COUTUMES DE CASTERLÉ.
TEXTE.
Costumen des dorps van Casterle over Venne (1).
TITEL I.
INDEN EERSTEN AENGAENDE DE ORDINARISCHE GHENECHTEN ENDE PROCEDUREN.
1. Het ordinaris ghenecht wordt ghehouden des donderdaeghs, van
vierthien tot vierthien daeghen, ende wordt tot elcken sondaghe voor het
ghenecht, den volcke meest vergadert zijnde, bijden vorster aldaer gheboden.
2. Men is aldaer ghewoonlijck 't ghenccht te houden ende 't recht te
besetten (2), bijden schouteth ende seven schepenen, oft ten minsten metten
meestendeel van hen, ende wordt, ter manissen vanden schouteth, door
vonnisse van schepenen, vierschare ghebannen, ende daerbij gheordonneert;
dat niemandt en spreke dan met eenen ghesworen taelman, oock minnelijcker
talen ende woorden van rechte, op sulcks, soo wie contrarie doet, datmen
hem afneemt alsulcken keuren ende breucken als den schouteth, naer desen
oft der hooftbancken recht, mocht aenghewesen worden.
3. Egheene partije en wordt ten ordinarisen landtghenechte in rechte
ontfanghen, sonder eerst ende alvooren een sufficiente binnen-borghe
gheseth te hebben oft te stellen, van wat hij t'onrecht doet te rechte te
beteren, soo wel van persoonen van binnen als van buijten.
4. Van ghelijcken en wordt oock niemant ontfanghen in rechte t'sijnder
defensien oft verantwoorden, sonder oock sufficiente borghe te stellen van
't ghewijsde te voldoen; welcke sufficientie staet ten verklaren van schouteth
ende schepenen.
5. Ende soo verre hij egheen borghe ghekrijghen en kan, mach ghestaen,
aengaende civile ende personele saeeken, maer niet anders, met sijnen eedt,
soo verre schouteth ende schepenen sulcks vinden te behooren, daerbij soo
sweirende aen Godt ende sijne heijlighen, in handen vanden schouteth, oft,
in absentie van hem, sijnen stadt-houder, dat hij sal te rechte staen ende
(1) Brabandts-recht, tome I, fol. 743. V. le rapport de M. le conseiller de Cuyper dans le recueil des
Procès-verbaux des séances de la Commission, tome IV, p. 72.
(2) Au lieu de: besetten, lisez: besittet.
120
COUTUMES DE CASTERLÉ.
TEXTE.
't ghewijsde voldoen, ende sijne goeden in prejudicie vande saecken niet
verminderen, dan sijnen ende sijns huijsghesins nootdruft behoorlijck
daeraf te ghenieten; oft ghestaet midts stellende bij provisie onder de weth
soo vele als den heijsch ghedraecht, oft verbindende soo veel erfgoet hem
toebehoorende, onder Casterle gheleghen, als schepenen kennelijck is
daertoe ghenoech te sijne.
6. Omme 't voorschreven ghenecht te houden, moeten ten daghe
dienende den schouteth, schepenen, secretaris ende procureurs bereedt zijn
om te beginnen ten neghen uren voor den noene precies. Ende soo verre
den schouteth daer ghebreckelijck ware, bij faute van hem ende [,noch?]
sijnen stadt-houder, verbeurt t'elcker reijsen thien stuijvers; item, elcken
schepenen in ghebreck vallende, vijf stuijvers, ende den secretaris twintigh
stuijvers, ende de procureurs, van elcke saecke eenen ouden grooten,
promptelijck ende op parate executie betaelt te moeten worden tot behoef
vande ghemeijne bussche.
7. Item, als het ghenecht gheraeckt te vallen op eenen heijlighen dach,
soo wort het ghehouden des anderen daeghs.
8. Ende en besitmen 't ghenecht niet langher dan tot twelf uren des
middaghs incluijs.
9. Ten voorschreven ghenechte behooren alle civile, personele ende reële
saecken.
10. Te weten: in't voorjaer moet de aenlegghere besetten de panden
daerop hij pretendeert gheactioneert te zijne, ende opden eersten dach den
secretaris ter rollen te doen stellen voor hoeveel s'jaers ende hoe langhe
verloopen.
11. Daernaer doet de vorster oft dienaer vanden selven besette in't voor-
jaer den eijghenaer vanden besette [goeden] oft de ghebruijcker, die binnen
de jurisdictie van Casterle is woonende, de wete; ende soo verre sij buijten
woonen, doetmen de wete doen door brieven vanden schouteth, te schrijven
aenden officier vande plaetse daer den proprietaris oft huerlinck resideert.
12. Soo verre ten anderen naestvolghenden daghe de besette goeden
niet en worden ontseth, soo wordt 't selve voorts ghevolcht op sijnen
tweeden dach, voorts ten anderen op sijnen naestvolghenden daghe op
sijnen derden dach, ende daernaer voorts meer van drij voordaghen te drij
andere verscheijden ghenechten oft daghen van recht.
122
COUTUMES DE CASTERLÉ.
TEXTE.
13. Ten welcken ghenechte vanden derden voordaghe, soo verre niemant
en komt ontsetten, oft de besette goeden verantwoordt, goet tijdts voor
't hooghste vanden daghe, te weten ten twelf uren des middaghs, soo
worden de besette goeden, ter manisse vanden schouteth, bij schepenen
vonnisse ghewesen ter leveringhe in 't voorjaer.
14. Welcke leveringhe daernaer inder kercken met een sondaeghs
gheboth wordt gheboden ten tijde ende ten daghe van s'heeren moeijte
ende binnen't ghenecht, soo verre de uijtwinninghe niet en is voor heerlijcke
chijnsen, want in sulcken ghevalle wordt die leveringhe ghedaen inde
vierschare.
15. Ten welcke daghe de aenlegghere oft uijtwindere voor, ende den
schouteth met de schepenen na, gaet tot op den gront oft pant daerop
inder voorschreven manieren vervolcht is gheweest.
16. Alwaer opden grondt vierschare wordt ghebannen; ende dat ghedaen,
wordt den aenlegghere ghewesen met vonnisse te exhiberen allen sijn
bescheet, daertoe hij hem dier saecken aengaende is ghedraghende.
17. Ende daernaer wordt die aenlegghere ghewesen te affirmeren bij
eede hoe vele hij opde voorschreven panden eijscht oft ten achteren is
onbetaelt; d'welck ghedaen ende gheteeckent zijnde, wordt daernaer
ghewesen dat den schouteth den aenlegghere pant sal leveren, volghens
sijnen bescheede, in't voorjaer, ende dat den schouteth 't selve goet met een
sondaeghs gheboth op sekeren benoemden dach ende ghesetter plaets ende
tijt, in presentie van schepenen, voor een toecomende jaer sal verhueren
om te ghebruijcken.
18. Alsoo daernaer 't jaer ende dach verstreken is, alsdan komt d'aen-
legghere wederom ten ghenechte, brenghende rus ende rijsch ter vierscharen,
presenterende rekeninghe, bewijs ende reliqua te doen over de penninghen
vande verhuerde goeden in 't voorjaer, soo verre hem ijemandt doet hant-
vullinghe ende betalinghe van 't ghene daerom hij heeft vervolcht, met alle
wettighe kosten.
19. Ende soo verre hem niemandt alsoo handtvullinghe oft belastinghe (1)
en doet, soo wordt op 't selve goet met drij sondaeghsche voordaghen ten
drije verscheijden ghenechten vervolcht in't naerjaer, ende metten eersten
(1) Au lieu de: belastinghe, lisez: betalinghe, comme à l'article précédent.
124
COUTUMES DE CASTERLÉ.
TEXTE.
voordaghen belloorlijcke wete ghedaen ; ende soo verre in't selve vervolch
niemandt en ontset voor 't hoochste vanden daghe, soo wordt het selve
goet, ter manisse vanden schouteth, bij vonnisse van schepenen, ghewesen
ter leveringhe binnen 't ghenechts ende s'heeren moeijte in't naerjaer.
20. Item, binnen den laetsten toekomenden ghenechte wordt 't voor-
schreven goet den aenlegghere verwindere bij den schouteth, in presentie
van schepenen, alsoo ghelevert int naerjaer, met rus ende met rijs.
21. Behoudelijck dat 't selve goet moet worden, naer voorgaende kerck-
gheboden, ten benoemden daghe ende plaetse bijden schouteth, in presentie
van schepenen, ten hoochsten ende schoonsten, den meesten daervoor
biedende, moet worden (1) verkocht metten vollen uijtganghe van eender
bernender keirsse. ende behoudelijck alle ouderen bescheet te blijven in
sijnder weerden.
22. Ende mach een ijeghelijck coopman wesen indifferentelijcken, behou-
delijck dat hij hem sal ghehouden zijn te reguleren volghens de voorwaerde
bij schouteth ende schepenen ende den uijtwinder ghemaeckt, die aldaer te
voorens uijtghelesen wordt.
23. Item. soo verre het uijtghewonnen goet, alsoo verkocht, meer ghe-
raeckte te ghelden dan 't capitael oft hooft-penninck van 't ghene daerop
vervolgll ghedaen is, metten achterstelle ende onbetaelde verloopen, met
allen de kosten, soo wordt het selve meer overschietende gherestitueert den
ghenen die 't uijtghewonnen goet te vooren toebehoort heeft; ende gildet
min, den uijtwinder en heeft gheen voorder bericht, ten ware hem bij- oft
toepanden ghestelt waren, die mach hij daervoor oock vervolghen inder
manieren alsvoor.
24. Wel verstaende, soo verre den eijghenaer vande goeden binnen
Brabandt woonachtigh is, datment weet, ende niemandt de wete in 't naer-
jaer voor hem en wilt aenveerden, soo doetmen hem vanden voorschreven
vervolghe in t' naerjaer de wete doen bij schrijven vanden schouteth, als
voor; welcke brieven den dienaer draecht, mede brenghende te rugghe de
selve brieven, daerop gheteeckent de relatie vanden officier die de wete
ghedaen heeft. ende dit al ten koste vande goeden daerop vervolch ghedaen
wordt.
(1) Les mots moet worden se trouvent déjà au commencement de la phrase.
126
COUTUMES DE CASTERLÉ.
TEXTE.
25. Item, soo verre [van] de vooschreven uijtwinninghe ende leveringhe,
't zij in 't voorjaer oft in't naerjaer, eenich ontseth ghedaen wordt, soo
procederen partijen voorts ordinarie ten landt-ghenechte, van veerthien tot
veerthien daghen, opden voet als hiernaer onder de personele saecken
gheseght sal worden.
26. Item, indien ijemandt pretenderen wilt eenieh erfgoet hem toe te
behooren in 't gheheel oft in deele, soo wordt daerop vervolcht vier daghen
van recht, met vier voordaghen, ende wordt na den eersten voordaghe de
wete daeraf met een sondaeghs gheboth bij den dienaer inder kercken
ghedaen; ende soo verre daer teghen den lesten voordaghe niemandt en
compareert, soo wordt den voorschreven vervolgher, ter manisse vanden
schouteth, bij schepenen vonnisse, ghewesen ende ghestelt inden ghebruijcke
vanden selven goede, tot aen den tijdt hem ijemandt daeruijt kan ghewinnen
met beteren rechte; ende metten eersten voordaghe moet alsulcken
vervolch ten registre vande saecken ghestelt worden, oft bij gheschrifte
overghegheven worden de redenen van sijnen vervolghe met sijne conclusie.
TITEL II.
VAN SCHATSCHULDEN, ETC.
1. Aengaende het bedinghen van personele saken, van schatschulden,
hueringen, coopmanschappen, asseurantien, keuren, breucken ende alle
andere, die ghene die daeraf eenen anderen wilt beklaghen, komt op eenen
anderen ghenecht-dach voor recht in ghebannen vierschare, doende aldaer
ter rollen vande saecken stellen, oft in gheschrift overgheven sijn aenspraecke
[ende] heijsch met sijnder conclusien teghen eenen alsulcken, ende dan
wordt, goedts tijdts binnen den anderen toekomenden ghenecht-daghe,
bijden dienaer den beklaeghden daeraf de wete ghedaen, ende daeraf doet
den toekomenden daghe van recht den dienaer relatie van sijn devoir.
2. Ende soo verre den beklaeghde oft aenghesprokene, ten daghe na dat
hij de wete alsoo heeft ghehad, niet en compareert, soo wordt hij, ter
manisse vanden schouteth, bij schepenen-vonnisse ghewesen verreijckt op
sijn nootsaecke.
3. Welcke nootsake, indien hij ten anderen daer naest-volghenden daghe
van recht niet en purgeert, wordt het voorschreven verreijck ghewesen
128
COUTUMES DE CASTERLÉ.
TEXTE.
van weerden, ende sulcken beklaeghde versteken van allen defensien, ende
de aenlegghere wordt ghewesen tot sijnen thoon, indien hij sijn aenspraeck
bij thoon ghefundeert heeft, ende heeft hij sijne aenspraeck ghefundeert
metten eedt, in sulcken ghevalle wordt hij ghewesen t'sijnen eedt.
4. Welcken thoon oft eedt, soo 't ghevalt, na dien 't selve ghedaen is,
wordt d'aenlegghere, ter discretie van schepenen, daeraf ghewesen volkomen,
ende voorts tot executie op den beklaeghden ende op sijne goeden.
5. Ende bij soo verre den beklaeghde compareert ten eersten daghe na
de voorschreven wete, wordt in rechte ontfanghen, midts stellende cautie
oft doende eedt alsoo voorschreven is, ende nemende voorts dach om
t'antwoorden, oft doen soo sijnen raedt ghedraecht.
6. In gheene saecken en mach voorder gheschreven worden dan bij
aensprake, antwoorde, replijcke ende duplijcke, ten ware, om nieuwicheden
inne-ghebrocht, de wethouders anders dochte te behooren; in elcke saecke
die ordinarie bedinght wordt, mach elcke partije hem eens behelpen met
eenen heerlijcken dach, continuatie van officie weghen, behoudelijcken dat
't selve cesseert in saecken van ghevanghenissen, haechten, arresten, etc.
7. Als ijemanden eenighen preciesen dach dient, ende daeraf niet en
voldoet, soo wordt hij versteken van 't profijt van dien daghe, te weten van
't ghene waertoe hem den dach is dienende, ende vaertmen in sulcken
ghevalle voorts totten anderen judiciele acten.
8. Niemant en mach eenighen thoon doen sonder eerst ende alvooren
daertoe met vonnisse ghewesen te zijne; ende heeft een ijeghelijck, in saeeken
die soo wel ordinaris als extraordinaris bedinght worden, drij daghen ende
termijnen, elcken van thoon sonder meer; ten ware dat schepenen nootelijck
bevonden dat partijen meer tijts behoefden, het ware om absentie van
ghetuijghen te verre gheseten oft dierghelijcke.
9. Ende oock en machmen gheenen thoon doen dan opde articulen vande
schrifturen die in recht sijn overghedient geweest, ende gheensins op
vraghen oft interrogatorien, ten goetduncken vanden aenlegghere oft andere
partijen.
10. Ende worden de ghetuijghen gheproduceert bij billetten opde arti-
culen vande schriftueren, sonder datmen inde billetten mach eenighe feijten
insereren.
11. Item, in alle schrifturen salmen de feijten distingueren van articule
130
COUTUMES DE CASTERLÉ.
TEXTE.
tot articule besonder, sonder feijten met feijten, oft reden met redenen te
menghen.
12. Ende partijen daerteghens schrijvende, is ghehouden de feijten
articulatim te kennen oft ontkennen, ende dan daerbij voeghende des sijnen
raet ghedraeght.
13. Een ijeghelijck die thoon doen wilt, moet sijne partije daerteghens
doen daghen, om de ghetuijghen te sien ende hooren den eedt doen.
14. Al is't soo dat die teghen-partije, aldaer komende, doet eenighe
beschuldinghe, reproche oft lasteringhe teghens eenighe ghetuijghen, soo
worden nochtans de selve dien niet teghenstaende overhoort, sonder verkort
van ijemandts goet recht; hoewel de schepenen in sulcken ghevalle het
verklaren vanden belastende ghetuijghen (1) sullen moghen verscheijden
stellen vande ghetuijgenisse der andere.
15. Soo wanneer ijemandt sijnen thoon doenmoet met persoonen buijtens
landts gheseten, soo wordt te dier saecken den tijdt van thoon verlenght,
naer ghelegentheijt vander saecken ende distantie vander plaetsen.
16. Als partijen van weder-sijden heuren thoon gheven, ende van voor-
deren thoon gherenuncieert hebben, alsdan doetmen openinghe vanden
selven, ende men gheeft daeraf copije den ghenen die't begheert.
17. Naer openinghe vanden thoon en wordt inder saecken niet voorder
oft breeder gheschreven dan hinc inde reproche, daerop elck teghens des
anders reprochen mach salveren; ende blijven de salvatien secreet; ende
wordt de sake daermede ghestelt in state om wijsen, ende worden [de] repro-
chen bij den procureurs ende bij partijen gheteeckent.
18. Ten ware dat de schepenen bevonden dat op de reproche eenighen
thoon van noode viel te doen; in welcken ghevalle sij den reprochant daertoe
admitteren, behoudelijck de wederpartije heuren thoon ter contrarien;
allen welcken thoon sonder openinghe totten processe ghevoeght wordt.
19. Ende de saceke komende in state om wijsen, moeten de procureurs
overgheven heuren gheteeckenden inventaris van allen heuren gheexhi-
beerde stucken ende de acten daertoe sij hen ghedraghen.
20. Item, soo wie het principael verliest, die verliest oock de kosten, al en
wordt daeraf in't vonnisse niet vermaent.
(1) Au lieu de: vanden belastende ghetuijghen, nous croyons qu'il faut lire: vande belasterde ghe-
tuyghen.
132
134
COUTUMES DE CASTERLÉ.
TEXTE.
21. Als die schepenen van eenighe vonnissen, 't zij diffinitijf oft interlo-
cutoir, bemaent zijn, ende dat die schepenen des niet wijs oft vroet en zijn.
ende begheeren het beraedt, 't zij bij meesters van recht oft rade, dat die
schepenen ordineren partijen eenich geldt daertoe in te legghen, soo moeten
partijen van weder-sijden ten koste van onghelijcke daeraf elck een ghe-
rechte helft furneren ende verlegghen; ende soo wie des niet en doet, wordt
hij oft sijnen borghe, ten versuecke vande andere goetwillighe partije,
daervoor realijcken gheexecuteert.
22. Item, alle acten van ghetauxeerde kosten zijn executabel als 't
principael.
23. Item, alle vonnissen in krachte van ghewijsde ghegaen ende ghebleven
moeten voldaen worden binnen den anderen ghenecht-daghe naestcomende,
oft binnen veerthien daghen, op parate executie.
24. Als ijemandt van eenighe vonnissen inde voorschreven bancke
ghewesen hem wilt draghen oft draecht als appellant, moet 't selve doen
binnen thien daghen, ende daeraf den schouteth oft wethouderen terstont
blijckinghe doen hebben; ende is daer-en-boven sulcks ghehouden, soo
verre partije dat versoeckt, terstont hem onder eedt te expurgeren, dat hij
van meijninghe is de selve sijne appellatie te vervolghen, en dat hij de voor-
schreven appellatie niet en interjecteert om't proces oft de saeeke te
retarderen oft verlegghen, op pene vande appellatie te verliesen ende 't
vonnisse ter executie te moghen ghestelt worden.
25. Eenen ijeghelijck appellant is ghehouden, ten lancksten binnen sesse
daghen naer de pronuntiatie van [den] vonnisse daeraf hij hem ghedraghen
heeft, sijne appellatie te vervolghen, op de pene dat 't vonnisse plaetse grijpt
ende tot sulcken executie ghestelt wordt als daertoe staet; uijtghenomen van
vonnissen ghegheven extraordinaris, als van drij daghen tot drij daghen,
ende van appellatien van executien, want daeraf moet gheappelleert worden
binnen drij daghen, ende binnen thien daghen verheven oft vervolcht
worden. In alle appellatien van executien moet den appellant altijdt bij
provisie, ende moet (1) bij de weder-partije stellende sufficiente cautie,
namptiseren daervoor hij gheexecuteert is, op pene van dat, bij ghebreke van
dien, de executie wordt ghecontinueert ende volkomen.
(1
COUTUMES DE CASTERLE.
TEXTE.
26. Soo wie van eenighe vonnissen appelleert ende naderhandt vander
appellatie desisteert sonder vervolch, die vervalt inde boete van vier gouden
rijders.
27. Item, soo wie in saecken van handtvullinghe oft provisie ghedoemt
is, mach sijn teghen-partije binnen s'jaers, ende daernaer niet, bedwinghen
om de saecke ten principalen te vervolghen, opdat hij mach weder krijghen
't ghene hij ghederft heeft; ende d'welck, indien men bevindt alsoo te
behooren naer recht, doen de heeren niet alleenlijck wederkeeren het
principael, maer oock de kosten, schaden ende interesten, naer de ghele-
gentheijt vander saecken.
28. De schaden ende interesten ijemanden aenghewesen met vonnisse
worden in't gheschrifte ghestelt sonder daerbij eenighe voorghedane kosten
te voeghen; ende om 't selve gheschrifte te sien overgheven wordt partije
ghedaeght bij den dienaer.
29. Teghens welcken alsoo overghegheven gheschrifte de partije mach
weder overgheven zijn antwoorde, in d'welck, soo verre die ghene teghens
wien de schaden ende interesten overghegheven zijn, naer twee dilaijen oft
ghenechten valt in eenighe ghebreken, soo procederen de wethouderen van
heurs ampts- oft officie-weghen voorts totter taxatien vande voorschreven
schaden ende interesten.
30. Ende soo verre datter de voorschreven twee dilaijen (1) gheantwoort
wordt, soo wordt bij de heeren schepenen, sonder voorder oft meerder
schrijven, ghedaen sulcx als sij naer de dispositie ende gheleghentheijt
vander saeeken bevinden te behooren.
31. In saeeken van schaden ende interesten diemen van nieuws, sonder
voorgaende vonnisse, wilt voorderen, moetmen handelen bij aenspraecke
antwoorde, replicke, duplicke ende anders, ghelijck hiervoorens vande
maniere van procederen gheseijt is.
32. Een ijeghelijck doende eenighen eijsch oft aenspraecke, welck hij
fundeert op eenich schriftelijck bescheet, is dat ghehouden ghesamentlijck met
eijsch ende aenspraecke over te gheven, oft [op] daeraf versteken te zijne.
33. Ende moet antwoorden ende anderssints replicerende, duplicerende
van ghelijcken ghedaen worden (sic), soo verre inde selve van eenighe schrifte-
lijcke bescheeden vermaen ghemaeckt wordt.
(1) Nous croyons qu'il faut lire: binnen de voorschreven twee dilayen.
136
) Au lieu de: moet, nous croyons qu'il faut lire: mits.
COUTUMES DE CASTERLÉ.
TEXTE.
34. Alle saecken van conventien ende reconventien moeten ghelijck
gheeijndt worden, soo verre sij door malkanderen moeten verstaen worden;
andersints ende indien de selve met malkanderen sonderlinghe niet ghemeijns
en hebben, soo ontkommert men de saecke die eerst gheprepareert ende
bereet is.
35. Als ijemandt aen een anderen wilt convenieren uijt sijn obligatie,
merck oft handt-teecken, soo moet sulcken bij den dienaer den verobli-
geerden doen daghen teghen den eersten toekomenden ghenechte oft
dinghdach, ende int daghen hem expresseren ende segghen, dat hij ghe-
daecht wort om sijn obligatie, merck oft handt-teecken te komen bekennen
oft ontkennen.
36. Ende soo verre sulcken ghedaeghde niet en compareert, wordt hij
ghecondemneert de somme inde obligatie gheruert op te legghen ende
voldoen; dies is de aenlegghere ghehouden te affirmeren bij eedt daeraf
onvergoeden (1) ende niet betaelt te zijne.
37. Ende bij alsoo de ghedaeghde compareert, begherende dach om
daerop te kennen oft ontkennen, wordt hem daertoe simpelijcken dach
gheaccordeert; ende soo verre hij die ten gheaccordeerden daghe bekent,
oft achterblijft, wordt gecondemneert als voor; ende soo verre hij daerop
ontkennen doet, wort d'aenlegghere ghewesen t'sijnen thoone, indient hem
belieft.
38. Alle besetselen ende beslaghen moghen gheschieden extraordinarie
sonder vierschare, voor d'eerste reijse, met schouteth ende schepenen, ende
doet den dienaer binnen middelen tijde daeraf de wete, ende wordt dan
voorts vervolcht ter vierscharen totten sesden daghe van recht, soo verre
die niet ontseth en wordt.
39. Ende soo verre datter eenicll ontsetsel geschiet, wordt de saecke
voorts van vierthien tot vierthien daghen ter vierscharen bedinght, ghelijck
inde voorschreven andere saecken.
40. Maer bij soo verre dat de saecke sonder ontsetsel gheraeckt te
verloopen totten sesten daghe van recht tot 't hoochste vanden daghe, te
weten ten twelff uren des middaghs incluijs, te weten drij besetselen ende
drij voordaghen, in sulcken ghevalle wordt, ter manisse vanden schouteth,
(1) Au lieu de: onvergoeden, lisez: onvergouden.
138
COUTUMES DE CASTERLE.
TEXTE.
bij vonnisse van schepenen ghewesen de leveringhe op den verwinners (')
haeffelijcke goederen, met een sondaeghs-gheboth ten voornoemden daghe
ende tijde.
41. Ten welcken daghe op de plaetse van leveringhe wordt, soo verre
alsdan naer drij verscheijden proclamatien, die den dienaer aldaer ten
aenhooren vanden schouteth ende schepenen doet, noch niemant hem en
opponeert oft partije en maeckt, wordt d'aenleggllere ghewesen t'sijnen
thoon, die hij terstont mach afleijden, of daerop dach nemen; ende dien
thoon voldaen ende recht begheert zijnde, wordt de voorschreven leveringhe
ghewesen tot executie, indien de heeren schepenen de saecke alsoo vinden
ghedisponeert.
42. Ende wordt d'executie dan ghedaen opde haeffelijcke goeden vanden
verwonnen, ende worden de selve gheexecuteert ten eersten merctdaghe
daernaer binnen de stadt van Herentals, als wesende de naeste stadt ende
vanden schoutenschappe, van welcke stadt Casterle as (sic) beleent is, [ende]
verkocht ten hoochsten ende schoonsten eenen ijegelijck even naer, den
meesten daervoor biedende, bij den vorster, tot voldoeninghe vande som-
men, oft 't ghene daervoor dat d'uijtwinninghe met alle kosten [ghedaen is],
de welcke staen respectivelijck ter tauxatien vande schepenen van Cas-
terle ende van Herentals, soo die t'elcker plaetsen zijn ghedaen ende
ghebeurt.
45. Maer voor alle alsulcke executie moet sommatie precederen, ende
kleijnen pant-halinghe, om bij den ghecondemneerde binnen vierthien
daghen te moghen lossen, oft hem belieft; ende in dien twee doetmen
executie, soo vele ter discretien ghenoech schijnt gheexecuteert te zijne, soo
wel voor 't principael als voor de kosten, ende soo wel aen de levende
als aen de doode have, soomen 't ghereetste kan ghevinden, indifferente-
lijck.
44. Ende soo verre tot volkomen de gheexecuteerde verkochte goedens
niet ghenoech en zijn, soo executeert men voorts andere haeffelijcke goedens,
levende oft doode indifferentelijck, soo verre die daer zijn, ende soo verre
alsdan de haeffelijcke goeden noch niet ghenoech en zijn, soo verkooptmen
(1) Au lieu de: den verwinners, lisez, comme dans l'analyse marginale, den verwonnens, ou plutôt encore
des verwonnen.
140
142
COUTUMES DE CASTERLÉ.
TEXTE.
in sulcken gevalle met een sondaeghs-ghebodt, ten hoochsten ende
schoonsten, de erfgoeden vanden werwinner (1), soo verre hij eenigh heeft;
ende en heeft hij gheene erfgoeden om alsoo te verkoopen tot voldoeninghe
vanden ghebreke, soo wordt alsulcken verwonnen persoon ghestelt inder
vroenten tot sijnen koste, ende tot aen den tijd dat hij alle ghebreken met
alle kosten heeft voldaen; maer dies moet d'aenlegghere ende de ghene die
sulcken executie begheert, spreken voor alle kosten ende die verlegghen,
ende oft die officier oft dienaer begheerden borghe, borghe daervoor te
stellen.
45. Ende soo verre sulcken gheexecuteerde soo blijft sitten inde vrunte
sesse weken, soo wordt den selven van dan ghestelt voortaen, ten minsten
koste, te water ende te broode.
46. Item, niemandt en mach vande penninghen van eenighe verkochte
erfgoeden betalinghe eijschen oft doen eijschen, sonder eerst ende alvoren
traditie ende opdracht met behoorlijcke solemniteijten ghedaen te hebben,
met behoorlijck manen ende wijsen van schepenen in handen vanden rechter,
tot behoef vanden cooper, oft des ghenens dier recht tot heeft, ende daeraf
men de betalinghe pretendeert te hebben.
47. Ende de traditie oft overdracht alsoo ghedaen zijnde, en mach niet
glelicht oft uijt de handen vanden rechter ontfanghen worden, sonder dat
blijcke dat de ghene die de traditie ghedaen lieeft is te vreden ghestelt.
48. Alsoomen eertijts is (2) ghewoonlijck in 't vercoopen van erfgoeden de
voorwaerden ende conditien daerop men sulcken goet vercoopen wille te
bevonnissen, keirssen te ontsteken respectivelijck, soo om den palmslach te
gheven als om den coop te laten uijtgaen naer der noenen, ende oock inden
avont, daerbij vele ende verscheijden abuijsen ende ongherechticheden zijn
bevonden, soo beghintmen alsoo 't selve te doene ende te continueren voor
der noenen ende voor 't hoochste vanden daghe, ter plaetsen daer de schou-
teth met sijn wethouderen vergadert is, ende nerghens el; ende is een
ijeghelijck hem ghehouden daernaer te reguleren.
49. Ende egheen priesters, oft vrouw-persoonen onghehoudt zijnde, en
mach in rechte eenighe acte valide doen. sonder met manisse vanden schou-
(1) Au lieu de: verwinner, lisez encore verwonnen.
(2) Au lieu de: is, nous pensons qu'il vaudrait mieux lire was.
144
COUTUMES DE CASTERLÉ.
TEXTE.
teth ende door vonnisse van schepenen hem oft haer eenen waerlijcken
momboir ghelevert te worden, ende met dien momboir sijne oft hare
saecken vervolghen als andere saecken.
50. Als ijemant sijne deure van sijnen huijse, camere, schuere, schappraije
oft andere toesluijt om te beletten de executie diemen over sijne goeden
begeert te doene, soo eijscht den officier de sleutels om daerinne te komen;
ende soo verre die gheweijghert worden, mach die sloten open smijten ende
sijne executie volcomen. Ende soo verre ijemant om d'executie te beletten
sijne goederen vervuert, sijne beesten doet drijven onder eenen anderen
heere buijten Casterle, in sulcken ghevalle wordt den persoon gheexecuteert
ende ter vruenten ghestelt; ende daer-en-boven arbitralijcken ghecorri-
geert, ende ten schrijven vanden schouteth aen den officier daer die goedens
ghevlucht zijn, worden die, ten laste vande goeden, onder Casterle weder
ghebrocht.
TITEL, III.
VAN ARRESTAMENTEN, BEKOMMERINGHEN ENDE EXTRAORDINARIS GHENECHTE.
1. Als ijemant van binnen Casterle onder den rechte van dien resorte
komen (1) van buijten, oft twee persoonen van buijten d'een den anderen
doen arresteren, soo is den arrestant ghehouden, ten derden naestvolghenden
daghe, goet tijdts voor den noen den ghearresteerden in extraordinarissche
vierschare aenspraecke te doen apud acta oft bij gheschrifte, ten koste van
onghelijcken, maer d'arrestant moet den kost verlegghen; ende bij ghebreke
van des voorschreven is, wordt den ghearresteerde costeloos ende schade-
loos ontslaghen vanden arreste; ende den voorschreven derden dach over-
streken zijnde, soo verre hij daer ter vierschare des vierden daeghs doet
maeeken, ende ontslaginghe versoeekt, ende (2) wordt de saecke alsoo van
drij daghen tot drij daghen gheeximeert ende totter decisien toe incluijs
vervolcht, ten waer dat partije van weder-sijden anders accordeerde[n].
2. De arrestant is ghehouden borghe te stellen voor d'arrest dat hij doet
doene, ghelijck oock is ghehouden te doene de ghearresteerde, oft mach ter
(1) Au lieu de: komen, il faut probablement lire kommert, sinon la phrase n'a pas de sens.
(2) Phrase obscure est le mot ende, parait de trop.
COUTUMES DE CASTERLE.
TEXTE.
vroenten ghestelt worden aldaer in ghevanckenisse moeten houden (sic), oft
des vorsters ghemoet te krijghen; welcken vorster voor den ghearresteerden
persoon ende datmen op hem eijsschende is, in sulcken ghevalle moet
innestaen aen den ghenen diet hem heeft doen doene.
3. Als in ijemans huijs eens anders goeden ghearresteert oft bekommert
worden, ende dat daer-en-boven die ghene, onder den welcken de selve
goeden ghearresteert ende bekommert zijn gheweest [die] ijemanden laet
volghen sonder consent vanden heere oft partije, die moet daervoor instaen
ende dat goetdoen, metter pene aen den heere, ter arbitragien vande
wethouderen.
4. Een ijeghelijck wordt ghehouden voor fugitief dien [die] hem latiteert,
verborcht (1) sijne goeden oft abandonneert, oft hem houdt op ghewijde
plaetsen, oft elwaerders assulteert (2), ende den selven machmen sijne
goeden ter vierscharen uijtwinnen.
5. Maer [in] fugie, de welcke staet te verklaren van schouteth en [ende]
schepenen, en mach gheene fugitief disponeren van sijne goeden met of
andersints van onderpandinghe oft bewijsinghe (sic), oft den eenen credi-
teur meer als den anderen voorders (3) in prejudicie van sijn ghemeijne
crediteurs; oft ijet dien contrarie werde ghedaen, is metter daet van
onweerden.
6. Een ijeghelijck mach in 't ghewarighen van sijne schult die wel
minderen, maer gheensints minderen (4).
TITEL IV.
VAN KEUREN ENDE BREUCKEN, ETC.
1. Alle jaer worden binnen de voorschreven limiten de ruijminghe ende
openinghe van allen rivieren, waterloopen ende leijgrachten met schouteth
ende schepenen beleijt ende ghevisiteert te half meije, ende aen (5) den
ghenen daer 't ghebreck aen valt oft bevonden wordt, die wordt, ter manissen
(1) Au lieu de: verborcht, lisez verbercht ou verbergt.
(2) Au lieu de: assulteert, nous croyons qu'il faut lire abscondeert.
(3) Au lieu de : voorders, lisez voorderen.
(4) Au lieu de: minderen, il faut lire meerderen.
(5) Le mot aen est ici de trop.
146
COUTUMES DE CASTERLE.
TEXTE.
vanden schouteth met schepenen vonnisse ghecondemneert inden breuck,
naervolgens de placcaten ende ordonnantien ons heeren des Coninghs; ende
daer egheene ordinantien af en zijn, soo volcht men dien (1) voet daertoe
van oudts ghecostumeert; daeraf hem metten dienaer terstont de wete
wordt ghedaen, t'sijnen koste het selve ghebreck binnen alsdan veerthien
toekomende daghen te beteren; ende die voorscreven veerthien daghen
overstreken zijnde, gaet den schouteth ende schepenen weder om, als hij
in't eerste ghedaen heeft (sic), ende soo wie dan alnoch in ghebreke is, valt in
dobbelen boete; ende in zulcken ghevalle, dat den schouteth sulcken ghe-
breck maken ende beteren sal ten dobbelen koste vanden ghebreckelijcken,
al op prompte ende parate executie, niet teghenstaende oppositie oft
appellatie.
2. Van ghelijcken begaetmen de ackers ende erven aende heijminghen,
thuijnen, ghemeijn herkennen (2), ende al dat hem aen heijminghen streckt
oft verstaet (?) voor de vruchten ende ghewas teghens de beesten, alle jaer te
half meert, al naer uijtwijsens vanden keurboeck daeraf zijnde.
3. Welcken keurboeck wordt ter kercken uijtgheleghen (3) nadat het
bevonnist is, ten eijnde hem een ijeghelijck daernaer regulere.
4. Ende soo verre de ghebrecklijcke persoonen de keuren oft breucken
daerin sij vervallen zijn, niet en betalen, worden ter ordonnantien vanden
schouteth bij den dienaer daervoor mette kosten gheexecuteert bij kleijne
pandinghe, oft binnen veerthien toekomende daghen te betalen.
5. Binnen welcken tijde soo verre hij niet en betaelt, soo worden bij den
dienaer anderen ende meerderen pandt ghehaelt, 't sij doode oft levende,
soo vele dats ghenoech sij voor't principael met alle kosten, ende worden
verkocht, als hiervoor van ander saecken is gheseght.
6. Ende soo verre ijemandt voor de voorschreven executie in oppositie
ontfanghen oft.ghehoort wordt, is bij provisie nochtans ghehouden den
keur ende breuck te namptiseren, mette kosten, ende andersints en wordt
hij niet in oppositie ontfanghen oft ghehoort, maer wordt d'executie tot
heuren volkomen gheconstitueert (4) ende vervolcht.
(1) Au lieu de: dien, lisez den.
(2) Ne faudrait-il pas lire : ghemeyn vekenen ?
(3) La rubrique marginale portait : Uijtlegghen vanden keurboeck; sinon il faudrait lire: uijtghelezen.
(4) Au lieu de: gheconstitueert, lisez ghecontinueert.
148
COUTUMES DE CASTERLÉ.
TEXTE.
TITEL V.
VANDE WEESKINDEREN.
1. De schouteth ende schepenen sijn oppervoochden van allen weesen
ende andere persoonen onder voochdije staende onder de jurisdictie van
Casterle.
2. De langhstlevende van man oft wijf is ghehouden, binnen dertich
daghen na den overlijden vanden eersten aflijvighen, te brenghen oft bij
daghement te doen komen voor schouteth ende schepenen, twee mansper-
soonen de weesen naest bestaende, den eenen vande vaders ende den
anderen vande moeders sijde, om heure weesen in curatele te ontfanghen.
3. Soo verre ijemant, tot de mombordije alsoo gherecht zijnde, hem daeraf
pretendeert te excuseren, als dat een ander soude naerder wesen, oft nutter
oft bequamer ware, oft dierghelijcken, niet teghenstaende, als hij vanden
bloede is, moet den eedt doen ende daeraf voocht blijven tot aen den tijt hij
eenen anderen naerdercn oft nutteren, ter authorisatie van schouteth ende
schepenen, daertoe sal ghebrocht hebben.
4. Item, soo verre den eedt van momboiren gheweijghert wordt te doen,
soo leghtmen den dienaer, tot sijnen last, soo langhe in sijn goet tot dat hij
den eedt ghedaen heeft, ende [moet?] betalen d'interesten, etc. (sic).
5. Desghelijcks doetmen oock inghevalle over de ghekoren heijlighgheest-
meesters, kerckmeesters ende dierghelijcke; ende moeten niet te min
betalen d'interesten, soo verre de weesen bij sijnen ghebreke daerdoor
eenigh ghevaer komen te lijden (1).
6. Ende'soo verre de selve der voorschreven jurisdictie van Casterle niet
en zijn bedwanckelijck, ende men die onder Casterle kan bekomen, soo
worden de selve, inghevalle van weijgheringhe, ter vroenten ghestelt tot
sijnen [hunnen] koste, tot aender tijt sij voldaen hebben.
7. De momboirs doen, ter manissen vanden schouteth, door vonnisse
vande schepenen, eedt aen Godt ende sijne heijlighen, dat sij die weesen,
daeraf sij momboirs sullen worden, wel ende ghetrouwelijck sullen vermom-
(1) Il est évident que le second membre de cet article se rapporte à l'article précédent, où le scribe a
tronqué la phrase par un et caetera.
150
COUTUMES DE CASTERLE.
TEXTE.
boiren van heuren onmondighen daghe, sonder verbaelmonden heurs
goets, ende, ten vermane, te doen goede ende reclltveerdighe rekeninghe,
bewijs ende reliqua, ende binnen sesse weken daerna den staet vande[r]
weesen goet,'uijt-ende inschulden, soo wel reele als personele, in gheschrift
te brenghen onder de weth.
8. Van alle momboirijen, als sij den voorschreven eedt ghedaen hebben,
wordt acte ende notitie ten schepenen-registre ghehouden ende ghemaeckt.
9. Daere gheene vrienden oft maghen en zijn den weesen bestaende
binnen oft buijten Casterle, datmen weet, soo kiest de schouteth metten
schepenen twee andere notable mannen, om tot laste vande[r] weesen
goeden, ende op alsulcken salaris als hem wordt aenghetauxeert, de weesen
te vermomboiren; ende dese persoonen worden ghekosen ende ghenomen
van ende uijt de ghene die meest metten weesen ouders kennisse ende con-
versatie hebben ghehadt.
10. Alle momboiren moeten, ter arbitragien vande weth, voor den ont-
fanck vander weesen goeden, goede ende sufficiente borghe stellen, ende
worden van hunder administratien gheloont ter moderatien vande wethou-
deren.
1. Egheene momboirs en vermoghen der weesen erfgoeden oft gronden
van erven vercoopen, versetten, belasten oft denatureren, bij wat middel
dattet sij, sonder voorgaende consent vande oppervooghden oft den mees-
tendeel van hen, ende dat daeraf behoorlijcke acte ten registre ghemaeckt
zij; ende de oppervoochden en vermoghen valide daertoe oock gheen
consent te gheven, ten zij dat de momboiren oft eenighe andere vande naeste
vrienden verklaren ende affirmeren bij eede, dat sulcks beter ware ghedaen
tot profijte vande weesen dan ghelaten,
12. De goeden ende renten, die vader oft moeder in hunnen leven
verkocht, te laste ghehaelt, oft de penninghen ontfanghen hebben, moghen
de momboirs inden naem vande weesen, dat na doode van sulcke ouders
wel vestighen ende erven, ten advise vanden heere ende wethouderen.
13. Als eenighe weesen erfgoet verkocht wordt moet 't selve gheschieden
ten hoochsten ende schoonsten, bij subhastatien ende met hooghen, daeraf
de twee derdendeelen altijdts zijn voorde weesen.
14. Alle contracten ende voorwaerden in coopmanschappen, die ghedaen
worden bij minder van jaren ofte in voochdije staende, sonder consent van
152
154
COUTUMES DE CASTERLÉ.
TEXTE.
heure voochden, soo verre die zijn ten achterdeele vande weesen (maer
anders niet), zijn metter daet nul ende van gheender weerden.
15. Die ghene die in voochdije staen en worden in recht niet ghehoort
oft ontfanghen, dan bij en door hare voochden oft momboirs.
16. Alle jonghers knechtkens,wesende oudt veerthien jaeren, ende vrouw-
persoonen oudt twelf jaeren volcomen, moghen van heure haeffelijcke ende
erffelijcke goederen disponeren bij testamente oft uijtersten wille, sonder
authorisatie oft consent van heure momboiren.
17. Alle weesen onder momboirdijen staende blijven daerinne tot dat
sij xxv jaeren respectivelijck oudt zijn; ten ware dat sij eer tot gheeste-
lijcken oft houwelijcken staet quamen, in welcken ghevalle sij daeraf zijn
ontslagen.
18. Oft eenighe jonghers staende in voochdijen, minder dan vijf en twintich
jaeren oudt zijnde, begheerde, om sijne coopmanschap oft neiringhe te doene,
uijter momboirdijen sijn selfs te zijne (sic) ende [van] sijne goeden vrij heere
ende meester ghemaeckt te worden, moet't selve, den cas occurrerende,
versocht worden aenden schouteth ende schepenen, als oppervoochden, die
hem alsdan informeren, ende daernaer ordineren dat hem't best ende
profijtelijckste voor de weesen dunckt ghedaen oft ghelaten te zijne.
19. Als de voorschreven oppervoochden vinden de weesen te zijne
vijf en twintich jaren oudt, ende nochtans niet habil oft bequaem om
hem selven oft sijne goederen (sic) te regeeren oft administreren, soo
doetmen hem ende sijne goeden de voochdijen continueren ende plaetse
grijpen, tot weder seggen vande oppervoochden.
20. Die man is [ende], blijft altijdt momboir van sijne huijsvrouwe, alsoo
dat sij niet en mach ijet debite passeren noch contraheren in haeren name,
sonder bijzijn oft consent van haeren man.
21. De momboirs en vermoghen der weesen gheldt, om aen te legghen.
niet langher onderhouden dan ten lancksten een vierendecl jaers, op pene
vanden selven heuren eijghen interest daeraf te betaelen.
22. Egheene momboirs en moghen teghens oft met persoonen onder heure
voochdije staende te contracteren, te koopen, verkoopen, manghelen noch
voorwaerden maecken, sonder voorgaende decreet ende authorisatie vande
voorschreven oppervoochden ende dat daeraf blijeke bij behoorlijeke acte.
COUTUMES DE CASTERLÉ.
TEXTE.
TITEL VI.
VAN RECHTEN GHEHOUDE PERSOONEN AENGAENDE
I. Die man en mach sijnder huijsvrouwen erffelijcke goeden oft renten
niet verkoopen, vertieren, versetten, belasten, veranderen oft beswaren
sonder haren consente oft wille; insghelijcken van verkreghen erfgoeden
ende renten, daer sij beijde toe komen zijn, voor soo vele als d'een ghedeelte
ende helft vander (sic) huijsvrouwen aengaet; maer daer den man alleen
toe is komen, mach hij alleen oock sijn believen mede doen.
2. De lancktstlevende, 't zij man oft vrouwe, heeft, naer den overlijden
vanden eersten van hen, optie ende keuse, weder hij hem belieft te houden
aen sijne oft haere houwelijcksche voorwaerde, testamente, oft aen het
landtrechte; ende met een van desen moet hij hem te vreden houden, sonder
deffect van voorder oft meerder te moghen ghenieten, ten waere dat anders
bij de houwelijcksche voorwaerde oft testament versien ware.
3. Vader ofte moeder en zijn niet ghehouden te betalen de schulden van
heure kinderen, noch breuken, noch boeten die heure kinderen souden
moghen verbeuren, ten ware dat sij zijn van heurlieden domicilie ende in
heuren broode, niet gheemancipeert.
4. Het houwelijck goet dat vader ende moeder eenighe kinderen ten
houwelijck gheven, is den ghenen die dat heeft ontfanghen, 't selve oft die
weerde van dien, ghehouden ter ghemeijnder deijlinghe inne te brenghen,
ofte soo langhe stille te staen tot dat elcken van d'ander daerteghens is
verleken; wel verstaende als de eene vande ouders sterft, ende sij de goeden
desselfs deijlen, dat sij dan sijn ghehouden inne te brenghen d'eene helft,
ende de ander helft naer de doodt ende overlijden vanden lanckstlevende.
5. In't innebrenghen van 't houwelijcks goedt, ghestaet den innebren-
gher met het capitael, sonder ooghe oft regard te nemen op eenighen
interest oft lanckheijdt van tijden dattet hem is ten houwelijck ghegheven.
6. Man ende wijf moghen, om teghens heure doodt aenveert te worden,
haere goeden laeten ende maecken den eenen den anderen, oft ijemanden
anders, den ghenen die't hun belieft, soo verre sij egheene wettighe kinderen
en hebben.
7. Niemandt en mach bij sijn testamentelijcke dispositie soo ordineren,
156
COUTUMES DE CASTERLE.
TEXTE.
die crediteuren moeten voor alle legaten, pomposen exequien, die buijten
den staet vande overledene souden moghen [sijn], voldaen worden.
TITEL VII.
VAN HUERINGHEN.
1. Alle huere gaet voor coop, ende den sterfdach des verhuerders en
breeckt gheene huere voor den huerlinck; maer als den huerlinck sterft oft
overlijdt, soo hebben sijne erfghenamen keuse, oft sij willen afstaen mette
huere daerinne den huerlinck overleden is, oft totten eijnde vande volle
hueringhe oft pachte.
2. Als eenighe verhuerde erve rechtelijck wordt ende blijft uijtghewonnen,
dan expireert de huere.
3. Als den huerlinck sijne hueringhe overgheeft oft overlaet voor meer-
deren oft minderen, oft voor den selven prijs, is den verhuerder alsdan
altijdt den naeste van sijn goet te aenveerden voor sulcken prijs als hij
't verhuert heeft, 't sij om 't selve te ghebruijcken, oft weder aen ander
te verhueren.
4. Als een tochtenaer oft tochtersse eenich goet heeft verhuert, ende
daernaer overlijdt, soo duert de hueringhe noch drij jaeren nae de doot,
mede te rekenen het jaer daermen in is tredende, soo verre nochtans de
jaeren vander hueringhen soo langhe dueren, maer anders niet.
TITEL VIII.
VAN APPROXIMATIE ENDE NAERDERSCHAPPE.
1. Soo wie aen eenich onruerende oft erfgoedt recht van approximatie oft
naerderinghe wilt [willende] pretenderen ende die vernaerderen, komt voor
schouteth ende ten minsten voor twee schepenen, stellende silver ende gout
onder de weth, [moet] sufficiente cautie [stellen] (1) der bancke aldaer execu-
tabel ende dwanckelijck, om den koop die hij pretendeert te vernaerderen,
met al des dien aengaet, te voldoene, verklarende daerbij uijt wat saecken
(1) Nous avons intercalé ici les mots: moet stellen, sans lesquels la phrase est incomplète.
158
COUTUMES DE CASTERLE.
TEXTE.
hij de selve sijne calengieringhe is doende, t'zij van bloedts-weghen, van
deelsweghen, ende doen dat alsoo dan ten registre stellen.
2. Daernaer wordt den kooper daeraf wetachtigh ghemaeckt, ende
worden teghen den toecomenden ghenecht-dach kooper ende verkooper
voor recht ghedaeght: den kooper om te verklaren oft hij den approximant
[calengieringhe] kent oft niet; inghevalle jae, moet den kooper ende ver-
kooper, indient den approximant begheert, onder eedt te (1) verklaren de
rechtveerdighe coopmanschappe; ende indien de coopere hem egheen calen-
gieringhe en wilt kennen, moeten 't selve voorts met recht doen slijten.
3. Den approximant oft calengierder, obtinerende in sijne naerderschap,
moet voldoen allen 't ghene dat den originalen coopere soude hebben
moeten voldoen, indien hem den koop ghebleven ware, ende alsoo inden
eersten coop was bevoorwaert, sonder meer, met alle nootelijcke reparatie
bij hem daeraen ghedaen.
4. Een ijeghelijck moet sijn naerderschap doen ende presenteren voor de
goedenisse van het goet dat hij vernaedert, soo verre datter kerckgheboden
voor ghedaen zijn; ende daer egheen kerckgheboden en zijn ghedaen
gheweest voor de goedenisse, en is (2) daeraf niet en blijckt, soo blijven die
verkochte goeden approximable ende te vernaerderen totter tijdt toe de
kerckgheboden alsoo ghedaen zijn oft ghedaen worden.
5. Wel verstaende, de approximateur is schuldich, ten versoecke vanden
cooper oft den ghenen dien 't goet ghecalengiert wordt, bij ende in handen
van justitie te affirmeren: dat hij de vernaerderinghe ghedaen heeft ende
doet voor sijn selfs ghebruijck ende [van] niemandt anders, ende sonder
daertoe van ijemanden toeghemaeckt oft ghesproken te zijne.
6. Welcken eedt ghedaen wesende, zijn kooper ende verkooper schuldich,
ten versuecke vanden calengierder ende in sijne presentie, bij heuren eede,
ende ghelijck hiervoorens noch eens gheseght is, te verklaren, hoe ende in
wat manieren de coopmanschap ghemaeckt ende ghesloten is, sonder fraude
oft argelist, ende sonder eenich toesegghen dat tot laste vanden calengierder
oft approximant soude moghen komen.
7. Naer welcke eeden alsoo ghedaen, moet den kalengierder, binnen
(1) La particule te est ici de trop.
(2) Au lieu de en is, lisez ende.
160
162
COUTUMES DE CASTERLÉ.
TEXTE.
sonneschijn van dien daeghe oft desselfs daeghen (1), onder de weth consi-
gneren ende laten de ghereede penninghen vande coopmanschappe, die
sonder dach te betalen zijn ; ende voor de penninghen die zijn te betalen op
dach ende [de] voorwaerden ende conditien van coopmanschappe, is
ghehouden sufficiente binnen-borghe, oft panden goet ghenoech zijnde te
stellen, om de voorschreven coopmanschap ende conditien van dien in 't
gheheel te voldoen ende te volcomene, op pene van vervallen ende versteken
te zijne van sijne kalengieringhe ende naerderschap.
8. Insghelijcks moet den kooper oft behouder vande goeden, indien hij
hem teghens het calengieren oft vernaerderen opponeren oft partije maecken
wilt, ten selven daeghe binnen sonneschijn oock borghe oft iemanden stellen
als voorschreven is, opde pene van versteken te zijne [van zijne] oppositie,
ende in sulcken ghevalle volcht den calengierder sijn naerderschap.
9. Soo verre den approximant oft calengierder niet en wilt oft en begheert
dat kooper ende verkooper bij heure eeden respective verklaren hoe ende
in wat manieren de coopmanschap bijden palmslach is ghemaeckt ende
ghesloten, maer wilt anders wettelijck thoonen de coopmanschap, vermach
't selve te doene.
10. Maer is niet te min ghehouden binnen sonneschijn oft desselfs daeghs,
ten versuecke vanden cooper ende vercooper, te consigneren, namptiseren
ende cautie te stellen, als vooren,van't ghene dat den kooper ende verkooper
sonder eedt sullen verklaren de rechtveerdighe coopmanschappe te zijne;
ende den cooper van ghelijcken, als voorschreven is, soo verre hij hem
begheert te opponeren oft partije te maeeken, respective op pene als boven.
11. Item, den kooper begheerende ende versoeckende voldaen te wesen
van sijne coopmanschappe, moet terstont betaelt worden vande gheconsi-
gneerde ende ghenamptiseerde penninghen; dies is hij ghehouden het
verkocht goet op te draeghen metten halm ende vertijdene, naer der
bancken recht van Casterle, daeraf hieronder geseght sal worden, in handen
vanden heere schouteth, tot behoef des ghenen dier toe bevonden sal worden
gherecht te zijne.
12. Alsoo alle approximatie ende vernaerderinghe drijderhande is, eerst
(1) Nous croyons que la conjonction oft est ici de trop, de même qu'à l'article 10, et qu'au lieu de daeghen
il faut lire daeghs, comme audit article.
COUTUMES DE CASTERLÉ.
TEXTE.
van bloedts-weghen, ten tweeden van deels-weghen, ten derden van
beschaedtheijts van gronts- ende servituijts-weghen, soo machmen van
bloedts-weghen calengieren vander sijden daer de verkochte goeden af
komen zijn, soo verre de calengierder int vercoopen niet en heeft ghecon-
senteert; ende de naeste van bloede wordt gheprefereert, al haddet een
vanden bloede ghekocht; ende oft oock ijemandt vanden bloede ghecalen-
giert hadde, ende een ander daernaer quame die naerder waere van bloede,
gaet de selve voor, hoewel hij 't naer ghecalengiert hadde.
13. Calengieren van deels-weghen ghebeurt als den approximant oft
calengierder, in, tot oft aen 't verkocht goet heeft paert, portie oft gherech-
tigheijt inden erfdomme, ende vermach daervan te calengieren, soo verre
hij oock in 't vercoopen niet gheconsenteert en heeft; ende die calengie-
ringhe van deels-weghen gaet voor alle bloedt, alwaert soo dattet van
bloedts-weghen eerst ende alvooren ghecalengiert gheweest ware.
14. Ende als twee persoonen, deel hebbende in een verkocht goet,
't selve vernaerderen, soo volcht de naerderschap den ghenen die 't meesten
deel daerinne heeft; ende daer de deelen even groot zijn, soo volcht de
calengieringhe diese eerst ghedaen heeft, nietteghenstaende dat die ander
van des vercoopers bloedt ware; want het bloedt in calengieringhe van
deels-weghen niet ghekent en wordt.
15. Calengieringhe van beschadicheijts van gronts- oft servituijts-weghen
ghebeurt als des calengierders erven oft huijsinghen metten verkochten
grondt voor eenen chijns oft rente sijn t'samen verbonden, verpant, veron-
derpant oft met eenighe servituijten belast zijn, als ghemeijn mueren,
privaten, waterloopen, ghemeijn deurganghen, ghemeijn borneputten ende
dierghelijcke servituten; ende thoonende bij den calengierder sulcken
verpandinghe [oft] veronderpandinghe, moet hem de calengieringhe volghen.
Ghelijck oock doet van immaginarie ende beschadicheijdt ende der voor-
schreven servituijten al, ten sij dat de voorschreven pandinghen oft veronder-
pandinghe [verpande oft veronderpande] goeden des calengierders daeraf van
servituijten ende beschadicheijt behoorlijck ende wettelijck, voor date vande
calengieringhe,ontlast waren, in welcken ghevalle de calengieringhe cesseert.
16. Item, alle goeden, 't zij in 't speciael oft int ghemeijn voor eenighen
chijns, erffelijcke rente ofte pacht verbonden staende, ende dat alsulcken
chijns, erffelijcke rente ofte pacht verkocht wordt [ende verbonden hem
164
COUTUMES DE CASTERLE.
TEXTE.
toebehoorende beseth (sic), vermach] (1) alsulcken verkochten chijns, erffe-
lijcke rente ende pacht calengieren, vernaerderen van grondts-weghen, ende
dat doende sijnen grondt suijverende (2), soo verre hij int vercoopen, niet
gheconsenteert en heeft, ende dat voor sulcken prijs als die verkocht oft
verandert is; ende dat gaet voor calengieringhe van bloedts-weghen ende
van deels-weghen.
17. Ende als meer persoonen eenighen chijns, rente oft erfpaeht calen-
gieren willen van grondts-weghen, wordt de ghene die beseth (3) den
principalen pant oft den grondt principalijcken verbonden, gheprefereert
voor den toepande ende besettere (4) desselfs; ende daer de gronden even
ghelijck verbonden zijn, wordt gheprefereert ende moet voorgaen dien
d'meestendeel vande verbonde goeden toebehoort, hoewel andere (5) sijne
calengieringhe ghepresenteert hadde.
18. Wanneer ijemandt met eenen anderen pure manghelinghe doet van
landt om landt, huijs om huijs, oft andere occurerende goederen, d'eene
teghen d'andere, sonder eenighen prijs oft bate toe te gheven, soo en valter
egheen calengieringhe, daer (6) cooper ende verkooper zijn, ten versueeke
des calengierders, hen ghehouden te expurgheren onder eedt, dat hij daer-
inne, dat doende, niet doleuselijck oft ter quader trouwen ghewandelt en
hebbe.
19. Alle hueringhen ende pachten van erven oft huijsen aenghegheven oft
ghemaeckt in fraude van approximatie (7) ende om hen (8) van sijnen rechte
'te frustreren, zijn nul ende van onweerden, al ist soo dat de cooper den
huerlinck niet en is, oft de huere van eenen anderen overghekreghen heeft;
maer als de hueringhe in fraude des calengierders niet en is ghedaen, soo
(1) Ce qui se trouve entre crochets n'a pas de sens; nous croyons qu'il faut lire, comme dans la coutume de
Malines, titre XI, art. 7:
Zoo mach deghene die eenighe vanden selven goeden voor den chijns, rente ofte erfpacht verbonden.
(2) Au lieu de: suijverende, lisez: suijveren.
besidt ende toebehoort...
(3) Au lieu de: beseth, lisez : besit.
(4) Au lieu de: besettere, lisez: besittere.
(5) Au lieu de : hoewel andere, lisez : hoewel d'andere eer.
(6) Au lieu de: daer, lisez: maer.
(7) Au lieu de: van approximatie, lisez: vanden approximant.
(8) Au lieu de : hen, lisez : hem.
166
COUTUMES DE CASTERLÉ.
TEXTE.
blijft den huerlinck in sijn ghebruijck, alwaert oock soo dat hij waere cooper
van [de] ghecalengierde erve oft huijse.
20. Niemandt en mach nae de calengieringhe sijn recht van calengieringhe
den cooper wederomme overgheven oft transporteren, dan rechtelijcken
voor de weth, met manisse des heeren ende wijsen van schepenen. Den
cooper mach metten verkochten erve oft huijse sijn profijt doen, in 't
verhueren oft bewoonen, totter calengieringhe toe, ende alle profijten ende
innecomen daeraf komende, volghen den cooper soo langhe ende tot aen
den tijdt de calengieringhe is gheinterjecteert; dies moet den cooper soo
langhe den chijns ende commer daeruijt gaende betalen, sonder kost oft last
des calengierders.
21. Item, hout staende inden eersten struijck sijne (1) plantagie, wordt
ghehouden voor onberuerlijck goet, ende alsoo calengierbaer.
22. Item, den calengierder volghen alle afghedaene ende ghevelde
vruchten op 't ghecalengiert goet voor de calengieringhe ghewassen, indien
sij van den grondt niet en zijn.
23. Alle calengieringhe is gheboren terstont als den coop ghesloten ende
den palmslach ghegaen is; maer believet den calengierder, hij mach wel
vertoeven totten tijde ende inder vueghen als hierboven gheseght is.
TITEL IX.
AENGAENDE DE PREFERENTIE.
1. Als eenich persoon belast met schulden voorvluchtigh oft aflijvich
wordt, gheen erfgoedt (2) hebbende die sijn sterfhuijs mette lasten van
schulden wilt aenveerden, soo sijn die crediteurs, om tot betalinghe te
komen, ghehouden de goeden desselfs ten ordinaris ghenechte uijt te winnen.
Ende indien datter goeden ghenoech bevonden worden int verkoopen, soo
worden eerst afghetrocken alle kosten, ende daernaer een ijegelijck crediteur
betaelt. Ende en sijnder niet goeden ghenoech, soo wordt eerst gheprefe-
reert huijshuere, landthuere, aen de goeden die worden bevonden op 't
(1) Au lieu de: sijne, lisez: sijner.
(2) Au lieu de: erfgoed, il faut lire: erfghenaem.
168
COUTUMES DE CASTERLE.
TEXTE.
verhuert landt oft in 't verhuert huijs; daernaer pijn ende arbeijt, ende
bodeloon; daernaer mondtkosten ende gheloofde schult voor schepenen;
ende daernaer herbergiers, taverniers; ende schiet daernaer dan ijet over,
't selve wordt bij de ander crediteuren, uijtwinninghe ghedaen hebbende,
ghedeijlt bij concurrentien.
2. Item, soo wie ijemandts voorvluchtichs oft aflijvichs goet, daerop beseth
oft beslach ghedaen is, versteeckt, wechvlucht oft vervrempt, oft secrete-
lijcken in sijnen huijse houdt, oft den ghenen die den voorvluchtighen tot
sijnder vlucht helpt in persoon, met waghen, kerren oft peerden, in preju-
dicie vanden crediteuren, is schuldigh op hem ende sijne goeden de schulden
te betalen, ende [de] schulden daerdoor het selve beslach ende beseth is
ghedaen, met oock alle andere schulden, behoudelijck dat die wettelijcken
gheverificeert moeten worden.
3. Item, de goeden daer, in materie van preferentien oft concurrentien,
questie om valt, worden in presentie van schepenen gheinventarieert, ende
daernaer, inder vueghen als voor gheseght is, bij den schouteth aenveert
ende verkocht, tot behoef van den genen die daertoe bevonden wordt
ghericht te zijne.
TITEL X.
AENGAENDE DE REKENINGHEN.
1. Als ijemant eenen anderen ghehouden is rekeninghe ende bewijs te
doene, soo is sulcken ghehouden ende schuldich rekeninghe in gheschrifte
punctuelijck over te gheven, ende moet inde selve rekeninghe stellen: eerst
alle manieren, stucken ende partijen van ontfanghe, ende daernaer allen het
uijtgheven, nae de behoefte van 't feijt van reeckeninghe onderhouden.
2. De rekeninghe moet vanden eersten totten lesten, bij den kant, voor
aen elck poinct oft articule, gheteeckent ende ghequotiseert zijn metten
ghetale oft nombre een, twee, drij ende soo voort, totten lesten articule toe
incluijs, bij ordre, nietteghenstaende dat de capittelen vanden ontfangh
ende uijtgheven, ende vele deelen der selver moghen diversch ende
verscheijden zijn d'een van d'andere.
3. Totter voorschreven reeckeninghe moet ghevoeght worden den staet
170
COUTUMES DE CASTERLÉ.
TEXTE.
vande goeden, brieven, coopdaghen, quitantien, hueringhen, ende voorts
in 't gheheel ende in deele allen het bescheet daer de bewinthebbere hem
wilt eenichsins mede behelpen.
4. De selve bewinthebbere moet allen 't selve bescheet stellen bij inven-
taris, vueghend aen elck stuck 't ghetal der poincten ende articulen die hij
daermede wilt bethoonen ende ghewarighen.
5. Oock moet den selven inventaris innehouden het ghetal der poincten
ende articulen, die hij soude willen thoonen met ghetuijghen, verklaren dat
hij sulcken articule stelt in feijte; voorts dat hij dies die [die ende die ?]
poincten wilt goet doen ende affirmeren metten eedt; ende d'andere overblij-
vende poincten worden alsdan ghehouden als de ghene daer opentlijcken
van thoone is gheremitteert ende verteghen.
6. Omme allen 't selve ghevueghelijck te doene, soo neemt de bewindt-
hebbere eenen bequamen dach ende uijtstelle, ten goetduncken vanden
schouteth ende schepenen, naer ghelegentheijt, swaricheijt oft kleijnicheijdt
vande saecken, nemende oock aenscliouw opde neiringhe ende vertreck
d'welck den bewindthebbere te voorens mach voortsghekeert hebben.
7. Ten daghe als de rekeninghe overghegheven wordt, soo wordt den
eijsscher gheaccordeert tijdt ende uijtstelle om daerop te contradiceren,
ende om bij de selve sijne contradictie ende teghensegghen te moghen
versoecken vermeerderinghe vanden ontfanck ende minderinghe van
uijtgheven, indient hem dunckt oft dat hij 't bevindt alsoo te behooren, ende
tot dien te vueghen de redenen daertoe dienende; welck uijtstel ten minsten
noch soo langhe is als den bewindthebber om sijne rekeninghe te doene
ghehadt heeft, hoewel den eijsscher dat mach korter nemen, indient hem
belieft.
8. Allen de poincten ende articulen vande reeckeninghen daer den
heijsscher niet opentlijck teghen en schrijft, worden ghehouden als gheleden
ende ghepasseert.
9. Teghens 't voorschreven teghenseggen mach de bewindthebber binnen
korten tijdt, hem bij schouteth ende schepenen te ordineren, oft hen (1)
belieft, salveren, ende daermede wordt de materie van rekeninghe sonder
meer schrijvens ghestelt in state van wijsen.
(1) Au lieu de: hen, lisez: hem.
172
COUTUMES DE CASTERLE.
TEXTE.
10. Soo wanneer ijemant ghedaeght wordt om rekeninghe te doene, ende
metten eersten daeghsele niet en compareert, soo wordt den eijsscher ofte
aenlegghere voor 't profijt van dien toeghelaten omme te thoonen ende te
bewijsen het onderwindt bij den ghedaeghde ghehadt; ende daeraf ghebleken
zijnde, wordt den ghedaeghde ghecondemneert de voorschreven rekeninghe
tot seeckeren daeghe daernaer te moeten doene.
11. Ende soo verre dattet noodt ware 't selve vonnisse ter executien te
stellen, soo wordt den ghecondemneerden bewinthebber inde vroente
ghehaelt, ende aldaer ghehouden, tot sijnen koste, soo langhe ende tot aen
den tijdt dat hij de rekeninghe ghedaen heeft ende overghegheven; oft den
schouteth leght soo langhe sijne dienaers in 't goet vanden ghecondem-
neerden bewinthebbere, tot sijnen koste, tot dat hij voldaen heeft, als voor.
12. Soo verre de bewindthebber, om partinentelijck sijne rekeninghe te
doene, moeste uijt handen van eenen anderen krijghen eenich bescheet,
moet 't selve den schouteth ende schepenen te kennen gheven ten tijde als
boven, die hem verleent uijtstel, ghelijck daeraf hiervoor gheseijt is, om,
daerop regard ghenomen, ordinantie voort naer behooren ghegheven te
worden; want 't selve uijtstel overstreken zijnde, en accordeert men hem
egheen meer oft oock egheen andere.
13. Item, indien die bewinthebber ghecondemneert, zijnde om de voor-
schreven rekeninghe te doene ende daervoor bij ghebreke van voldoeninghe
inde vroente ghestelt, ofte dienaers in sijn goet ghelecht zijnde, alsoo blijft
sitten, oft de dienaers in sijn goet ghedoocht te blijven ligghen over de
sesse weken, soo wordt den eijscher toeghelaten te thoonen, soo naer als hij
kan, oft bij ghebreke van dien, naer sijne beste wetentheijdt te affirmeren bij
eede dat hem dunckt dat den bewinthebber wel tot soo vele gheadminis-
treert heeft; ende in sulcken ghevalle wordt de bewinthebber in 't voldoen
van 't selve ghecondemneert, ende voor soo vele aen sijn haeffelijcke goeden,
't sij levende oft doode, gheexecuteert, die alsdan verkocht worden inder
manieren, soo hiervoor daeraf gheseijt is.
TITEL XI.
VANDE KERCK- ENDE HEIJLIGH-GHEEST-MEESTERS TE KIESEN ENDE EEDEN.
1. De kerck- ende Heijligh-Gheest-meesters worden ghekosen ende
174
COUTUMES DE CASTERLÉ.
TEXTE.
gheordonneert bij voijsen ende opinien vande prochianen, schouteth ende
schepenen, ende worden ten minsten van elcken gheannomineert drij
persoonen oft vier, niet suspect, daeruijt de kerck- ende Heijligh-Gheest-
meesters alsdan, soo dat ghevalt, worden ghekoren, ende alsoo ghekoren
zijnde, worden de selve ghekoren persoonen ghedaeght metten dienaer, om
voor schouteth ende schepenen den behoorlijcken eedt te komen doen
respective tot heure officien.
Den eedt.
2. Hier sweire ick, dat daer ick toe ghedaeght en ghekoren ben, als
kerckmeesters oft Heijligh-Gheest-meesters, dat ick de goeden, innekomen
ende profijt van dien sal regeren ende administreren ten meesten oorbaer
vande kercke oft Heijligh-Gheest alhier, ghelijck mijn eijghen, ende beter,
is't moghelijck, ende dat ick egheene goeden daeraf en sal vervremden, doen
oft laten veralieneren oft verdonckeren in eenigher manieren; item, alle
arme menschen naer mijn beste vermoghen in alle nootelijckheijdt voor-
staen ende behulpich zijn; van mijne administratie, handelinghe ende
bewint, des versocht sijnde, goede wettighe rekeninghe, bewijs ende reliqua
te doen, ende voorts allen't ghene wes een goet kerckmeester oft Heijligh-
Gheest-meester schuldich ende ghehouden is te doene: soo waerlijck moet
mij Godt helpen ende allen sijne heijlighen.
TITEL XII.
VAN SUCCESSIEN SCHEIJDINGHE ENDE DEIJLINGHE.
1. Item, als man ende wijf t'samen ten houwelijck trecken, soo worden
allen heur beijder haeffelijcke ende meuble goeden, actien ende crediten,
ende tot dien oock allen der selver uijt- ende inschulden ghemeijn ende een
masse.
2. Item, indien sij t'samen egheene kinderen en hebben, ende d'eene
gheraeckt van hun aflijvich te worden, soo behout de lanckstlevende van
hen beijden allen sijn eijghen erffelijcke goeden ende erfrenten, niet uijtghe-
sondert; ende tot dien behout noch de tochte ende sijn bijleven inde helft
van des overledene erfgoederen; ende de kinderen oft erfghenamen des
176
COUTUMES DE CASTERLÉ.
TEXTE.
overledene aenveerden d'ander helft; maer een sone deijlt inde goeden van
sijn ouders ende in linea descendente, ende anders niet, teghens twee
dochteren.
3. Ende bij soo verre datter kindt is, oft kinderen zijn, soo en blijft de
lanckstlevende van sijn eijghen onruerlijcke goeden oft erfrenten maer
erftochtenaer, ende vande goeden des overleden over de eene helft lijftoch-
tenaer, op den last van dat hij den commer daer uijtgaende jaerlijcks
ghehouden is te betalen, al naer advenant vande goeden die hij besit; ende
die huijsen metten erven moet hij houden in betamelijcke reparatien, oft
het mach tot sijnen koste ghedaen worden bij den erfghenamen.
4. Item, daer egheen kinderen en zijn volghen, na de doodt vanden
eersten aflijvighen, allen de verkreghen goeden: voor d'eene helft, den
lanckstlevende in eijgendom, ende die ander helft ghebruijckt de selve sijn
leefdach lanck tochtsghewijse, ende daernaer volghen d'erfghenamen
vanden eersten overledene.
5. Item, [in] alle successien, soo wel descendente als collaterale, en valt
egheen voordeel; dan, comt de successie opden naesten, sonder aenschouw
te nemen weder mans ofte vrbuwen oor, want de naeste den overledene
bestaende is sijn naeste erfghenaem; ende daer meer zijn even ghelijck oft
even naer bestaende sijn in eenen graet, ende (1) succederen oversulcks.
6. Alle schulden ende lasten van exequien worden betaelt uijt de
ghereetste haeffelijcke goeden vanden ghemeijnen sterfhuijse; ende en zijn
de haeffelijcke goeden niet ghenoech, in sulcken gevalle vande ghereetste
erffelijcke goeden.
7. De lanckstlevende is ghehouden, indient men begheert, te maecken
staet ende inventaris vanden sterfhuijse ende goeden, uijt-ende inschulden
des eersten aflijvighen, ten koste vanden ghemeijnen sterfhuijse, ende daeraf
over te leveren copije den erfghenamen vanden voorschreven eersten
aflijvighen; ende, indien 't versocht wordt, den selven staet ende inventaris
te moeten bevestighen bij eede, daerinne oft daeruijt niet versteken, doen
oft laten versteken te hebben, bij hen [hem] selven oft ijemanden anders, dan,
naer alle sijne wetenschap, [alles] den sterfhuijse aengaende te voorschijn
(1) Cet ende nous parait ici de trop.
178
COUTUMES DE CASTERLE.
TEXTE.
ghebrocht, sonder ergerincx inne ter goeder trouwen (1) ghewandelt te
hebben, oft doen wandelen hebben.
8. Den lanckstlevende mach sesse weken lanck onghestoort in 't sterfhuijs
blijven, uijt- ende ingaende t'sijnder oft haerder belieften.
9. Als ijemandt convoleert oft treckt t'sijnen tweeden houwelijck, ende
staende den selven sijnen tweeden houwelijck eenighe goeden verkrijght,
sijne oft heure kinderen vanden eersten bedde succederen inde selve goeden,
onder hun allen, soo vele datter oock is, ten vierden voete oft deele, ende
de reste daeraf blijft de nakinderen vanden tweeden bedde, alwaert oock ten
derden, vierden oft voorderen houwelijck van d'eene oft van d'ander sijde.
10. Item, als ijemandt teghen eenen anderen scheijden oft deijlen wilt,
soo komt sulcks voor schouteth ende schepenen in 't recht, ende versoeckt
eene scheijdinghe gheboden te hebben uijt sulcken saecke ende teghens
sulcke partijen als hij moet al noemen; ende wordt hem alsdan dat ghecon-
senteert, met een sondaeghs-gheboth, ter kercken uijt, daermen ghewoon-
lijcke plaetse toe heeft, ende den tijdt daertoe te ordineren; ende wordt die
teghenpartije daeraf oock noch besondere wete ghedaen, opdat alsdan' elck
met sijn bescheet oft ghetuijghen ghewapent mach komen; ende wordt
aldaer elck in sijne controversie ghehoort, ende daernaer recht ghedaen soo
dat behoort.
11. Item, van ghelijcken wordt oock ghedaen in materie van palen,
erfscheijdinghen, beleijdinge ende dierghelijcke saecken.
12. Item, in successie, soowel descendente als collaterale, grijpt repre-
sentatie plaetse, als komende inder stadt oft stede van heuren predecesseurs.
13. De crediteuren moghen convenieren ende heure crediten verhalen op
den lanckstlevende alleene, oft op eenighe vande erfghenamen alleene, wien
dat het hem (2) belieft, ende altijdts elck een vooral, salvo den gheconve-
nieerden sijn garande ende verhael op sijne condividente erfghenamen ende
consoorten vanden sterfhuijse.
44. Item, de vrouwe repudierende het sterfhuijs haers mans, blijft
onghelast van haeren mans schulden; ende als de vrouwe oft weduwe 't
(1) Ter goeder trouwen, il est évident qu'il faut lire: ter quader trouwen.
(2) Au lieu de : hem, lisez : hun.
180
COUTUMES DE CASTERLÉ.
TEXTE.
selve begheert te repudieren, soo moet sij uijt den sterfhuijse gaen, sonder
haer daeraf ijet te onderwinden, ghekleet ghelijck sij opden Paeschdach ter
kercken gaet, ende draghen den sleutel vanden sterfhuijse in handen vanden
schouteth ende schepenen, laten (1) hare renunchiatie te boecke stellen.
15. Item, persoonen van buijten Casterle, 't zij kinderen oft erfghenamen,
willende in eenich sterfhuijs binnen Casterle, oft bedrijve des selfs, komen
deijlen, is schuldich den anderen binnen-erfghenamen, tot heuren versuecke,
sufficiente binnen-borghe te stellen, aleer sij in 't sterfhuijs ontfanghen
worden, van in hen regard ende over heur contengent te betalen de lasten
ende schulden vanden selven sterfhuijse, ende andersins de saecken des
selfs sterfhuijs aengaende binnen den voorschreven dorpe, daer 't sterfhuijs
gheleghen is, te rechte te staen ende 't ghewijsde te voldoen, oft der hooft-
bancke te voldoen.
16. De weduwenaer oft weduwe, ende insghelijck en kinderen oft erfghe-
namen, blijvende in eenich sterfhuijs ende aenveerdende de goeden vanden
aflijvighen, oft simpelijck hem draghende erfghenaem van dien sonder
beneficie van inventaris ofte decrete vanden rechten, moeten alle schulden
ende lasten vanden sterfhuijse betalen, alwaert oock soo dat de selve lasten
ende schulden van dien verre waren excederende de middelen ofte goeden
voorschreven.
17. Die met sijne portionaris oft consoorten niet en kan ter deijlinghe
gheraecken, ende nochtans begheert te deijlen met den schouteth in
presentie van schepenen, moet daertoe, om voor recht te komen, doen
daghen allen sijn andere partijen, om hun tot deijlinghe te verstaen ofte van
heuren recht te renunchieren; d'welck sij een van twee ghehouden zijn te
doene, oft bij ghebreke van dien, procedeert de schouteth, ten versueeke
vande partije, staende inde plaetse vanden onwillighen, in presentie van
schepenen, tot scheijdinghe ende deijlinghe bij lotinghe; die welcke van
weerden is ende moeten (2) alsoo blijven.
18. Item, alle ergoeden ende erfrenten, niet ghedenatureert oft verandert,
volghen altijdt ter sijdenwaerts vandaer die af ghekomen zijn, ten sij daeraf
anders ware ghedisponeert.
(1) Laten, lisez plutôt: latende.
(2) Au lieu de: moeten, lisez : moet.
182
COUTUMES DE CASTERLÉ.
TEXTE.
19. Item, als een wettich persoon, 't zij man oft vrouwe, trouwt een
bastaert, verkrijghende kinderen, ende dat dese kinderen te sterven komen
sonder wettighe oir achter te laten, soo sterft de helft vande achterghelaten
goeden op den erfghenamen der wettelijcker sijden, ende d'ander helft den
heere, als verbeurt, 't sij erffelijck oft haeffelijck, sonder dat de natuerlijcke
sijde daerinne eenich recht heeft, ten ware dat met testament vande ouders,
oft anders daerteghens behoorlijcken ware versien.
20. Item, het voordeel vanden lanckstlevende is: dat hij heeft de kleederen
daer hij oft sij mede ter begravinghen vanden eersten overledene ghegaen
heeft, ende dat hij voorts kiese weder hij voorts sijn voordeel begheert te
ghenieten in 't woonhuijs, oft inden stalle. Ende daer hij dat kiest mach hij
nemen t'sijnen voordeel den besten pandt diet hem belieft, te weten in
't huijs, het beste opghemaeckt bedde met zijnen toebehoorten, als hooftpu-
luwe, een paer slaeplaeckens, twee oorkussens, het beste decksel oft sargie,
de beste tafel, het. beste ammelaecken, twee de beste telliooren, het beste
soutvat, met eenen tennen pot, eenen croes oft gobbleth, oft eenen anderen
pant het beste; ende inden stalle, het beste rijdpeerdt metten sadel, thoom
ende anderen toebehoorten, oft eenighe andere de beste beeste.
TITEL XIII.
VAN CRIMINELE SAECKEN.
1. Staet te wetene, dat het dorp van Casterle, voor de beleeninghe, heeft
gheweest onder het schoutetschap van Herentals, sulcks dat alle ghevanghe-
nen van criminele saecken tot Herentals sijn ghevoert ende bedinght ghe-
weest, soo dat dien aengaende tot Casterle gheene sonderlinghe costume en
is, datse hen reguleren naervolghende de ordonnantie ons ghenadighs heeren
des conincks.
2. Soo wanneer meer persoonen handadich zijn in een ghevechte oft
aen eenen doodtslach, ende een van hen peijs oft soen maeckt metten ghe-
quetsten oft moetsoender, soo worden daerinne begrepen allen d'andere
die strijdtgierich gheweest hebben; want peijs oft zoen voor eenen, is voor
allen.
3. Die oudtste sone is moetsoender van vader alleen; ende daer egheene
sonen en zijn, ist die oudtste broeder; ende daer egheen broeder en is, ist
184
COUTUMES DE CASTERLE.
TEXTE.
den vader, ende daer egheen vader en is, is die moetsoender de naeste
manspersoon vander vaderlijcker sijden vanden dooden; ende die goeden
vanden dooden behooren die [den] moetsoendere alleen toe.
4. Den moetsoender en is niet, ghehouden des overleden schult te betalen
uijt saecken vande soenpenninghen bij hem ghenoten, soo verre bij hem
anders egheen erfghenamen vanden dooden en draeght.
5. Als de momboiren van een moetsoendere, onder sijn jaeren wesende,
den soene maecken, soo mach de moetsoender, als hij t'sijnen jaren comt,
den zoen voor goet houden, oft dien refuseren, midts restituerende de pen-
ninghen die vanden zoene ghegheven zijn; maer waer [waere] den zoen
gheapprobeert ende ghepasseert bij den schouteth ende schepenen, als
oppervoochden der weesen, soo moet den soen effect sorteren, ende de
weese en mach dien niet refuseren als hij tot sijne jaeren comt.
6. Vande kinderen ghequetst oft gheslaghen in haers vaders oft moeders
broode, behoort de beternisse van dien totten vader ofte moeder; ende van
ghehoude vrouwen ghequetst zijnde, daeraf competeert de beternisse aen
haere mans ende niemant anders.
7. Item, een ijegelijck mach sijn ghestolen goet vervolghen ende sijn
maecken voor schouteth ende schepenen, met ghetuijghenisse ofte eedt,
ten goetduncken vanden schouteth ende schepenen.
8. Soo wie wetens ende willens renten oft commer verswijght ende in 't
overgoijen niet uijt en steeckt, wordt ghecorrigeert ghelijck een dief.
9. Soo oock ghedaen wordt den ghenen die eenich goet verkoopt, belast,
verandert oft bezwaert, hem niet toebehoorende.
10. Ende mach van ghelijcken, op ghelijcke correctie, niet doen een
tochtenaer, van goeden die bij oft sij in tochte besith, langher dan sijn leven,
oft dat sij oft hij daerop eenich opgaende hout den gronde toebehoorende
afllielen [afhiele] oft dede houden (1).
11. Item, van allen de poincten daer hiervoorens oft hiernaer niet speci-
fice en is verhaelt, reguleren hen die van Casterle daeraf nae de rechten,
costumen ende usantien van heurder hooftbanken.
(1) Le second membre de cet article est incorrect.
186
COUTUMES DE CASTERLÉ.
TEXTE.
TITEL XIV.
VANDE RIVIEREN ENDE WATERLOOPEN ONDER CASTERLE.
1. De wijdde vande groote Nethe: te weten vande Bruijstelsse molen,
loopende nederwaerts naer de stadt van Herentals, moet wesen, soo verre
de jurisdictie van Casterle reijckt oft streckt . . . . . xxxvj voeten.
2. Ende van Bruijstel-meulen opwaerts, tot daer den stroom vanden dorpe
van Rethije ende van Oostmeulen vergaderen, moet wijt zijn xxiiij voeten.
3. Ende van dese twee stroomen opwaerts tot daer (sic) den stroom van
[de] Swijle, moet wijt zijn . .... ... . xix voeten.
4. Ende d'loopen, daer [de] Swijle in comt, ende alsoo ghenaemt is
opwaerts, soo verre de heerlijckheijt reijckt, te weten leden de brugghe van
Pontvoort, soo verre de bempden jonckher Willems de Begge reijcken,
moet wijt zijn .............. voeten.
5. Ende daer de strommen van Rethije ende Oostmeulen t'samen
vergaderen opwaerts totter sluijsen vanden Oostmeulen, moeten wijt
zijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . xij voeten.
6. Ende vander sluijsen totter plaetsen gheheeten Straelenschoere, moet
wijt zijn ....... . . ...... . . . . . xiiij voeten.
7. Ende van Stralenschoor opwaerts, soo verre de heerlijckheijdt aldaer
reijckt, moet wijt zijn . . . . . . . . . . . . xij voeten.
8. Ende van Oostmeulen opwaerts naer de Heze, totte Cruyscalue, moet
wijt zijn............... x voeten.
9. Ende vande Cruijscalue, loopende nae de Mosten totten Dijckvoort-
strate, moet wijt zijn. . . . . . . . . . . . . vj voeten.
10. Vande Dijckvoortstrate, loopende opwaerts totten voetpad komende
vander grooter Heze naer Vorssel, moet wijt zijn. . . . v voeten.
11. Ende voorts opwaerts, soo verre de heerlijckheijt reijckt, moet wijt
zijn . . . . . . . . . . . . . . . . . iiij voeten.
12. Aengaende de Hoeltkens, moeten wijdt zijn . . . viij voeten.
13. Den loope achter de Haseldoncq, soo verre de heerlijckheijt streckt,
moet wijt zijn . . . . . . iiij voeten.
188
COUTUMES DE CASTERLÉ.
TEXTE.
14. Den loop vande Hueskens afcomende, loopende nae de Vorsselsse
Calue, moet wijt zijn . . . .... iij voeten.
15. Den loop loopende over den Opstalle van Loo totter Nethen toe,
moet wijt zijn ................ iiij voeten.
16. Den loop komende vande strate van Houtem, loopende voorbij Mat-
thijs Janssen, ende soo voorts achter Peeter Raymakers hof, ende soo
voorts totter Nethen, dien moet gheruijmt worden ende ghewijdt, soodat
hij niet onbehoorlijck en steijgere.
17. Ende den loop heffende inde Weverstrate, ende soo nederwaerts
loopende over de Houtenisse venne, moet wijt zijn .. . iij voeten.
18. Den loop vande Steenroij-rijt, heffende op 't H. Gheest Duffele, moet
wijt zijn. iiij voeten.
19. Ende den loop heffende in 't Molgoir, loopen (1) neven door nae de
Nethe, moet wijt zijn... . . iij voeten.
20. Den loope heffende inde strate van Goor, loopende naer Calvergoor,
ende voorts naer de Nethe, moet alsoo gheruijmt worden datter gheen
wateren en steijgheren.
21. Ende den loop komende uijte Hestackeren, loopende over heer Henri
van Dinghen erve, ende soo nae de Rulle toe, moet gheruijmt worden op de
wijde van ...... ....... . . . iij voeten.
22. Ende de Rulle moet wijt zijn . . . . . . . . . iij voeten.
23. Wel verstaende dat alle waterloopen op 't water altijdt worden
ghemeten.
TITEL XV.
HIERNAER VOLGHEN DE SALARISSEN RESPECTIVE VAN SCHOUTHET ENDE SCHEPENEN,
SECRETARIS ENDE VORSTER OPT DIENAER.
1. Van elck besetsel ende van elck voordaeghen, in 't voor- ende naer-
jaer,
2. Competeert den schouteth . . . .
3. Den schepenen. . . . . . . .
4. Den secretaris, van teeckenen .
(1) Au lieu de loopen, nous croyons qu'il faut lire loopende.
190
. 3 stuijvers.
. 3 stuijvers.
. 3 stuijvers.
COUTUMES DE CASTERLÉ.
TEXTE.
5. Item, van elcken incidentalen vonnisse oft interlocutoir, half voor den
schouteth ende half voor de schepenen . . . 3 stuijvers.
6. Item, van elcken diffinitiven vonnisse, sonder
het rapport, betaeltmen ......... . . . . 12 grooten Brabandts.
7. Item, den schouteth competeert, van alle eeden te staven, van
elcken . . ... . 6 grooten Brabandts.
8. Item, van elck dach-ghedinghe, soowel in 't
voor- als naerjaer, . . . . . . . . . . 24 stuijvers.
9. Item, van alle compulsorie- ende requisitorie-brieven, t'samen compe-
teert den schouteth . .... 8 stuijvers.
10. Item, van requisitorie- oft compulsorie-brieven alleen, competeert
den schouteth. . .. 4 stuijvers.
11. Item, van andere brieven, citatien, inthimatien, resumptien, somma-
tien ende dierghelijcke . . 2 stuijvers Brabandts.
12. Item, van elck momboir onder eedt te stellen moet betaelt
worden. ...... 2 stuijvers.
13. Item, van allen schepenen-ghelofte te passeren competeert den
schouteth ende schepenen voor sijn (1) recht .. 4 oude grooten.
14. Item, van alle coopdagen te bevonnissen. voor den schouteth ende
schepenen t'samen . . . . . . . . 4 oude grooten.
15. Item, als eenighe erffelijke oft onrurende goeden, die uijtghewonnen
zijn, ende (2) verkocht worden metten heere, daeraf competeert den schou-
teth, voor sijn recht . . . . . . . 8 oude grooten.
Ende elcken schepenen daerover staende . 4 oude grooten.
16. Item, van elcke calengieringhe moet den calengierder betalen een
vranck, oft vier stuijvers Brabandts daervoor.
17. Item, van elck ghedinghe oft erffenisse die den heere doet,
betaeltmen. .. ... . . 3 stuijvers.
18. Item, van elcken buijten-dach oft extraordinaire vierschare, compe-
teert schouteth en schepenen t'samen . . .. 24 stuijvers.
Ende den secretaris . . . . . . . . . 4 stuijvers.
(I) Au lieu de: sijn, il nous semble qu'il faut lire: hun.
(2) Cet ende est ici de trop.
192