ghehouden terstont cautie te stellen van te rechte te
staen ende 't ghewijsde te voldoen, ten ware dat, sijn antwoorde ghehoort
ende ghesien zijnde, bevonden werde de saecke daertoe ghedisponeert
te zijn.
108. Maer die uijt eene klare obligatie wordt aenghesproken ende eenigh
peremptoir feijt oft defentie antwoordende heeft gheallegeert, waerdoor dat
de saecke comt uijtghestelt te worden, is ghehouden, ten versoecke van
188 COUTUMES DE DEURNE.
partije, borghe te stellen van te rechte te staen ende 't ghewijsde te voldoen.
109. Item, moet oock de ghene die voor den verweerdere wilt interve-
ni‰ren, borghe stellen van te rechte te staen ende 't ghewijsde te voldoen, eer
hij in de interventie ontfanghen wordt, om den originelen verweerdere
buijten processe te houden, indien partije daerop excipieert.
110. Item, daer, als vore, cautie valt te stellen, daervan en kan hem
niemandt eximeren oft bevrijden onder 't decksel van sijne notoire solventie
ende possessie van vele meublen ende immeublen, hoe rijck hij soude
moghen wesen, ende mach alsulcke cautie in omni parte litis gheheijscht
worden.
111. Item, zijnde in rechte ghewesen dat partijen malkanderen moeten
cautie stellen, d'aenlegghere voor de costen van den processe, ende de
verweerdere van te rechte te staen ende 't ghewijsde te voldoen, in sulcken
ghevalle en kan d'een d'ander niet bedwinghen tot het stellen van de selve
cautie, ten ware, die sulcks wilde doen, van sijnder sijden 't selve vonnisse
eerst hadde voldaen.
112. Item, als eenen verweerdere is ghecondemneert seker somme onder
cautie te namptiseren, behoudelijck hem sijne defentien ten principalen, en
is d'aenlegghere niet voorder ghehouden cautie te stellen dan voor de
penninghen die ghenamptiseert sullen worden, ende dien-volghende en is
dien borghe oock niet voorder verbonden; dan, eenen verweerdere,
willende oock hebben cautie voor de costen, schaden ende interesten, is
schuldigh dat in de materie principael te versoecken.
113. Item, een borghe, 't zij met clausule als principael oft andersints, in
rechte uijt krachte van sijnder borchtochte aenghesproken zijnde, en is niet
ghehouden borghe te stellen van te rechte te staen ende 't ghewijsde te
voldoen, maer alleen voor de costen van den processe.
114. Item, een die ghehouden is borghe te stellen ghestaet midts verbin-
dende sijne erfgoeden, daervore sufficient zijnde boven alle commeren; des
is hij ghehouden, daertoe versocht sijnde, de selve commeren onder eedt te
verklaren.
115. Item, indien sulcken persoon onder eedt verklaerde sijn uijterste
beste ghedaen te hebben om eenen borghe te krijgen, ende niemandt en
heeft konnen vinden die hij daertoe heeft konnen verwillighen, noch onrue-
rende goederen te hebben die hij voor die cautie soude hebben konnen
190 COUTUMES DE DEUME.
verbinden, ghestaet alsdan met cautie juratoir, sonder dat hij ghehouden is
sijnen huijsraedt, geldt, obligatien oft coopmanschappen bij specificatie over.
te ghevene oft specialijck te verbinden, ten ware hij suspect ware van
voorvluchtigheijdt oft van quade trouwe, in welcken ghevalle den rechter
daerinne soude moghen versien na gheleghentheijt van de saecke.
116. Item, eenen borghe van te rechte te staen ende 't ghewijsde te voldoen,
oft oock alleenlijck van iemandt te sisteren, oft voor 't lichten van eenighe
penninghen iemanden by provisien aenghewesen, wordt van sijne borch-
tochte ontslaghen nadien datter binnen s'jaers gheenen termijn in den
processe ghehouden ende alsoo d'instantie ghesuranneert is.
117. Item, datmen alhier niet en sal ontfanghen eenen afghesetenen als
aenlegghere teghens eenen inghesetene, ten zij, des versocht zijnde, hij
alvoren, deser hooft-bancke bedwanckelijck, sufficiente cautie ghestelt
hebbe voor de costen van den processe, ten ware uijt ghelegentheijdt van
de saecke bij de wethouderen anders gheraden ghevonden werde.
118. Item, als iemandt voor schepenen deser heerlijckheijt hem voor
eenen vremden oft buijten deser jurisdictie gheseten borge constitueert,
mach de ghene tot wiens behoeve de borch-tochte is ghedaen den selven
borghe binnen deser jurisdictie aenspreken, indient hem belieft, niet
teghenstaende dat den principalen debiteur solvent ende machtigh ghenoegh
is te betalen.
119. Ende want datter een oft meer persoonen hen als principael voor
eenen buijten-man borge hadden gheconstitueert, mach den crediteur een
van de selve een voor al aenspreken in der manieren ende niet-teghen-
staende als vore.
120. Item, twee inghesetenen teghens den anderen in 't proces zijnde,
ende dat een van hen beijden geduerende den processe buijten de juris-
dictie vertreckt, is ghehouden, des versocht zijnde, te stellen cautie voor de
kosten van den processe, ende een verweerdere, van alhier te rechte te
staen, ende 't ghewijsde te voldoen deser jurisdictie bedwanckbaer.
192 COUTUMES DE DEURNE.
TITEL VIII.
VAN BASTAERT-KINDEREN.
121. De heer aenveert allen het goet dat eenen overwonnen bastaert
achter laet, stervende sonder wettighe kinderen achter te laten, midts
nochtans betalende alle wettighe schulden, sonder dat sulcken overwonnen
bastaert testament magh maecken, oft van sijne goeden disponeren, oft [die]
bij legaten wegh maken.
122. Item, sulcke overwonnen bastaert en succedeert oock niet in sijns
moeders goet, noch oock opwaerts in rechte linie van de moederlijcke sijde,
al en waer de moeder oock niet ghehouwt geweest.
123. Item, en moghen d'ouders sulcke overwonnen bastaerden oock
gheene erfghenamen institu‰ren, noch eenighe legaten maecken anders dan
heure bloote alimentatie.
124. Item, aenveert oock den heer alle de goeden achterghelaten bij
eenen simpelen bastaert stervende sonder wettighe kinderen ende testa-
ment te maecken, de welcke van sijne goeden bij testamente magh dispo-
neren sonder consent oft octroije van den hove, midts dat sulcken testa-
ment oft uijtersten wille sij gepasseert voor schepenen oft notaris ende
ghetuijghen.
125. Item, simple bastaerden en succederen niet in de achterghelatene
goeden heurs vaders ab intestato, al waren die oock ghelegitimeert, soo
langhe alsser andere wettighe erfghenamen zijn.
126. Item, en heeft oock gheen bastaert recht van successie, 't zij in de
194 COUTUMES DE DEURNE.
rechte linie oft uijter sijden van den vader, ten zij dat 't selve hem ghelaten
worde bij testament oft anderen uijtersten wille.
127. Maer simple bastaerden ende heure wettighe kinderen succederen
in heure moeders goeden, ende oock in den rechten opgaenden struijck oft
linie van de moederlijcke zijde, oock met de wettighe kinderen, henne broe-
ders oft susters van de moederlijcke zijde, maer niet in collaterale successie.
128. Insghelijks succedeert de moeder alleene, oft heure erfghenamen, in
de goeden van heur bastaert kindt, sonder wettighe kinderen ghestorven
zijnde.
129. Item, een vrouwe, ghehoudt oft onghehoudt, wordt bij heuren eedt
ghelooft te noemen den vader van heuren kinde, soo verre den man, dien sij
het kindt gheven wilt, bekent met heur te doen ghehadt te hebben, oft dat
de vrouwe 't selve bethoonen kan; d'welcke oft de vrouwe niet en conde
bethoonen, magh den man, ten versueeke van de vrouwe, hem alsdan daeraf
purgeren bij eede, dat hij de moeder niet bekent en heeft, ende is alsdan van
den kinde ontslagen.
130. Item, de vrouwe moet heur bastaert-kinderen houden een vieren-
deel jaers met heuren borsten, 't selve bij heur doenlijck zijnde, daervore
ende voor haer kinderbed-gelt tsamen de man heur schuldigh is te betalen
drije carolus gulden, ende na het vierendeel jaers soo moeten vader ende
moeder, soo langhe sij onghebonden oft onghehout zijn, het kindt half ende
half tot ghelijcken coste onderhouden.
131. Item, indien een van beijden ghehoudt waere, oft namaels trouwde,
ende d'ander niet, soo moet die ghetrouwt is 't selve kindt onderhouden tot
sijnen kost alleene ter tijdt toe dat d'ander oock ghehoudt is, ende alsdan
moeten sij wederomme 't selve kindt tot ghelijcken coste half ende half
onderhouden.
132. Item, een vrouwe magh altijt de naeste sijn om heur bastaert-kin-
deren te houden soo verre sij 't kindt houden wilt tot heuren coste ende
sonder cost van den vader, ende anders niet, ten ware den vader eenighe
merckelijcke redenen thoonde, waeromme de moeder 't selve kindt niet en
behoorde te houden.
133. Item, een mans-persoon die een meijsken ghedefloreert heeft moet
heur gheven voor beuren maechdom sesthien gulden.
196 COUTUMES DE DEURNE.
TITEL IX.
VAN BETALINGHE, BEWIJSINGHE ENDE COMPENSATIE.
134. Item, niemant en is ghehouden in betalinghe van sijne tachterheijt te
aenveerden obligatien bij maniere van bewijsinghe, ten zij het hem belieft.
135. Item, de bewijsinghe aenveerdende, blijft des niet te min de eerste
debiteur verbonden soo langhe tot dat hij is metter daet betaelt oft effec-
tu‰lijck vernuecht van sijne schult, mits dat bewijsinghe gheene betalinghe
en is, ten ware nochtans den crediteur sulcken bewijs hadde in absolute
betalinghe ghenomen, ende hem daermede over dat die is hadde ghecon-
tenteert.
136. Item, compensatie van schult teghens schult en wort niet verstaen
ipso jure gheschiet te zijne, maer moeten partijen de selve metter daet
hebben ghedaen ende gheaccordeert, oft die anderssints in rechte hebben
gheobjicieert.
137. Item, 't ghene dat vercocht is om met ghereeden ghelde ende niet
op dagh betaelt te worden, daeraf gheen obligatie en is ghegheven, wort
merckelijcken tijt daernae ter arbitragien van den rechter ghehouden
ghereet betaelt te zijne, ten ware dat den debiteur corts nae den coop absent
oft insolvent ware bedeghen, oft den crediteur beleth ware gheweest sijne
schult te vervolghen, oft oock des hadde gheprotesteert aen den debiteur
van sijne diligentie van de maninghe, ende gheeene betalinghe en hadde
konnen krijghen.
TITEL X.
VAN CALENGIERINGHE ENDE NADERSCHAP.
138. Item, van alle vercoopinghen van huijsen ende gronden van erven
binnen dese heerlijckheijt gheleghen, mitsgaders van vercoopinghen van
renten ende chijnsen, valt calengieringhe ende vernaerderinghe uijt ver-
schelde saeken.
139. Ende eerst van bloets-weghen totten vierden graet toe inclus, van
deels weghen, van mede-pantschap weghen, van servitut van daerover te
weghen, en snevende renthieren, wordende altijt gheprefereert den naesten
198 COUTUMES DE DEURNE.
van bloede, den meesten deelhebber der swaersten mede-pantschap, ende
swaerste servitut hebbende.
140. Item, daer alle de voorschreve actionarisschen pretenderen te calen-
gieren, heeft het bloet recht van preferentie, daernaer den deel-hebber,
daernae van mede-pantschap, ende de servitut de leste, alsser niemant
anders calengieringhe en doet.
141. Item, die eenighe calengieringhe ende vernaederinghe wilt doen van
eenighe erf-goeden voorschreven is schuldigh dat te doen binnen den derden
daghe van de vercoopinge in respecte van gronden van erven die, nae
voorgaende evictie in 't voor-ende nae-jaer daeroppe gheschiet, metten heer
ende weth worden vercocht, oft anderssints, den voorschreven tijt over-
streken sijnde, wort een ieghelijck daeraf versteken.
142. Item, in respecte van de huijsen ende gronden van erve uijtter
handt vercocht, daeraf de drij kerck-gheboden in der kercke op drij sonda-
ghen vervolghende ghedaen sijn, moet de calengieringhe gheschieden voor
alle goedenissen die met het schieten van den halm moeten ghedaen worden,
ghelijck hierover titulo van: Contracten, opdrachten, goedenissen, etc. (1), naer-
der sal worden verklaert ; ende daer de kerck-gheboden niet en sijn ghedaen
voor de voorschreve goedenisse, maer eerst daernae worden ghedaen, mach
de calengieringhe noch gheschieden voor het derde oft leste kerck-ghebodt,
ende daernaer niet meer.
143. Item, ende daer geene kerckgheboden gedaen en sijn oft en worden
blijven de vercochte goeden calengierbaer totter tijt toe die na het out her-
commen alhier behoorlijck ghedaen sijn.
144. Item, daer eenighe calengieringhe ghedaen wort van bloets-weghen
malkanderen even nae bestaende, oock van deels-weghen, mede in ghelijcken
graet ende ghelijck deel, oock van mede-pantschap weghen, ghelijcken swaren
last hebbende, oft van servitut even swaer, alsdan wort gheprefereert den
ghenen die sijne calengieringhe eerst intenteert ende [sijne] neerstigheijt
heeft ghedaen.
145. Item, ende soo wanneer iemant eenighe erfgoeden pretendeert te
calengieren, is schuldigh in handen van den drossaert oft sijnen stadthouder
te namptiseren gout ende silver, ende oock borghe te stellen, deser heerlijck-
(1) Titre XI.
200 COUTUMES DE DEURNE.
heijt bedwanckelijck, voor 't voldoen van den coop, ende te verklaren de
redenen uijt wat hoofde hij het vercocht goet wilt vernaerderen, 't zij van
bloets-weghen, deels-weghen oft gronts-weghen, d'welk den clercq sal
schuldigh wesen te registreren.
146. Item, de voorschreve calengieringhe ghedaen sijnde, is de calen-
gierder schuldigh cooper ende vercooper daeraf wete te doen, ende hem te
doen daghen teghens den eerst-komenden ghenechte, ten eijnde sij over
eedt kommen doen het verklaren van den deughdelijcken coop, Godts-pen-
ninck, lijf-coop ende andere dependentien ende appendentien van dien, op
pene van te vervallen van henne voorschreve calengieringhe.
147. Item, is oock de calengierdere schuldigh, des bij den cooper oft
vercooper versocht sijnde, eedt te doen dat hij de voorschreve calengierin-
ghe is doende ende ghedaen heeft t' zijns selfs behoef ende profijte, ende bij
niemant anders daertoe en is ghesuborneert, maer dat hij 't selve jaer ende
dagh behouden sal, sonder argelist, oock op voorgaende pene.
148. Item, den voorschreven eedt, ende voorts bij cooper ende vercooper
van ghelijcken hen verklaren op des calengierders versoecke over eedt
ghedaen sijnde van den deughdelijcken coop, Godts-penninck, lijf-coop
ende dependentien van dien, is de calengierder schuldigh, indien de calen-
gieringhe niet en wort bekent, maer daerteghens oppositie valt, binnen
sonne-schijn van dien daghe te namptiseren in s'heeren handen de pennin-
ghen die comptant moeten voldaen worden, metten Godts-penninck ende
lijf-coop der selver, ende voor de penninghen die op dagh te betalen sijn
ende andere voorwaerden ende conditien van der coopmanschap te stellen
goede sufficiente cautie ende borchtochte, oft panden goet ghenoech zijnde
om te volkommen ende volbrenghen de gheheele coopmanschappe, naer
uijtwijsen van de voorwaerden, oock op pene van vervallen ende versteken
te zijne van sijne naderschap.
149. Item, sal insghelijckx oock de cooper, willende hem teghens de
calengieringhe partije maken, ten selven daghe binnen sonne-schijn moeten
consigneren ende namptiseren onder de weth de penninghen dier ghereet
moeten ghetelt worden, ende voorts moeten doen als in den voorgaenden
articule, op pene van vervallen ende versteken te zijne van sijnder oppositie,
202 COUTUMES DE DEURNE.
ende sal in dien ghevalle den calengierder, sijne calengieringhe volghen.
150. Item, ende oft de calengierder niet en begeerde te versoecken
declaratie over eedt van den cooper ende vercooper, hoe ende in wat
manieren de coopmanschap bij den palmslagh is ghemaeckt ende ghesloten,
maer van meijninghe is 't selve anders te thoonen, d'welck hij sal moghen
doen, sal hij evenwel ghehouden sijn de voorschreve consignatie ende andere
boven verhaelde versekeringhen te doen, oock binnen den voorschreven
gelimiteerden tijde ende sonne-schijn van dien daghe, van 't ghene cooper
ende vercooper presenteren te affirmeren, ende de cooper van gelijcken,
oock op voorgaende pene.
151. Item, de vercooper begheerende ende versoeckende voldaen te
wesen van sijne coopmanschappe, sal moeten terstont betaelt worden van
de genamptiseerde penninghen bij den calengierder oft cooper in rechte
gheconsigneert; des is hij schuldigh het vercocht goet op te draghen in
handen van den heere met het schieten van den halme, ende daeraf te
verthijdene tot behoeve van den ghene daertoe gherecht sijnde.
152. Item, en salmen gheene kerck-gheboden moghen doen omme de
calengieringhe metter verkortinghe des tijts te perimeren voor ende aleer
den coop van de voorschreve goeden tusschen cooper ende vercooper
en sij finalijck ghemaeckt ende metten palmslagh ghesloten.
153. Item, dat het recht van calengieringhe is verschenen soo haest als
den coop metten palmslagh besloten ende bevestight is, sonder dat cooper
ende vercooper in prejuditie van de calengieringhe dien coop moghen te niet
doen, de calengieringhe ghedaen zijnde, maer voor alle calengieringhe
moghen malkanderen daeraf quijtschellen.
154. Item, soo wanneer iemant eenighe onruerende goeden permuteert,
vermangelt oft transporteert teghens eenighe andere onruerlijcke goeden,
oft oock eenighe goeden uijt eenighe vrientschap wech gheeft sonder
bedrogh, en is daeraf gheen calengieringhe alsdan vallende, ten ware dat die
goeden op ghelt ghe-estimeert ende ghepriseert werden, in welcken ghevalle
calengieringhe oock stadt-grijpt.
155. Item, ende oft iemant eenen anderen eenighe erf-gronden vercocht
voor sekeren prijs van ghelde, ende hem die onder de weerde liete uijt
204 COUTUMES DE DEURNE.
respecte van eenighen dienst oft andere deughden ende vrientschappen bij
den vercooper van den vercooper [cooper] ghenoten, ende dat de vercooper
anders sulcken vercocht goet niemant anders voor dien prijs en soude
hebben willen laten, doende de vercooper daerop sijnen eedt, in sulcken
ghevalle en valt daer oock gheene calengieringhe.
156. Item, indien den calengierder in sijne calengieringhe obtineert,
moeten hem oock volghen de vruchten op 't ghecalengiert goet ghewassen,
oft daeraf ghekommen zijnde van den tijt dat hij sijne calengieringhe heeft
ghe-intenteert ende de wete daeraf aen den cooper ende vercooper heeft doen
doen, de welcke den cooper nae de goedenisse ghevolght souden hebben.
157. Item, heeft oock eenen eijghenaer oft proprietaris recht van calen-
gieringhe soo wanneer eenen tochtenaer zijn recht van tochte vercoopt;
maer eenen tochtenaer en heeft gheen recht van calengieringhe als den
eijgenaer duerende de tochte sijne actie vercoopt.
158. Item, soo wanneer iemant heeft de tochte aen eenige erf-renten op
gronden van erven beseth, ende dat dien tochtenaer de tochte van de rente
vercochte, soo en heeft oock den proprietaris van den pant daeraen gheen
recht van calengieringhe, dan wel alleen den ghenen die de proprieteijt van
de selve rente competeert.
159. Item, soo wanneer eenigh huijs, hoeve oft landt verhuert wort bij
eenighe proprietarissen daer ander mede paert ende deel aen hebben, oft
oock alleen verhuert sijn ghedeelte, alsdan vermach de deelhebber de huere
voor den voorschreven prijs vernaerderen ende aenveerden, ende moet
d'eerste huerlinck daeraf afstandt doen, indien de selve hueringhe is ghedaen
sonder last oft consent van den selven deel-hebber; dies moet hij, des ver-
socht zijnde, aen sijnen mede-proprietaris, als verhuerdere, borghe stellen
voor de voldoeninghe van de selve huere, voor soo vele aengaet het ghe-
deelte van den voorschreven verhuerdere, ende voorder niet.
160. Item, mach oock eenen proprietaris oft deel-hebber van eenighe
verhuerde huijsen, hoven oft gronden van erven calengieren de huere die
den huerlinck aen andere voorts maeckt, voor den selven prijse van de voorts-
verhueringhe, om [die] voorts te moghen verhueren oft selfs behouden, ten
ware tusschen den proprietaris ende eersten huerlinck anders ware onder-
sproken, ende dat den huerlinck den proprietaris hadde ghepresenteert de
huere over te latene voor den selven prijs hij die huere hadde overghelaten.
206 COUTUMES DE DEURNE.
161. Item, ende oft oock eenen tweeden huerlinck wederomme de selve
huijsinghe, hoeve oft erve eenen derden voorts verhuerde, soo vermach de
proprietaris oft deel-hebber, oft, bij ghebreke van hem, d'eerste huerlinck,
sulcke leste huere oock te vernaerderen.
162. Ende omme dien aengaende alle questien te verhueden, zal de huer-
linck, die sijn ghehuert huijs, hoeve oft erve voorts verhuert heeft, schuldigh
wesen den proprietaris 'tselve te laten weten, met declaratie van den prijs
ende conditien; alswanneer de proprietaris, willende de selve huere vernaer-
deren, schuldich sal wesen 't selve te doen binnen acht daghen daernaer,
oft daeraf wesen vervallen.
163. Item, eenen debiteur, wiens goeden, t'zij ruerende oft onruerende,
bij executien vercocht sijn, en mach die niet calengieren noch vernaerderen,
maer moeten den cooper blijven, sonder dat men den coop van goeden bij
executien vercocht vermach te rescinderen uijt krachte van het remedie
legis secund', Codice, De rescindenda venditione, als d'welck in desen cas
nae lant-rechte cesseert.
164. Item, ende van meuble goeden, rechten, actien oft obligatien uijtter
handt ende sonder executie vercocht, en valt gheene calengieringhe, soo
oock en doet van meublen, rechten, actien oft obligatien bij executien
vercocht, noch en mach eenen debiteur die met lossen voor den prijs dat-se
vercocht sijn.
165. Item, soo wanneer datter diversche huijsen, hoeven oft erven bij mal-
kanderen oft separaet gheleghen t'samen met eenen Godts-penninck voor
eenen sekeren ghenoemden prijs vercocht worden, sonder eenighe distinctie
oft onderscheet ghemaeckt te zijne hoevele elck parcheel in 't besonder wort
vercocht, soo en mach niemant dien coop in deele vernaerderen, maer is
schuldigh sijne calengieringhe van den gheheelen coop te doen, ten ware de
cooper hem daeraf een deel wilde laten volghen.
166. Item, eenen renthier , snevende sijne rente op panden metten heere
vercocht, heeft oock actie van calengieringhe omme zijne rente te salveren
oft aen den pant goet te maecken ; des heeft den cooper keuse van den coop
te behouden, mits den renthier zijne rente daerop goet houdende.
167. Ende inghevalle sulckenen renthier hadde meer andere panden, ende
daerom de calengieringhe niet en dede, maer sijiae actie op sijne mede-oft
onder-panden pretendeerde te verhalen, in sulcken gheevalle heeft de proprie-
208 COUTUMES DE DEURNE.
taris van sulcke mede-oft onder-panden actie van calengieringhe voor sijn
interest op den vercochten principalen pant.
168. Item, inghevalle iemant, actie hebbende van calengieringhe, ware pre-
sent daer de vercoopinghe gheschiede ende den lijf-coop verteert werde,
ende dat hij doorginck sonder sijn aenpaert van den gelaghe te betalen, ende
alsoo van den lijf-coop mede ghenote, in sulcken ghevalle is hij sijne actie
van calengieringhe verliesende, mits hij daerdore den coop is lauderende.
169. Item, alle calengieringhen ende naederschappen sijn in sulcker
vueghen stricti juris, dat den tijt daertoe staende loopt teghens meerdere
ende mindere van jaren, jeghenwoordighe ende absente, wetenschap van den
contracte van coopmanschap hebbende oft niet, sonder daeraf ghereleveert
te moghen worden.
170. Item, naedien den calengierder sijne calengieringhe wort bekent
oft aenghewesen, moet dan de selve behouden ende den coop voldoen,
sonder daernaer sijne calengieringhe af te moghen gaen oft renunchieren,
ten ware met consent van den coopere.
171. Item, eenen cooper, naedien hij heeft ghecocht eenighe gronden van
erven, mach, voor alle calengieringhe, daeraf houden het hout ende boomen,
ende die daeraf vueren, ende behouden al dat hij heeft, eer de calengie-
ringhe is ghedaen, maer daernaer niet, ende 't gheene noch op den pant leijt
als de calengieringhe gheschiet, dat moet daerop blijven.
172. Item, wanneer iemant eenigh huijs oft landt bij hem ghecocht voorts
terstont wederomme vercochte oft verhuerde, ende dat naderhandt binnen
behoorlijcken tijt den eersten coop-dagh werde ghecalengiert, is de tweede
cooper oft huerlinck ghehouden afstant te doen, ghemerckt daerdore den
tweeden coop oft huere komt te smilten ende is van onweerden.
173. Item, als de cooper selfs is portionaris, oft, uijt eenighen anderen
respecte hiervore ghedeclareert, heeft actie van calengieringhe, dien coop
en can noch en mach niemant van deels [weghe] oft uijt krachte van ghe-
meijnschap van chijns vernaerderen, alwaert oock dat de calengierder hadde
meerder deel, oft dat sijnen chijns meerder ware dan des coopers, maer den
portionaris wort gheprefereert voor de gemeijnschap van den chijnse.
174. Behoudelijck nochtans, willende eenen portionier sijnen coop oft
calengieringhe bij hem ghedaen, behouden, is schuldich den snevenden
renthier, voor oft naer hem calengieringhe binnen behoorlijcken tijde
210 COUTUMES DE DEURNE.
doende, sijne rente op den pant goet te houden, ende hem sijnen achterstel
te betalen.
175. Item, als eenigh landt bij uijtwinninge is vercocht, ende dat de
cooper ende calengierder beijde op den vercochten pant rente heffen ende
beijde sneven, heeft de cooper keuse oft hij den coop begheert te behouden,
mits den calengierder sijne rente goet houdende op den pant, ende beta-
lende 't verloop der selver, oft de calengieringhe den snevenden renthier te
bekennen, welcke renthier alsdan ghehouden is den cooper sijne rente goet
te houden ende 't verloop te betalene, als vore.
176. Item, wanneer een snevende renthier cooper is van sijnen pant
vermach eenen portionaris, wiens deel voor de snevende rente niet verbonden
en is, den selven coop vernaerderen, mits den cooper sijne rente op den
selven pant goet houdende ende den achterstel betalende.
177. Item, als diversche snevende renthieren gheelijckelijck ghe-interes-
seert sijn, ende den coop hebben ghecalengiert, wort in de calengieringhe
gheprefereert die den anderen renthieren mede-calengierderen presenteert
henne rente metten achterstelle goet te houdene.
178. Ende inghevalle sij malkanderen presenteren heure rente metten
verloopen goet te houdene, wort gheprefereert den renthier meest ghe-inte-
resseert zijnde, mits den anderen sijnen mede-calengierder zijne rente metten
achterstel goet houdende ; ende oft sij beijde even ghelijck ghe-interesseert
sijn, wort gheprefereert die d'eerste calengieringhe ghedaen heeft, goet
houdende de rente ende achterstel van den anderen calengierder.
179. Item, ende ofter diversche renthieren quamen te snevene, ende dat
de jonckxste renthier, om sijne rente goet te houden ende te salveren, kompt
den coop calengieren, en is alsdan niet gehouden d'ander snevende renthie-
ren oft hipothecarise crediteuren, gheen calengieringhe gedaen hebbende,
heurlieder renten oft schulden goet te doen, als staende in de plaetse van den
cooper, die daerin niet ghehouden en is.
180. Item, hoemen mach calengieren de hueren van eenighe hoeven,
gronden van erven oft huijsen, bij eenighe mede-portionarissen, is hiernaer
onder den titel : Van hueringhe gheseght (1).
(1) Titre XXI.
212 COUTUMES DE DEURNE.
TITEL XI.
VAN CONTRACTEN, OPDRACHTEN, HIPOTHECQUE ENDE VERBINTENISSEN
VAN ONRUERENDE GOEDEN ENDE RENTEN.
181. Item, niemant en kan oft en mach gheenderhande huijsen, gronden
van erven, renten oft chijnsen, binnen dese jurisdictien gheleghen, vera-
li‰neren, transporteren, overgheven, vermanghelen, constitu‰ren noch
beleijden, noch oock omme eenighe somme van penninghen, 't zij als pant
metter minnen noch anderssints, verbinden, oft scheijdinghen ende deij-
linghen van erf-goeden oft renten passeren, ten zij allen 't selve gheschiede
ende ghepasseert worde voor drossaert oft sijnen stadt-houder ende sche-
penen deser jurisdictien voorschreven, ende 't selve en worde gheschreven
ende gheregistreert bij den ghesworen clercq der selver jurisdictie, ende
dat in deser manieren :
182. Te weten, dat voor alle goedenissen te voren daeraf sullen moeten
ghedaen wesen drij sondaeghsche kerck-gheboden, d'een den anderen
eenpaerlijck volgende, met declaratie van de selve vercochte goeden.
183. Item, de selve kerck-gheboden ghedaen sijnde, dat de vercoopere
de selve vercochte erfgoeden met eenen halme ende met vertijden van de
selve goeden is opdraghende in s'heeren handen, [tot] de[s] coopers ende
sijne na-komelinghen behoeve, ende met allen den rechte dat hij daeraen
hadde ende houdende was, worpende den halm uijtte handt, daermede hij
uijtte selve goeden wort onterft.
184. Item, de selve verthijenisse ende opdracht in der manieren voor-
schreven gedaen wesende, dat d'officier den vercooper is afvraghende
consent omme den cooper daerinne te moghen goeden ende erven.
185. Nae welcke consent d'officier voor schepenen, ende nae manisse ende
wijsen van de voorschreve schepenen, den voorschreven halm wederomme
aenveert, ende dien ghevende den cooper in de handt, is hem daerinne
goedende ende ervende voor hem ende sijne na-komelingen, op de condi-
tien, commeren ende lasten van de voorwaerde daeraf ghemaeckt, ende
mits bij de cooper belovende te betalen des hertoghen bede, ende schoth
ende loth, ende alle ghebuerlijcken rechten; ende allen 't selve in der
214 COUTUMES DE DEURNE.
manieren voorschreven ghedaen ende gheobserveert sijnde, en is daernae
daeraf gheene calengieringhe meer vallende.
186. Item, alsoo voor wet-houderen van Antwerpen oock vele goeijenissen
gheschieden ten respecte van erf-goeden onder het marck-graefschap oft
quartier der selver gheleghen, alwaer gheenen halm en wort gheschoten,
noch dickmael oock gheene kerck-gheboden en gheschieden, de welcke niet
ghedaen zijnde, blijft de calengieringhe altijt open staende soo langhe die
niet en sijn ghedaen, noch oock en is betaelt het recht den heere alhier van
soodanighe veranderinghen oft alienatien competerende.
187. Item, ende soo dickmael vele questien rijsen door bedrogh van het
verswijghen van de commeren daer sulcke erf-goeden mede sijn belast, dat
de cooperen die hen binnen de stadt van Antwerpen willen laten goeden, die
goedenissen ende uijtstekende lasten alhier oock sullen moeten doen regis-
treren, omme daer af notitie ghehouden te worden, ten eijnde soodanighen
bedrogh daerdore des te beter mocht in 't licht kommen, ende dat de heere
van sijnen rechte, die de goedenis-brieven van Antwerpen uijtsteken, oock
mocht betaelt worden.
188. Item, dat oversulckx, alle de ghene die eenighe huijsen, gronden
van erven oft andere onruerende goeden binnen dese voorschreve heer-
lijckheden gheleghen sullen willen vercoopen, oft met renten oft chijnsen
belasten, schuldigh sullen sijn in de goedenisse te specificeren ende uijt te
steken alle chijnsen, renten oft lasten daervoren uijtgaende, ende te belovene
waerantschap van alle andere niet uijtghesteken commeren, indien namaels
bevonden werde daer-oppe meer uijt te gaen, onder verbintenisse van sijnen
persoon ende alle ende ieghelijck sijne goeden, have ende erve, jeghen-
woordighe ende toekomende, daer-oppe eenen crediteur voor alle andere
schat-schulden gheene speciale verbintenisse hebbende, gheprefereert sal
wesen, soo langhe die blijven in den eijghendomme van den debiteur oft
belovere.
189. Item, al dat aen een huijs oft erve nagelvast oft eert-vast is behoort
ende moet volghen den ghenen die tselve huijs oft erve coopt, indien dat
den vercooper daerinne vast ghemaeckt hadde; maer indien dat hij (1) den
huerlinck tot sijne commoditeijt daerinne iet hadde ghemaeckt ende tselve
(1) Le mot hij nous paraŒt ˆtre ici de trop.
216 COUTUMES DE DEURNE.
hem competeerde. in alsulcken ghevalle moet dat den huerlinck volghen,
ten ware in den coop anders ware ondersproken.
190. Item, bij erfghevinghe mach-men constitu‰ren soo vele onquijtbare
renten ende grontchijnsen alst den erf-ghevere ende erf-nemere belieft,
die-men dan niet en mach afquijten dan bij wille ende consente van den
erf-gevere oft sijns actie hebbende, al waren 't oock lijf-renten.
191. Item, alle renten bij erfghevinghe gheconstitueert, oft oock bij
scheijdinghe ende deijlinghe, om malkanderen te verghelijcken, zijn onquijt-
baer, ten ware dat schepenen-brieven sulckx mede brochten.
192. Item, men mach oock bij erfghevinghe bespreken, dat-men de
renten daeruijt spruijtende mach quijten teghen den penninck sesthien,
achthien, vier-en-twintigh oft meer, soo die contrahenten in de erfghevinghe
dat belieft te bespreken, maer niet min dan den penninck sesthien; ende
renten met ghelde ghecocht staen te quijten den penninck sesthien, altijt
alst den uijtreijckere believen sal.
193. Item, in't constitu‰ren van de selve ghecochte renten sal de verlij-
dere ghehouden sijn pertinentelijck uijt te moeten steken alle de voorgaende
chijnsen ende renten op den selven pant uijtgaende.
194. Item, dat oock den vercooper van eenighe huijsen oft gronden van
erven den cooper sal ghehouden sijn uijt te steken oft de renten daerop
uijtgaende sijn quijtbaer oft niet, ende tot wat prijse die sijn losbaer, oft
anderssins ghehouden wesen dat den cooper af te draghen oft daeraf te
hebben sijn ghemoet.
195. Sal oock den vercooper moeten uijtsteken wat renten vrij sijn van
alle honderste, twintighste, thiende, vijfde oft dierghelijcke penninghen,
oft anderssints daeraf te moeten hebben des coopers ghemoet, als voren.
196. Insghelijckx sal oock den vercooper ghehouden wesen uijt te moeten
steken alle mede-pantschap ende servituten, oock op voorgaende pene.
197. Item, die in vercoopinghen, op-drachten oft verbintenissen van
huijsen oft gronden van erven binnen dese heerlijckheijt gheleghen renten
oft commeren bedrieghelijck verswijght, wort ghehouden voor eenen dief,
ende sal voor sulckx oock mogen ghestraft worden na de gheleghentheijt
van de saecken.
198. Item, die eenighe ghelt-rente afquijten wilt, moet boven de capitale
218 COUTUMES DE DEURNE.
penninghen ende achterstel oock betalen den constitutie-brief ende voorder
niet, ende ghestaet oock mits betalende het verloop der selver nae rate van
den tijde ende totten dagh van de lossinghe verschenen.
199. Item, willende iemant sijnen pant van de renten suijveren, die
losbaer sijn, indien de renthier hem des t'soecke maeckt, is ghehouden den
renthier daervore in rechte te interpelleren, ende presenterende ten eersten
dienenden daghe in rechte, klinckende ende blinckende, de hooftpenninghen
mette verloopen, ende recht van de goedenisse, met protest inghevalle van
weijgheringhe; ende alsdan en is hij in gheen voorder verloop meer ghe-
houden, indien de rente wort bevonden losbaer te wesen; ende is de
renthier daeraf ghehouden, [tot] des rent-ghelders coste, schepenen quictan-
tien te passeren.
200. Item, men en mach gheene renten afquijten die aen andere sijn
verbonden, indien 't selve den uijtreijcker [niet en] is ghewaerschout; maer
mach evenwel den rent-ghelder de capitale penninghen consigneren in
s'heeren handen tot behoeve [des genen] daertoe gherecht sijnde, mits
doende daeraf insinuatie aen den rent-heffere ende den ghenen die de rente
is verbonden, soo wanneer die quijtbaer is.
201. Item, den proprietaris van eenighe huijsen ende gronden van erven
die met chijnsen ende renten sijn belast, daeraf hij gheen verlijder en is
noch [die hij] t' sijnen last en heeft ghenomen, mach die verbonden panden
verlaten, ende die voor schepenen alhier renunchieren tot behoeve van de
renthieren oft hipothecarise crediteuren, sonder aen hem voorder daeraf
ghehouden te zijne dan de verloopen totte voorschreve renunchiatie ver-
schenen, niet teghenstaende hem die in sijnen coop sijn uijtghesteken ghe-
weest; d'welck oock stadt-grijpt als den pant bij executien wort vercocht,
behoudelijck den renthier sijne actie op sijnen verlijdere oft erf-ghenamen.
202. Item, eenen verlijdere die den pant niet meer en heeft en is niet
ghehouden 't verloop van de rente jaerlijckx te betalen, ten ware dat den
pant, gheproeft sijnde, bevonden werde niet sufficient te wesen.
203. Item, ende al ist soo dat den pant, met renten belast zijnde, bij den
proprietaris in vele deelen wort ghespleten oft aen diversche persoonen vera-
li‰neert, soo blijft nochtans de rente onghespleten ende ghehipothequeert op
alle de deelen ghelijck te voren, ende mach den renthier elck deel-hebber
van sijnen pant de verloopen van sijne rente in solidum heijsschen.
220 COUTUMES DE DEURNE.
204. Item, indien eenen portionier de renten op sijnen ende meer andere
panden gheconstitueert wilde quijten, mach dat doen, ende het surplus boven
't ghene hij uijt sijnen pant moet ghelden verhalen op andere panden, als
daermede verkrijghende d'actie van den renthier in respecte van de reste
daerin hij niet en is ghehouden, ende is sijnen pandt van de reste daermede
onghelast ende ghesuijvert.
TITEL XII.
VAN COMPAGNIE ENDE GHEMEIJNSCHAP VAN GOEDEN.
205. Die t' samen staen in compagnie van coopmanschap sijn een voor al
ghehouden voor de schulden van de compagnie, ende moghen elck in solidum
daervore aenghesproken worden, behoudelijck hem sijn verhael op sijnen
mede-compaignion.
206. Daerteghens mach een ieghelijck van de compaignie gheduerende de
selve in solidum voor de inkomende schulden te ageren.
207. Item, ghelaechs-ghenoten mogen een voor al bij den weert oft weer-
dinne aenghesproken worden tot betalinge van den geheelen gheborchden
ghelaghe, behoudelijck hem sijn verhael op sijne andere ghelaechs-ghenoten;
ten ware , dat den weert oft weerdinne, in 't borghen van den ghelaghe,
iemants gheloove in 't besundere ghevolght hadde, oft dat iemant in 't scheij-
den zijn aenpaert betaelde, daermede hij dan van 't resterende ghelach
wort ontslaghen.
208. Item, wanneer iemant in een gheselschap wort ghequetst, den
ghequetsten mach voor sijne beternisse een van den gheselschappe, die mede
strijtbaer ende twistigh is gheweest, uijtkiesen ende sijne actie op den selven
intenteren, behoudelijck [desen] sijn verhael op sijne mede-ghesellen; maer
die niet mede strijtbaer en sijn gheweest en is [sijn] daerinne niet ghehouden.
209. Item, niemant en is ghehouden langher in ghemeijnschap van
eenighe goeden oft in compaignie te blijven dan het hem en belieft, maer
mach t'allen tijden daeruijt te scheijdene alst hem belieft, ende rekeninghe,
bewijs ende reliqua te versueckene van den genen die de administratie heeft
ghehadt, ten ware datter eenen sekeren tijt-verbont ware ghemaeckt.
222 COUTUMES DE DEURNE.
TITEL XIII.
DAGEMENTEN.
210. Alle daghementen van schat-schulden worden ghedaen bij den stadt-
houder met eenen schepene deser hooft-bancke, oft bij twee schepenen
alleen, ende alomme in ander dorpen bij de meijers oft vorsters.
211. Item, alle daghementen om thoon te leijdenen, oft in cas van inju-
rien, mede als de wet-houderen ghedaeght worden om buijten-ghenecht te
houden, ende des criem civile aengaet (1), mede alle sommatien ende kerck-
geboden, worden bij, de vorsters van Deurne ghedaen, ende oock bij de
meijers oft vorsters in andere bancken.
212. Item, moeten alle daghementen gheschieden vier-en-twintigh uren
voor den beteeckenden recht-dagh, ten ware in respecte van de ghevan-
ghenen oft ghearresteerde persoonen, die moghen geschieden als-men hem
[hen] kan bekommen, oock nae sonneschijn.
213. Item, indien iemant eenen anderen dede daghen ende selfs niet en
compareerde, noch hem daeraf en fundeerde vermach den ghedaeghde de sake
selfs in rechte presenteren ende zijne partije voorts doen roepen, ende niet
comparerende, doende blijcken van den daghemente, versoecken van den sel-
ven daghement ontslaghen te worden, ende oorlof van den hove ende costen,
d'welck ter manissen des drossaerts bij de schepenen alsoo wort ghewesen.
214. Item, men en mach om gheene schat-schulden dagen eenen bruijde-
gom oft bruijt, oock niet arresteren, apprehenderen, panden, beschrijven
noch sijne goeden uijthalen ofte executeren op den dagh dat zij ghetrouwt
sijn, noch als sij eerstmael sullen slapen gaen.
215. Noch oock niet daer een vrouwe in't kinder-bedde leght, soo langhe
het kinder-bedde duert.
216. Item, en moghen oock niet ghearresteert, gheapprehendeert noch
bekommert worden die beschreven sijn ende inne-kommen om hunne
kennelijckheijt ende ghetuijghenisse te gheven.
217. Item, een weduwe oft andere, die de naeste erfghenamen sijn ab
lntestato van den aflijvigen, en moghen oock voor de schulden van den
(1) Nous croyons qu'il faut lire ende des criem oft civiel aengaet.
224 COUTUMES DE DEURNE.
TEXTE.
overledenen niet ghedaeght, ghearresteert, bekommert noch gheapprehen-
deert worden binnen de ses weken nae de doodt van den aflijvigen, maer
sijn dien tijt vrij, om hen te delibereren oft sij het sterf-huijs begeeren te
aenveerden ofte renunchieren; ten ware binnen den selven tijde het sterf-
huijs ware bevonden insolvent, ende dat d'erf-ghenamen t'selve verlieten;
in welcken ghevalle den crediteuren gheoorloft is bij arreste ende besettin-
ghe daerop te procederen, ende die vonnisse hebben, nae voorgaende
sommatie, die te executeren.
218. Item, kinderen en moghen hunnen vader oft moeder, groot-vader
noch groot-moeder niet in rechte betrecken sonder voorgaende consent van
den drossaert, of stadt-houder in sijne absentie, ende schepenen.
219. Item, daghementen, sommatien, wettelijcke weten ende executien
op sondagen ende heijligh-daghen, die-men ter eeren Godts is houdende,
ghedaen, sijn nul ende van onweerden.
220. Item, alle schat-schulden van liquide obligatien, schepenen-beken-
tenissen, verloop van chijnsen, renten, huijs-huere, huijs-ruijminghe, ver-
teerde costen, ghedroncken ghelaghen, backers, brouwers, vette-wariers
ende andere schat-schulden tusschen den inghesetenen, is-men ghewoon te
institueren bij daghemente met den stadt-houder ende eenen schepenen, oft
twee schepenen alleen onder Deurne, ende alomme elders bij meijer oft
vorster.
221. Item, indien iemant eenen anderen dede dagen op obligatie inhou-
dende : "brengher s'briefs," moet dat den ghedaeghde, in't doen van den
daghemente, adverteren, oft anderssints wort den ghedaeghde gheaccordeert
dagh sonder prejuditie.
222. Ende doende iemant eenen anderen daghen uijt krachte van trans-
port, daerteghen heeft de ghedaeghde dagh ende visie van den bescheede.
TITEL XIV.
DESISTERINGHEN ENDE VERJARINGHEN VAN INSTANTIEN.
223. Alle instantien worden nae d'jaer gheperimeert ende ghesmolten,
alsmen de saeke heeft laten verjaren sonder termijn daerinne ghehouden te
hebben, ten ware dat waer gheseght te furneren, ende dat daermede in de
saeke ware ghesloten.
226 COUTUMES DE DEURNE.
224. Ende willende eenen verweerdere in sulcken ghevalle hem met de
surannatie behelpen, om de costen van dien processe te heijsschen, is ghe-
houden conclusie in materie van surannatie te nemen, ende dien aengaende
vonnisse te obtineren.
225. Item, als een andere [aenleggere] bevint sijne actie qualijck te hebben
ghe-institueert, vermach van die instantie te desisteren, mits den verweer-
dere offererende sijne costen, ende dan sijne saecke de novo te beginnen.
226. Maer eens hebbende ghedesisteert, is dan ghehouden voor de
tweede reijse de saecke ten eijnde te vervolghen, indien de verweerdere
t'selve versoeckt, oft anderssints soude van de instantie ende actie moeten
desisteren.
TITEL XV.
VAN DE ERF-SCHEIJDINGHEN, SERVITUTEN ENDE RECHTEN DEN PAELDERS
AENGAENDE.
227. Item, ghebueren, hebbende heure erve bij malkanderen ligghende,
moeten malkanderen heure erve helpen bevrijen met thuijnen, ghelinten oft
mueren, soo sij dat t'samen overdraghen, half ende half, soo verre henne
erven strecken ; maer niemant en kan met recht bedwonghen worden
eenighe scheij-mueren te moeten helpen maecken, ten ware dat hem beliefde,
maer ghestaet mits bevrijende sijne ghebueren, voor soo vele als hen [hem]
toebehoort in den thuijn oft heijmsel te onderhouden, met eenen tamelijcken
thuijn oft schutsele.
228. Item, moeten ghebueren malkanderen bevrijen van achter tot vore,
soo verre henne erven aen malkanderen strecken, ende wiens huijs oft
edificie langher streckt ende voorder bevrijdinghe oft heijminghe van doen
heeft, dat moet hij alleene draghen.
229. Item, moeten alle heijmselen ten ghelijken coste ghestelt ende
ghemaeckt worden op de gherechtige palen van twee erven, ende soo voorts
onderhouden, ten ware dat bleke van eenighe servitut ter contrarien bij
eenighe schepenen-brieven van goedenisse tusschen partijen oft henne voor-
saten daeraf voor schepenen ghepasseert; ende sijn alle heijmselen ende
thuijnen alsoo op heure rechte palen gheseth ende ten ghelijcken coste
ghemaeckt, ghemeijn.
228 COUTUMES DE DEURNE.
230. Item, aengaende de winnende landen oft weijlanden neffens twee
ghebueren ghelegen, moeten die oock graven ten ghelijcken coste, op henne
gherechtighe palen van malkanders erve, ende die grachten ende waterlaten
mede tot ghelijcken costen onderhouden.
231. Item, die eerst is klaghende ende op sijn landt vrij wilt wesen, is
ghehouden voren te graven 't ghene hij te graven heeft, ende soo verre hij
heeft ghegraven alsdan de roede te steken ende sijnen ghebuere daeraf te
wete te doen.
232. Item, als iemant teghen d'landt van sijnen ghebuere alleene graeft,
moet de eerde ende het gheheulte legghen over sijn zijde, als wesende een
teecken dat hem d'erve van de grachte toekompt, ende moet tusschen de diepte
van de grachte ende d'erve van sijnen ghebuere laten twee voeten erve.
233. Item, ende oft iemant hem 't soecke maeckte ende in ghebreke viele
van te heijmene met sijnen ghebuere daerinne hij is ghehouden, vermach
d'officier, des bij partije aensocht zijnde, 't selve te doen ten dobbelen twee-
schat, nae vier-en-twintigh uren dat partije den ghebreckelijcke de wette-
lijcke wete sal ghedaen hebben, sonder eenige voordere rechtvoorderinghe
daeromme te derven doen, ende mach de ghebreckelijcke partije voor den
selven dobbelen twee-schat rechtelijck af panden.
234. Item, boomen staende in ghemeijne heijmselen oft thuijnen, die op
henne gherechte palen staen oft in ghemeijne erve, sijn ghemeijn, sonder
aenschouw te nemen wie die gheplant heeft.
235. Item, als paelders, om erf-scheijdinghe tusschen ghebueren te doen,
gheen pael-steenen en vinden, soo moeten sij derven scheijden nae d'oude
metselrije daerontrent staende, oft na ghetuijghenisse van goeden luijden
die over langhe jaeren daer verkeert hebben, ende dien achtervolghende
daer eenen pael-steen doen setten, boven ghekerft, ende den kerf setten
linie-recht, op 't scheijden van sulken erven, ende soo verre men binnen
dertigh jaren daernae [eenen] anderen pael-steen vint, soo behoort men
den nieuwen pael-steen uijt te doen, ende d'erve te scheijden nae uijtwijsen
van den ouden pael-steen.
236. Item, die eenighe palen versette oft uijtdede, bij hem selven oft
iemanden anders, heijmelijck oft openbaer, om iemant in sijne erve oft ghe-
rechtigheijt te verminderen oft frauderen, wort ghecorrigeert als een dief,
ende alle de ghene die met hem daertoe behulpigh sijn gheweest.
230 COUTUMES DE DEURNE.
237. Item, haghen, thuijnen, schutsels, noch oock mueren die onder
d'aerde staen, en onterven niemanden, hoe langhe dat-se ghestaen hebben,
noch en prejuditieren den palen niet daermede de erven ghescheijden
hebben gheweest.
238. Item, niemant en mach tusschen verscheijden partijen erven eenighe
palen steken oft setten, dan in de jeghenwoordigheijt, met consent ende
wete van den proprietaris van der erven ten beijden sijden, oft metten
rechte bij ghesworen erfscheijders, partijen daertoe gheroepen, op pene van
arbitralijck daeraf ghecorrigeert te worden.
239. Item, soo wie eenighe heijmsels, t'zij van houte oft van leem, boven
ghedeckt met riet oft anderssints, maeckt, is 'schuldigh tusschen beijden
eenen voet van sijne erve te laten, oft t' selve soo verre van sijns ghebueren
erve te setten dat den oosendrup ende water van dien dacke op sijns ghe-
bueren erve niet en valt, noch [hij] daeraf eenigh letsel en lijde, sonder
expres consent van sijnen naebuere.
240. Item, indien iemant, in plaetse van eenen thuijn, gelint oft want,
wilde maeken eenen muer tusschen sijns gebueren erve, mach dien maecken
op sijne eijghen erve ende tot sijnen cost alleene, sonder consent van sijnen
ghebuere, ende naedien dat den selven muer is volmaeckt, soo blijft hem
die alleen toebehoorende, ende en heeft den ghebuere daerinne gheen recht,
ten ware dat hij t'selve van hem verkreghe.
241. Item, ende soo wie sijns selfs muer heeft staende eenen halven voet
van sijns gebueren erve, die en mach daerinne tot sijns ghebueren ervewaerts
geen gaten oft vensteren maecken oft houden, staende beneden reijckx, maer
wel boven reijckx, d'welck ten minsten seven voet hooghe is onder den
ondersten dorpel van de selve gaten oft vensteren, alsoo boven reijckx, ende
moet die sluijten ende toemaecken met ijsere geerden vast, soo nae malkan-
deren dat men daer niet door en kan ghesteken.
242. Item, soo wanneer eenen ghebuere recht heeft in oft tot eenen
ghemeijnen muere ende bij den selven soude willen oprijsen ende hooghen,
vermach met sijnen huijse oft metselerije in den selven varen, sonder
daervan aen sijnen ghebuere voor 't hooghen iet te betalen; behoudelijck
indien op den ghemeijnen muer eenighe gote lage, is schuldigh de selve tot
sijnen coste alleen te doen legghen, wel ende loffelijck vast aen den ghemeij-
nen muer op sijns ghebueren erve, ende wederom op te maecken ende te
232 COUTUMES DE DEURNE.
repareren 't ghene des bij d'oprijsen van den muer oft verlegghen van de
gote ghebroken ende verargert sal wezen, ende van dan voortaen wel ende
deughdelijck de selve gote te onderhouden tot zijnen coste, soo datter gheen
ghebueren schade af en hebben; ten ware de ghebuere daernae sijn huijs
oock soo hooghe timmerde als d'ander; alswanneer datmen de gote wede-
romme moet legghen op den ghemeijnen muer, ende die dan voorts onder-
houden ten ghelijcken coste.
243. Item, mach een ieghelijck timmeren ende metsen op 't uijtterste van
sijne erve, mits latende buijten sijnen muer oft want eenen halven voet
erve, indien 't met schalien oft tichelen wort ghedeckt, ende eenen voet
erve buijten sijnen muer oft want, indien dat met riet oft stroij ghedeckt
wort, sonder meer, om het vallen van den oisendrup, soodat bij sijns selfs
water op sijns selfs erve is leijdende; ende alle huijsen alsoo ghemaeckt, ende
hebbende buijten sijnen muer erve van eenen halven oft gheheelen voet,
daerop sijnen oisendrup valt, die erve behoort toe totten selven huijse.
244. Item, als in eenen muer staen freijten oft mosiergaten, noten oft
hoofden van eerstmael daerin ghemaeckt over beijde sijden, oft dat ten
beijden sijden balcken ligghen in den muer, daerin oft dore gheanckert
zijnde, dien muer is ende blijft ghemeijn; ende daer de mosiergaten oft
freijten alleen staen over d'een zijde, alsdan competeert dien muer alleene
dien huijse daer de mosiergaten ende freijten bevonden worden, ende
d'ander ghebuere daernaest en heeft daer gheen recht inne, ten ware hij
schepene-brieven oft wettigh bescheet hadde, dat hij daerinne gherecht
ware; ende t'selve niet hebbende, vermach dien muer niet ghebruijcken
oft daerin eenighe haecken oft naghelen slaen; maer oft hij dat hadde
ghedaen, moet die wederomme uitdoen alst den proprietaris van den muer
belieft.
245. Item, een ieghelijck mach in oft op eenen ghemeijnen muer, soo wel
staende tusschen ghemeijne hoven, plaetsen, erven als huijsinghen, varen,
metsen, anckeren ende timmeren, ende dien soo hooghe oprijsen als hem
goet-dunckt, ten ware datter bescheet af ware ter contrarien.
246. Item, niemant en mach nochtans in eenen gemeijnen muer gaten oft
vensteren maecken, noch oock licht daerdore scheppen tot eens anders erve-
waerts, ten ware bij consent ende ghedoochsaemheijt van sijnen ghebuere,
234 COUTUMES DE DEURNE.
mede-proprietaris van dien muere; d'welck oft hij ghedaen hadde, die
possessie en gheeft hem gheen recht, hoe langhe die heeft gheduert, maer
moet tallen tijden, alst den ghebuere belieft, t'selve wederomme stoppen, al
haddet oock over hondert jaer ghestaen, ten waer hij daeraf hadde wettigh
bescheet.
247. Item, van ghelijcken, oock niet teghenstaende iemant eenigh licht
door sijns selfs muer hem alleen toe-behoorende over hondert jaren ende
meer ghehadt ende gheschepen [gheschept] heeft tot eens anders mans erve-
waert, die possessie en prescribeert oock niet, noch en kan den ghebruijcker
van dien lichte hem daerdore, in cas van prescriptie, niet behelpen, maer
moet dat wederom stoppen alst den gebuere belieft.
248. Item, niemant van de inghesetenen, t'zij backers, brouwers, ver-
wers, herbergiers oft ander, hem met hout gheneerende, en moghen eenighe
houtmijten stellen dan op hen-lieden erve, ende dat vier voeten van henne
ghebueren erve; ende indien iemant ter contrarien dede, ende uijt saecken
van dien de ghebueren eenighe schade leden,'t ware van brandt oft anders-
sints, dat sulcke arbitralijck wort ghecorrigeert, ende de schade daerdore
ghekommen sijnde moet die sijnen ghebuere oprechten ende betalen, boven
de pene daertoe staende.
249. Item, soo wanneer iemant eenighe fruijt-boomen staende heeft op
sijne eijghen erve, ende dat de tacken hanghen over sijns ghebueren erve,
soo moet hij die doen snoeijen ende corten, oft moet andersints ghedooghen
dat sijnen ghebuere, over wiens erve de voorschreven tacken hanghen,
gheniete de helft van de vruchten op de tacken over sijne erve hanghende,
staende, indient den voorschreven ghebuere belieft.
250. Item, ghemeijne particulier borne-putten moeten bij de proprieta-
rissen, oft die daerin deel oft acces toe hebben, om water te halen oft te
putten, ghelijckelijck, huijs voor huijs, onderhouden, ende alle oncosten
van koorden, ketenen, eemers, rollen, schoon-maecken ende diergelijcke,
betaelt worden elck huijs even vele, 't zij d'een huijs de helft, d'ander maer
een vierendeel, oft oock niet dan sijnen toe-ganck ende ghebruijck daertoe
en heeft, alwaert oock dat dien borne-put stont op iemandts erve alleen;
ende moet elck sijn water leijden op sijne erve, ten ware datter bescheet oft
prescriptie ter contrarien af ware.
251. Item, ende in 't maecken, onderhouden oft repareren van eenen
236 COUTUMES DE DEURNE.
ghemeijnen borne-put oft wijck-put, zijn allen de selve ghebueren, die den
selven moghen ghebruijcken, schuldigh ende gehouden te contribueren na
advenant de grootte van heurlieder erve; behoudelijck dat de ghene die
eenen borne-put binnen sijne huijse heeft, ghestaet midts ghevende de helft
vant ghene dat hij soude gheven indien hij gheenen borne-put in sijnen
huijse en hadde.
252. Item, een ieghelijck moet alle sijn water, hoedanigh het zij, oock
urine oft water comende van sijne messie, selve leijden op oft over sijne erve,
daer gheen contrarie bescheet af en is, soo dat daeraf niemant vuijligheijdt
oft letsel en hebbe; ende aengaende d'water comende van boven sijnen huijse
oft vallende op der straten, moet daertoe buijten sijnen huijse uijt-steken
eene gote die ter straeten-waert uijtcomt, ten minsten vier voeten lanck.
253. Item, soo wie eenighen ghemeijnen muer, gote oft edificie afbreeckt,
opneemt ende vermaecken wilt, d'welcke eenen iegelijcken wel gheoorloft
is, die moet dat weder loffelijck doen repareren tot sijnen coste; maer als
dat wederom cuijsbaerlijck ghemaeckt is, dan moet 't selve wederom voor-
daen onderhouden worden ten ghelijcken coste.
254. Item, alsmen tusschen eenighe huijsen oft erven op ghemeijne
mueren eenighe gote maeckt oft leght, daer te voren gheene gheleghen en
heeft, ende daer het water mette selve gote niet ter straeten uijt en loopt,
moeten alsdan de proprietaris ende ghebueren, die den muer toe-behoort,
dat water van dier gote leijden ghelijckelijck over heure erven.
255. Item, wanneer twee ghebueren tusschen hunne beijder huijsen ende
mueren hebben beneden ligghende een gote oft water-loop daer hun beijder
oijsendrup oft water is in vallende ende gheleijdt wordt, die moeten sulcke
gote met goeden claren goot-steen legghen, maecken ende onderhouden,
ende als des noot zij doen ruijmen, soodat het water ghevoeghelijck daeruijt
loope ende sijnen scheut hebben magh, al ten ghelijcken koste, behoude-
lijck dat soo wanneer d'een van hen beijden aen hen [sijn] sijde alleen heeft
ghetimmert, ghedeckt, ghemetst oft eenighe reparatie gedaen, daernaer hij
eenighe vuijligheijdt in de selve gote gheworpen oft laten vallen heeft,
waerdoor dit vervuijlt oft ghestopt soude moghen wesen, alsdan moet de
ghene, door wien de vuijligheijdt oft verstoptheijdt ghecomen is, de selve
gote tot sijnen kost alleen voor die reijse wederom doen ruijmen, reijnighen
ende schoon maecken.
238 COUTUMES DE DEURNE.
256. Item, door eene ghemeijne gote ligghende tusschen ghemeijne huijsen
oft erven, en mach niemant anders leijden noch laten loopen dan schoon
water alleene; ende hebbende iemant sijnen waterloop door sijns ghebueren
erve oft huijs, die moet op sijn sijde daervoor setten een staende ijsere traillie,
daervan de geirden ten minsten moeten staen twee duijmen bij den anderen.
257. Item, als eenigh ghebuer eenen anderen vercoopt sijnen halven
muer, alsdan heeft ende behout den cooper van dien halven muer oock d'erve
van den oijsendrup, ancker-hoofden, noten ende andere gherechtigheijt,
die den vercooper buijten sijnen muer voor den voorschreven coop hadde,
alsoo dat den cooper dien muer magh ghebruijcken als of hij te voren ghe-
meijn gheweest hadde, niet teghenstaende dat in den coop daeraf gheen
vermaen ghedaen en is, ten sij dat andersints tusschen de contrahenten sij
ondersproken.
258. Item, oft eenighe ovenen, schouwen oft andere plaetsen daer vier
ghestoockt wordt stonden te naer sijns ghebueren huijsinghe, schuere oft
stallinghe, daeraf gheschapen ware ongheval van brandt te comen, door
windt oft andersints, magh den gebuere daeraf sijne klachten doen aen
drossaert ende schepenen, ende is de weth ghehouden 't selve te visiteren
oft doen visiteren bij de wijck-meesters oft andere daertoe ghequalificeert
oft te committeren, ende daerinne bevindende perijckel gheleghen te zijne,
't selve den eijgenaer te doen remedieren binnen sekeren bequamen tijde,
oft dat, bij ghebreke van dien, de heer 'tselve sal doen te dobbelen
twee-schat.
259. Item, die eenen ghemeijnen ouden muer staende heeft tusschen
sijne ende sijns ghebueren erve, magh dien wel gheheel afbreken ende van
nieuws opmaecken; des oft hij den selven muer wilde dicker maecken dan
te voren, dat moet hij doen op sijns selfs erve, ten waere dat sijnen ghebuer
consenteerde datmen het dicken van den muer soude moghen stellen op
ghemeijne erve.
260. Item, eenen blooten scheij-muer staende tusschen twee erven daer-
men egheene huijsen, logien oft edificien op en maeckt, dien machmen
decken met vorsten, steenen oft tichelen, ende machmen alsdan het water
daeraf laten vallen aen beijde sijden.
261. Item, niemant en magh oock eenen gemeijnen muer onder noch
240 COUTUMES DE DEURNE.
boven verargheren, berooven, minderen oft daerinne houden oft maecken
tot sijnder erve-waerts, sonder consent van sijnen ghebuer, op pene van
't selve tot sijnen coste in sijnen eersten staet te moeten doen repareren,
ende daer-en-boven van soodanighe onheusheijdt ghecorrigeert te worden
ter arbitragien van de heeren.
262. Item, niemant en magh vast aen sijns ghebueren erve teghens den
gemeijnen muer eenighe regenbacken, privaten, back-bovenen, oft dierge-
lijcke dinghen, daer perijckel, vuijligheijt oft stanck af soude moghen komen,
maecken noch stellen, noch oock asch-hoopen, messien, moijer-slijck oft
dierghelijcke vuijligheden daerteghens legghen, ten sij dat hij tusschen
beijden maecke eenen goeden dicken muer, anderhalven steen dicke, ende
dien muer alsoo onderhouden ende bewaren op sijnen kost, datter egheen
schade af en komme, oft dat sijnen ghebuer egeen inconvenient oft onghe-
rief daerbij en lijde; ende bovendien moet hij zijn privaet alsoo met thiras
doen metsen oft besetten dat [t'] sijnen ghebuere ervewaerts egheene nat-
tigheijt oft vochtigheijdt daerdoor oft uijt en comme oft en traine.
263. Item, en magh oock niemandt teghens de erve ven sijnen ghebuer
stellen eenige verckens-coten oft andere diergelijcke onbehoorlijcke werc-
ken, maer moet daeraf blijven, indien daer egheenen muer en staet, seven
voeten, ende drij voeten indien daer eenen muer stonde, ende alsoo sijnen
ghebuer bevrijden van stanck.
264. Item, die een nieuw heijmelijck oft privaet-put oft voute op sijne
eijgene erve wilde maecken oft setten wilt, die moet 't selve oock setten drij
voeten verre van sijns ghebueren muer oft erve, ende soo dicht dat sijnen
ghebuer daer egheenen stanck oft ghebreck bij en hebbe; ende hadde sijn
ghebuer op sijns selfs erve te voren eenen borne-put staende, die door t'
voorschreven privaet soude moghen worden bedorven, soo moet de ghene
die dat privaet doet maecken 't selve alsoo versien dat sijnen ghebuer in
sijnen borneput ende water daeraf gheen hinder oft ghebreck en krijghe,
oft andersints moet hij sijn privaet ende voute wederom te niet doen.
265. Item, soo wie in sijn privaet oft privaet-huijs, eenigh locht-gat door
sijns selfs muer maken wilt, comende tot eens anders mans erve-waert, die
moet dat locht-gat stellen ten minsten vijfthien voeten hoogh boven der
aerden.
966. Item, als een ghemeijn privaet oft voute onder de aerde gheruijmt
242 COUTUMES DE DEURNE.
ende schoon ghemaeckt is, dan magh de ghene die 't belieft 't selve privaet
onder in de voute half toe doen metsen ende afschutten met eenen dicken
muer, ende de voute separeren ende van den anderen splijten, alsoo dat
elckerlijck sijn privaet behouden magh op sijn selven alleene; ende 't selve
ghedaen wesende, moet een iegelijck van hun beijden van dan voortaen
t'sijnen coste alleen sijn privaet onderhouden, ruijmen ende reijnighen, alst
van noode is, door ende over sijns selfs huijs ende erve, sonder cost oft last
van sijnen ghebuere, ten waere datter bescheet af ware ter contrarien.
267. Item, wanneer partijen of twee ghebueren tsamen ghebruijcken hen
ghemeijn privaet dat onder de aerde light, moeten dat ten ghemeijnen
coste ruijmen, ende over-handt d'een reijse over oft door des eens, ende
d'ander reijse over des anders erve oft huijse, ten ware bij eenighe voor-
waerde oft contracte anders ware ondersproken.
268. Item, een ieghelijck moet oock sijne schouwen soo hooghe maecken
dat sijne ghebueren van den roock oft gensteren noch andersints daerbij
egheen perijckel, schade noch ghebreck en lijden; ende al en hadde daer
niemandt ghebreck bij, altijt moet hij sijn schouwen maecken ende metsen
ten minsten vier voeten hooghe boven den daecke.
269. Item, wanneer eenigen muer, ghelint oft heijmsel uijt den loode
staet, ende over eens anders erve hanghende, oft dat het dack van sijnen
huijse soo lanck is dat het water valt op eens anders muer oft erve, dien
muer oft ghelint moet terstont gherecht ende in sijn loodt gestelt worden
ende het dack alsoo ghekort, dat het water valle op gijns selfs erve, al ten
coste van den ghenen die den muer, heijmsel oft dack toe-behoort ; maer
waer den muer ghemeijn, soo soude dat ghedaen moeten worden tot
ghelijcken coste.
270. Item, niemandt en magh sijn huijs oft [erve] boven den ouden grondt
hooghen dat sijn ghebuere daeraf hebbe eenigh ghebreck oft schade bij
lijden soude moghen; ende soo wie sijnen gront hooght, die eens anders
water daerdoor oft over leijden moet, die moet 't selve terstont wederom
nederen ende op sijnen eersten ende ouden grondt brenghen, alsoo dat het
water ghevoeghelijck uijtloope ende sijnen scheut behouden magh ghelijck
te vooren.
271. Item, in ghemeijne ganghen, oft daer iemandt servituijt aen heeft,
om uijt- ende inne te gaen, daer en magh niemant ijet inlegghen, setten oft
244 COUTUMES DE DEURNE.
stellen, dat de passanten, huerlinghen oft den bequamen deurganck eenigh-
sints soude moghen beletten.
272. Item, een ieghelijck die door eenighen ganck heeft sijnen uijt- ende
inganck, magh daer uijt ende in gaen ende rijden, nacht ende dagh, vroegh
ende spade, met huijsvrouwe, boden, familie, [ende] peerden, ossen ende
andere beesten daerdoor uijt ende in stouwen ende leijden, oock alderhande
goeden, waren ende coopmanschappen, berringe ende dierghelijcke uijt
ende inne doen, te waghen oft andersints, insgelijcks oock daerdoor priva-
ten doen ruijmen, ten waere datter bescheet ware ter contrarien, datmen
't selve niet doen en mochte.
273. Item, soo wie recht heeft door eens anders erve sijnen wegh te
hebben, die moet den selven ghebruijcken met ghetijdiger vromen, ten
naesten kante ende ter minster schaden van dier erven, ende is schuldigh
goede toesicht te nemen over sijne beesten, om die alleen daerover oft door
gheseelt te leijden.
274. Item, soo wie eenighe bempden, weijden, landt oft bosschen heeft
ligghende van der straeten, die moet weghen ende sijnen wegh hebben
over d'erve van de ghene die voor ligghen, om daerover te gaen, te rijden
te stouwen ende sijne vruchten te halen; maer dien wegh moet ghenomen
worden oock ter minster schaeden, ten naesten cante ende ter naester
straeten, ten waere sij [hij] costumelijck ware gheweest elders te weghen,
in welcken ghevalle hij sijnen ouden wegh schuldigh is te houden.
275. Item, oft iemandt, door negligentie van den ghene die sijnen wegh
heeft over ander lieden erve, merckelijcke schade lede van de beesten die
daerover ghestouwt worden, anders dan ghelijck passerende beesten ghe-
meijnlijck doen, die schade soude den meester van de beesten moeten
betalen, de selve beleijt wesende binnen vier en twintigh uren, als hiervoor
onder den titel : Van acker-schade (1) is verhaelt.
276. Item, ende hebbende iemandt servituijt van weghe over oft door de
erve van sijnen ghebuer voor hem ter straten-waert ligghende, moet dien
proprietaris van de voor-landen hem dien wegh in alle manieren [ende] ter
plaetsen daer hij dien heeft ghehadt, taten ghebruijcken, sonder hem dien
te moghen benemen, ten ware hij hem dien leijde naerder ende bequamer
dan dien te voren gheleghen heeft.
(1) Titre IV, p. 172.
246 COUTUMES DE DEURNE.
TEXTE.
277. Item, niemant en magh oock het water van sijne verckens-coten oft
messien laten loopen opter straten, oft in golen oft grachten aen de strate
comende, maer moet die leijden ende bedwingen te blijven op sijns selfs
erve, ten ware met oorlove van den heere, oft consent van den ghenen dien
de grachte competeert, ende dat daer niemandt anders schade noch stanck
af en hadde.
278. Item, niemant en magh oock eenigh huijs oft edificie af-breken oft
ruijmen in prejuditie oft achterdeele van de rentieren oft chijnsenaers, renten
oft chijnsen daerop heffende.
279. Item, van alle questien raeckende de erf-scheijdinghe, hebben alleen
de kennisse drossaert ende schepenen deser juridictie, die tot hun moghen
nemen de ghesworen erf-scheijders, om alleen hun met de selve te adviseren,
ende alsdan voorts te wijsen soo hun duncken sal te behooren.
280. Item, daer de ghebueren winnende landt neffens malkanderen heb-
ben ligghende, d'welck alleene scheijt metten steenen-pael daer tusschen
beijden staende, dat die ghebueren, besaeijende hun landt, elck sal moeten
blijven ende komen tot den pael om dat om te doen ende te besaeijen; ende
oft iemandt daerover quaem ende eenigh deel van den lande van sijnen
ghebuere incorporeerde met te winnen, saeijen ende de vruchten af te doen,
dat dien daeraf arbitralijck sal worden ghecorrigeert, ende den anderen
sijne schade moeten goet doen.
281. Item, oft den ghebuer wien sijn landt waer afghenomen 't selve
ghewaer werde eer sulcke besaeijde vruchten bij den besaeijer waren aen-
veert, sal 't voorschreven besaeijde moghen t'hemwaerts aenveerden als sijn
eijgen goet.
TITEL XVI.
FORME ENDE MANIERE VAN PROCEDEREN IN ORDINARISCHE CIVILE SAECKEN
BIJ
DAGHEMENTE GHE-INSTITUEERT WORDENDE.
282. In den eersten, dat van alle saecken die bedinght zullen worden voor
drossaert ende schepenen zal ghemaeckt worden eene rolle, om bij ordre
partijen voor recht gheroepen te worden, soomen naer ouder costumen is
ghewoon gheweest te doene, de nieuwe saecken voor ende de oude daernaer,
248 COUTUMES DE DEURNE.
alle in behoorlijcke ordre ghestelt, ende met ghenoeghsaem spatie tusschen
elcke presentatie, ten eijnde daer tusschen beijden ghevoeghelijck magh
worden ghestelt de acte die in elcke sake sal ghehouden worden.
283. Item, dat uijtter rollen oft registre oock sal ghemaeckt worden een
kleijn rolle oft lijste, d'welck sal gheplackt worden voor de dore daermen
het ghenecht is houdende, daerbij een iegehck sal sien sijnen tour wanneer
sijne saecke sal dienen, d'welck sal accorderen mette presentatien soo die op
de rolle staen.
284. Item, dat de partijen bij ordre t'elcken bij de vorsters sullen ghe-
roepen worden, als elck sijne saecke sal dienen, om binnen in de beslotene
ding-camer te comen ende huijne saecke te hooren bedinghen, de welcke
aldaer voor recht sal staen neffens sijnen procureur, met ontdeckten hoofde,
sonder eenighe onghemaniertheijt te moghen thoonen, ende sijne saecke
bedinght zijnde, dat hij wederom sal moeten vertrecken met behoorlijcke
reverentie.
285. Dat oock de advokaeten, taelsprekers oft procureurs partijen saecken
sullen bedinghen met alle reverentie ende stilte, sonder dat d'een in d'anders
plaidoije sal moghen vaeren of't selve interrumperen; dan, 't selve ghe-eijndt
zijnde, sal de teghen-partije dan daerteghens sijn teghen-plaidoije doen,
sonder malkanderen te stooren.
286. Item, dat de vorsters elck ghctieelite bij tour sullen ghehouden zijn
de kamer te moeten gade slaen, datter egheene andere partijen en sullen
innecomen, dan die gheroepen sullen worden als hunne saecke sal dienen.
op pene van t'elcken te verbeuren, van elcken persoon die hij sal onghe-
roepen laten inne-comen, eenen stuijver tot behoef van de busse; ende sal de
selve vorster, die de camer gade slaet, hebben van elcke saecke, van den
ghenen die de selve is presenterende, een oort.
287. Item, sal den greffier aen de taelsprekers oft procureurs gheven
acces totte rolle, om hunne saecken daeruijt te teeckenen, ten eijnde sij
goets tijdts moghen weten wat hun in der saecken staet te doene.
288. Item, dat de procureurs oft taelsprekers, egeene saecken en sullen
moghen intenteren noch defenderen voor dat sij hebben behoorlijcke procu-
ratie, oft partije en come selfs voor recht.
289. Sal niet te min een procureur voor eenen verweerdere sonder procu-
ratie moghen dagh van berade nemen, midts exhiberende procuratie als hij
250 COUTUMES DE DEURNE.
sijne antwoorde sal dienen, oft eenighe andere versoecken oft sustenuen sal
willen doen.
290. Item, wie sijne partije heeft doen dagen, sal ten dage dienende
schuldigh wesen sijne conclusie oft libel, met goede specificatie ende alle
circumstantien ende declaratie totte saecken dienende, ghelijck naer recht
behoort, ghehouden zijn (1) over te gheven, op pene dat de gedaeghde
egheenen tijdt en sal loopen om daerteghens te antwoorden.
291. Item, ende soo wanneer een aenlegghere iemant voor recht wilt doen
daghen, sal ghehouden zijn 't selve te doen doen bij den stadthouder ende
eenen schepene, oft twee schepenen alleene, de welcke 't selve daghement
sullen moeten doen aen den persoon, oft die van sijne familie, bequaem
zijnde om dagementen te ontfanghen, met declaratie ende insinuatie, om wat
oorsake hij gedaeght wordt, den dagh wanneer ende tot wiens versuecke,
in der manieren als hiervore titel : Van daghementen (2) is verhaelt.
292. Item, partije in der manieren voorschreven gedaeght zijnde, is
gehouden ten eersten daghe van rechte te compareren ende sijne saecke te
defenderen, oft, bij faulte van dien inghevalle de saecke staet tot nampti-
satie, als van obligatie voor schepenen oft voor notaris ghepasseert, oft oock
onder sijn handt-teecken, verschenen huijs-huere, lant-pacht, verloop van
renten, chijnsen, schulden op kerven gemaeckt, geborghde gelaeghen, bier,
broot, ghehaelt vleesch, vette-warije daer kerven af zijn, arbeijts loon ende
dierghelijcke schulden, staende tot namptisatie oft provisie, wordt den
aenleggere sijnen heijsch bij provisie ende onder cautie aenghewesen,
behoudelijck den ghecondemneerde sijne defensien ten principalen.
293. Item, van soodanige schulden en wort oock den gedaeghde egeenen
dagh gegheven maer is schuldigh, de wijle de heeren te rechte sitten, te
antwoorden, soo hiernaer naerder wort verhaelt, ten ware dat de obligatie
oft andere bescheeden, daeruijt de namptisatie wordt versocht, waren over
de drij jaren oudt, in welcken gevalle den gedaeghde wort gegunt dagh
sonder prejuditie, salva cautione.
294. Item, ende oft iemandt ghedaeght wierde voor andere schulden die
rouwe ende illiquide zijn, oft in feijten consisteren, soo wanneer den
(1) Les mots ghehouden zijn font double emploi avec schuldigh wesen.
(2) Titre XIII, p. 222.
252 COUTUMES DE DEURNE.
gedaeghde d'eerste reijse niet en compareerde, vervalt in d'eerste default
ende [is] versteken van alle exceptien declinatoir; ten tweeden ghenechte
oock niet comparerende, wordt vervallen van alle exceptien declinatoir ende
dilatoir ; ende niet comparerende voor de derde reijse, wordt vervallen in
derde default, ende versteken van alle exceptien declinatoir, dilatoir ende
peremptoir, ende wordt den aenlegghere voorts voor 't profijt van dien
sijnen heijsch aenghewesen.
295. Item, oft eenen ghedaeghde, die d'eerste oft tweede reijse is vervallen
in default, compareerde, ende alsdan in sijne defentien wilde ghehoort
worden, deselve sal alvoren moeten purgeren de oncosten van de voorgaende
defaulten, eer hij in rechte sal moghen ghehoort worden.
296. Item, ende ofte iemandt aenghesproken werde ter causen van
injurien, oft ex delicto daertoe eenighe amende stonde, ende achter bleve in
der manieren voorschreven, wordt de anlegghere ter derder reijsen van
sijne feijten ghewesen ten thoone, ende den selven gheleijt zijnde, dan
daeroppe vonnisse ghegheven naer behooren,
297. Item, partije ghedaeght zijnde op schepene-brieven, obligatien oft
andere instrumenten staende tot namptisatie, is [d'aenlegghere] (1) schul-
digh, ten daeghe dienende, willende funderen de provisie, de selve in
rechte te exbiberen ende daeruijt de provisie te versoecken, oft andersints
ende bij ghebreke van dien, wordt den ghedaeghde oock gheaccordeert
dagh ende visie van den bedinghden bescheede.
298. Item, ende exhiberende d'aenlegghere sijn bescheedt daeruijt hij de
provisie oft namptisatie is funderende, is de ghedaeghde alsdan schuldigh
daerteghens te antwoorden de wijle de heeren te rechte sitten; indien noch-
tans sulcke bescheeden maer drij jaeren oudt en zijn; midts andersins,
indien die ouder waeren, de verweerdere daertegens sal geaccordeert wor-
den dagh sonder prejudicie ; ende jongher wesende, is schuldigh, als voor,
te antwoorden, ende, [indien hij] alsdan eenighe peremptoire feijten [alle-
geert] (2), als van betalinghe, transactie, innovatie oft dierghelijcke, wordt
ghewesen die te moeten thoonen ten naesten recht-dagh oft, bij ghebreke
van dien, den selven heijsch onder cautie te moeten namptiseren; des is hij
(1) Il faut n‚cessairement intercaler ici le mot d'aenleggere, sans lequel l'article n'a pas de
sens.
(2) I1 faut ‚galement, pour l'intelligence de l'article, intercaler ici les mots: indien hij allegeert.
254 COUTUMES DE DEURNE.
schuldigh, soo wanneer den aenleggere sulcks versoeckt, binnen sonne-
schijn cautie te stellen van te rechte te staen ende 't ghewijsde te voldoen.
299. Item, tegens alle schulden over de drij guldens bedragende, is den
gedaeghde oock schuldigh te antwoorden de wijle de heeren te rechte sitten,
oft andersints, mits bij den aenleggere de selve gewarigende bij eede, wort
hem sijne t'achterheijt aengewesen.
300. Item, vermagh een renthier oft chijns-heffer sijne verloopen renten
oft chijnsen te eijschen bij acte re‰le ten gronde, in der manieren als hier
vore is gheseght, als hebbende sijne keuse de selve sijne actie te institueren
soo hem dunckt den ghereetsten middel te wesen om tot sijne betalinghe te
komen.
301. Item, soo wanneer partijen ten beijden zijden compareren voor
recht, moet den aenlegghere hem terstont funderen, 't sij ter rollen oft bij
gheschrifte, soo 't hem goet dunckt, ende terstont daermede overgheven alle
sijne documenten, daermede hij de selve sijne aensprake wilt verificeren ;
ende ingevalle den heijsch niet en staet tot namtisatie, soo wort alsdan
den verweerdere ghegunt dagh van vierthien daghen, om daerteghens te
antwoorden.
302. Item, ende soo't ware een rouwe saecke, wordt ten genecht-daghe
daernaer gheappoincteert, dat de verweerdere ten naesten ghenecht-daghe
sal schuldigh zijn t'antwoorden, oft dat, bij gebreke va d'een (1), d'aenleg-
gere sal obtineren in sijne conclusie.
303. Item, salmen van gelijcken in 't dienen van alle schrifturen, soo van
antwoorden, replicquen, duplicquen als andere, partije accorderen, eerst
ten daghe dienende, copije ende dagh, daernaer dagh peremptorie, ende
voor 't leste dilaeij versteken, salvo ten naesten; ende ten genechte daer-
naer, is partije schuldigh te dienen van sijne schrifture, oft andersints exci-
pieert de wederpartije op de voorgaende appoinctementen, ende wort
gheseght te furneren, oft partije gheadmitteert ten thoone, indien de saecke
in feijte consisteert.
304. Item, in alle saecken wordt partije in den uijtersten noodt naer
litiscontestatie eens ghegunt eenen heerlijcken dagh ex officio, daervore den
heer comt eenen stuijver.
(1) Au lieu de : van d'een, lisez: van dien.
256 COUTUMES DE DEURNE.
305. Item, in saken geschreven tot duplicque incluijs magh den aenleg-
gere designeren de nieuwigheden der selver duplicque, ende daertegens
versoecken te tripliceren; van gelijcken oock teghens de quadruplique
designeren novitates der selver, ende daertegens versoecken te quintupti-
ceren; op welck versoecken de saecke sal moeten ghesloten ende gefur-
neert worden, sonder voorder schrijvens, om, in 't ramen van den vonnisse
daerop regard ghenomen zijnde, recht gedaen te worden, 't zij tot admissie
van triplique, quintuplique oft ten principalen, soo de scepenen dat sullen
vinden te behooren; ten waere met de duplique oft quadruplique eenighe
nieuwe bescheeden werden bedinght ende overgegeven, oft dat int monde-
lingh bedinghen van der saecken bewesen werde daerinne geposeert te
wesene nieuwe feijten, die moesten beantwoort worden; in welcken ghevalle,
soo partije hem opposeert teghens het voorgaende schrijven, gheappoinc-
teert sal worden uijt het bedinghde van partije soo de wethouderen sullen
vinden te behooren, 't zij van de stucken te colligeren , oft het voorder
schrijven te admitteren.
306. Item, ende oft een verweerdere voor alle antwoorde proponeerde
eenighe exceptie van litispendentie, van ghewijsde dinghen, declinatoir oft
incompetentie van den rechter, die den intendit van den processe soude
beletten soo verre 't selve heeft schijnsel van fondamente, sal daerop
worden geleth naer behooren, ende proponerende eenige andere exceptien,
sal hem geordonneert worden ad omnes fines te moeten antwoorden.
307. Item, indien oock eenen verweerdere den aenlegger wilde reconve-
nieren, magh dat doen voor alle antwoorde, oft in een volumen, ende daer-
naer niet ; ende zijn alsdan partijen gehouden, soo wel in materie van
reconventien als conventien, simul et semel voorts te procederen, ende alsoo
beijde de saecken gelijckelijck totten diffinitiven toe te instrueren; ten ware
dat in de procedure bevonden werde de eene pretensie liquider dan d'ander
te wesen, oft dat de eene consisteerde in feijte, in welcken gevalle men eerst
met vonnisse sal beslissen het liquitste, oft andersints partijen admitteren
ten thoone.
308. Item, partije ten thoon geadmitteert zijnde, is gehouden dien af te
leijden na thien weken, ghenietende, op 't genecht nadien hij is ghewesen
ten thoone, sijnen tweeden dagh, het ghenechte daernaer sijnen derden
dagh van thoone, daernaer peremptorie, ende daernaer versteken, salvo
258 COUTUMES DE DEURNE.
ten naesten, sonder meer, ten ware met consent van sijne partije, oft dat,
midts de gheleghentheijdt van der saecke, hen bij vonnisse voorschreven
tijdt werde ghegundt, zonder datmen in den intendit oft billet van produc-
tien eenighe andere feijten sal moghen stellen dan die in den processe en
zijn gheposeert, op pene van rejectie, ende dat daerop in 't raemen van
den vonnisse niet en sal worden gheleth.
309. Item, partijen hunnen thoon gheleijt ende van voorderen thoon
gerenunchieert hebbende, wort partije daeraf gheaccordeert copije ende,
dagh om daerteghens te reprocheren, waerinne egeen andere redenen en
moghen ghebracht worden, dan die dienen tot wederlegginghe van thoon;
daernaer wordt hem ghegunt dagh peremptorie, ende daernaer versteken
van reproche, salvo ten naesten, alias dat partes sullen furneren, etc.;
insghelijcks alsser is ghereprocheert in cas van salvatien ende furnissement.
310. Item, wort daernaer het proces onder behoorlijcken inventaris ghe-
instrueert, ghesloten ende ghefurneert, ende 't selve alsoo ghedaen wesende,
wordt 't selve bij den griffier den schepenen in handen ghelevert, omme,
ter manisse des drossaerts oft van sijnen stadt-houder, bij schepenen daerop
recht ghedaen te worden, soo sij uijt de merite van de saecke sullen vinden
te behooren, daeraf de ghesuccumbeerde, 't zij van incidentale oft van diffi-
nitijve vonnissen, magh appelleren indien hij hem daerbij bevindende (1)
beswaert, in der manieren als hiervoor onder den titel : Van appellatien (2)
is gheseght.
TITEL XVII.
VAN FUGITIVE ENDE INSOLVENTE PERSOONEN OFT STERF-HUIJSEN.
311. Item, is een ijegelijck gheoorloft te procederen bij arreste ende
evictie op goeden van fugitive oft ghefaelgeerde persoonen, al waer hij oock
een inghesetene deser juridictie.
312. Item, wordt een inghesetene voor fugitief ende insolvent ghehouden,
als hij uijt den dorpe vertreckt sonder sijne crediteuren te betaelen; oock
(1) Au lieu de: bevindende, lisez: bevindt ou bevonde.
(2) Titre III, p. 170.
260 COUTUMES DE DEURNE.
soo haest men bevindt dat hij eenighe goeden versteeckt oft verborght, ende
oock als hij voor sijn schult zijn huijs abandonneert, vliedt oft latiteert.
315. Item, wort oock eenen debiteur verstaen ghefaelgeert te zijne, als
hij hem in oft buijten sijnen huijse verborgen hout, oft de strate schout;
oock als hij te hove eenighe provisie heeft verworven, 't zij van brieven van
inductien, van respijt, van cessie oft dierghelijcke, al ist oock soo dat hij die
noch niet en heeft ter executien ghestelt, oft oock dat hij hem met eenighen
vonnisse laet executeren ; wanneer sulcken persoon sijne goeden niet en
magh aen iemanden transporteren noch verbinden, sijne haeffelijcke goeden
als erffelijcke goeden, waer die oock gheleghen zijn, om den eenen sijnen
crediteur daermede te beneficieren ende den anderen te prejudicieren, maer
worden alle sulcke verbintenissen oft transporten ghehouden voor nul ende
van onweerden.
314. Item, eenen ghefaelgeerden debiteur, hem houdende in sijn huijs
ende egheene sijne goeden verstekende noch vluchtende, maer die laetende
bij executie vercoopen, en magh uijt [in] sijnen huijse voor sijne schat-
schulden oft re‰le schulden niet ghevanghen, noch daeruijt gevangen geleijt
worden, maer is binnen sijnen huijse vrij, ten ware hij waer in actu fugae.
315. Item, soo wie hem vervoordert te salveren ende verborgen eenighe
goeden van fugitive oft insolvente persoonen tot defraudatie oft achterdeel
van de crediteuren, ende daermede den insolventen assisteerde, dat hij
hem met die verborghen goeden absenteerde, sulcx dat daerdoor de credi-
teuren het hunne te buijten bleven, is sulcken persoon oft persoonen ghe-
houden selver de schulden van alsulcken gefaelgeerden debiteur te betalen,
ten waer nochtans dat den debiteur iemandt van sijne crediteuren eenige
goeden in handen gave tot versekerheijt van sijne schult, in welcken ghe-
valle sulcken crediteur gestaet mits die te voorschijn brenghende ende
leverende in handen van den heere, om tot profijte van de ghemeijne cre-
diteuren verkocht te worden, alsoo terstont na het faillissement de goeden
aen de crediteuren worden geaffecteert ende verbonden, om de selve hunne
crediten die vervallen zijn daerop te verhalen, ende die niet vervallen en
zijn, daerop te procederen tot versekerheijt van sulcken schult, elck naer
het recht dat hij daeraen heeft, in cas van preferentie oft concurrentie, soo
dat hiernaer sal worden verklaert.
316. Item, moeten alle crediteuren, wie sij zijn, gheen vonnisse noch
262 COUTUMES DE DEURNE.
kracht van vonnisse hebbende op de goeden van hunneli ghefaelgeerden
debiteur oft becommerde sterf-huijsen, procederen bij besette, ende die
behoorlijck evinceren, om soo tot voldoeninge van hunne t'achterheijt te
mogen geraken, ende dewijle die noch in wesen zijn; oft indien de selve
zijn verkocht ende ghelicht uijt de handen van den heere, vervalt daerop
van sijne actie; ten ware hijpothecarise crediteuren, die hadden eenighe
hijpoteque van erfgoeden, de welcke daervoor blijven gheaffecteert, ende
daerop sij blijven behouden hunne actie van preferentie.
317. Item, is den drossaert oft hooft-officier, oft wel in sijne absentie
sijnen stadt-houdere, ter presentien van twee schepenen, bij den secretaris
van den dorpe schuldigh te inventariseren ende als ordinaris sequester te
bewaren alle de goeden van fugitive oft insolvente persoonen, oft van
becommerde sterf-huijsen, ruerende ende onruerende, hoedanigh die zijn,
binnen sijne jurisdictie gheleghen, om bij de ghemeijne crediteuren respective
uijtghewonnen, verkocht ende voorts tusschen de selve ghedistribueert te
worden, naer advenant van elckx t'achterheijt, behoudelijck de geprivile-
gieerde crediteuren hun recht van preferentie, daervoor d'oflicier heeft den
t'sestighsten penninck.
318. Item, de kleederen ende cleijnodien van de vrouwe oft kinderen bij
vader ende moeder hun gegeven ende naer hunnen respectiven staet
gemaeckt, en worden onder de goeden van den man oft ouders niet gerekent
noch ghe-inventarieert, 't zij den man oft ouders insolvent zijn oft niet; oock
niet de boecken voor den sone ghekocht oft ghegheven t'zijnder studie.
319. Item, en magh den eenen crediteur den anderen niet beletten sijne
uijtwinninge oft procedure teghens eenen insolventen persoon oft insolvent
sterf-huijs; maer alles volcomen zijnde, wort dan gheprocedeert tusschen
henlieden : wie heeft de preferentie, oft wie moet komen in concur-
rentie.
320. Item, als eenigh sterf-huijs wordt aenveert onder beneficie van
inventaris, is sulcken erfghenaem onder beneficie van inventaris schuldigh
daervore borghe te stellen, ende dan terstont alle de goeden te doen inven-
tarieren, ende de nieuwe goeden rechtelijck te vercoopen, omme daermede
de crediteuren te voldoene; ende daermede niet toecomende, is oock
ghehouden binnen s'jaers de immeuble goeden te vercoopen, ten eijnde als
boven; d'welck ghedaen zijnde, willende dan het sterf-huijs renunchieren,
264 COUTUMES DE DEURNE.
is schuldigh van sijne administratie te doen behoorlijcke rekeninghe
bewijs ende reliqua, ende daertoe de crediteuren te doen daghen, opdat sij
daeraf moghen kennisse hebben.
321. Item, en moghen sulcke erfghenamen onder beneficie van inventaris
egheene crediteuren betalen, dan midts bij de selve stellende cautie van soo
sij ijet te vele oft t'onrechte ontfonghen, dat sij 't selve sullen restitueren tot
behoeve van de andere crediteuren.
322. Soo oock soodanige erfgenamen moeten toesien dat sij eerst betalen
de geprivilegieerde crediteuren; noch en moghen de goeden des sterf-huijs
in niemants prejudicie belasten, al op pene dat sulcken erfghenaem, oft
sijnen borghe, daervoor moeten innestaen ende 't selve moeten goetdoen, al
oft sij selfs daeraf debiteurs waren.
TITEL XVIII.
VAN GUARANDT.
323. Item, naerdien eenen aenleggere sijne conclusie genomen sal
hebben, ende de verweerdere ghefundeert is van guarandt te versoecken,
't selve voor de litiscontestatie versoeckende, sal hem ghegunt worden daertoe
tijdt van veerthien daghen, ende hem gheaccordeert worden brieven van
daghemente, indien de partije daerop hij zijn garandt versoeckt woont
buijtens dorps, om hem tot garandt te sommeren, ten eijnde hij come
verklaren oft hij wil garanderen oft niet, oft alsulcken voorderen tijdt van
garandt als des noodigh sal bevonden worden.
324. Ende wordende sulcken garandt na de litiscontestatie versocht, en
sal alsdan 't selve de saeck principael niet retarderen.
325. Item, indien de ghesommeerde, in cas van garande ghesommeert oft
ghedaeght zijnde, voor de litiscontestatie compareert, sal alsdan moghen
versoecken copije van de aenspraecke ende schriftelijcken bescheede daertoe
de selve is relatief, om hem daermede te beraden, die hem sal worden
gheaccordeert indien den dagh is ghefundeert.
326. Welcken dagh genoten hebbende, sal ten genachte daerna moeten
verclaren oft hij voor den originalen verweerdere 't garandt wilt aenveerden
ende intervenieren oft niet, sonder voorder dilaij oft heerlijcken dagh te
moghen ghenieten.
266 COUTUMES DE DEURNE.
327. Ende verclarende jae, sal schuldigh zijn alvoren cautie sufficient te
moeten stellen tot contentemente van den aenleggere, eer hij sal moghen
ontfanghen worden, oft eer den originelen verweerdere sal uijt den rechte
moghen blijven; ende'tselve gedaen zijnde, wort den originelen verweer-
dere uijt den rechte ontslaghen.
328. Ten ware nochtans dat d'actie ware re‰le, oft dat in der saecke
souden gheproponeert worden eenighe feijten die den originelen verweer-
dere raecken, daerop hij selve soude moeten antwoorden onder eedt de
calumnia.
329. Item, comparerende oock den gesommeerde in cas van garande,
verklarende niet te willen garanderen, sal daermede ghestaen aengaende de
selve materie van sommatie, om de materie principael daermede niet te
retarderen, als wesende voluntair; maer sal d'origineel verweerdere moghen
protesteren van sijne diligentie, costen, schaden ende interesten, ende voorts
in de materie principael moeten voorts procederen.
330. De welcke ten eijnde ghedefendeert wesende, soo verre de verweer-
dere werde gecondemneert, alsdan gefundeert is allen 't selve daerin hij
gecondemneert is ten laste van den voorschreven gesommeerde te moeten
verhalen, midts hem daervoor in rechte compellerende, ten waere de gesom-
meerde conde bewijsen in 't selve garandt niet ghehouden te zijn.
331. Item, oft de gesommeerde in cas van garandt gedaeght oft beschre-
ven zijnde, niet en compareerde, gebleken zijnde van den dagemente oft
beschrijvinge, wort de selve ghecontumaceert, ende daermede verstaen niet
te willen garanderen, in welcken gevalle de verweerdere protesteert als vore.
332. Item, in saken die geheijscht worden uijt personele bescheeden oft
verbintenissen, niet spruijtende uijt eenighe coopen van gronden van erven,
renten, verstervenissen oft diergelijcke saken, en heeft een aenlegger het
garand niet t'admitteren; maer een verweerdere hebbende eenighe actie
van garandt, wort hem sijne actie dien aengaende op den selven gereser-
veert, ende moet den aenleggere van 't ghene hem sal aenghewesen worden
presenteren cessie ende transport te doen.
268 COUTUMES DE DEURNE.
TITEL XIX.
VAN GHEWESEN VONNISSEN, SOMMATIEN ENDE EXECUTIEN.
333. Item, soo wanneer iemant bij vonnisse is gecondemneert, wort
daeraf ghelicht eene acte, ende ingevalle van egeene voldoeninge, moet de
ghecondemneerde eerst daermede worden ghesommeert metten vorster oft
meijer, die dat schuldigh is de selve sommatie achter op den rugghe van de
acte te teeckenen, inhoudende den dagh, met d'antwoorde van partije.
334. Ende ingevalle't selve is een vonnisse provisioneel, is den aenleggere
gehouden, voor alle executie, te stellen cautie voor de namptisatie.
335. 't Selve ghedaen zijnde, inghevalle van egeene voldoeninghe, wort
de executie op d'acte geteeckent in deser manieren : "Executie versocht
ende geconsenteert;" ende binnen vier-en-twintigh uren na de voorschreve
sommatie, wort den gecondemneerde, ten versoecke van den aenlegghere,
metten stadt-houder oft vorster, ter presentien van schepenen, ghe-executeert,
ende neemt d'officier aldaer kleijnen pandt; den welcken gheproeft zijnde,
wordt den eerstcomenden sondagh daernae bij den vorster ter kercken uijt-
gheboden den coop-dagh, datmen op sekeren dagh van de weke, alsdan te
noemen, sal vercoopen de goeden van sulcken ghecondemneerde, ende
worden dan op den selven ghedesigneerden dagh de goeden bij openbaren
uijtroepe verkocht bij den officier, in de teghenwoordigheijt van den heer
drossaert oft sijnen stadthouder ende twee schepenen, totter sommen toe
in de acte begrepen, met de sommatie ende rechten van der executien; des
wort den ghecondemneerden tijdt ghegheven van drij daghen, om sulcke
verkochte goeden te moghen lossen.
336. Item, heeft eenen aenlegghere keuse, indien den gecondemneerden
heeft in rechte borghe ghestelt van te rechte te staen ende 't gewijsde te
voldoene oft voor de costen van den processe, om, voor 't gewijsde, te
executeren 't zij den borge oft den principalen ghecondemneerde, behoude-
lijck dat den borghe met de selve acte oock magh voorts vaeren ten laste
van den originelen gecondemneerde, hebbende quitantie ende transport dat
hij de selve schult heeft voldaen.
337. Item, vonnissen bij borgemeesteren ende schepenen der stadt van
Antwerpen gewesen, daermede de lange-roede der selver stadt comt executie
270 COUTUMES DE DEURNE.
doen, moet alvoren sommatie geschieden met eenen sommatie-brief van de
selve stadt, die eenen stadt-bode is brenghende aen den stadt-houder, ten
eijnde hij daermede den ghecondemneerde sommere, onder sijnen behoor-
lijcken salaris, ende is den stadt-houder onder den selven sommatie-brief
sijn verclaren teeckenende, ende dan dien den stadt-bode restituerende.
338. Item, de voorschreve sommatie gedaen zijnde, als de langhe-roede
comt in executie, moet daertoe t'zijnder assistentie nemen den officier ende
twee schepenen, die dan eerst den cleijnen pandt halen, ende naer het son-
daeghs kerck-ghebodt de goeden in der manieren voorschreven vercoopen.
339. Maer met vonnissen op andere plaetsen oft dorpen buijten dese
jurisdictie ghewesen, en magh egeen inghesetene alhier ghe-executeert wor-
den, ten ware 't selve bij de weth alhier wierde verklaert executabel, daer-
toe partije alvore sal moeten gedaeght worden, oft wel met brieven van
requisitorien van de wethouderen daer het vonnisse gewesen is aen de
wethouderen alhier.
340. Item, soo wie in eenighe saecke, 't zij ten, principalen oft in cas
van provisien, de nederlaghe heeft, wordt oock tacite verstaen in de costen
gheduemt te zijne, niet tegenstaende 't selve vonnisse egeene condemnatie
van costen in en hiele.
341. Item, als bij vonnisse de costen worden ghecompenseert, moet het
rapport-geldt bij partijen ghedraghen worden half ende half, ende staen de
kosten, dier [die er] t'zedert de uijtinghe van den vonnisse rijsen, ten laste
van den gecondemneerde alleene, door wiens oorsaecke die geschieden.
342. Item, soo wanneer datter in rechte mede gheheijscht zijn schaden
ende interesten, ende dat bij het vonnisse daeraf niet en wordt vermaent,
dan wordt verstaen dat de teghen-partije daeraf word ontslaghen.
343. Maer inghevalle partije in de costen is geduemt, ende dat de schaden
ende interesten niet mede en zijn gheheijscht gheweest, alsdan vermogen
die bij nieuwe instantie gheheijscht worden, indien partije meijnt daerinne
gherecht te zijn.
344. Item, vonnissen alhier in judicio contradictorio, in contumaciam, oft
sommarie op meuble goeden gewesen, en verjaren niet, maer worden
gheprescribeert na dertigh jaeren; wel verstaende dat de sommatien ende
teeckenen van executie verjaeren, ende t'elcken moeten vernieuwt worden.
345. Item, vonnissen teghens eenighe persoonen gegheven die comen te
272 COUTUMES DE DEURNE.
sterven, sijn tegens sijne weduwe ende erfgenamen executabel in solidum,
indien de selve het sterf-huijs hebben aenveert, met voorgaende sommatie
ende teeckeninghe van executie.
346. Item, eenen universelen erfghenaem, oft andere erfgenamen gelijc-
kelijck, oft oock die van hun procuratie oft transport heeft, magh oft moghen
oock ter executien doen stellen de vonnissen bij den overledene tot laste,
van eenen anderen geobtineert, ende hebbende (1) 't selve recht dat den
overledene hadde.
347. Item, eenen erfgenaem, hebbende eenigh sterf-huijs aenveert onder
beneficie van inventaris, 't zij ab intestato oft ex testamento, gecondemneert
zijnde tot betalinghe van eenige schulden van den sterf-huijse, is in sijne
eijgen goeden executabel totdat hij de goeden van den sterf-huijse bewijst
daerop men 't selve vonnisse soude moghen stellen ter behoorlijcker execu-
tien, oft andersints in rechte overgeeft sijne rekeninge, ende daerbij doet
bewijs ende reliqua, dat hij hem heeft gereguleert sulcks dat niemant daerbij
en is beschadight.
348. Zijn oock alle executeurs van testamenten, momboiren oft cura-
teuren, oft oock rent-meesters ende administrateurs van ander lieden
goeden executabel uijt krachte van de vonnissen teghens hunlieden in de
selve qualiteijt gewesen, totdat sij goeden bewesen hebben hunne weesen
oft meesters toe-behoorende, oft andersins rechtelijcke presentatie van
rekeninge, bewijs ende reliqua gedaen hebben.
349. Item, moeten eerst ghe-executeert worden de meuble goeden eermen
magh comen tot vercoopinghe van de erfgoeden.
350. Item, indien iemant in handen heeft eenen pant metter minnen,
moet dien eerst proeven, eer hij aen d'andere meublen des debiteurs
vermagh te comen, ende is daeraen voor alle andere geprefereert.
351. Item, soo wanneer een aenleggere, 't zij in criem oft in civile saken,
wort verclaert om gheageert te hebben in vuegen ende maeten niet ontfang-
baer te zijne, met expresse absolutie des verweerders van de impetitie oft
heijsch te hemwaerts ghenomen, wort de selve verweerdere daerbij verstaen
geheel ende al van de actie des aenleggers geabsolveert te zijn.
352. Item, wie eenige meuble goeden in eenige sterfhuijsen coopt, oft
(1) Au lieu de: hebbende, lisez : hebben.
COUTUMES DE DEURNE.
oock die bij executie worden vercocht, is gehouden 't selve te voldoen
tot alsulcken termijn als in den vercoop-boeck is gestelt, oft andersins
magh de heer, oft secretaris die de coopdagen ophaelt ende goet moet do n,
sulcke coopers daervoor sommeren, ende naer een sondaeghs kerck-gebot
teghen hun procederen tot vercoopinge van sijne meuble goeden, totte
voorschreven somme toe, ende mede voor de oncosten van de executie
ende vercoopinghe, sonder daerom eenige andere procedure te derven
doen.
353. Item, moet oock den secretaris den vercoop-boeck voldoen
binnen den voorschreven gestelden tijt in den vercoop-boeck vermelt,
alwaert oock soo dat eenighe coopers ende hunne borghen tot insol-
ventie waren bedeghen, daervoor sij hebben van elcken gulden eenen
stuijver.
354. Item, als iemant executie wilt doen uijt krachte van eenigh vonnisse
provisionneel, is gehouden te stellen cautie voor de somme daerinne
begrepen.
355. Item, vonnissen geobtineert bij besetsel ende evictie tegens eenige
meuble goeden van eenen insolventen ende fugitiven, daervan de debiteurs
latiteren, hun absent ende verborghen houden, soo datmen hun niet en weet
te becomen, mogen, sonder voorgaende sommatie, naer een voorgaende
sondaeghs kerck-gebodt, bij den officier ter executien gestelt worden, bij
vercoopinge van de selve uijtgewonnen goeden.
356. Item, een renthier oft hijpothecaris-crediteur, die bij besetsele ende
uijtwininnghe is volcomen ende vonnisse heeft geobtineert, moet die ghe-
evinceerde goeden alleenlijck vercoopen ende sijn uijtgewonnen panden
executeren, ende voorder niet; ten ware hij mede hadde geprocedeert op
alle sijns debiteurs andere goeden, uijt krachte van eenighe generale verbin-
tenisse, in welcken gevalle hij, comende aen sijnen uijtgewonnen pandt te
sneven, ende vindende onder dese jurisdictie andere goeden, 't gene bevon-
den sal worden te sneven, sal hij sijne acte van evictie daerop mogen ter
executie stellen.
357. Item, soo wanneer iemant ware gecondemneert ad factum pr'stan-
dum, ende dat hij daervoor waere gesommeert, salmen hem de vorsters int
goet seijnden, die daer sullen t' sijnen coste blijven teiren, totdat hij 't selve
vonnisse sal hebben voldaen; ende sal de ghecondemneerde mede daer-en-
276 COUTUMES DE DEURNE.
boven de selve vorsters moeten betalen hunne vacatien, soo hiernaer onder
den titel : Van salarissen (4) wordt gheseijt; ende egeen huijs houdende,
noch middel hebbende, salmen hem houden in apprehentie, totdat hij
't voorschreven vonnisse hebbe voldaen, naerdien d'executie op sijnen per-
soon bij den officier sal zijn gheteeckent.
358. Ende oft het niet en waere in de macht van den debiteur 't selve
vonnisse te voldoen, sal dat in rechte moghen bewijsen in cas van oppositie,
in welcken ghevalle daerinne bij de weth sal worden versien soo naer
rechte sal bevonden worden te behooren.
359. Item, en moghen oock niet ghe-executeert worden de peerden ende
alle andere ghereetschappen dienende totte agriculture ende bouwinghe
van landen, oft daer iemant sijnen cost mede wint, oft neringhe oft ambacht
mede doet, ten ware, alle d'andere meuble goeden vercocht sijnde, den
executant daermede niet toe en quame.
360. Item, wie hem beklaeght van eenighe executie, mach sijne partije
bij maniere van appellatie ende materie van oppositie doen daghen, ende is
alsdan ghehouden ten eersten daghe van rechte te proponeren sijne redenen
van oppositie, welcke saecke men sal moeten sommarie oft verbalijck bedin-
ghen, ende bij schepenen ten eersten daghe, indien het doenlijck is, bij
vonnisse worden ghedetermineert (2).
361. Item, wie hem eens teghens de executie beklaeght heeft, ende daeraf,
t'zij door sijn achterblijven oft bij vonnisse, vervalt, en sal andermael niet
toeghelaten worden, om de selve executie te beletten, maer sal teghens hem
worden gheprocedeert tot vercoopinghe van sijne goeden, als vore.
362. Item, sal [sullen] eerst van de ghe-executeerde goeden betaelt worden
de rechtelijcke costen van de executie, daernaer den debiteur sijn volle
schult ende ten lesten de boete, indien de ghecondemneerde hem t'onrechte
teghens d'executie hadde gheopponeert.
TITEL XX.
HANTSCHRIFTEN ENDE OBLIGATIEN.
363. Item, alle hantschriften, t'sij van obligatien, recipissen oft quijt-
(1) Titre XXXII.
(2) Au lieu de: ghedetermineert, nous croyons qu'il faut lire: ghetermineert.
278 COUTUMES DE DEURNE.
scheidinghen van schatschulden bij een privaet persoon onderteeckent, hoe
groot dat de somme oock is, sijn van weerden, ende mach uijt sulcke obli-
gatien gheageert worden teghens den ghenen die-se heeft onderteeckent, oft
teghens sijne erf-ghenamen, tot betalinghe, ende bij provisie tot namtisatie
van de somme in de selve obligatie begrepen, niet teghenstaende die bij
ghetuijghen niet en sijn onderteeckent, noch in en hout [houden] eenighe
oorsaecke waeruijt die spruijt [spruijtenl.
364. Item, transporten ende verbintenissen van actien personel ende
crediten van verschoten renten, pachten oft hueren, hoe groot die oock sijn,
voor notaris ende getuijghen oft onder privaet hantschrift sonder fraulde
gheschiet, sijn van weerden, mits nochtans, des noot sijnde, de ghene die
soodanighe transporten heeft onder privaet hantschrift van den cessionant,
ghehouden is te moeten thoonen dat den datum, daerinne ghestelt, is
oprecht ende waerachtich.
365. Item, aengaende transporten van meuble goeden voor notaris ende
ghetuijghen oft onder privaet hantschrift ghedaen, daeraf gheene overleve-
ringhe ghedaen en is, oft iet anders dat effect van leveringhe heeft, en sijn
niemant eenigh recht ghevende.
366. Item, uijt krachte van obligatien inhoudende clausule van "brengher
s'briefs," vermach den brengher oft hebber der selver de selve betalinghe
oft voldoeninghe te heijsschen, al en is hij in de selve obligatie niet ghenoemt,
sonder ghehouden te sijn van eenighen titel te doen blijcken, oft te verklaren
van wien hij de selve obligatie ghekreghen heeft, oft tot wiens behoeve hij
ageert, ten ware den rechter, uijt eenighe merckelijcke redene, die hij be-
vonde teghens den selven brengher te militeren, bevonde anders te behooren.
367. Item, soo wanneer eenen crediteur heeft eenighe obligatie inhou-
dende "brengher s'briefs", die voor schepenen is ghepasseert, daerinne ver-
bonden sijn eenighe meuble ende immeuble oft erf-goeden, met clausule van
parate executie, 't selve recht heeft oock den brengher s'briefs op de selve
verbonden goeden, ende oock om den executeur ende de verbonden goeden
daervoor te mogen executeren, sonder eenigh ander transport te derven
hebben.
368. Item, sijnde eenen crediteur verleent eene obligatie met clausule
(1) Au lieu de: executeur, nous croyons qu'il faut lire: debiteur.
280 COUTUMES DE DEURNE.
van "brengher s'briefs," onder liet privaet hantschrift van den debiteur,
ende dat hem tot sijne versekerheijt, als pant metter minnen, sijn ghegheven
eenighe ruerende goeden, 't selve recht heeft oock de ghene die is hebber
van de voorschreve obligatie aen de voorschreve goeden, ende is daeraen
voor alle andere hebbende recht van preferentie.
369. Item, oft iemant sijne obligatie quame te verliesen, die mach bij den
officier doen proclameren dat, die [de] selve ghevonden heeft, de selve van
stonden aen brenghe in s'heeren handen, op alsulcke pene als de weth sal
ordonneren, ende wort alsdan eenen ieghelijcken verboden sulcke verloren
obligatie te coopen, vercoopen oft vermanghelen, oft anderen in handen te
gheven, sonder dat den debiteur, naer de selve proclamatie, die obligatie
aen andere vermach te betalen, dan aen den ghenen die de selve heeft doen
proclameren oft sijns last hebbende, maer sal sulcke betalinghe ghehouden
worden voor nul ende van onweerden.
TITEL XXI.
HUERINGHEN VAN HUIJSEN, HOEVEN ENDE LANDEN.
370. Huere gaet voor coop, als den coop niet en gheschiet uijt krachte
van eenigh evictie, maer dat de proprietaris de vercoopinghe doet uijtter
handt, oft dat die bij scheijdinghe ende deijlinghe tusschen de erf-ghenamen
oft deelhebbers, oft oock bij executie uijt krachte van eenigh personel
vonnisse gheschiet.
371. Item, wanneer iemant eenigh huijs, hoeve oft landt heeft, metten
val van de bernende keersse, van den heere inne-ghehuert, d'welck in
't voor-jaer is uijtghewonnen, ende bij den uijtwinner is verhuert, willende
den proprietaris daernaer 't selve goet kommen ontsetten oft verantwoorden,
moet des niet teghenstaende de huere stadt-grijpen voor eenen jare ende
den huerlinck 't selve goet voor den tijt van eenen jare blijven ghebruijcken,
ten ware den ontsetter daeraf hadde sijn ghemoet.
372. Item, als iemant van den heere, uijt krachte van evictie, eenigh huijs
oft landt metten val van de bernende keersse heeft inne-ghehuert, moet den
voorgaenden huerlinck daerop laten al dat eert-vast ende naghel-vast is, mits
282 COUTUMES DE DEURNE.
de besaeijtheijt toekomt den ghenen die 't selve goet van den heere heeft
ghehuert, behoudelijck hem sijn ploech-recht ende actie van beschadigheijt
teghens sijnen verhuerder, als voor.
373. Item, ende oft den huerlinck niet en ruijmde, sal den officier, uijt
krachte sijnder officie, mette bevonniste huercedulle, des bij den huerlinck
(teghen den heere aenghegheven) versocht sijnde, den voorgaenden huerlinck
van s'heeren weghen belasten terstont te ruijmen, op de pene van t'sestigh
gouden realen s'heeren behoeve, mits sulcke weijgeringhe is eenen moet-
wille; ende 't selve noch niet willende doen, sal de heere met sijne dienaers
het goet doen op de straete setten, ende alsoo den ghenen die t'huijs, hoeve
oft landt bij evictie heeft ghehuert daerin setten.
374. Item, wanneer iemant eenigh huijs oft erve, bij hem ghecocht sijnde,
verhuert oft vercoopt, ende dat daernaer bij eenen anderen dien coop wort
ghecalengiert oft vernadert, soo is die huere ende (1) tweeden coop in respecte
van den calengierder nul ende van onweerden, ten sij dat den calengierder
beliefde die van weerden te houden, soodat hiervoor, onder den titel : Van
calengieriringhe ende naderschap (2), naerder is gheseijt.
375. Item, waert soo dat eenen huerlick binnen een tijt sijnder huere
't selve sijn ghehuert huijs, hoeve oft landt cochte, oft t'sijnen behoeve dede
coopen, ende dat dien coop werde ghecalengiert, soo moet, in dien ghevalle,
sijne voorgaende huere blijven stadt-grijpen, ende den huerlinck sijne
voorgaende huere ghenieten, ten ware bleke dat de huere eerst in fraulde
van het recht des calengierders ware gheschiet, in welcken ghevalle sulcke
huere soude nul ende van onweerden wesen, alwaert oock soo dat eenen
anderen persoon als den cooper sulcke hueringhe hadde aenghegaen.
376. Item, den cooper ghegoeijt sijnde in eenighe huijsen, hoeven oft lan-
den, heeft actie teghens den huerlinck, om hem van de huere t'sedert sijne
goedenisse ghevallen te doen betalen, sonder dat hij van doen heeft eenigh
ander transport van den vercooper. ten ware tusschen partijen anders ware
gheconditionneert.
377. Item, een verhuerder is ghehouden den huerlinck het verhuert huijs,
hoeve oft erve, preciselijck te leveren, ende hem te doen ende laeten
(1) Au lieu de: ende, lisez: ofte.
(2) Titre X, p. 196.
COUTUMES DE DEURNE.
ghebruijcken volghende sijne huere, indien 't selve is in sijne macht, ende niet
wesende in sijne macht, moet daeraf hebben des huerlincx ghemoet, ende
hem sijnen interest goet doen.
378. Item, soo wanneer de proprietarissen hunne huijsen, hoeven oft
landen voorts verhueren naerdien de huere van den ouden huerlinck is ghe-
expireert, alsdan moet den ouden huerlinck 't selve verhuert goet ter
expiratien van den tijt leveren ende ledigh maken, sonder dat den ouden
huerlinck eenigh recht heeft om die tweede huerlinck (1) te vernaderen oft
moghen aenveerden voor den selven prijs alst verhuert is, maer moet, soo
voorschreven is, terstont ruijmen ende den nieuwen huerlinck leveren.
379. Item, eenen proprietaris en mach eenen huerlinck gheduerende
sijne huere niet doen verhuijsen, al woude bij selfs in't huijs, op de hoeve
oft stede, kommen woonen, oft het landt ghebruijcken, oft al woude hij de
huijsinghe afworpen om nieuwe wooninghen op te maken.
380. Item, moghen alle huerlinghen henne huijsen, hoeven ende landen
voorts verhueren den tijt hender huere, maer blijven dien niet teghen-
staende aen henne meester voor de selve huere verbonden, ende mach den
meester oft verhuerder hem dien niet teghenstaende daervore maenen ende
met rechte totte voldoeninghe der selver compelleren, al oft hij 't selve goet
selve ghebruijckte; maer cesseert de selve voorts-verhueringhe als bij
huercedulle sulckx is verboden; ende vermach den verhuerdere die voorts-
verhueringhe vernaderen ende calengieren, in der manieren als hiervore
onder den titel : Van calengieringhe ende naderschap (2) is verhaelt.
381. Item, is oock eenen huerlinck ghehouden de huijsingheen, schueren
ende stallinghen van een landt-huijs oft hoeve gheduerende den tijt sijnder
huere te onderhouden in goeden reke [van] wanten ende reparatien, mede
oock van daecke, deuren, vensteren, sloten ende greijndels, soo hem die
hoeve ende wooninghen sijn ghelevert, ende ter expiratie sijnder huere ende
afscheijt van den pande 't selve alsoo te leveren, ten ware anders tusschen
partijen, in't aengaen van de huere, ware besproken.
382. Item, sal oock den huerlinck, nae landt-recht, op de hoeve moeten
laten allen het mest dat op 't landt oft in de messie sal ligghen, ter expiratie
(1) Au lieu de: huerlinck, lisez: huerinck ou hueringhe.
(2) Titre X, p. 196.
286 COUTUMES DE DEURNE.
van de huere, ende dat daerop bij de beesten ghemaeckt sal wesen, oock het
derdendeel van den stroo, ende een derdendeel van den landen 't sijnder
afscheijt ledigh te moeten laten, sonder eenigh mest oft stroo van den voor-
schreven derden ghedeelte te moghen afvueren, ten ware anders bij de
huercedulle ware ondersproken, oft, als den huerlinck de hoeve ende landt
ledigh vinde als bij daerop kompt, sal hij dant selve oock soo moeten ledigh
laten ligghen, indien bij de huercedulle daeraf gheen andere conditie en is
ghemaeckt.
383. Item, als nae den overstrijck van den besprokenen tijde van de
huere beijde partijen swijghen, ende dat den huerlinck daeroppe is gheble-
ven, wort verstaen 't selve voor den ouden prijs ende conditien te blijven
voor dat saisoene van den jare, om de besaeijtheijt wille, ende alsdan, wil-
lende de proprietaris den pachter t' eijnden van den selven jare doen
verhuijsen, oft willende den pachter selfs dan verhuijsen, moeten dat mal-
kanderen ses maenden te voren op-segghen, om deen des anders schade
te verhueden.
384. Item, grijpt 't selve oock plaetse in respecte van alle ghehuerde
huijsen die ghebruijckt worden alleen tot eenighe neiringhe, mits alsdan
d'een den anderen t'selve drij maenden van te voren op-segghende.
385. Item, vermach sulcken huerlinck 't selve huijs te approprieren ende
te stellen nae sijne neiringhe die hij doende is, op sijnen coste, behoudelijck
dat 't selve gheschiede sonder bederffenisse, schade oft verargernisse van
dien huijse ende erve, ende oock dat hij tsijnen af-scheijden 't selve stelle
in sulcken staet ghelijck hij 't selve aenveert heeft, daervore hij oock
ghehouden is te stellen cautie, indien 't den verhuerder versoeckt.
386. Item, die eenighe woon-huijsen (1) verhuert is ghehouden 't selve te
onderhouden van wanden ende daecken, teghens wint ende watere, privaten
te doen ruijmen, schouwen te doen vaghen, van vaste deuren ende vensteren,
ende mede 't selve van andere reparatien te versien, oft, bij ghebreke van
dien, mach den huerlinck, nae dien hij 'tselve aen den proprietaris heeft
aensocht, selfs soodanighe nootsaeckelijcke reparatien doen doen, ende
daeraf leverende behoorlijcke specificatie ende acquicten, dat aen sijne
huere te corten.
(1) Au lieu de: eenighe woon-huijsen, au pluriel, il faudrait lire: eenich woon-huijs, au singulier.
288 COUTUMES DE DEURNE.
387. Item, soo wanneer eenen huerlinck op sijn ghehuert goet gheplant
heeft eenighe boomen ende plantagien. oock aen het huijs oft op d'erve iet
op sijnen cost ghetimmert oft ghemetst heeft, mach ter expiratien van de
huere allen 't selve nae hem nemen ende af-breken, mits stellende 't selve
huijs ende erve in alsulcken staet als hij 't ghevonden heeft, ten ware dat
den proprietaris allen 't selve beliefde te betalen, ten segghen van lieden
hen des verstaende, oft dat in 't maken van de huere tusschen partijen
anders besproken ware.
388. Item, mach eenen verhuerdere sijnen huerlinck van eenighe huijsen,
hoeven (1) oft landt doen afstant doen van de huere, soo wanneer hij 't
ghehuert huijs, hoeve oft landt misbruijckt, 't zij met oneerlijck huijs te
houdene, oft d'lant niet en cultiveert met mesten ende weijden [wieden ?],
ghelijck nae den ploech-rechte behoort; oock als in de huercedulle is
besproken dat hij alle jaer sijne huere ende pacht moet betalen, op privatie
van sijne voorder huere soo wanneer hij des in ghebreke blijft te doen,
ende 't selve laet overstier gaen drij maenden sonder 't selve te doen.
389. Item, dat alle de haeffelijcke goeden van eenen huerlinck, soo wel
die hem toebehooren als die hem sijn verhuert oft gheleent tot het huijs-
houden ende exercitie sijnder neiringhe, uijtghenomen brouketels, terstont
naedien hij de selve in sijn huijs ghehuert heeft oft pant ghebrocht heeft (2),
staen ende sijn verbonden aen den proprietaris oft verhuerdere voor de
voldoeningh van sijne huere ende voor de deterioratien ende verargernissen
van den huijse oft gronde, soo langhe die op den pant berusten, de welcke,
bij den proprietaris oft verhuerdere daerop ghearresteert oft beseth sijnde,
en mach den huerlinck die daeraf niet amoveren noch doen amoveren voor
ende aleer den proprietaris en is van alles voldaen ende betaelt; ende indien
de selve in als oft in deele, in fraude van den proprietaris oft verhuerder van
den pande waren ghedaen, moeten die wederomme op den pant oft in
handen van de justitie ghebrocht worden; ende vermach den verhuerdere
't selve met rechte op den pant doen brenghen, waeraen den verhuerdere
voor alle andere crediteuren alsdan wort gheprefereert; maer soo wanneer
(1) L'accord du nombre manque dans cet article comme en divers autres.
(2) Nous croyons qu'il faut lire: terstond naedien hij de selve in sijn ghehuert huijs oft pant
ghebrocht
heeft.
290 COUTUMES DE DEURNE.
sulcke goeden sijn van den pant ghedaen sonder beleth van den arrest oft
besette, alsdan en heeft den verhuerdere daeraen gheen recht van preferentie.
390. Item, en heeft oock den verhuerdere gheen actie aen de goeden van
andere persoonen, die eenighe kelders, kamers, pack-huijsen oft andere
deelen van de ghehuerde huijsen in hueren hebben van den huerlinck van
den selven huijse, maer sijn alleenlijck verbonden voor de selve particulier
huere, ende voor de voordere huere en sijn niet convenibel noch arrestabel.
391. Item, vermach eenen verhuerdere op de meublen van sijnen huer-
linck, berustende op zijnen pant, voor sijne t'achterheijt procederen bij
uijtwinninghe met vier besettinghen, ende dan versoecken dat die sullen
worden ghewesen verreijct voor de selve sijne conclusie; oft vermach oock
te procederen bij daghemente teghens den huerlinck, soo 't hem goet
dunckt ende inghevalle van suspicie van insolventie, voorvluchtigheijt oft
verstekinghe van de goeden, vermach, nae voorgaende consent van de weth,
terstont de voorschreve ghearresteerde oft besette goeden te doen beschrij-
ven metten griffier, ter presentie van twee schepenen.
392. Item, is huijs-huere, hoef-paaht ende landt-pacht staende tot namp-
tisatie, niet teghenstaende eenighe reconventie oft exceptie die den huerlinck
soude willen proponeren van oft ter causen van reparatien bij hem aen het
ghehuert huijs oft erve ghedaen; ten ware hij den proprietaris dede blijcken
dat hij, hebbende gheprotesteert dat hem gheene nootelijcke reparatien en
waren ghedaen, die heeft moeten verschieten; ende soo hij sulckx niet en
dede blijcken, is dien volghende den huerlinck ghehouden de gheheijschte
huere te namptiseren; ende aengaende de reparatien, worden partijen
daeraf versonden voor goede mannen, om die te liquideren ende partijen te
vereenighen, oft, inghevalle van gheenen accorde, partijen geschil met het
advis aen de weth overbrenghen, om daerop recht ghedaen te worden naer
behooren.
393. Item, soo wie eenigh beseth oft bejaeght goet aenveert ende in fraude
van den crediteur versteckt, ende men 't selve goet onder hem bevonde, oft
metter waerheijt bethoonen conste dat hij 't selve hadde gheamoveert oft
helpen amoveren, de selve is, ten versoecke van den crediteur, ghehouden
die goeden wederom te brenghen ter plaetsen daer hij die ghehaelt oft helpen
halen heeft, oft, bij ghebreke van dien, is ghehouden den crediteur van sijne
t' achterheijt te voldoen.
292 COUTUMES DE DEURNE.
394. Item, soo wat boden hen verhueren, sijn schuldigh in hennen dienst
te kommen, ende dien te moeten voldoen aen den ghenen zij hen hebben
verhuert, ten ware zij bleven in den dienst daer sij hadden willen uijtscheij-
den, d'welck sij hennen nieuwen meester goets tijdts sullen moeten opseg-
ghen, oft anderssints den voorschreven hennen dienst te moeten komen
voldoen voor den tijt dat sij hen sullen hebben verhuert.
395. Item, wanneer iemant deser werelt kompt aflijvigh te worden, die
eenigh huijs oft landt heeft verhuert, blijft dien niet teghenstaende de huere
van weerden, ten ware sulcken verhuerdere alleenlijck daeraf ware gheweest
eenen tochtenaer, in welcken ghevalle de selve huere, mits sijne aflijvigheijt,
expireert.
396. Item, die deel heeft in eenigh huijs, hoeve oft erve die bij sijne
mede-deelhebbers wort verhuert sonder sijnen last oft consente, mach oock
de naeste sijn om die huere bij vernaderinghe te aenveerden voor den
selven prijs, mits daervore stellende sufficiente cautie; ende de voorschreve
vernaderinghe doende binnen acht daghen dat hij daeraf sal sijn gheadver-
teert, d'welck den mede-portionaris oft huerlinck ghehouden is te moeten
laten weten, ende nae de expiratie van den voorschreven tijt is daeraf
vervallen.
TITEL XXII (1).
VAN KEUREN ENDE BREUCKEN.
397. Eerst, soo wie voor den rechter in't ghedinghde quame ende als (2)
ghecalengiert werde omdat hij teghens het vonnisse seijde oft dede, verbeurt
aen den heere twee gulden.
398. Item, wie voor recht eenighe onghebonden oft injurieuse woorden
sprake, verbeurt aen den heere ses gulden, ende noch ghecorrigeert te
worden naer ghelegentheijt van der saken, ter ordinantie van schepenen.
399. Item, soo wie van 't ghewijsde van schepenen appelleerde, ende
daer en t'eijnden dat niet en verhief, verbeurt t'elcker reijsen drij gulden.
400. Item, soo wie eenighe haghen afhiele oft snede, liet zij willighen oft
(1) Les art. 397 ... 474 constituent le keurboeck, et nous en avons, par cons‚quent, compris les
diverses
rubriques sous un mˆme titre.
(2) Au lieu de: als, ne faut-il pas lire: aldaer?
294 COUTUMES DE DEURNE.
bercken, oft eenen thuijn afbreeckt, die sal verbeuren ses gulden tot behoeve
als vore, oft anderssints ghecorrigeert worden nae gheleghentheijt van de
sake, soo menighmael als 't selve sal ghebeuren, ende den proprietaris sijn
schade repareren.
Van ongherechtighe weghen.
401. Item, soo wie gaet op eenighe ongherechtighe weghen oft versteken
weghen daer den ghemeijnen wegh ghebruijckbaer is, die sal t'elcke reijse
verbeuren ses stuijvers.
402. Item, die bevonden wort nieuwe weghen te maken ende kanten oft
grachten deursteckt, sal verbeuren twee gulden, voor d'eerste reijse, ende
voor de tweede reijse dobbel; ende dede 't eenen buijten-man, noch eens
soo vele, ende de derde reijse staen tot arbitrale correctie.
Van waterlaeijen ende straeten.
403. Item, soo wie ter ordinantie van den drossaert ende schepenen, nae
d'overstrijcken van den tijde bij het kerck-ghebodt ghedeclareert, hem
teghens sijnen ghebuere niet en beheijmde, t'zij met graven oft andere
behoorlijcke heijmselen, noch oock en graefde noch en ruijmde de beken
ende waterganghen, noch oock en maeckte de vaer-weghen ende voet-
weghen, elck teghens sijne erve, sal verbeuren van elcke calengieringhe
ende stuck bempts oft landts, oft weijde, daer de beken, water-loopen oft
weghen neffens loopen ende ligghen, twee-en-veertigh stuijvers; ende soo
wanneer de heer voor de tweede reijse omgaet, sullen verbeuren het dobbel
van dien, ende sal dan de heere allen 't selve doen maken ten dobbelen last
van den huerlinck, pachter oft ghebruijcker van sulcke goeden.
Van houte metten wortel.
404. Item, soo wie iemants vrucht-boomen, doornen oft eenigherhande
hout metten wortel uijtstake oft afhiele, ende men dat bevonde, die sal ghe-
levert worden in handen van den heere om ghecorrigeert te worden nae
gheleghentheijdt van der saken.
296 COUTUMES DE DEURNE.
Van de bosschen.
405. Item, soo wat persoonen men bevint in iemants bosschen oft elders
te houdene, kerven oft snijden, die sal verbeuren ses gulden tot behoeve
van den heere, oft anderssints daeraf worden ghecorrigeert nae gheleghent-
heijt van de saken, ende den eijghenaer zijn schade repareren.
Van teenen te snijden.
406. Item, soo wie op iemants boomen teenen snijt oft mutsaert-banden,
die sal verbeuren eenen gulden, tot behoeve als vore, ende de schade
repareren als vore.
407. Item, dat oock niemant en zal moghen scheuren eenighe tacken van
fruijt-boomen staende in eenighe boomgaerden oft haghen, oft oock eenigh
fruijt plucken dat hem niet toe en kompt, op de verbeurte van sesse gulden,
oft ghestraft te worden nae gheleghentheijt van de sake; ende oft sulckx
ghebeurde by eenighe jonghers, salmen de voorschreve pene verhalen op
d'ouders oft meesters, ende sullen die den proprietaris sijn schade moeten
repareren.
Van gras te snijden.
408. Item, soo wie gras op de voren, grachten oft kanten van ander-
lieden erve snijt, sal t'elcken verbeuren eenen gulden ende den sack; ende
soo wie op ander lieden landt, erven, bempden oft welden gras snijt, die
sal verbeuren vier gulden; ende en hout hij gheen beesten, sal verbeuren
acht gulden bij daghe, ende bij nachte dobbel; ende woonde hij buijten
dorps, noch eens soo vele.
Van verckenen.
409. Item, soo wie sijne verckenen onghekenneft oft ongheringht laet
gaen acht daghen naedat het kerck-ghebodt daeraf sal wesen ghedaen, dat
alsdan den vorster die sal moghen schutten, ende hem reguleren volghende
d'ordonnantie op 't schutten ghemaeckt.
298 COUTUMES DE DEURNE.
Van den Langhen-velde.
410. Item, en mach niemant op 't Lanck-veld sijne beesten stouwen oft
hueden, indien hij daerop gheen bunder landts en heeft, op pene van dat
die daeraf sullen gheschut worden.
411. Item, die daer raepen op saeijt ende die bevrijen wilde, indien
iemant daerop bevonden werde met eenighe beesten, sal-men de selve
insghelijckx daeraf schutten.
412. Ende oft iemant daer landt op hadde, dat hij niet voorder hueden
en sal dan op 't sijne, oock op de pene van te vervallen in de breucken
vermelt in de ordinantie op 't stuck van 't schutten ghemaeckt.
Van brantstichters, oft die ander ghewelt doen.
413. Item, waert dat eenighe brandt-stichters oft transeneerders binnen
den dorpe in iemants huijse quamen, om ghelt oft ander goet te hebben,
bij dreijghemente oft bedwanghe, wort een ieghelijck toeghelaten die te
vanghen, ende om daertoe te kommen, inghevalle sulcke hem te sterck
waren, van metten becken te moghen slaen, om hulpe van volck te krijghen,
ende alsoo bij dien middele hem in s'heeren handen te leveren.
Doode beesten.
414. Item, dat niemant binnen den dorpe en sal moghen brenghen
eenighe doode beesten, oft hij en salse graven ses voet diep in d'aerde, op
de verbuerte van vier gulden.
Meij-draghers ende fruijt-pluckers.
415. Item, oft iemant quame in iemants hove bij daghe oft bij nachte, om
savie oft ander kruijt te nemen ende weghe te draghen, die sal, t'elcke reijse
hij daerop bevonden wort, verbeuren twee gulden.
416. Item, soo wie in iemants hoven, ackers oft velden gaet plucken, t'zij
rapen, p‚en, coolen oft ander eert-vruchten, oft mispelen, appelen, peeren,
pruijmen oft diergheijjcke fruijten ende boom-vruchten met corven, [oft]
300 COUTUMES DE DEURNE.
sacken wegh draeght, sal den heere ghelevert worden, om ghestraft te
worden nae gheleghentheijt van de saken.
Van de gansen.
417. Item, waert dat iemants gansen ginghen in iemants coren, bempden
oft aerde, van half meerte tot Bamis, dat die sal verbeuren, soo menichmael
't selve gheschiede, elcke reijse twelf stuijvers.
Van leem te graven.
418. Item, dat niemant van buijtens dorps eenigh leem halen noch graven
en sal op de vroente oft eenighe laren, op de verbeurte t'elcke reijse van
vier gulden; ende als die van binnens dorps daer eenigh leem halen ende
uijtgraven, die sullen ghebouden sijn die putten wederomme te vullen, op
de verbeurte van twee-en-veertigh stuijvers; ende hieraf mach een ieghe-
lijck die laerghelt betalen, de calengieringhe doen soo wel als den heere.
Van de russchen.
419. Item, soo wie russchen steeckt, die zal t'elcker reijsen verbeuren
twee reijsen (1).
Van laeren onder Deurne ende andere jurisdictien.
420. Item, soo wie van binnens dorps met opsetten wille henne beesten
stouwen in eenighe laeren, daer sij niet kommen en moghen, sal den schut-
ter moghen schutten, op d'ordinantie op het schutten ghemaeckt vermelt,
ende van buijtens dorps van twintigh stuijvers.
Van vercken-drijvers, gans- ende schaep-drijvers.
421. Item, waert dat eenighe vercken-drijvers, schaep-drijvers oft ganse-
(1) Nous croyons qu'au lieu de twee reijsen, "deux fois", il faut lire twee gulden, "deux
florins".
302 COUTUMES DE DEURNE.
drijvers quamen te mercktwaert met henne schapen, vercken oft gansen,
ende dat sij die hueden oft daermede stille hielden op eenighe vroente,
laeren oft elders, sal elcken persoon met sijne beesten verbeuren twee
gulden.
Van op de kercke te worpen.
422. Item, waert dat iemant schote met boghen, bussen, oft sloeghe met
ballen, oft wirpe met steenen op de kercke, oft in de ghelasen, die sal
t'elcken verbeuren thien stuijvers; ende ist dat hij ghelasen oft schalien
breeckt, sal die schade moeten repareren ; ende indien dat iemants
kinderen oft boden deden, sal 't selve bij den ouders oft meesters moeten
goet ghedaen worden.
Van vorsters-coren.
423. Item, dat de vorsters oft schutters hen coren halen noch doen
halen en sullen van eenighe inghesetene voorder noch breeder danmen hen
dat bij de inghesetenen bewijsen sal; ende dat sij insghelijckx op 't velt
noch onder iemants coren noch kommen noch varen en sullen voor ende na
der sonnen, op de verbeurte t'elcken van eenen gulden.
Van de herbergiers.
424. Item, dat oock alle herbergiers sullen meten met der stadt maten
van Antwerpen, ende sullen moeten metter stadt iecker ghe-ieckt sijn, op de
verbeurte van de potten, pinten ende maten, ende daer-en-boven te betalen
voor amende t'elcke reijse t'sestigh goude realen als de potten te kleijn sijn.
425. Item, sullen oock ghehouden sijn henne tenne ende steene potten,
pinten ende maten alle jaer te doen iecken, tusschen Paesschen ende
Sincxen, op de verbeurte van twee gulden van elcken pot, pinte oft mate.
426. Item, en sal oock niemant moghen herberghe houden oft tappen
sonder voorgaende consent van den heere, op pene volghende den placcate
van Sijne Majesteijt van den jare 1585 (1).
(1) Ordonnance du 18 novembre 1585, Placards de Brabant, tome II, p. 446.
304 COUTUMES DE DEURNE
[van arrest-brake.]
427. Item, en sal eenen ghevanghene oft ghearresteerde hem niet moghen
uijtter heerlijckheijt vertrecken sonder consent van den ghenen die hem
heeft doen apprehenderen oft arresteren, oft metten rechte ontslaghen te
zijn, op de pene van t'sestigh gouden realen tot behoeve van den heere.
Van stormen.
428. Item, soo wanneer den heere de klocke doet trecken oft stormen,
dat een ieghelijck manspersoon die huijs hout kommen sal met sijne wapene
ende gheweer aen de kercke, ende vandaer niet scheijden voor den tijdt dat
hem sal worden gheconsenteert bij den heere; oft iemant hierinne gebrecke-
lijck ware, dat die t'elcken sal verbeuren, tot behoeve van den heere, drij
gulden, ten ware hij bij eede derfde affirmeren de klocke niet ghehoort
ghehadt te hebben, noch daeraf en hadde gheweten.
Van brandt.
429. Item, oft ghebeurde dat in eenighe herberghen oft elders soo groo-
ten vieren ghemaeckt werden datse boven ter schouwen uijt-branden, die
sal verbeuren t'elcken maele thien gulden bij daghe, ende bij nachte
twintigh gulden.
Van schouwen te doen vaghen.
430. Item, dat alle inghesetene sullen henne schouwen moeten vaghen
oft doen vaghen binnen veerthien daghen naedat sulckx ter kercken sal
worden ghecondight, op de pene van twintigh stuijvers.
Van vekens oft heckens.
431. Item, dat alle vekens staende aen de ghemeijn heirstraten sullen
worden onderhouden [door] vier de naeste erf-ghenoten, ende op de sij-
weghen oock [door] vier de naeste erf-ghenoten, op pene dat de heer 't selve
sal moghen doen ten dobbelen coste.
306 COUTUMES DE DFURNE-
432. Item, soo wie vekenen oft draij-boomen laet openstaen sal verbeuren
vier stuijvers eens.
Van heijminghen.
433. Item, als iemant van de inghesetene begheert beheijmt ende bevrijt
te sijn van heuren ghebuere, dat sij dan aen heur sijde hen sullen doen
heijmen ende bevrijen, sulckx dat de naeste ghebuere daerbij gheen schade
en lijde; ende soo wie hierinne contrarie dede, dat die verbeurt, soo
menichmael hij 't selve dede, thien stuijvers eens.
434. Item, wanneer eenige landt-bouwers oft hoevenaers henne dilven
oft slooten begheeren te graven ligghende tusschen twee ghebueren bemp-
den, weijden oft landen, sullen de naeste gheleghen bedrijvers schuldigh
sijn mede te graven, op de pene van drij gulden; ende inghevalle sij 't selve
niet en deden acht daghen nae de insinuatie van den officier, sullen vervallen
in dobbele penen, ende sal de heere 't selve ten dobbelen twee-schat
ghemaeckt worden (1), ten laste van den ghenen die des in ghebreke is
ghebleven te doen.
435. Ende die van sijnen ghebuere wilt ghevrijt sijn moet eerst teghens
sijne erve graven ende de roede steken, alswanneer de ghebuere moet
volghen, oft mach de heer dat voor hem ten dobbelen twee-schat, als vore,
doen.
Van de weghen.
436. Item, sal een ieghelijck schuldigh sijn te maken de voet-weghen van
de kercken, merckt-weghen, meulen-weghen ende andere, mede oock de
brugghen ende goten, stappen, lenen ende vonders, naer ouder costumen, op
pene van twelf stuijvers, ende ter tweeder reijse dobbel, ende van alsdan
bij den heere ghemaeckt te worden ten dobbelen twee-schat, ten laste
van den ghenen die sulckx is ghehouden te doen.
Van den bal te staen
437. Item, soo wie den bal staet op velden daer iemant coren oft andere
(1) Au lieu de: ghemacckt worden, comme portent les deux textes, lisez: laten maecken.
308 COUTUMES DE DEURNE.
vruchten ghesaeijt heeft, sal elcken persoon verbeuren sesse stuijvers, ende
mede oock de naer-loopers der selver.
Van palen uijt te doen.
438. Item, wat landt-winder oft hoevenaer eenighe palen uijt erret (1)
oft uijt-werpt op eenighe landen, sal schuldigh sijn ['t selve] den heere oft
proprietaris, oft den hoevenaer, in absentie van den proprietaris binnen
vier-en-twintighe uren te kennen te gheven, op de pene van t'sestigh gouden
realen; ende inghevalle 't selve ghedaen ware bij den knecht van den hoeve-
naer oft landt-winder, oft iemant van sijnen t'weghen, sullen de selve henne
dienaers in dien houden van hen 't selve strackx te adverteren, opdat 't selve
binnen de uren aen den heere ende proprietaris mach worden gheadver-
teert, op pene van des vallende in faulte, van evenwel te vallen in de voor-
screve pene, al oft sij selfs 't selve hadden ghedaen, oft soo vele min oft
meer alsmen nae de gheleghentheijt van de sake sal bevinden te behooren.
439. Item, wie willens ende wetens heijmelijck eenighe palen versette oft
uijtdede, om iemant in sijne erve oft gherechtigheijt te verminderen oft
frauderen, dat die sal worden ghestraft aen den lijve als eenen erf-dief.
Van landt te nae af te eeren.
440. Item, wie iemants landt te nae af erret, oft met schuppen iemants
grachten, kanten oft elders sijne erve afneempt, 't zij eenen voet min oft
meer hem niet toe-behoorende, sal staen ter correctie van den heere, ende
inghevalle dattet gheschieden bij eenighe boden ofte knechts van den
pachter, sal de voorschreve pachter ghehouden sijn sijne boden in dien te
hebbende (2), inghevalle sulckx bij abuse gheschiede, haren meester dat
terstont te kennen te gheven, om den heer daeraf binnen vier-en-twintigh
uren te adverteren; ende inghevalle sij des in ghebreke bleven, sullen
vervallen, als vore, in de amende van t'sestigh gonden realen, oft soo vele
min oft meer als de heeren sullen bevinden, nae de gheleghentheijt van de
sake, te behooren.
(1) Au lieu de: uijt erret, l'‚dition in-18 porte: uijttreckt.
(2) Au lieu de: hebbende, lisez: te hebben.
310 COUTUMES DE DEURNE.
Stoppen van eenighe beken ende roijten [ruijen] derselver.
441. Van gelijcken, die eenighe s'heeren beken stopt oft doet stoppen, sal
vallen in de voorschreve pene.
442. Item, soo wie [in] eenighe roijten [ruijen] oft elders in eenighe
waterloopen oft grachten eenighe penssen oft dermen schoon maeckte, oft
daerin eenighe vuijligheijt werpt, die sal t'elcken verbeuren twelf stuijvers.
Van de velt-vaert oft ploech-ghetouwe.
443. Item, soo wie eenighe velt-vaert naeme, als ploeghen, egghen,
strenghen, eir-linden, swinghen, kenneven, hout-slinghen, waghen, kerre
oft dierghelijcke den velt-vaert aengaende, sal den heere ghelevert worden,
om nae gheleghentheijt van de sake ghestraft te worden.
Van de bien.
444. Item, en sal niemant moghen houden staende bien van buijten dan
daer hen [sijn] eijghen staen, op pene van te verbeuren twintigh schellinghen
Brabants bij den ghenen die-se aenghenomen heeft, ende sullen daer-en-
boven de selve binnen vier-en-twintigh uren moeten wegh doen ; ende
indien de selve daernae alnoch bevonden worden, sullen verbeuren ander-
mael twintigh, schellinghen Brabandts, ende sullen de bien tot behoeve van
den heere verbeurt wesen, ende en sal niemant, soo van binnen als van
buijtens dorps, eenighe bien oft stocken moghen setten sonder voorgaende
consent van den drossaert, op de verbeurte van de selve bien.
Van iemant te heeten lieghen.
445. Item, soo wie eenen anderen injurieert oft loghenstreept, sal t'elcken
verbeuren thien stuijvers.
Van vloecken ende bannen.
446. Item, soo-men daghelijckx bevint dat de inghesetene seer onghe-
312 COUTUMES DE DEURNE.
vreesselijck vloecken ende bannen van het hooghweerdigh woort Godts,
ende dierghelijcke, [ende de selve?] met sweeren seer onredelijck ende
lichtveerdelijck misbruijcken. die sulckx doet ende daerop ghecalengiert
wort, sal t'elcken verbeuren twintigh stuijvers; ende soo 't gheschiede
teghens den officier oft wet-houderen, sal verbeuren het dobbel; ende
gheschiede 't selve bij eenen van buijtens dorps, sal verbeuren noch soo
vele, ende dat hij 't aen den heere sal staen s'heeren wille.
447. Item, soo wie den drossaert, schepenen oft clercq om hen officie
injurieerde, sal t'elcken als 't selve gheschiet verbeuren ses gulden, ende
daer-en-boven noch staen tot correctie van den heere, nae gheleghentheijdt
van den saken, ter ordinantie van schepenen.
448. Item, so wie iemant dreijght te evelen aen lijf oft litb, sonder daet,
verbeurt thien stuijvers.
449. Item, soo wie in fellen oft graven moede (1) iemant sloegh sonder
wapenen oft bloedt-rijsen, oft ter aerden sloegh, verbeurt vier-en-twintigh
stuijvers, ende indien hij den selven bloedt-laette sonder wapene, oft dat de
selve ter aerden viele, verbeurt twee gulden.
450. Item, soo wie in fellen oft grammen moede op iemanden wapen
treckt om hem te evelen aen lijf oft aen lith, ende hem niet en raeckt noch
bloedt en laet, verbeurt twee gulden; ende indien hij den selven bloedt-
reijsde sonder vermincken, verbeurt drij gulden; ende indien hij den selven
verminckte, sonder ooghen, neuse, handen oft voeten te benemen, verbeurt,
boven den voorschreven breuck, noch ses gulden; ende indien hij hem
eenigh van dien bename, verbeurt, boven de voorschreve breucken, noch
vier-en-twintigh gulden, ende den beschadighde sijne schade.
451. Item, soo wie eenighe verboden wapenen draeght, als brandereelen
ende andere dierghelijcke, oft die op iemant draeght gheladen bussen oft
ghespannen boghen, om die te evelen aen lijf ende lith, verbeurt den
hooghsten wille, tot t'sestigh gouden realen; ende soo wie nae iemant met
eender busse oft boghe schiet, om hem aen lijf oft lith te evelen, weder bij
dien raeckt oft niet, verbeurt sijn lijf.
452. Item, wie op iemants deure oft venster liepe, sloeghe oft stake in
grammen ende fellen moede, oft om iemanden te evelen aen lijf oft lith,
(1) Au lieu de: oft graven moede, lisez, comme dans l'article suivant: oft grammen moede.
314 COUTUMES DE DEURNE.
weder hij daerin komt oft niet, verbeurt oock den hooghsten wille; ende
indien hij daerin komt ende den man van den huijse kracht ende ghewelt
dede oft misdede, verbeurt sijn lijf.
453. Item, soo wie iemanden wonde oft quetste in evelen moede, oft
anderssints met wercken misdede, ende aen den drossaert oft sijnen stadt-
houder binnen vier-en-twintigh uren gheen vrede en versochte, verbeurt
den hooghsten wille van t'sestigh gouden realen.
454. Item, soo wie iemant quetste oft wonde is schuldigh hem den
chirurgijn ende medecijn van den halse te houden, ende den ghequetsten
noch eens soo vele voor sijne smerte te gheven, ende voor sijn verleth te
betalen ter ordinantie van schepenen.
455. Item, soo wie bevonden wort op eens anders mans goet oft anders-
sins af te houdene een eijcken heester hout, verbeurt t'sestigh gouden realen,
ende indien hij bevonden wort een weeck opgaende wassende hout afghe-
houden te hebben, verbeurt drij gulden, ende moet dan den man sijn schade
repareren.
456. Item, soo wie iemants anders thuijnen afbreeckt, oft eenigherhande
hout aldaer neempt, oft de jonghe scheuten van de heesters met sijne
beesten laet af-weijden, oft selver af-pluckt oft snijt, verbeurt, soo dickmael
hij dat doet, twee gulden, ende daertoe den sack ende wapene daer hij
't selve mede doende is, ende van daer-en-boven nae den delicte oft feijte
ter ordonnantie van schepenen ghecorrigeert ende ghestraft te worden.
457. Item, oftmen bevonde den ghenen die de voorschreven quaet-
doenders 't selve ghestolen goet afcochte, ende hen alsoo daermede in henne
dieverije hiele, die verbeurt oock drij gulden, ende noch ghecorrigeert te
worden nae gheleghentheijdt van de sake ter ordinantie van schepenen.
458. Item, een ieghelijck is schuldigh vrede te gheven daertoe versocht
sijnde; ende soo wie vrede weijgert zal soo langhe in hachten moeten gaen
tot dat hij vrede gheeft, ende totten dien betalen de costen daeromme
gheresen.
459. Item, soo wie, rechtelijck ghearresteert sijnde, 't zij in persoone oft
goeden, daer-en-boven vertrocke oft verporde in versmadenisse van den
selven arreste, oft oock aftrocke eenighe billetten van s'heeren weghen doen
placken ter plaetsen daermen die is ghewoon te placken, dienende tot
316 COUTUMES DE DEURNE.
verkondinghe van eenighe ghemeijne saken, daerdore den heere oft ghe-
meijnte schade lede, ende dat 't selve tendeerde in versmadenisse van de
justitie, de selve verbeurt eenen hooftmoedighen wille, ende is ghehouden
allen 't selve respective te beteren met t'sestigh gouden realen, oft wort
anderssints arbitralijck ghecorrigeert.
460. Item, een ghehout persoon, t'zij man ofte vrouwe, die bij nacht
bevonden wort in eenich bordeel oft openbare oneerlijcke huijsen , t'zij
ghekleet oft onghekleet, verbeurt aen den heere sijn opperste deckxsel,
oft twelf gulden daervore, ende die niet en heeft te betalen , wort arbitra-
lijck ghecorrigeert; ende die bij daghe naeckt bevonden wort, verbeurt de
selve pene.
461. Item, soo wat persoonen overspel gedaen hebben, ende bevonden
worden nochtans niet in openbaren overspele met malkanderen sittende oft
huijs houdende, verbeuren voor d'eerste reijse vier-en-twintigh gulden,
voor de tweede reijse acht-en-veertigh gulden, ende voor de derde reijse
twee-en-seventigh gulden, ende sullen daer-en-boven t'elcker reijse arbi-
tralijck worden ghecorrigeert, soo de heeren nae de ghelegentheijt van den
delicte ende qualiteijt van de persoonen sullen bevinden te behooren.
462. Item, die eens anders wijf ontleijde verbeurt hondert gulden, ende
staet daer-en-boven tot arbitrale correctie; ende ontdroegh het wijf heuren
man eenigh goet, daeraf soude den verleijder ghestraft worden als een dief.
463. Item, die in overspel sit met eenen anderen persoone verbeurt alle
daghen thien schellingen Brabants, ende staet daer-en-boven tot correctie
van den heere.
464. Item, persoonen 't zij mans oft vrouwen, die op ledighe vrouwen
leven, salmen buijten den dorpe bannen op lijf-Straffinghe.
465. Item, die iemandts anders hoenderen, gansen, duijven, eijnden ende
dierghelijck ghevoghelte schote oft afhendigh maeckte, verbeurt elcke reijse
thien schellinghen Brabants, ende den eijgenaer sijn schade te repareren.
466. Item, die eenen anderen dreijghde omdat hij over hem aen den heere
klaeghde, verbeurt drij pont Brabandts.
318 COUTUMES DE DEURNE.
Van haestighe sieckte.
467. Item, dat niemandt binnen den dorpe en sal moghen huijsen,
herberghen, logeren oft binnen sijnen bijvanghe laten woonen oft herberge
verleenen iemandt uijt eenighe sterf-huijsen comende, weder hij sieck oft
ghesont [is], oft dat hij van binnen s'dorps quame, op de verbeurte van
twintigh gulden.
468. Item, indien de haestighe sieckte in iemandts huijs quame, ende
daer iemandt sieck ende uijt den huijse ghedaen werde, soodat hij aldaer in
huijs niet en storve, soo sullen alle die van den huijsghesinne moeten
draghen een witte roede, lanck zijnde vier voeten, voor den tijt van veer-
thien daghen, ende eenen stroo-wisch uijtsteken boven sijn deure, lanck
zijnde onderhalven voet, ende soo dick als een fasseel-hout, op de verbeurte
elck van twaelf gulden.
469. Item, dat oock daer de haestighe sieckte is, 't zij hij 't selve waer-
schouwe oft niet, niemandt en sal moghen logeren, bier tappen, vercoopen
oft in sijn huijs laten commen, in wat manieren dat het waere, op de
verbeurte van twintigh gulden. 1
470. Insghelijcks en sal oock hem niemandt vervoorderen, soo langhe
den ghestelden oft gheordineerden tijdt niet en is ghe-eijnt, hem generende
met landtwinninghe oft ander hant-werck oft neeringhe, te wercken voor
hem selven oft iemant anders, op de pene van thien gulden.
471. Item, ofter iemandt in eenigh huijs binnen den dorpe storve, 't zij
jonck oft oudt, sullen die van den gheheelen huijse de voorschreven roede
moeten draghen ses weken lanck, ende den selven tijdt gheduerende eenen
wisch moeten uijtsteken als vore, ende sullen moeten blijven op hunne erve
ende binnen hunnen bij-vanghe, sonder op iemandts erve ende binnen
hunnen bij-vanghe oft huijs te moghen comen, op de verbeurte van twelf
gulden.
472. Item, dat alle [geene] schrobbers, schrobsters ende andere, uijt eenighe
soodanighe sterf-huijsen komende, t zij van binnen oft van buijten s'dorps,
en sullen moghen komen in eenige vette-warijen, backerijen, herberghen oft
andere huijsen, dan, metter witter roeden moeten blijven staen thien voeten
van den huijse, ende aldaer halen ende begheeren 't ghene hem [hen] van
noode ende behoeffelijck is, op de verbeurte t'elcke reijse van thien gulden.
320 COUTUMES DE DEURNE.
473. Item, dat de schrobbers, schrobsters oft andere de doode lijcken niet
graven en sullen dan voor ende na der sonnen op- ende onder-ganck, ende
dat die oock van haren bij-vanghe, niet gaen en sullen na acht uren voor
ende vier uren naer noene, op de pene van drij gulden.
474. Item, sullen voortaen alle de ghene die uijt eenighe sterf-huijsen
comen, des wercken-daeghs moghen in de kerke komen op alsulcken plaetse
als de coster hen designeren sat, mette witte roede in de handt, om misse te
hooren ende hunne offerhande te doene, ende dat sij alsdan terstont sullen
moeten vertrecken na hunne huijsinghe, ende anders niet, oock op pene van
thien gulden die contrarie dede.
TITEL XXIII.
VAN NAMPTISATIE.
475. Alle klare obligatien, wissel-brieven, schepene-bekentenissen, saec-
ken van achterstellighe huijs-huere, hoeff- ende landt-pacht, verloop van
rente daer den debiteur verlijder af is, pueren arbeijts-loon, salarisen van
advocaten, procureurs, apothecarisen, medecijnen, chirurgijnen, backers-,
brouwers-, vleesch-houwers- ende taverniers-kerven, midtsgaders schulden
min bedraghende dan drij gulden eens, die den heijscher onder eedt pre-
senteert te ghewarighen, staen tot namptisatie onder cautie, ten ware dat
partije, comparerende, allegeerde eenighe peremptoire defendentien, als
van betalinghe, transactie, innovatie oft dierghelijke, die hij ghecondem-
neert wordt binnen acht daghen te thoonen, oft onder cautie te namptisse-
ren, ten ware, uijt eenighe merckelijcke redenen, hem eenighen voorderen
tijdt werde gheaccordeert.
476. Item, eenen aenleggere conventionael, oft oock reconventionael,
agerende uijt eene klare ende liquide obligatie, schepene brieven oft ander
bescheet, willende ten eersten daghe comen tot namptisatie, is schuldigh
sijne partije daeroppe te daghen, oft andersints wordt hem ghegunt dagh,
sonder prejuditie, ende visie van den bescheede.
477. Item, magh ten daghe dienende eenen ghedaeghde proponeren sijne
exceptie declinatoir, indien hij eenighe heeft, ende soo die wordt bevonden
liquide te wesen, moet daerop eerst recht gedaen worden.
322 COUTUMES DE DEURNE.
478. Item, soo wanneer dat d'obligatie oft schuldt staende tot namptisatie
drij, vier oft meer jaeren vervallen is, oft dat de ghedaeghde selve d'obli-
gatie oft schult niet ghemaeckt en heeft, maer daervore als erfghenaem des
debiteurs oft in een andere qualiteijt dan in sijnen eijgenen naem [aenges-
proken is, wordt] (1) hem voor d'eerste reijse ghegunt dagh van berade,
sonder prejuditie van de versochte namptisatie.
479. Item, eenen aenlegghere de namptisatie gheobtineert hebbende, is
ghehouden de saecke niet meer op de rolle ten principalen te presenteren.
480. Dan, mnagh den ghecondemneerden binnen s'jaers den aenlegghere
ten principalen te doen funderen, ende de saecke te doen vervolgen, ende
gheensints niet als 'tjaer is ghe-expireert, alswanneer de ghenamptiseerde
penninghen blijven in absente betalinghe (2) ende den borghe ontslaghen.
481. Item, en magh eenen debiteur, in materie van namptisatie ghecon-
demneert zijnde, ten principalen niet ghehoort worden, hij en hebbe alvoren
de gheheijschte somme ende kosten ghenamptiseert.
482. Item, indien men ten principalen bevonde, ende ghewesen werde,
dat d'aenlegghere hadde t'onrechte de ghenamptiseerde penninghen ontfan-
gen, is dan ghehouden die te restitueren, metten interest oft verloop,
rentsghewijse, mette costen van beijde de instantien.
483. Item, exceptien van valscheijt, vreese, extorsie, nulliteijt, relievement
ende dierghelijcke, voorder ondersoeck van saecken verheijsschende, en
worden tegens liquide obligatien in materie van provisie niet toe-ghelaten.
TITEL XXIV.
VAN ONBEJAERDE KINDEREN ENDE VERMOMBOIRDE PERSOONEN.
484. Item, de wethouderen deser jurisdictie zijn oppermomboiren van
alle weesen der selver heerlijckheijdt.
485. Item, naede doodt van man oft vrouwe en is de lanckst-levende
van hunne onbejaerde oft simple kinderen gheen momboir, ten ware staende
den houwelijcke sulcks bij hunnen testamente ware gheordineert.
(1) Edition in-18.
(2) Au lieu de: absente betalinghe, lisez, comme dans l'‚dition in-18: absolute betalinghe.
524 COUTUMES DE DEURNE.
486. Item, zijnde het houwelijck ghescheijden sonder testament ghe-
maeckt te zijn, moeten alsdan twee van de naeste bloedt-vrienden van
s'vaders ende twee van s'moeders weghen ghestelt worden als momboirs
over de selve onbejaerde kinderen, die ghehouden zijn den behoorlijcken
eedt daertoe staende te doen; des moeten sij onder hen vijf-en-twintigh
jaren oudt wesen, ende oock persoonen staende tot goeden name, fame
ende regimente.
487. Item, den voorschreven eedt ghedaen wesende, zijn de voorschreven
momboirs schuldigh terstont te gaene in 't sterf-huijs van den aflijvighen,
ende aldaer metten lanckstlevenden te maecken eenen behoorlijcken staet
ende inventaris van alle ende ieghelijcke goeden, soo wel haeffelijcke als
erffelijcke, actien, credieten ende uijtstaende schulden die in den voor-
schreven sterf-huijse worden bevonden, ende moeten dien in handen van de
schepenen over-brenghen om wettelijck ghepasseert te worden, ten lancksten
binnen een maendt nadien sij den eedt sullen hebben ghedaen.
488. Item, ende aleer den voorschreven staet ende inventaris magh
worden ghemaeckt, moeten alvoren de haeffelijcke goeden in den sterf-
huijse bevonden ende den selven sterf-huijse competerende, bij openbaren
uijtroepe worden verkocht, met voorgaende consent van de weth; daeraf de
vorsters zijn roepende, ende den griffier ende schepenen-clerck den boeck
is houdende, die oock den boeck onder sijnen behoorlijcken salaris ophaelt
ende moet goet doen.
489. Item, zijn voorts de momboiren, soo metten rechte ghelevert als
testamentelijck, alle jaer oft uijterlijck ten twee jaren, oft als sij des van de
weth worden versocht, schuldigh van heure administratie te doene, voor de
weth, goede wettighe rekeninghe, bewijs, ende reliqua, op de pene van
thien gulden, tot behoeve van den heere.
490. Item, en vermoghen gheene momboiren eenige erffelijcke goeden
van hunne weesen belasten noch vercoopen, ten zij bij consente van de
weth ende de naeste vrienden, ende midts onder eedt verklarende dat de
selve belastinghe oft vercoopinghe tot profijt van hunne weesen beter gedaen
is dan ghelaten, ende verthoonende den nootsake van sulcke belastinghen
ende verkoopinghen, andersints ende bij ghebreke van dien, zijn sulcke
contrarie belastinghen ende vercoopinghen nul ende van onweerden.
491. Item, zijn de voorschreven momboiren schuldigh van de pennin-
326 COUTUMES DE DEURNE.
ghen comende van de voorschreven belastinghen oft vercoopinghen ter
naester rekeninghe te verantwoorden ende te bethoonen waer die ten
oorboire van hunne weesen sijn ghe-employeert, oft andersints moeten die
goet doen.
492. Item, blijven alle weesen onder hunne momboirdije tot hunne vijf
en twintigh jaren, ten ware sij eer quamen tot eenighen gheestelijcken oft
houwelijcken staete, oft andersints dat de weth, door attestatie van heure
naeste vrienden ende maeghen, bevonden worden (1), dat sij wijs genoegh
waren hunne goeden te administreren.
493. Item, als de voorschreven weesen zijn ghecomen tot hunnen ghe-
qualificeerden ouderdom, zijn de momboiren ghehouden hen te doen
rekeninghe, bewijs ende reliqua van hunne administratie gehadt t'sedert
hunne leste ghepasseerde wettighe rekeninghe, ende sijn de weesen dan
oock ghehouden hunne momboiren daeraf te gheven wetthighe quitantie,
ende hunne momboiren van hunne momboirdije te ontslaghen voor
schepenen.
494. Item, van twee oft meer persoonen den kinderen bestaende al even
nae, ende al even bequaem sijnde totte momboirdije, kiest men den outsten.
495. Maer moeten totte voorschreve momboirdije ghecosen worden de
aldernaeste van bloedts-weghen de weesen bestaende; des, oft de wet-hou-
deren bevonden oft bemerckten eenighe redenen waerdore de naeste vrien-
den den kinderen oft weesen niet nut oft profijtelijck en souden wesen,
sullen, uijt die consideratie, andere van den bloede den weesen bestaende,
ende daertoe nutter ende bequamer wesende, daertoe te moghen kiesen
ende stellen.
496. Item, de ghene die met de weesen staen in onverscheijden goeden,
oft sijn boven henne t'seventigh jaren, en sijn niet ghehouden over sulcke
weesen momboirs te worden, soo langhe de voorschreve ghemeijnschap van
goeden duert ende sij van den anderen niet en sijn ghescheijden.
497. Item, inghevalle iemant weijgherde de momboirdije te aenveerden
oft den eedt te doen, daertoe ghedaeght ende ghecondempneert sijnde,
moghen daertoe bij re‰le executie ende aentastinghe hunder persoonen
bedwonghen worden, ten ware sij wettighe redenen hadden ter contrarien
(1) Au lieu de: bevonden worden, lisez: bevonde, comme dans l'‚dition in-18.
328 COUTUMES DE DEURNE.
om hen daeraf te excuseren, als dat sij belast waren van drijder-leij mom-
boirdijen, wanneer sij niet ghehouden en sijn eenighe voordere te aenveerden,
d'welck sij de wet-houderen sullen schuldigh sijn te kennen te gheven.
Den eedt.
498. Item, den eedt die de momboiren sijn schuldigh te doen luijt aldus:
"Hier sweer ick, daer ick toe gheordineert ben, dat is momboir te zijn van
A, B, C, etc., alle onmondighe kinderen van wijlen N. N., die in mijne
momboirdije ghestelt sijn, dat ick de selve ende henne goeden sal regeren
ende hanteren nae mijne conscientie, wel ende rechtveerdelijck, ende dat
ick in alle saecken der kinderen profijt sal voorstaen ende heure schade
beletten, ende gheenderhande van heure onruerende goeden oft renten en
sal belasten, vercoopen, veranderen oft verthieren sonder merckelijcke
nootsaecke, ende dat bij voorgaende consent van de weth, ende dat ick den
staet van de goeden der voorschreve kinderen niet en sal openbaren noch
laten openbaren, bij mij selven oft bij iemanden anders, in gheender
manieren, maer sal dien secreet houden ter tijdt toe dat mij dat bij drossaert
ende schepenen gheordineert ende gheconsenteert sal wesen te moghen
doen, ende voorts al sal doen dat een goet momboir schuldigh is te doen; soo
moet mij Godt helpen ende alle sijne heijlighen !"
499. Item, soo wanneer de kinderen hebben vader oft moeder in 't sterf-
huijs sittende, alsdan moet de selve lanckst-levende den staet ende inventaris
van de goeden van den gheheelen sterfhuijse maecken, hem ende de wees-
kinderen onverscheijden ende onverdeijlt toekomende, ende dien aen de
weth overbrenghen ende ghewarighen bij eede, des versocht sijnde; den
welcken ghedaen sijnde, moeten de momboiren voor henne weesen teghens
den lanckst-levende, in de teghenwoordigheijt van de voorschreve wet-hou-
deren, verstaen tot cavelinghe ende lotinghe ende tot scheijdinghe ende
deijlinghe van de ghemeijne goeden, ende daernae die scheijdinghe ende
deijlinghe voor schepenen passeren, ten ware de momboiren bevonden
profijtelijcker metten lanckst-levende van de selve ghemeijne goeden aen te
gaen eenen uijt-coop, dat sij alsdan 't selve met consente van de weth sullen
moghen doen.
500. Item, soo wanneer de selve lanckst-levende, man oft vrouwe, de selve
330 COUTUMES DE DEURNE.
wees-kinderen met consent van de weth heeft uijtghecocht met last van de
selve kinderen te alimenteren ende te onderhouden, enz., ende dat de selve
lanckst-levende, daernae ghekommen sijnde tot eenen anderen houwelijck,
aflijvigh werde, heeft d'achterghelaten weduwer oft weduwe van den twee-
den bedde de keuse, t'zij den voorschreven uijt-coop te voldoen, oft den
weesen te laten volghen de goeden oft ghedeelten die hen, cesserende den
uijt-coop, waren competerende.
501. Item, soomen naderhant bevonde dat de lanckst-levende, oft oock
de momboirs iet frauduleuselijck hadden versweghen ende uijtten staet ende
inventaris ghelaten, salmen sulcke verswijghers corrigeren als meijneedigh,
ende sullen daer-en-boven van heure eijghene goeden verbeuren de rechte
estimatie van de versweghene goeden, te bekeeren ten profijte van de
weesen.
502. Item, sijn alle momboiren, soo wel metten rechte ghelevert als
testamentelijcke momboirs, schuldigh de penninghen dier worden bevonden
voor henne weesen, boven de schulden ende lasten van den sterf-huijse, te
competeren, binnen drij maenden naeden ontfanck aen te legghen in
renten aen goede vaste panden, oft anderssints te begeeren aen gronden
van erven, ten meesten oirboire van de weesen oft andere vermomboirde
persoonen, ter ordinantie van de weth, oft, bij ghebreke van dien, souden de
penninghen metten verloope van dien rents-ghewijse teghens den penninck
sesthien staen ten laste van de momboiren oft curateuren, indien de somme
soo notabel ware dat die meriteerden aengheleijt te worden.
503. Des, indien de momboiren voor de hant daertoe gheene bequame
ende profijtelijcke middelen en vonden, 't selve de weth aendienen oft te
kennen ghevende, sullen daeraf worden ghehouden voor ghe-excuseert,
nae de ghelegentheijt van der saken.
504. Item, momboiren consent hebbende van de weth om eenighe onrue-
rende goeden henne weesen competerende te vercoopen, vermoghen die
wel uijtter handt te vercoopen, met reserve nochtans van dat die andermael
na drij sondaeghsche kerck-gheboden, ten uijtgaen van der bernender
keerssen, met verdieren sullen worden vercocht ende gheproeft oft die niet
meer weerdigh en sijn, ende met onderspreck: wes dat sulcke cooper die
voor den selven prijs sal innesetten, ende wes die naderhandt meer sullen
gheraken te ghelden, dat d'een-helft sal wesen voor de weesen ende d'ander
332 COUTUMES DE DEURNE.
TEXTE
helft voor den eersten cooper die den palmslagh sal hebben ontfanghen,
welck consent van de weth den griffier sal ghehouden wesen altijt in de
goedenis-brieven te narreren.
505. Item, en moghen de momboiren gheene van hunne weesen goeden
in-coopen noch doen in-coopen bij middele van eenen derden, op pene van
nulliteijt van den voorschreven in-coop.
506. Item, en zijn de momboiren niet ghehouden cautie te stellen voor
hunne ghetrouwe administratie, ten ware tusschen de selve momboiren
questie rese, wie van hunlieden alleen de administratie behoorde te hebben,
ende dat d'een den anderen niet en betrouwde, in welcken ghevalle de
ghene die de administratie aenveert ghehouden is de voorschreven cautie te
stellen, oft ghedoogen dat sijnen mede-momboir, die de cautie presenteert,
hebbe de administratie.
507. Item, soo wanneer de momboiren doen hunne rekeninghe voor de
weth, staende tot goeden naem ende faem, worden alsdan ghepasseert de
parcheelen van sijn [hun] uijtgheven bedraghende onder de twintigh schel-
linghen Brabandts, midts die alleenlijck bij eede verificerende, sonder daeraf
eenighe andere oft naerdere verificatie te derven doen, ten ware datmen con-
trarie thoonde, oft dat 't selve uijtgheven procedeerde van verloop van rente.
508. Item, wordt de rekeninghe van de administratie van de momboirs
ghedaen ten coste van de weesen oft vermomboirde persoonen, ende wordt
den momboiren oock sonder hunnen kost quitantie gegheven soo wanneer
sij van hunne momboirdijen worden ontslaghen.
509. Item, hebben oock de momboirs, ter causen van hunnen ontfanck
procederende van de bladinghe van de [,rl weesen incomende goeden, den
twintighsten penninck, ende voorder niet, indien sij 'tselve begheeren;
ende indien sij elders buijten s'dorps reijsden in de affairen van hunne wee-
sen, wort hen 't selve verleth ende vacatie oock in rekeninghe ghepasseert,
ter tauxatie van de weth.
510. Item, ende oft de saecken van de weesen sulcks vereijschten door de
moeijelijckheijdt van de administratie, alsdan moghen de momboiren, bij
advijse van de weth, stellen eenen rentmeester, die voor den loon hem bij
de weth toe te vueghen ende (1) d'affairen van de weesen oft vermomboirde
(1) Ce mot ende est ici de trop.
334 COUTUMES DE DEURNE.
persoonen sal helpen administreren, tot perijckel nochtans van de momboirs.
511. Item, oft iemandt van de voorschreven momboiren, 't zij testamen-
telijck oft metten rechte ghelevert, quame te sterven, oft oock quame tot
insolventie van den quaden regiment, onbequaem, oft langen tijdt absent
werde, moet den anderen momboir, oft momboiren, de weth eenen anderen
daertoe bequaem zijnde noemen ende in stede van dien metten rechte doen
surrogeren (1).
512. Item indien eenighe weesen oft innocente persoonen gheene maghen
en hebben bequaem om 't selve officie van momboirdije te bedienen, moeten
d'ander vrienden, aen het maeghschap ghehoudt zijnde, de momboirdije
aenveerden, ende bij ghebreke van dien, worden van s'heeren weghen
versien van vremde momboiren.
513. Item, een vrouw die bij haers mans testament momboiresse over
heurer beijder kinderen ghestelt is, comende tot heuren tweeden houwe-
lijcke, oft eenen momboir, 't zij testamentelijcke oft ander, trouwende de
moeder van sijne weesen, sal heure oft sijne momboirdije ende administratie
over de voorschreven kinderen verliesen, ende ghehouden wesen binnen
ses weken voor de weth eenen anderen momboir in heure oft sijne plaetse
te doen stellen, op de pene van thien gulden.
514. Item, soo wanneer eenen momboir metten rechte ghegheven nader-
handt iemandt naerder vanden bloede weet te beewijsen binnen den dorpe
woonachtigh, bequaem om de momboirdije te aenveerden ende bedienen,
magh dien doen daghen ende rechtelijck bedwinghen in sijn plaetse
comen de momboirdije te aenveerden ende den eedt daertoe staende te
doen; ende den voorschreven eedt ghedaen zijnde, is den eersten momboir
van de momboirdije ende voorder administratie ontslaghen, midts van sijne
administratie, tot dien tijde ghehadt doende rekeninghe, bewijs ende
reliqua; des niet en is in respecte, van eenen testamenelijcken momboir,
die de selve moinboirdije moet blijven bedienen, als hij die eens heeft
aenveert
515. Item, vermomboirde persoonen en moghen,in rechte niet staen, noch
in aenleggher[s] noch in verweerder[s] stede, dan bij authorisatie van hunne
opper-momboirs, oft ten minsten van eenen van hen, oft andersints, indien sij
(1) Il y a quelque chose d'irr‚gulier dans la fin de cet article.
336 COUTUMES DE DEURNE.
de nederlaghe [hadden] oft eenighe acte van prejudicie ghedaen hadden,
soude met allent ghene des daeraen cleeft wesen nut ende als niet gheschiet,
alwaert oock in materie van injurien, mulcten, breucken ende dierghelijcke.
516. Maer soo wanneer die tot hunnen verstande waren ghecomen ende
ter causen van eenigh delict worden aenghesproken, magh teghens hem
[hen] gheprocedeert worden sonder overstaen van hunne momboirs.
517. Item, costen van processen bij de momboiren, 't zij als aenleggheren
oft verweerderen in eenige saecken ghedaen, daerin sij de nederlage krijgen,
en worden hen in rekeninge met ghepasseert ten ware sij de selve proces-
sen met consent van drossaert ende schepenen vervolght hadden.
518. Item, elck momboir is een voor al ende in solidum ghehouden te
verantwoorden ende goet te doen allen 't ghene dat binnen den tijde [dat] hij
momboir is geweest geschiet is, ende hebben de weesen de keuse, wien sij
van henlieden aenspreken willen, behoudelijck hem sijn verhael teghens
sijnen mede-momboir, indien de faulte hem werde ghe-imputeert, ten ware
de administratie, 't zij bij den overleden oft rechter, ware ghespleten.
519. Oock gereserveert, dat die de weese goeden niet en hadde gheadmi-
nistreert, maer dat 't selve ware gheschiet bij sijnen mede-momboir alleene,
niet anders en is convenibel noch ghehouden dan in subsidium, den ghenen
die alleene geadministreert heeft eerst gheproeft zijnde, ten ware hij de
administratie hadde ghedooght de wijle sijnen mede-momboir ware tot
insolventie ghecomen, die een iegelijck notoir ware, voor den tijt oock
alleene hij met sulcken is momboir gheweest.
TITEL XXV.
VAN ONGHEHOUDE VROUWEN.
520. Onghehoude vrouw-persoonen, geene coopvrouwen ende over hen
vijf-en-twintigh jaren wesende, oft weduwe zijnde, en moghen geene scha-
delijcke obligatien, contracten ofte andere acten doen oft aengaen, noch
procuratie gheven om voor schepenen te verlijden ofte passeren dan voor
schepenen, oft, bij ghebreke van dien, moghen alsulcke contracten, obligatien
oft acten afgaen ende renunchieren.
521. Item, alsulcke vrouw-persoonen, willende eenighe contracten voor
338 COUTUMES DE DEURNE.
schepenen passeren moeten alvoren daertoe sijn versien van eenen momboir.
522. Maer aengaende de contracten van houwelijcken ende van houwe-
lijcksche voorwaerden, testamenten, codicillen ende ghiften ter causen des
doodts, bij vrouwe-persoonen, boven heure twaelf jaeren oudt wesende,
anders dan voor schepenen ghedaen, zijn des niet-te-min van onweerden.
523. Item, magh een onghehouwde vrouwe, meerder van jaeren oft
weduwe zijnde, heur eijghen saecken in rechte vervolghen, soo in aenleg-
ghers als in verweerders plaetse, sonder van momboir versien te zijn, ende
soo (1) heure procuratie ad lites bij heur te passeren moet ghepasseert
worden, wordt hiernaer onder den titule van Procuratien (2) gheseght.
TITEL XXVI.
VAN PREFERENTIEN VAN CREDITEUREN.
524. Item, soo wanneer eenige crediteuren hebben gheprocedeert bij
evictie in 't voor- ende naerjaer, 't zij voor eenige verloopen chijnsen, ren-
ten, oft personele schulden, oft oock hebben uijtghewonnen eenighe meuble
goeden van becommerde sterf-huijsen oft insolvente persoonen, ende dat
sulcke uijtghewonnen goeden metten heere worden verkocht, soo wordt
aen den coop eerst ende alvoren gheprefereert ende moet van den prijs van
den selven coop vooral gaen ende betaelt worden de costen van de selve
uijtwinningen, alwaert 't oock alsoo dat de renthieren aen hunne renthen
oft chijnsen, soo in capitale als verloopen, quamen te sneven.
525. Item, wordt voorts alle andere gheprefereert, op huijsen oft gronden
van erven, den oudtsten chijns-heffere renthier oft ander hypothecaris
crediteur, elck na rate van sijnen ouderdomme, midts dien dat den cooper,
die de selve bij evictie heeft in-ghekocht, ghestaet voldoende den prijs van
sijnen coop.
526. Item, wort oock gheprefereert den ghenen die [n], tot versekerheijdt
van sijne schult, eenighe panden zijn, als pant metter minnen, in handen
gegheven, ende dat alleen aen de selve panden, ende voorder niet; de
(1) Au lieu de: soo, lisez: hoe, comme dans l'‚dition in-18.
(2) Titre XXVIII.
340 COUTUMES DE DEURNE.
welcke oock gehouden is de selve uijt te winnen, inghevalle hij van sijne
schult gheen vonnisse oft voluntaire condemnatie en hadde, ende dan voorts
metten heere te vercoopen.
527. Item, indien eenen insolventen persoon, tot insolventie gekomen
zijnde, eenighe crediteuren in handen gave eenighen pant metter minnen,
oft eenighe goeden, 't zij haeffelijck oft erffelijck, voor heer ende weth
opdroeghe, transporteerde oft verbonde, ende sal sulcke verbintenisse noch
transport sijnen crediteur dien niet teghenstaende daer aen gheen recht
van preferentie hebben (1), maer wordt sulcke verbintenisse oft transport
gehouden voor nul ende van onweerden.
528. Item, generale verbintenissen oft hypotecquen van alle goeden, 't
zij tacite oft expresse, al waren die oock voor schepenen bekent, en geven
geen recht van preferentie oft affectatie.
529. Item, oock niet overleveringhe van rent-brieven, goedenis-brieven
ende andere concernerende onruerende goeden oft renten, ghestelt oft
gheleveert in handen van eenen derden voor pant metter minnen oft t'sijne
versekerheijt, d'welck niet voor schepenen en is ghepasseert, noch oock
transporten oft verbintenissen voor notaris ghedaen van sulcke erfgoeden,
en gheven gheen recht van hypothecque noch van preferentie in oft aen de
selve erfgoeden, dan als die voor schepenen zijn ghepasseert daer die
erfgoeden oft renten zijn gheleghen.
530. Item, wordt vooral gheprefereert den ghenen die sijn eijghen goet
onder den ghefailgeerden oft fugitiven, oft in eenighe becommerde sterf-
huijsen vindende, die aldaer is vendicerende.
531. Item, daernaer, alle de oncosten van der evictien ende executien,
met oock het recht van den t'sestighsten penninck den officier competerende
voor de bewaernisse ende distributie van de penninghen die den cooper
volghende den coopceele oft overbate schuldigh is op te legghen worden
voor alle crediteuren, soo wel renthieren als andere hypothecarise credi-
teuren, gheprefereert in respecte van de goeden die bij executien worden
verkocht, 't zij datter bate is oft niet.
532. Voorts wordt voor alle andere gheprefereert de huijs-huere, hoef- oft
(1) Nous croyons qu'il faudrait lire: en sal dien crediteur, niet tegenstaende sulcke verbintenisse oft
transport, daeraen gheen recht van preferentie hebben (ou geven).
342 COUTUMES DE DEURNE.
landt-huere, ende deterioratie van den huijse, alleenlijck aen de goeden die
op den pandt bevonden worden, den huerlinck toe-behoorende, oft hen
[hem] verhuert oft gheleent tot het huijs-houwen oft exercitie van sijne
neiringhe, ende voorder niet, behoudeljck dat daeronder niet en worden
gherekent de brouwketels.
533. Maer andere persoonen, die eenighe kelders, cameren, solders, oft
deel van eenighe huijsen teghens den huerlinck hebben ghehuert, ende
hebbende hunne goeden daerinne, ghestaen midts oplegghende ende beta-
lende 't ghene sij van hunne huere schuldigh ende ten achteren zijn, sonder
dat heure goeden executabel zijn voor de huere van den gheheelen huijse.
534. Item, daernae, de tamelijcke oncosten van de begravinghe ende
kerckelijcke rechten; maer in respecte van legaten, voordere costen van
d'uijtvaert ende exequien, worden de crediteuren van den aflijvighen ghe-
prefereert.
535. Item, worden voor alle andere crediteuren geprefereert s'princen
ende s'dorps penningen, ende schulden van accijsen ende impost.
536. Item, hebben de kinderen oft kindts-kinderen op de goederen van
den lanckstlevenden van hunnen vader, moeder, groot-vader oft groot-
moeder voorts recht van preferentie voor heure vaderlijcke of moederlijcke
goeden, oft grootvaderlijcke oft grootmoederlijcke goeden, diemen, ter
afflijvigheijt van den eersten afflijvigen, bij den staet bevonden heeft dat
hem zijn competerende, wanneer den lanckstlevende hem [hen] daeraf niet
en heeft voldaen ende een insolvent sterf-huijs achter laet.
537. Item, daernae, enckele knapen- ende maerten-bodeloon, salarissen
van advocaten, procureurs, medecijns, chirurgijns, bier, broodt, spijse
ende dranck, oorboorlijck, nootelijck ende niet voluptueus, ende diergelijcke
schulden, die mede zijn in heuren oorboore gheconverteert.
538. Item, daerna hebben de weesen recht van preferentie op de goeden
van hunne momboiren , ter causen van 't ghene de selve momboirs henlieden
uijt saecken hunder administratie schuldich zijn.
539. Item, daernaer, hebben de crediteuren recht van preferentie die,
tegens hunnen debiteur oft insolvent sterf-huijs vonnisse hebbende, heeft (1)
(1) Au lieu de: heeft, il faut lire: hebben.
344 COUTUMES DE DEURNE.
eerst de executie op d'acte doen teeckenen bij den drossaert oft sijnen stadt-
houder, ende alsoo die heeft de oudtste executie.
540. Item, daerna, alle andere vonnissen [van de ghene] die gheene
executie en hebben doen teeckenen, ende alle obligatien van schat-schulden
voor schepenen ghepasseert, behoudelijck dat altijt doutste vonnisse ,
ghelofte oft schepene-obligatien voorgaen ende gheprefereert worden voor
jongere van date.
541. Wel verstaende nochtans dat de renthieren ende alle andere speciale
hypothecque oft pant metter minnen hebbende, mede alle gheprivilegieerde
persoon hiervoren ghenoemt, blijven behoudende hen recht van preferentie,
ende voor de voorschreven vonnissen, spruijtende van schatschulden ende
gheene verbintenisse hebbende, blijven gheprefereert ende op heure gherech-
tigheijt.
542. Item, leveraers van stoffe ende materialen, weder daerinne is arbeijdt
ghemenght oft niet, mede oock de werck-lieden, worden aen den pandt daer
de stoffe oft arbeijt aen is ge-employeert, worden (1) ghehouden als hebbende
speciale hypothecque, ende worden aen den selven pandt gheprefereert
voor de renthieren, na de selve leveringhe oft arbeijdt op den selven pandt
ghehypotequeert zijnde, ende moghen alsoo daervore op hunne panden
procederen tot evictie, ghelijck andere renthieren.
TITEL XXVII.
VAN PRESCRIPTIE ENDE VERLOOP VAN TIJDE.
543. Alle continu‰le ende vredelijcke possessien oft prescriptien van
goeden, ruerende oft onruerende, oft actien re‰le, personele oft mixte zijn
ghelijckformigh de prescriptie van dertigh jaeren, 't zij dat het ['t zij dat er]
troubel is oft niet, alwaert oock ter saecken van misrekeninghe.
544. Uijtghenomen prescriptien bij eenighe speciale statuten gheordineert,
als de prescriptie van twee jaren in respecte van goeden te slete ghelevert,
arbeijts-loon ende dierghelijcke, daer geen obligatie af en is, ende van
thien jaren daer van sulcken saecken obligatie af is, volghende de keijserlijcke
(1) Le mot worden paraŒt ˆtre ici de trop, et ne se trouve pas non plus dans l'‚dition'in-18.
346 COUTUMES DE DEURNE.
ordonnantie van den jaere 1540 (1) ende d'interpretatie van den 14en fe-
bruarij 1549 (2), te rekenen na de leste leveringhe ende dienste; des sullen
de debiteurs ghehouden zijn eedt te doene dat sij hen ter goeder trouwen
met die prescriptie behelpen, ende dat sij die schuldt hebben betaelt, welcken
eedt hen sal strecken voor quitantie.
545. Uijtghenomen oock appellatien, die oock prescriberen naer het
overstrijck van thien ende dertigh daghen respective hiervore onder den
titel Van appellatien (3) vermelt.
546. Item, dat oock de servituten niet en worden active noch passive
gheprescribeert, maer moeten expresselijck oft tacite voor schepenen bij
testamente oft houwelijcksche voorwaerde worden gheconstitueert, ghelijck
dat hiervore onder den titel Van-erfscheijdinghe, articulis ... naerder wordt
gheseijt (4).
547. Item, vonnissen hier gewesen en verjaren niet, noch en verliesen
oock niet haer effect van parate executie, dan als die dertigh jaren oudt
zijn, als-wanneer die oock prescriberen.
548. Maer sommatien ende teeckeninghe van executie moeten alle jaer
vernieuwt worden.
TITEL XXVIII.
VAN PROCURATIEN.
549. Procuratie ad lites van mans-persoonen voor den greffier gepasseert
worden gehouden van weerden, maer borch-tochten niet, daerover ten
minsten moet staen eenen schepenen.
550. Item, alle procuratien ad lites bij vrouwen, 't zij ghehoude, als den
man ghefailgeert is, oft ongehoude, moeten voor twee schepenen ghepasseert
worden, met eenen momboir heur daertoe metten rechte ghegheven.
551. Item, magh een man de saecke sijnder huijsvrouwe in aenlegghers
ende verweerders plaetse rechtelijck vervolghen ende verweeren, sonder
procuratie van sijnder huijsvrouwe.
(1) Du 4 octobre ; Placards de Flandre, tome I, p. 767.
(2) Placards de Flandre, tome I, p. 787.
(3) Titre III, p. 170, art. 61 et 62.
(4) Titre XV, p. 226, art. 246 et 247.
348 COUTUMES DE DEURNE.
552. Item, moghen man ende vrouwe voor notaris ende ghetuijghen
t'samen procuratie ad lites passeren, maer niet om transporten, opdrachten
oft alienatie van eenighe erfgoeden te doen bij hunlieden te voren aen eenen
derden verkocht, maer moet dat gheschieden voor twee schepenen, ende
wordt de vrouwe, met consent haers mans, alsdan daertoe eenen momboir
ghegheven.
553. Item, eenen procureur in eenighe saecke litem ghecontesteert
hebbende, is ghehouden in de selve saecke totten eijnde toe ende oock totter
tauxatie van costen toe incluijs, te occuperen, ten ware sijne procuratie
werde gherevoceert, sijnen constituant afflijvigh, ghefailgeert, of voorvluch-
tigh ware, oft dat hij in 't beleijden van de saecke klaerlijck bevonde ende
onder eedt dorste verclaren na sijne conscientie sijn meester onghelijck te
hebben, alswanneer verstaen wordt sijne procuratie ad lites ghe-eijnt te
zijne.
554. Item, worden insghelijcks alle andere procuratien ghehouden voor
ghe-eijnt ende gherevoceert nadien dat de geconstitueerde insolvent oft
voorvluchtigh is gheworden.
555. Item, soo wanneer in de saecke ghesloten, ghefurneert ende recht
versocht is voor de aflijvigheijt van partije, is 't vonnis daerna ghewesen van
weerden, niet teghenstaende datter gheen resumptie bij de erfghenamen en
is ghedaen, noch procureur van nieuws ghestelt.
556. Item, soo wanneer den constituant ad lites is aflijvigh gheworden,
moeten d'erfghenamen 't proces komen resumeren, ende moghen dan stellen
't zij den selven oft eenen anderen procureur.
557. Item, eenen procureur ad lites en vermagh, sonder specialen last van
sijnen meester, van der instantie niet desisteren.
TITEL XXIX.
VAN PUBLICATIEN ENDE PROCLAMATIEN.
558. En moghen gheene publicatien noch proclamatien gheschieden, die
en zijn eerst in 't collegio ghelesen, ende aldaer ghearresteert ende behoor-
nck te boeck gheregistreert.
559. Oock en moghen gheene publicatien bij den officier noch deurweer-
350 COUTUMES DE DEURNE.
ders van den hove gheschieden, de brieven oft placcaten, diemen publiceren
wilt, en zijn eerst in de vergaderinghe van de weth bij de selve weth ghevi-
siteert, ende daerna toegelaten die te moghen publiceren; ende indien des
noot bevonden werde, sullen die consenten oock worden gheregistreert.
560. Item, moeten alle publicatien gheschieden in de presentie van den
drossaert, oft sijnen stadt-houder, in duijtscher talen, ter plaetsen daermen
is ghewoon 't ghenecht te houden, oft voor de kercke.
TITEL XXX.
VAN REIVENDICATIE ENDE VERLOREN GOEDEN.
561. Soo wie sijn gelt ende goet, dat hem ghestolen oft af-hendigh ghe-
maeckt is, bevindt binnen den dorpe oft jurisdictie, magh dat terstont bij
den officier doen arresteren oft in bewaerder hant doen saiseren, ende
indien hij bewijsen kan dat 't selve gelt oft goet hem selven ende niemant
anders toe-behoort, oft, is hij een man oft vrouwe van eeren, staende tot
goeden reputatie, naeme ende fame, derf sweiren dat't selve goet teghens
sijnen danck hem is af-hendigh ghemaeckt, ende dat het is sijn gelt ende
goet, hem-selven onverlooft ende onverkocht toe-behoorende, moet dat
goet hem volghen ende gherestitueert worden, al los ende vrij sonder iet
daervore te derven betalen, dan den heere sijn recht, niet-teghenstaende
datter iemandt ijet voor hadde ghegheven, oft dat het in eenighe uijtroepen
openbaerlijck ware verkocht, oft van s'heeren weghen ware aenveert; ten
ware dat iemandt thoonen wilde, oft datter inditien waren ter contrarien,
die den rechter moveerden om alsulcken heijschere niet te ghelooven.
562. Item, alle goeden daermen den proprietaris niet af en kent, oft die
hem niemant aen en draeght, die men noemt bona vacantia oft, ledighe
goeden, volghen den officier, tot behoeve van den hertoghe van Brabandt.
563. Item, die eenigh verloren goet oft gelt ghevonden heeft, is 't selve
schuldigh den officier binnen vier-en-twintigh uren te kennen te gheven
nae dat 't selve ghevonden is, ende moet d'officier dat bewaren tot behoef
van den ghenen die dat sijn maecken kan; ende indien de heer dat niet
langher bewaren en wilde, magh openbaerlijck ter kercken uijt doen kondi-
ghen, dat hij seker gelt oft goet in handen heeft; ende indien niemandt
352 COUTUMES DE DEURNE.
binnen ses weken daernaer en komt, die daeraf bescheet brenghe ende 't
selve zijn maecken kan, soo blijft 't selve goet den heere; des moet d'eersten
vinder daeraf hebben de eene helft; ende indien iemandt 't selve kan sijn
ghemaecken, alsdan heeft den heere voor sijne bewaernisse den twintighsten
penninck van de weerde desselfs goets, ende den eersten vinder oock den
twintighsten penninck, maeckende t' samen den thiensten penninck, ende
moet daer-en-boven de ghene die bethoonen kan dat 't voorschreven goet
zijn is, betalen d'oncosten van de publicatie ende andere daerop gheloopen
ende ghedaen.
564. Item, soo wanneer iemandt een obligatie oft schult-brief inhoudende
clausule van "brengher 's briefs," oft niet, verloren heeft, daeraf hij
heeft bekent van den debiteur betaelt te zijne, om d'inconvenienten die
daeruijt in toe-comende tijden souden moghen rijsen, ismen ghewoon van
wegen ende bij ordonnantie van den drossaert ende schepenen, ten ver-
soecke van den ghe-interesseerde, voor de kercke na de hooghmisse af te
condighen : dat soo wie sulcken obligatie ghevonden heeft, schuldigh sal
zijn de selve binnen veerthien daghen, oft andere daertoe bij de weth te
ordineren, te voorschijn te brenghen in handen van den drossaert, oft griffier
in sijne absentie, op pene van dat de selve obligatie, den voorschreven tijdt
overstreken zijnde, altijdt ende alomme sal ghehouden worden voor ghecas-
seert, doodt ende betaelt, ende datmen daerop gheen recht meer en sal
doen, waervan hiervore onder den titel Van handt-schriften (1) naerder
declaratie is ghedaen.
565. Item, soo wie sijn goet verkocht ende ghelevert heeft, 't zij om met
ghereeden gelde oft op dagh betaelt te worden, indien den cooper korts
daernaer failgeert, wegh loopt oft hem versteeckt sonder te betalen, sulcks
dat den rechter daeruijt de quade trouwe ende bedrogh des koopers kan
bemercken, magh den vercooper alsdan sijn goet vervolghen, arresteren,
vendiceren ende sijn maecken.
566. Item, soo wie eijgendomme oft oock de possessie van eenighe erf-
goeden oft andere binnen de heerlijckeijt gheleghen heijschen wilt, oft in
de possessie begheert ghehouden ende teghens eenighe stoornisse oft tur-
batie begheert versien te wordene, is schuldigh sijne teghen-partije voor
(1) Titre XX, p. 276.
554 COUTUMES DE DEURNE.
drossaert ende schepenen te doen daghen, ende bij ordinarise weghen hem
van sijnen heijsch oft klachten, 't zij van turbatie van sijne possessie oft
andere, te funderen, om, partije ghehoort, recht gedaen te worden naer
behooren, sonder datmen andersints iemanden, partije onghehoort, in de
possessie van eenighe goeden wederom stelt oft oock mainteneert, ghelijck
onder den titel Van versterffenisse, scheijdinghe ende deijlinge (4) breeder
is gedeclareert.
TITEL XXXI.
VAN DEN SOENE.
567. Item, dat van alle soenen moet bij den griffier boeck ghehoud en wor-
den, diemen alhier ter causen van eenighe doot-slaghen is doende, ende dat
de selve soenen moeten gheschieden voor drossaert ende schepenen alhier.
568. Item, nadien dat bij de vrienden ende maghen ter wedersijden, met
consent van de weth, de communicatie dienende tot accorde soo verre is
gecomen dat de arbiters oft vrienden nopende den soene, voet-val ende
soen-penninghen sijn vereenight, soo salmen onderlinghe met malkanderen
sluijten waer ende wanneer men den voet-val doen sal, daerin de doode
sijde heeft de keuse; daervan men den drossaert ende schepenen moet de
wete doen, om goets tijdts 't selve te volbrenghen.
569. Ende ten bestemden tijde comt den misdadighen uijt een ander
camer daernaest bequaem, in sijn lijnen, barvoets ende bloots hoofts, met
een stroijken in sijne ghevoude handen, oft in sulcker manieren als dat in 't
aengaen van den accorde is besproken, gheaccompaigneert met een van des
heeren officiers hebbende de roede van justitie in de handt, ende over beij-
den sijden een van de goede mannen 't voorschreven accoordt gemaeckt
hebbende, blijvende stille staen, ende daerteghenover, soo verre datmen
den griffier gevueghelijck kan hooren spreeken, staet den montsoender ende
vrienden van der dooder sijde, in den rouwe gekleet, ende tusschen de
selve partijen staet den griffier teghenover den misdadighen, die de vrien-
den beghint aen te spreken, ligghende alsdan den misdadighen op sijne
knien, ende bidt alsdan den vrienden van den aflijvighen verghiffenisse;
(1) Titre XXXVI.
356 COUTUMES DE DEURNE.
ende het teecken ghesien hebbende, comt den oflicier metten misdadighen
naerder, ende wordt dan wederomme bij den griffier ghebeden om verghif-
fenisse, alsdan komt den misdadighen, nae het teecken van bermhertigheijdt,
met oorlove van de vrienden, ende kust den montsoender aen sijnen
mondt, ende alsdan wordt bij den griffier uijtghelesen het soen-stuck, daer-
van hij moet houden een registre.
570. D'welck alsoo volbracht zijnde, soo bant den drossaert oft sijnen
stadt-houder den voorschreven soene met eenen soen-vrede, als volght
"Hoort goede mannen, hoort wat ick hier ghebiede van onsen ghenadi-
ghen heere den hertoghe van Brabant ende van sheeren weghen:
571. "Soo ghebiede ick hier ban ende vrede van uws vaders, moeders,
ooms, moeijen, neven ende nichten weghen, ende van allen de ghenen dier
van bloedts weghen aenkleven moghen, 't zij geboren oft ongheboren, die
gheboren souden moghen worden, alsoo verre den windt waeijt ende den
reghen spreijt, soo ghebiede ick ban ende vrede eenwerf, anderwerf, der-
dewerf, vierdewerf over recht, dat ghij d'een den anderen hier en boven
niet en misdoet, noch doet misdoen, in woorden noch in wercken, heijme-
lijck noch openbaerlijck, bij u selven noch bij iemanden anders; ende oft
ghij hier-en-boven iet misdedet oft doet (1) misdoen, dat soude zijn op
soen-brake ende vrede-brake, ende daerover soudemen van weghen ons
ghenadighen heeren, des hertoghs van Brabandt, rechten oft doen rechten,
ghelijckmen over eenen soen-breker ende vrede-breker schuldigh ware te
rechten, na den ouden landt-rechten. Aen de ommestaenderen ghedraghe
ick mij dat ick den vrede aldus ghedaen ende gheboden hebbe."
572. Item, d'outsten sone is mont-soender van den vader alleen, ende de
soen-penninghen hooren hem alleene toe.
573. Item, alsser gheenen sone van den dooden en is, alsdan is d'outste
dochter de mont-soendersse.
574. Item, gheen kinderen zijnde, is den oudtsten broeder van den
aflijvighen alleen den mondt-soender.
575. Item, als den aflijvighen gheenen broeder en heeft, soo is den vader
den mont-soender.
576. Ende wanneer den dooden gheenen sone en heeft, broeder noch
(1) Au lieu de: doet, lisez: dedet.
358 COUTUMES DE DEURNE.
vader levende, dan is de mont-soender des mans-persooa [sl, het sij jonck
oft oudt, die hem aldernaest bestaet van bloedts-weghen van de vaderlijcke
sijde ende die d'outste is van vele in ghelijcken grade, is den mondt-soender
ende heeft de soen-penninghen alleene.
577. Item, een mondt-soender en is niet ghehouden mette soen-pennin-
ghen de schulden van den dooden te betalen, dan alleenlijck d'meester-
gheldt van den medecijn ende chirurgijn, ten waere hij hem oock droeghe
als erfghenaem van den dooden.
TITEL XXXII (1).
SALARISSEN VAN DEN DROSSAERT, SCHEPENEN, GRIFFIER, VORSTERS, ADVOCATEN
ENDE PROCUREURS.
578. Item, datmen voortaen van elcken besetsele ende voorts-besetselen,
soo in 't voor als in 't najaer sal betalen aen den drossaert ende schepenen
vier stuijvers, te weten aen den drossaert 2 st., ende schepenen 2 st.,
maeckt.....................................................................4 st.
579. Item, voor 't recht van de dachuedinghen, 48 st. : voor den dros-
saert 18 st., den schepenen 18 st., den griffier 8 st., ende den vorsters
4 st., maeckt..............................................................48 st.
580. Item, voor elcke leveringhe in 't voor- ende naejaer 53 st. : den
drossaert 21 st., den schepenen 18 st., den griffier 8 st., ende den vorsters
6 st., maeckt..............................................................53 st.
581. Item, voor 't recht van de keers-berringhen, soo in 't verhueren als
vercoopen van eenighe erf-goeden, 48 st. : den drossaert 18 st., den sche-
penen 16 st., den griffier 8 st., ende den vorsters 6 st., maeckt. ........48 st.
582. Item, voor't teekenen van executie, wesende het consent die op de
acten gheteekent worden (2) 53 st. : den drossaert 21 st., den schepenen
18 st., den griffier 8 st., ende den vorsters 6 stuijvers, maeckt..........53 st.
(1) Nous avons compris sous un mˆme titre les articies 578 ... 664, qui, sous diverses rubriques, traŒtent
tous des salaires.
(2) Au lieu de: worden, lisez: wordt.
360 COUTUMES DE DEURNE.
Particulier salarisen van den drossaert oft sijnen stadt-houder ende
schepenen.
583. Item, voor 't maenen van elck vonnis interlocutoir 4 st.: d'een helft
voor den drossaert ende d'ander voor de schepenen, is......................4 st.
584. Item, voor 't maenen ende wijsen van de vonnissen diffinitif: den
drossaert 3 st., ende schepenen 3 st., is................................... 6 st.
585. Item, voor 't staven aen (1) alle eeden, competeert den dros-
saert....................................................................... 2 st.
586. Item, voor alle passeringen van momboirdijen, borchtochten oft
procuratien, kompt den schepenen..................................... 4 st.
587. Item, voor 't gheven van de heerelijcke daghen die elcke partije
eens in sijne sake mach ghenieten, kompt den drossaert . . . . 2 st.
588. Item, van alle schepenen-gheloften, den drossaert 4 st., ende sche-
penen 4 st., maeckt.................................................. 8 st.
589. Item, voor alle goedenissen van erf-goeden, ghelijck eene leveringhe,
53 st. : den drossaert 23 [21] st., den schepenen 24 st., ende den griffier
8 st., maeckt.............................................................53 st.
590. Item, voor alle passeringhen van renten, 24 st. : den drossaert 8 st.,
den schepenen 8 st., den griffier 8 st., kompt....................... 24 st.
591. Item, van alle coop-dagen te bevonnissen, voor den drossaert 4 st.,
voor de schepenen 8 st., ende griffier 2 st., is....................... 14 st.
592. Item, van alle calengieringhen sal den calengierder gheven gout
ende silver, het gout voor [den] drossaert ende het silver voor de schepenen.
593. Item, soo wanneer iemant buijten genecht versoeckt ghehouden te
worden, sal den drossaert hebben............................... 24 st. ,
elcken wet-houder met hennen griffier............................16 st.
594. Den vorsters, van den drossaert, schepenen ende griffier de wete te
doen met de partije, van elck daghement..........................2 st.
595. Item, sal de ghene die extraordinaris ghenecht begheert ghehouden
te hebben de weth oock alsdan ghehouden sijn te gheven de noen-maeltijt,
nae ouder costume.
596. Item, die hem beklaeght van eenighe executie ende in cas van
(1) Au lieu de: aen, lisez: van.
362 COUTUMES DE DEURNE.
oppositie wilt ghehoort worden, inghevalle hij wort bevonden hem t'on-
rechte gheopponeert te hebben, verbeurt twee gouden realen, den eenen
tot behoef van den drossaert, ende den anderen van de schepenen.
597. Item, salmen in materie van oppositie moeten somntarie procederen
ende de sake uijtdinghen, ende indien het doenlijck sij daeraf ten eersten
daghe vonnisse wijsen.
598. Item, voor alle acten die in rechte gheschieden, daer de schepenen
kennisse af nemen, sal hen betaelt worden...........................4 st.
599. Item, [van] alle apprehentien, als die gheschieden bij den drossaert
oft sijnen stadt-houder met de vorsters, sal den drossaert oft sijnen stadt-
houder hebben............................................................32 st.
600. Ende elcken vorster..............................................16 st.,
soo wel van den aentast als van te ontslaen.
601. Item, van den ghevanghenen te bewaren sal den vorster s' daeghs
hebben . . . . . ... . . . . . . . . . . . . [?]
602. Des sal de vorster schuldigh sijn den ghevanghenen wel te bewaren,
oft anderssints, indien de ghevanghenen door sijne, negligentie oft quade
toesichte uijtbrake, sal de vorster den apprehendant sijne schade ende
ghebreck selfs moeten goet doen.
603. Item, van alle arresten sal den drossaert, sijnen stadt-houder oft
vorsters, hebben........................................................ 4 st.
604. Item, in de coop-daghen dier gheschieden uijt krachte van vonnisse
bij executien, sal den drossaert, schepenen ende griffier hebben [?]
605. Item, sal den vorster oock hebben voor sijn roepen . . . 12 st.
606. Item, sal den vorster oock hebben in andere coop-daghen van sterf-
huijsen, boven den cost, s'daeghs................................................12 st.
607. Item, sal den vorster oock betaelt worden voor alle insinuatien ende
sommatien binnen dorps...........................................................4 st.
608. Item, van buijtens dorps eenighe brieven van insinuatie te draghen,
voor elcke mijle gaens ende keerens............................................. 8 st.
609. Item, van de ghetuijghen te daghen, van elcken persoon... 2 st.
610. Item, voor elck kerck-ghebodt............................................2 st.
364 COUTUMES DE DEURNE.
Salarisen van den griffier in particulier.
611. Item, sal den griffier hebben van elcke presentatie....................... 1«st.
Voor elcke signature............................................................. 1 st.
612. Voor elcke exhibitie...................................................... 1« st.
613. Voor 't teekenen van elcke communicatie van stucken 2 st.
614. Voor de copijen van de schrifturen, van elck bladt 1 «st.
613. Item, voor 't schrijven van de insinuatie-brieven . 10 st.
616. Item, voor de copijen van alle andere stucken diemen van hem sal
versoecken, van elcken blade compres.............................................. 4 st.
617. Item, van alle acten soo in contumaciam als met kennisse van saken
ghewesen, voor elck bladt 10 st. ; dies sal hij schuldigh sijn alle de selve
acten te registreren.
618. Item, voor de specie van de tauxatie van costen, den schepenen van
elcken gulden eenen stuijver, ende den griffier eenen halven stuijver. 1« st.
619. Item, voor een acte van borchtochte. . . . . .5 st.
620. Item, voor 't overhooren van de ghetuijgen, den schepenen, van
elcke examinatie.............................................................................. 8 st.
621. Den griffier..................................................................... 6 st.
622. Item, voor elcke copije van den thoon sal den griffier van elcken
blade betaelt worden.......................................................................... 2 st.
623. Item, voor elck extract uijtter rolle, alst niet omme en gaet.......... 3 st.
624. Item, alst over beijden sijden beschreven is 8 st.
625. Item, voor 't maken van alle huercedullen van goeden die bij evictie
worden verhuert............................................................................... 8 st.
626. Item, voor 't maken van de coop-cedullen.............................................. 16 st.
Ten ware daerinne eenige extraordinarisse conditien moesten kommen die
de selve meerderden, in welcken ghevalle salmen daer oock meer moghen
voor stellen.
627. Item, voor het beworpen van alle goedenissen.................. 10 st.
628. Item, heeft den griffier voor 't ophalen van de vercochte goeden in
de sterf-huijsen, van elcken gulden.......................................................... 1 st.
629. Item, voor het dictum van den vonnisse.............................................. 4 st.
630. Item, van elcke pronunchiatie van vonnissen........................................... 2 st.
366 COUTUMES DE DEURNE.
631. Voor 't colligeren ende distribueren van de stucken, met den
sack........................................................................... 12 st.
632. Item, voor 't furnissement van elck proces, van elck extract, als
vore, 3 oft 5 st., alst omgaet.
633. Item, voor elcke appostille op de requesten, den schepenen 4 st.,
ende den greffier 3 st., is............................................................ 7 st.
634. Voor elcke copije van de requeste............................................. 5 st.
635. Item, voor 't maken van de rekeninghen, t'zij van evictien oft
andere, van elcken blade............................................................... 4 st.
636. Item, voor 't overhooren van de rekeninghen, den schepenen, van
elcken blade eenen stuijver, ende den greffier eenen stuijver, is. . 2 st.
637. Item, voor 't passeren ende schrijven van elcke procuratie ad
lites 12. st.
638. Item, voor elcke attestatie excederende een sijde gheschrifts minute
in 't prothocol, mette copije auetenticq.................................... 24 st.
Ende wesende twee sijden minute gheschrifts oft meer, nae advenant.
639. Item, voor eene schepenen-quitantie 18 st.
640. Item, voor eenen simplen transport-brief 24 st.
641. Item, voor goedenis-brieven van renten, die van nieuws op eenighe
erf-gronden worden verleden....................................................... 28 st.
642. Item, voor goedenis-brieven van gronden van erven........................ 36 st.
643. Item, voor eenen schult-brief oft voluntaire condempnatie............... 24 st.
644. Item, van alle brieven van evictien...................................... 48 st.
645. Item, van scheijdinghen ende deijlinghen daer maer drij cluchten
en sijn.............................................................................. 36 st.
Daer meer sijn, nae advenant.
646. Item, procuratien tenderende tot eenighe administratie oft ghe-
machtighschap iemanden te goeijene.................................................. 2 st.
647. Item, van brieven van requisitorien......................................... 12 st.
Salarisen van de taelsprekers oft procureurs.
648. In saecken onder de 50 gulden, voor arras..................... 5 st.
649. Boven de 50 gulden, arras........................................ 10 st.
568 COUTUMES DE DEURNE.
650. Voor hennen termijn................................................. 4« st.
651. Voor 't extraheren van henne notulen, voor elcke notule . 2 st.
652. Voor 't maken van de schrifturen, van elcken blade, met de gros-
sure............................................................................. 5« st.
653. Item, voor 't houden van de copijen, van elcken blade 1 st.
654. Voor henne vacatien op de dachuedinghen, leveringhe ende keers-
berringhen..................................................................... 10 st.
655. Voor 't maeken van de billetten van productien............. 8 st.
656. Voor 't beworp van de huercelen................................. 4 st.
657. Voor 't beworp van de coop-cedullen......................... 10 st.
658. Voor de instructie, onder de 50 gulden . 1 gulden.
659. Boven de 50 gulden............................................. 2 gulden.
660. Voor 't maeken van henne inventarissen................. 1 gulden 4 st.
661. Van de copije daeraf te houden................................. 6 st.
662. Voor henne vacatien op extraordinarische genechten, boven den
cost ende dranck................................................. 1 gulden 10 st.
665. Als partijen eenige advocaten willen emploijeren, sullen voor arras
hebben dobbel, ende oock op extraordinarische ghenechten henne vacatie
van...................................................................... 2 gulden 10 st.
664. Item voor 't maken van de schrifturen als hiervoren verhaelt is.
TITEL XXXIII.
VAN TOCHTENAERS.
665. Item, eenen tochtenaer, wien bij houwelijcke voorwaerde, testa-
mente, codicille oft andere dispositie eenighe tocht van goeden gheconsti-
tueert oft ghegunt wort, sonder cautie te derven stellen voor de weerde van
het betocht goet, en is in dien ghevalle niet ghehouden cautie daervore te
stellen, maer wel inventaris van de betochte goeden te maken, alwaer 't
selve bij den testamente oft ander dispositie oock gheremitteert.
666. Item, eenen tochtenaer moet alle de commeren ende chijnsen, die
uijt de voorschreven betochte goeden gaende waren voor date van de tochte,
eensamentlijck de honderste, thiende ende dierghelijcke penninghen, ghe-
consenteert oft opgheseth naerdat de tocht begonst heeft te loopen, jaerlijckx
370 COUTUMES DE DEURNE.
betalen, sonder cost oft last van den proprietaris, ten ware dat de tocht hem
op andere conditien ware toeghelaten oft ghemaeckt; ende oft de tochtenaer
't selve niet en dede, maer de renten oft chijnsen liet oploopen sonder te
betalen, sulckx dat de renthieren daeroppe procedeerden bij besette ende
evictie voor hennen achterstel, alsdan mach de proprietaris de betochte goe-
den beschudden ende die aenveerden, ende sijn profijt daermede doen, totdat
[hij] van de achterstellighe renten ende lasten, die hij betaelt sal hebben,
metten costen, schaden ende interesten van dien gherembourseert sal wesen.
667. Item, eenen tochtenaer en vermach de betochte goeden niet lan-
gher verhueren dan soo langhe hij en leeft.
668. Item, indien nochtans het betocht goet oft huijs ten tijde van de
aflijvigheijt van den tochtenaer bij eenen anderen in huere ghebruijckt
werde, en is dien huerlinck niet ghehouden terstont nae de aflijvigheijt van
den tochtenaer 't selve goet, hoeve oft huijs te ruijmen, dan ten naesten
bequamen tijde van den jare ende nae costume van den landt-rechte.
669. Item, eenen tochtenaer en mach gheene oeft-boomen oft vrucht-
boomen, noch oock ander opgaende hout oft boomen af-houwen noch
vercoopen, noch oock bossen, stroncken, boomen noch dierghelijcke
erven [?] oft kanten houwen dan daer aecx ende houmes ghegaen heeft, op
sijnen gherechtighen tijt ende sij en sijn ten minsten ses jaren out, noch
oock de selve opgaende boomen voorder rueren oft daeraen kommen noch
sleuven [sleunen] dan den fasseelmes toe en behoort ende met ghetij-
digher vromen, te weten het winter-werck ende het meij-werck elck op
sijnen tijt.
670. Item, als eenen tochtenaer aflijvigh wort naedat de vruchten van
den velde die hij in tochte besit afghedaen ende in sijne schuere sijn, soo
behooren de vruchten te volghen den erf-genamen van den sterf-huijse van
den tochtenaer alleene, indien die ter halver winninghe uijtghegheven waren.
oft bij den tochtenaer selve bedreven, gebouwen, besaeijt oft ghewonuen
waren ; van ghelijcken oock den af-gehouwen brant van den velde in huijs
ghedaen sijnde.
671. Maer de vruchten ende hout-wassen die noch staen in d'eerde, oft
oock die ghepickt, ghemaeijt oft af-ghehouwen sijn ende noch op den gront
liggen, sonder in huijs ghedaen oft in mijten ghestelt oft anderssints van den
gront ghedaen te wesen, behooren den proprietaris oft eijghenaer toe; dies
572 COUTUMES DE DEURNE.
moet de selve proprietaris oft eijghenaer alsdan den erf-ghenamen van den
tochtenaer betalen de costen die van ploeghen, saijen, picken, maeijen oft
houwen van de vruchten oft hout noch op 't velt ligghende betaelt sijn, oft
diemen alnoch onbetaelt sijnde schuldigh is.
672. Item, ende als een tochtenaer het betocht huijs, hoeve, landt oft hof
heeft verhuert ende in pachtinghe uijtghegheven, ende dat 't selve alsoo
bij pachters oft huerlinghen wort ghebruijckt, alsdan volghen de erf-ghe-
namen van den tochtenaer alle de verschenen hueren ende pachten ende
achterstellen die voor den sterfdagh des tochtenaers, t'zij metten halven jare
oft anderssints, ghevallen sijn.
673. Maer de pachten oft achterstellen die vallen op den dagh als den
tochtenaer sterft, soo verre hij aflijvigh is voor d'ondergaen van der sonnen,
oft die nae sijn doodt eerst vallen, sullen gheheelijck ende al volghen den
proprietarissen, sonder dat d'erf-ghenamen des tochtenaers nae rate van
den tijde daerin moghen mede paerten ende deijlen.
674. Item, eenen proprietaris mach d'actie van proprieteijt van sijne
huijsen ende erven wel vercoopen, veralieneren ende verbinden sonder
consent oft wete van den tochtenaer, ende oock teghens des selfs wille oft
dancke.
675. Desghelijckx vermach oock eenen tochtenaer de profijten, vruchten
ende emolumenten van de betochte goeden becommeren, verbinden,
cederen, transporteren ende in al oft in deele verhueren, soo 't voorschreven
is, sonder, wete oft consent van den proprietaris, allen d'welck assopieert
ende smilt als den tochtenaer aflijvigh wort.
676. Item, alle lijftocht-renten, oock bij maniere van duwarie ghelaten,
moeten betaelt worden van halven tot halven jare, al en maeckten de con-
stitutie-brieven daeraf gheen mentie; maer [van] het half jaer daer den toch-
tenaer oft pensionaris in sterft op den selven dagh als het half jaer van de
lijftocht rente vallende is, en is men niet schuldigh iet te betalen, ten ware
den tochtenaer, noch leefde nae der sonnen onderganck van dien daghe,
in welcken ghevalle soudemen sijne erf-ghenamen dat half oock moeten
betalen.
677. Item, is eenen tochtenaer gehouden sijne lijftocht-renten selfs in
persoone te innen, oft bij iemanden bij hem daertoe ghemachtight, mede-
brengende sufficiente attestatie dat den tochtenaer, ten tijde als 't gheheijscht
374 COUTUMES DE DEURNE.
jaer oft termijn verschenen is ende men hem schuldigh was te betalen,
noch leefde.
678. Item, alle quijtbare lijftocht-renten op een lijf staende, sijn losbaer
teghens den penninck acht, ende op twee lijven teghen den penninck thien,
ten ware die bij speciale octroij tot minderen prijs waren gheconstitueert.
TITEL XXXIV.
VAN REPARATIEN DIE EEN TOCHTENAER SCHULDIGH IS TE DOEN.
679. Een tochtenaer oft tochtenaersse is schuldigh de goeden die hij in
tochte besith te onderhouden in goede reke ende reparatie van wanden ende
daecken, dichte ende drooghe van vensteren, deuren, borneput ende andere
nootelijcke reparatien; ende indien hij daeraf in ghebreke valt oft bleve,
moghen de proprietarissen dat hem met rechte doen doen; ende indien bij
faulte der selver eenighe schade ghebeurde, dat moet de tochtenaer oft sijnen
erf-ghename goet doen ende de betochte goeden den proprietaris leveren
ende laten volghen in goeden tamelijcke reke.
680. Item, indien de voorschreve goeden behoefden eenighe nieuwe
reparatien ende gront-werck, soo soude de erf-man oft proprietaris schul-
digh wesen op de plaetse te leveren de stoffe van steen, calck, hout, al
verhouwen ende bereijt, sonder des tochtenaers cost oft last, om [die] int
werck te legghen.
681. Item, nadien den eijghenaer, daertoe versocht sijnde, dat weijgherde
te doen, soo vermach den tochtenaer, bij consente van de weth, den
betochten gront daervore belasten soo vele als de voorschreve materialen
ende stoffe costen souden.
682. Item, moet den tochtenaer oft tochtenaersse de werck-luijden ende
voorts alle de dagh-huren om d'werck te volmaeken betalen, sonder des
eijghenaers coste.
683. Ende oft de tochtenaer 't selve niet doen en wilde, soo mach den
eijghenaer dat werck selfs doen maken, ende de voorschreve huijsinghe
metter erven aenveerden ende voorts verhueren, mits ghevende den
tochtenaer jaerlijckx de helft van de huere ofte profijten, die daeraf sullen
kommen, boven de nootelijcke reparatien.
376 COUTUMES DE DEURNE.
684. Item, ende indien den eijghenaer oft proprietaris den betochten pant
selve alsdan ghebruijckte, moet bij den tochtenaer jaerlijckx betalen, sijn
leefdaghe lanck, de helft van dat de goeden oft huijsinghe voor d'afbreken
van den ouden huijse, oft, inghevalle 't selve ware af-ghebrant oft gherui-
neert, voor het af-branden oft ruine, te huere hadde ghegout oft soude
hebben moghen gelden, daeraf alsdan de keuse competeert den eijghenaer.
685. Wel verstaende dat d'oude commeren ende chijnsen, die voor de
tochte uijtte voorschreve goeden gaende waren, altijt eerst aen de weerde
van de voorschreve betochte goeden afghetrocken moeten worden.
686. Item, oft eenigh betocht waterlant oft dijcklant inundeerde, ende
grontgaten vielen, daeraf moet den eijghenaer oft proprietaris d'een helft,
ende den tochtenaer d'ander helft betalen van den dijck op te maken tot
verschen toe ende tot dat hij is in sijne behoorlijcke hooghde; ende indien
de tochtenaer dat niet doen en wilde, moet de proprietaris dat dan alleen
betalen, ende blijft alsdan de tochtenaer versteken van voorder tochte aen
't selve landt te houden; maer indien aen den dijck niet te repareren en
is, dan buijten [breecksemen (1)], overvallen sluijsen, hoofden oft sluijs-
vlieten te graven metten brugghen, alwaert datter een nieuwe behoefde,
dat moet de tochtenaer, willende sijn tochte behouden, selver betalen.
TITEL XXXV.
VAN TESTAMENTEN.
687. In den eersten, testamenten voor notaris oft pastoor, in presentie
van twee ghetuijghen ghepasseert ende bij de testateuren oft ghetuijghen
mede onderteekent, sijn van weerden, oock sonder ander solemniteijten nae
de gheschreven rechten gherequireert.
688. Item, van gelijcken, oock testamenten bij den testateur oft testa-
teurs gheschreven oft onderteekent ende besloten, soo wanneer dat de
testateur in presentatie (2) van eenen notaris oft pastoor ende twee ghetuij-
ghen verklaert 't selve sijnen uijttersten wille te wesen.
(1) Coutumes d'Anvers, Compilat', t.III. p. 430.
(2) Au lieu de presentatie, lisez: presentie.
378 COUTUMES DE DEURNE.
689. Item, eenen ieghelijck mach van sijne eijghene goeden, hem met
vollen rechte toebehoorende, disponeren, ende die gheven, laten, maken
ende erfgenamen institueren, bij testamente oft codicille, den ghenen die't
hem belieft, soo verre de gene diese ghegeven ghelaten ende ghemaeckt
sijn habil sijn om 't selve goet te ontfanghen .
690. Behoudelijck dat d'ouders, die wettighe kinderen hebben, den selven
oft bij hennen ghebreke heuren kints-kinderen moeten heur legitime vrij
laten, ten ware sij redenen ghenoech hadden om die t'onterven.
691. Item, jonghers, het sij knapen over veerthien jaren, ende vrouwe-
lijcke persoonen over haer twelf jaren out, heure sinnen machtigh wesende,
moghen maken ende ordineren haer testament ende uijttersten wille sonder
bijsijn oft auctoriteijt van hare ouders oft momboirs, in respecte van henne
haeffelijcke oft ruerende goeden ende voorder niet, maer niet van eenighe
henne onruerende goeden.
692. Item, en mogen oock sulcke persoonen henne onruerende goeden
niet belasten tot behoeve van henne momboiren, curateurs, bewaerders
noch andere administrateurs, noch van henne kinderen, noch oock tot
profijte van heuren stiefvader ofte stiefmoeder, oft van hare concubinen,
ende oft sij anders deden is nul ende van onweerden.
693. Item, bastaert-kinderen en moghen gheen testamenten maken,
anders dan bij octroij van den hove.
694. Item, niemant en mach bij testamente disponeren van leen-goeden,
dan oock met voorgaende octroij van den hove.
695. Item, ab intestato, oft bij testamente ende anderen uijttersten wille,
wort op den erf-ghenamen de proprieteijt ende eijghendomme ghetransfe-
reert van de erf-goeden die hem achterghelaten sijn, al ist dat het testament
voor schepenen niet en is ghepasseert.
696. Desghelijcx oock, soo wanneer in spetie eenige ruerende oft onrue-
rende goeden bij testamente oft codicille worden ghelegateert, de proprie-
teijt van dien wort geacquireert den legatatis, t'zij dat de brieven ende 't
bescheet van de onruerende goeden bij den erfgenamen oft executeren [exe-
cuteuren], den legataris overgelevert is oft niet.
697. Item, alle executeurs van testamenten oft momboirs, hebbende
administratie van de goeden van den sterf-huijse, moeten de kercken-
rechten, legaten ende schat-schulden betalen, ende moghen daervore nae
380 COUTUMES DE DEURNE.
de doodt van den afflijvighen gheconvenieert werden tot dat sij rekeninghe
ghedaen hebben van heurder executeurschap oft administratie.
698. Item, eenen persoon die executeur oft testamentelijck momboir van
kinderen gemaeckt ende gheordineert wort, mach den last van de executie
wel aenveerden sonder de testamentelijcke mombardije mede te moeten
aenveerden, maer wanneer hij de testamentelijcke momboirdije eens heeft
aenveert, moet die voortaen blijven executeren sonder daeraf te mogen
renuncieren.
699. Item, d'executeurs ende testamentelijcke momboirs sijn ghehouden
den tijt van sesse weken naer d'aflijvigheijt van den testateur te maken
eenen behoorlijcken inventaris ende staet van allen de goeden bij den
aflijvigen achterghelaten, niet teghenstaende dat ter contrarien iet ghedis-
poneert ware.
700. Sullen oock de executeurs ende testamentelijcke momboirs voortaen
schuldigh sijn, alst versocht wort, van alle sterf-huijsen daerinne eenige
wees-kinderen gerecht sijn, te doen wettighe rekeninge voor drossaert ende
schepenen, alwaert oock anders bij den testamente gheordineert.
701. Item, mach een ieghelijck sijn testament te weder-roepen ende
casseren sonder anderssints bij testamente van sijne goeden te disponeren.
702. Ende soo wanneer iemant verscheijde testamenten hadde ghemaeckt,
daerbij hij van alle sijne goeden disponeert, soo is alsdan d'leste testament
alle de voorgaende doodende ende te niet doende, ende wort alleen het
leste achtervolght.
703. Item, man ende vrouwe, kinderen hebbende en moghen malkan-
deren henne goeden in 't gheheele niet maken, maer moeten henne
kinderen hen legitime vrij laten.
704. Item, man oft vrouwe, voor-kinderen hebbende, en mach de selve
sijne huijs-vrouwe noch de vrouwe heuren man bij hennen testamente oft
houwelijcke voorwaerde, oft in sijn oft heur goet niet meer maken dan een
kints ghedeelte.
705. Item, man ende vrouwe, gheen kinderen hebbende, moghen malkan-
deren institueren henne erf-ghenamen bij hennen testamente.
382 COUTUMES DE DEURNE.
TITEL XXXVI.
VAN VERSTERFFENISSEN, SCHEIJDINGHE ENDE DEIJLINGHEN.
706. Item, soo haest iemant aflijvigh is gheworden, soo worden sijne
erf-ghenamen ab intestato ghehouden ende ghesaiseert in alle de goeden bij
den aflijvighen achterghelaten, haeffelijcke ende erffelijcke, ruerende ende
onruerende, hoedanighe die sijn, gheleghen binnen dese jurisdictie, ende
in alle crediten ende personele actien, waer die gheleghen sijn, ende dat soo
wel in de collaterale successien als in de rechte linie, na dat sij ab intestato
daerin gherecht moghen sijn, ende blijven in de possessie sonder eenighe
interruptie al oft sij rechtelijck daerinne waren ghemainteneert, sonder dat
van noode is dat sij eenighe andere actuele possessie daeraf nemen, niet
teghenstaende dat bij testamente, codicille, donatie ter causen van de doodt
oft dierghelijcke ordinantien anders ware ghedisponeert, ende dat de execu-
teurs, de ghe-institueerde erf-ghenamen oft legatarisen, wie dat ware, vier,
vijf oft sesse maenden ofte meer daeraf contrarie possessie ghenomen ende
de achterghelaten goeden oft renten ghepossideert hadden ; maer soo
Wanneer bij houwelijcke voorwaerde de goederen andere dan den erf-
ghenamen ab intestato toekomenen, soo soude de saisine cesseren.
707. Item, man ende wijf hebben van alle gemeijne goeden ghelijcke
possessie, gkelijck elck van hen heeft besonder possessie van sijn eijghen
goeden, niet teghenstaende dat d'een van hen beijden besundere acte
possessoir ghe-useert oft de goeden ghehandelt heeft ghehadt.
708. Item, een erfgename in sijne possessie gheturbeert zijnde, mach
sijne teghen-partije ende turbateur doen daghen, ende sustineren dat hij bij
de weth in sijne possessie sal worden gemainteneert.
709. Item, indien de lanckst-levende oft geinstitueerde erf-genamen dat
versoecken, moeten d'erf-genamen ab intestato, die hen willen doen saiseren
ende stellen in de possessie van de achterghelaten goeden, stellen cautie
voor de selve goeden, van die te restitueren metten costen ende schaden,
indien sulckx bevonden wort te behooren.
710. Item, soo wie uijt kracht van eenigh testament oft codicille recht
van proprieteijt ghekreghen heeft, mach terstont sijne teghenpartije de pos-
sessie bekennen ende overlaten onder de voorschreve cautie, ende daernae
384 COUTUMES DE DEURNE.
terstont intenteren sijne actie, ende concluderen tot afstant, oft anderssints
tot voldoeninge van de testamente ofte codicille, gelijck men uijt een ander
klare ende liquide obligatien ageren mach.
711. Item, dat in de successie in de rechte linie de kinderen altijt kom-
men in de plaetse van heure ouders ende representeren hennen persoon,
ghelijck sij oock doen in successie van de goederen hen aenkomen uijtter
sijden, als te weten van ooms, moeijen, nichten ende neven.
712. Item, dat nae de doodt van vader ende moeder alle de kinderen bij
de selve twee gehuijsde achterghelaten succederen even ende hooft ende
hoofts ghelijcke (sic) in alle de goeden, soo wel patrimoniale als matrimoniale
ende geconquesteerde bij de selve henne ouders achterghelaten.
713. Item, dat alle erffelijcke goeden gaen ten struijcke-waerts vandaer
sij ghekommen sijn, ten ware dat, bij dispositie testamentaire van den pro-
prietaris, de selve achtergelaten hebbende, anders ware ghedisponeert.
714. Item, dat nae de doodt van den eersten aflijvigen van man ende
wijf, kinderen oft erf-ghenamen achterlatende, alle de haeffelijcke goeden,
ende oock alle onruerende verkreghene erffelijcke goeden staende den
houwelijcke geconquesteert, worden ghedeijlt tusschen den lanckst-levenden
ende de erf-genamen van den eersten aflijvighen, half ende half, behou-
delijck de lanckst-levende sijn voordeel in de haeffelijcke goeden, welck
voordeel hem gheoorloft is te kiesen in huijs oft in den stal van de beesten,
soo verre daer eenighe sijn, ende oock sijne tocht in de helft van de helft
van de erf-goeden bij den eersten aflijvighen achtergelaten, staende den
houwelijcke geconquesteert, blijvende d'ander helft den lanckst-levenden
als gheconquesteert goet.
715. Item, alle andere onruerende ende patrimoniale goeden bij den
eersten aflijvighen ten houwelijcke ghebrocht, oft staende den houwelijck
hem eenighssints toekomen oft verstorven ende bij den selven achter-
ghelaten, succederen met vollen rechte op d'erf-ghenamen van den
eersten aflijvighen, behoudelijcke den lanckst-levende sijne tochte in't
vierendeel van de selve goeden; ten ware staende den houwelijck tus-
schen man ende wijf bij testamente van allen 't selve anders waren ghedis-
poneert.
716. Item,, wanneer het bedde komt te scheijden daeraf het sterf-huijs
onder Deurne gheleghen is, daer wettige kinderen sijn, alsdan soo blijft de
386 COUTUMES DE DEURNE.
lanckst-levende een erf-tochtenaer of tochtenersse van allen de erf-goeden
ende renten van des lanckst-levende sijde ghekommen.
717. Item, ende alle welcke goeden die de lanckst-levende t'zij in erf
tocht oft in simpel tocht besit, de selve en mach bij tochtenaer oft tochte-
nersse versetten, bekommeren noch vercoopen.
718. Item, ende oft de voorschreve tochtenaer oft tochtenersse quame te
herhouwen, ende bij den tweeden bedde eenige kinderen krege, kommende
de selve tochtenaer oft tochtenersse alsdan aflijvigh te worden, sijn alsdan
de voor-kinderen paertende ende deijlende alle de erf goeden ende renten
die de tochtenaer alsoo in erf-tochte ende simple tochte beseten heeft,
sonder dat de na-kinderen daerinne eenigh recht hebben.
719. Item, ende oft de kinderen van den eersten bedde alle jonck
quamen te sterven sonder kinderen oft kints-kinderen achter te laten, soo
wort de lanckst-levende alsdan wederomme eijgenaer ende vrij meester oft
vrouwe van sijne oft heure erf-goeden, bij hen in erf-tochten als vore
beseten, ende volghen die alsdan sijne oft heure erf-ghenamen; oft soo hij
oft sij dan gheene na-kinderen en hadden, moghen daeraf nae hun goet-
duncken disponeren.
Ende dit wort onder Berchem oock alsoo ghe-useert.
720. Maer niet onder Wilrijck, Oustruweel, Oorderen ende Santvliet,
alwaer ten scheijden van den bedde de haeffelijcke ende gheconquesteerde
erffelijcke goeden worden gedeijlt half bij den lanckst-levenden ende half
bij de kinderen oft erf-genamen van den eersten aflijvighen.
721. Ende aengaende de erffelijcke goeden te weder sijden ten houwelijck
ghebrocht, die gaen, ten scheijden van den bedde, ter sijden vandaer die
respective ghekommen sijn.
722. Item, indien eene weduwe oft weduwaer, wettigh kint oft kinderen
hebbende, quame te herhouwen eer hij of sij van heur kindt oft kinderen
ghescheijden oft ghedeijlt waren, ende daernae aflijvigh werde, soo vermo-
ghen de voorschreve kinderen oft kint, boven de erffelijcke goeden ghe-
kommen van der sijden van den overledene, t'aenveerden d'een helft van der
gheheelder haven, ende oock van de erffelijcke goeden staende den tweeden
houwelijcke verkregen, als [van] heuren eersten aflijvigen ouder op hen
388 COUTUMES DE DEURNE.
gesuccedeert sijnde, ende daertoe noch d'ander helft van de helft van de
voorschreve have ende verkreghen erf-goeden, als van heuren lesten over-
leden ouders weghen op hen oft hem ghedevolveert wesende, sulckx dat
't selve kint oft kinderen moet of moeten hebben de drij deelen van der
haven ende verkregen erffelijcke goeden, sonder respect te nemen van
wien die haeffelijcke goeden ghekommen sijn, oft met wiens penninghen
d'ander erffelijcke goeden vercregen mochten wesen.
723. Item, soo wanneer een weduwer ende weduwe tsamen in houwe-
lijck kommende, ende beijde kinderen hebbende van hennen eersten bedde,
ende van de selve kinderen gescheijden ende ghedeijlt sijnde, ende kinderen
t'samen in den tweeden bedde krijghende, ende dat daernae een van hen
beijde komt aflijvig te worden, soo deijlen de voor-kinderen van beijde
sijden d'een helft van alle de have, ende oock van alle erf-goeden staende het
tweede houwelijcke verkreghen ende in des selfs eerste aflijvighe sterf-
huijs bevonden, soodat de voor-kinderen van s'mans weghen hebben d'een
helft, dat is een geheel vieren-deel van de have ende verkreghen goeden,
ende de voor-kinderen van de vrouwe d'ander vier-en-deel, ende blijft
de resterende helft den lanckst-levende metten nae-kinderen.
724. Item, soo wanneer man ende wijf, in houwelijcken staet sittende,
ende d'een van hen aflijvigh wort, soo moeten alle legaten ende kerckelijcke
rechten voldaen worden bij de erf-genamen van den eersten aflijvighen,
maer andere oncosten van de uijtvaert, t'sij van maeltijt oft anderssints,
ende andere schat-schulden ende lasten den sterfhuijse aengaende, moet de
lanckst-levende ende d'erf-ghenamen van den eersten aflijvighen half ende
half betalen, ten ware datter ware eenighe dispositie bij testamente ofte
houwelijcke voorwaerde ter contrarien.
725. Item, eenen crediteur van eenen overledene oft van eenigh sterf-
huijs, daer meer erf-ghenamen sijn dan een, vermach sijn gheheele schult
te heijschen van een van de selve erfghenamen, oft van den lanckst-levende,
diet hem belieft, die oock ghehouden is de selve schult te betalen, sonder te
moghen ghestaen met presenterende sijn deel van de schult te gheven, maer
moet sijn verhael voorts hebben op sijne mede erf-ghenamen, om een ieghe-
lijck sijn contingent daeraf te doen betalen.
726. Item, als een weduwer oft weduwe in 't sterfhuijs blijft ende 'tselve
aenveert, is ghehouden, ten versuecke van de erfghenamen van den eersten
390 COUTUMES DE DEURNE.
aflijvigen, den selven te geven behoorlijcken staet ende inventaris, alwaert
oock soo dat de eerste aflijvighe de contrarie van dien bij testamente hadde
gheordineert.
727. Item, en is eenen erf-ghename van eenen aflijvighen niet ghehouden
met sijne mede-erf-ghenamen langher in ghemeijnschap van goeden te
blijven, t'zij met eenighe weesen oft anderssints, dan hem en belieft, ende
vermach t'allen tijden van de selve sijne mede-erf-ghenamen, voor
versoecken behoorlijcke scheijdinghe ende deijlinge, soo na der bancken
recht behoort; die oock ghehouden sijn hen daertoe te moeten verstaen,
ende vermach d'officier de selve scheijdinge ende deijlinghe met hem aen te
gaen soo verre sijne mede-erf-ghenamen hen daertoe niet en willen verstaen
oft [hen] absenteren.
728. Item, soo wanneer twee broeders oft twee susters beijde kinderen
hebben, ende dat de kinderen van den eenen broeder oft suster alle jonck
kommen te sterven eer sij van henne goeden hebben vermoghen te dispo-
neren , alsdan versterft [versterven] hen-lieden achterghelaten goeden op den
anderen oom oft moeije, ende niet op sijne oft hare kinderen.
729. Item, in successie heeft plaetse de representatie ende succedeertmen
stroncx-ghewijse ende niet hooft-ghelijcke, soodat d'erf-ghenamen ende
descendenten uijtter sijden, soo wel in collaterale successien als in den
rechten tronck, altijdt staen moeten in de plaetse van henne ouders oft
predecesseurs, hoe verre dat se oock sijn ghedescendeert, ende dien
achtervolghende broeders oft susters kinderen, deijlen in henne ooms oft
moeijen goeden staeckx-oft tronckx-ghewijse, t'zij datter oom oft moeije
mede deijlen oft niet.
730. Item, vader ende moeder succederen henne kinderen ab intestato
van heurder sijden, ten ware dat de kinderen hadden broeders oft susters,
oft broeders-oft susters-kinderen, oft voordere descendenten van hen ghe-
komen sijnde, ende d'erf-goeden ende erf-renten in wesen sijnde onveran-
dert volgen altijts ter sijden alleen daerse af ghekommen sijn.
731. Item, ouders en succederen niet henne kinderen sonder oir ghestor-
ven sijnde, indien t'kint ander persoonen heeft ghe-institueert, ten ware sij
des behoefden, in welcken ghevalle souden sij van heurs kints achterghe-
laten goeden hebben hen legitime, ghelijck het kint in sijns ouders goeden
soude moeten ghehadt hebben.
392 COUTUMES DE DEURNE.
732. Item, indien datter ten scheijden van den bedde eenighe kinderen
waren ghehout die hen houwelijck goet hadden ghenoten, ende datter noch
andere ongehoude kinderen waren, sullen de gehoude kinderen moeten
stille staen tot dat d'onghehouden daerteghens zijn verleken; ende t'selve
ghedaen sijnde, sullen dan wesen ghelijcke kinderen ende deijlen even
diep, als vore.
733. Item, ende oft de ouders eenige heure kinderen soo vele ten houwe-
lijck gaven dat d'ander kinderen luttel of niet vele en souden van heure
ouders behouden ofte hen succederen, alsdan moghen d'ander kinderen de
gehoude kinderen bedwinghen met rechte, alwaert, dat sij met hen, houwe-
lijck goet uijtbleven ende het sterf-huijs van henne ouders wilden renun-
chieren, dat sij, in respecte van d'ander kinderen, moeten inbrenghen hen
houwelijck goet bij 't ghene dat d'ouders achterghelaten hebben, oock al
lieten d'ouders gheen goet achter boven henne schulden ende lasten
overschietende, ende uijt de houwelijcke ende achtergehelatene goeden van
de ouders ghesamentlijck moghen de onbestede kinderen nemen en behou-
den hen legitime, al en waerder oock niet anders overgheschoten dan
t' houwelijck goet; maer de vrempde crediteuren en hebben teghens de
ghehoude kinderen haren ouders sterf-huijs repudierende gheen actie,
noch teghens d'ander kinderen die alleenlijck in de selve in-officieuse dote
willen participeren, sonder heurs ouders sterf-huijs oft achterghelatene
goeden te aenveerden, ten ware dat bleke dat d'ouders in fraude van de
crediteuren hen 't selve goet gegeven hadden.
TITRE XXXVII.
Van het voordeel in den stal
734. Eerst, het beste peert met sijn ghetuijch, met eenen langhen waghen
oft kerre, daer maer een peert aen treckt.
Item, de beste koe, met een kennewe daertoe.
Item, dat beste calff.
Item, het beste vercken.
Item, het beste schaep.
De beste ganse.
Eenen haen mette hinne.
394 COUTUMES DE DEURNE.
Eenen eijnt-voghel.
Eenen mesrieck.
Een houten gaffele.
Eenen mes-haeck.
Den besten ploech met sijn gereetschap.
Een egge met sledde.
Een boon- oft ert-sette.
De beste seijsene met haer gereetschap.
De beste picke met haer gereetschap.
De beste spaeije.
Een ijseren schuppe om mede te delven ende planten.
De beste slachroede.
Een wanne.
Eenen vlegel.
Eenen stroijen meet-corf [merct-korf].
Een coren-veertele.
Eenen strijck-stock.
Den besten koeketel.
Het beste forneijs.
Een boterstande met haer ghereetschap.
Eenen metalen melck-stoop, oft van aerde.
Eenen melck-eemer van metael oft van aerde.
Eenen room-pot.
Een houten schotel daermen in botert, metten houten lepel.
Een houten coren-schuppe.
Den besten coren-sack.
De beste aecxe, met eenen houten hamer ende eenen ijseren klief-beijtel.
Een mael-huijsele.
Eenen clief-block.
Eenen corde-waghen oft pijpegael.
Een hoij-gaffel.
Eenen pendere.
Een berie.
Een rijve.
Een sickele.
396 COUTUMES DE DEURNE.
Het voordeel in huijs.
735. Een braet-panne metten ijser daervore.
Eenen spit metten wender daervore ende't ghewicht.
Eenen droop-lepel.
Een cap-mes.
Een ijseren latte met eenen hanghel.
Eenen ijseren pot-heijs.
Een ijseren heusken.
Eenen treft oft hangh-ijser.
Eenen rooster.
Een ijseren ronde panne met eenen stele.
Een vier-schuppe.
Een waeffel-ijser.
Een riecxken.
Een brant-ijser van metael oft van ijser.
Een tanghe.
Een pot-decxsele van metael oft van ijser.
Een ijseren schuppe met eenen houten steel.
Een scheere.
Een raspe.
Een balance metter schalen, met een pont-ghewicht, oft eenen huijsel.
Eenen keerssnutter.
Een spijckel-boor.
Eenen urinael-pot.
Eenen blaesbalck.
Eenen dwelier.
Een cruyt-busse.
Eenen blouwel.
Eenen houten hamer.
Een ghelaesbert.
Een houten sout-vat.
Eenen preeck-stoel.
398 COUTUMES DE DEURNE.
Een schuerbert.
Eenen spinrock met eenen haspele.
Een hellebaerde, oft eenen anderen waeck-stock (1).
Eenen cloet-stock.
Een paleijseel.
Eenen vleesch-block.
Eenen vleesch-boom metten seele ende ijsere spillen.
Eenen den besten stoel.
Eenen keers-corf.
Een keeshorde.
Eenen spieghel.
Eenen mostaert-meulen.
Een queerne.
Een scherfbert.
Eenen steenen olie-pot.
Een leere.
Een rechtbancke sonder slot.
Een bijle.
Eenen ijseren hamer.
Een saghe.
Eenen cleerbessem.
Eenen cladder.
Eenen aentrecker.
Een wedtberdeken.
Een wint-ijsere.
Een scherf-mes.
Een elle.
Een becken.
Een den besten ketel, sonder brouw-ketel oft back-ketel.
Een bedtpanne
Een den besten metalen oft ijseren pot.
Eenen metalen, coperen oft houten eemer.
(1) L'‚dition in-18 dit, abusivement, werck-stock.
400 COUTUMES DE DEURNE.
Een vier-clocke van metael oft van aerde.
Een coffoir van metael, ijser oft aerde.
Een metalen croon-candelaer oft ermken
Eenen metalen schepper oft schepbecxken.
Een merct-eemercken van metael oft hout.
Een vischspaen van metael oft ijser.
Een vierslagh, teijle van metael, tenne oft aerde.
Een tennen becken.
Eenen vijser van metael, steen oft houten mortier metten stamper.
Een wij-watervaetken van ten oft metael.
Eenen wijn-stoop, pot oft pinte, getoot oft onget [oot].
Een tennen becke met een lampet, oft van metael, oft cavoir (1), tennen
oft loten fonteijne, met een bacxken daerover [daeronder].
Een tennen oft houten telioor.
Een tennen sout-vat.
Een tennen com oft metalen aker.
Een treseerbecken van ten oft metael.
Een spouw-baxken van ten oft metael.
Een olie-commeken oft een com om uijt te eten.
Een mostaert-pot van ten oft steen.
Eenen tennen oft steenen pispot
Een lampe van tenne, metael oft steen.
Eenen tennen croes, op datter geenen silveren en is.
Een tennen boter-schotel.
Een beddeleet (2) van lijnen, wullen oft tirenteijn
Dat beste paer slaep-laeckenen.
Een doot-cleet, de weergaeije daer de aflijvighe in ghelijckt is.
Een d'beste ammelaken.
Een de beste servette.
Een den besten handt-doeck.
Een flouwijne.
(1) Au lieu de: oft van metael oft cavoir, lisez, comme dans les Compilat' de la ville d'Anvers, t. IV,
p. 182 : oft eenen metalen oft tennen lavoir.
(2) Au lieu de : beddeleet, comme portent les deux ‚ditions, lisez: beddecleet.
402 COUTUMES DE DEURNE.
Een langhe ghebeelde dweele.
Eenen droogh-doeck.
Eenen blauwen oft witten lijnen voorschoot.
Eenen brandt-sack.
Eenen meel-sack.
Eenen torf-sack.
Een dat beste hemde, 't zij mans oft vrouwe.
Een den besten hals-doeck oft craghe.
Een den besten hooft-doeck oft slaep-huijve.
Een de beste huijve, haer-snoer, bandeken, spansel ende dierghelijcke.
Van de kleederen den man competerende.
736. Den besten pant-rock oft casiack.
Dat beste wambeijs.
Dat beste rocxken.
Dat beste paer caussens.
De beste caussebanden.
De beste schoenen ende pantoffelen.
Den besten hoet.
Den besten riem.
De beste tesse.
Den besten paternoster die hij ghebruijckt.
Sijnen schiet-boghe metten koker ende pijlen, indien hij in de gulde is
De vrouwe-kleederen ende juweelen.
737. Den besten tabbaert oft bouwen.
Den besten kuers.
De beste siele.
Dat beste paer caussens.
De beste schoenen oft pantoffelen.
De peste paer mouwen.
Den besten silveren riem.
Den besten pater-noster.
404 COUTUMES DE DEURNE.
De beste borsse oft hertteken.
Dat beste paer messen sonder silver.
Den besten kerck-boeck.
Eenen voorschoot.
Van het silver-werck.
738. Een silveren drinck-stuck, t'zij cop, schael oft croes, wegende
acht oncen silvers oft vergult, inghevalle die daer bevonden wordt, ende
wes 't selve meer weert is, sal de lanckst-levende moeten goet doen.
Eenen silveren lepel tot een once, ende niet daerover.
Van het hout-werck.
739. Een coetse oft ledicant met de gordijnen ende toe-behoorten.
Een kiste oft schrijne van houte met een slot.
De beste tafel sonder slot.
Dat beste schouw-kleet.
Dat beste tresoor-kleet oft dwele.
Dat beste tafel-kleedt.
De beste schilderije met sijne lijsten.
De beste sargie.
Een sitte-kussen.
Een oor-kussen metten flouwijne.
Dat beste bedde met den hooft-peulinck.
Een matrasse oft stroij-sack onder 't bedde.
Eene lanteerne.
Eene wanne.
Een houten coren-schuppe.
Een coren-meuken, maer daerover niet.
Eenen stroijen coren-corf.
Een meel-tonne.
Een keers-kiste.
Een hoender-renne.
Een cleer-mande.
Een torf-mande.
406 COUTUMES DE DEURNE.
Een schotel-vat.
Een berdeken oft teljoor-corfken.
Eenen cordewaghen oft pijpegael.
Een berrie.
Een vleesch-stande.
Een wasch-tobbe.
Een moelie metten back ende ghereetschap.
Een ijseren hoven-scheel.
Een bier-halfvat oft vierendeel.
Een bierschrage.
Een kruijcke sonder tennen scheel.
Eenen houten kack-stoel metter teijlen oft becken daerinne, soo 't bevon-
den sal worden.
Een schrijflaeij metten gout-ghewicht.
Een houten boter-bacxken.
Eenen pollepel.
Een cleer-male om te reijsen.
Een bier-buijse.
Een metalen craen oft houten buijse om in 't vat te steken-
Een ratte ende muijsevalle.
Een caterolle metten paleij-seel.
TITEL XXXVIII.
VAN DEN VREDE.
740. Soo wie twist oft gheschil heeft teghens eenen anderen, ende
gedreijght oft uijtgeheijscht wort, hem beduchtende van gequetst, geslagen
oft overlast te worden, magh den ghenen daervore hij hem beducht in eenen
vrede doen legghen, ende dat in recht versoecken; waervan hem wort ghe-
gunt acte, de welcke hij metten Stadthouder ende eenen schepenen, oft
met twee schepenen alleen doet insinueren , die hem segghen dat hij tot
sulcks versoecke wordt geleijt in eenen vrede, ende hem verbodt doen, van
s'hertogen-wegen, dat sij malkanderen niet en vermogen missegghen oft
misdoen, op arbitrale ende alsulcke andere correctie als de heeren sullen
408 COUTUMES DE DEURNE.
vinden te behooren, d'welck den griffier oft schepenen-clerck is ghehouden
te registreren.
741. Item, wie vrede weijgerde, als van s'heeren wegen, die ten versoecke
van partije wort geheijscht, die verbeurt soo dickmael hij dat weijgherde ses
gulden, ende bovendien moet d'officier den wedersegger in hachten houden
ter tijdt hij vrede sal ghegheven hebben ende den breuck betaelt.
742. Item, die vrede heijscht ende begheert, is oock schuldigh vrede te
gheven ende te houden, op de selve pene.
743. Item, die t'sijnen onschulde is geslagen, gewont oft ghequetst, heeft
na den selven delicte vrede onghestaeft den tijt van vier-en-twintigh uren
lanck, soodat, in ghevalle hem de misdoender binnen de voorschreve vier-
en-twintigh uren misdede, met woorden oft met wercken, [de selve] wort
ghestraft als vrede-breker.
744. Item, partijen staende teghens malkanderen in proces na de litiscon-
testatie in de saecke, worden ghehouden al oftse in vrede laghen, soo langhe
't selve proces niet en is gheslist met recht of metter minnen.
745. Item, wie den anderen boven vrede qualijck toe-sprake oft met
woorden injurieerde, verbeurt twee-en-dertigh gulden.
746. Item, die boven vrede iemant dreijghde te slaen oft te steken, bij
hem selven oft anderen, verbeurt viertigh ponden swert oft ses-en-vijftigh
gulden.
747. Item, die boven vrede den anderen sloeghe oft quetste, verbeurt
sijn lijf, sonder verdragh.
748. Item, door het dagelijcks met malkanderen eten ende drincken, oft
die malkanderen den dranck toe-brenghen ende wacht [wachten], wordt
daermede den vrede ghehouden voor gheremitteert ende quijtgescholden;
maer met in respecte van man ende vrouwe, die tsamen wel moghen woonen,
eten, drincken ende bij een slapen sonder prejudicie van den vrede.