V. TEXTES DU FRANC.
A. Het is ghecuert bi den here ende bi der wet
van den Vryen.
1. So waer dat huussoekinghe ghevallet, bi daghe, daer
man doot blijft, dat men daer of enen man sal moghen ver-
winnen van den hoofde als beledere, ende enen andren
man van den dootslaghe, ende alle dandre diere mede
worden ende daer of bevonden zullen worden, bi eenre,
waerheide diere de wet toenemen sal als zij te wetten
worden ghestellet, die worden ghehouden, elc, in ene
boete va xxx lb. par : die ene helt den here ende dan-
dre helt der partien.
2. Item, waer dat huussoekinghe ghevallet bi daghe,
daer man let verliest, dat men den beleedere sal verwinnen
van der vuust, ende elken van den volghers, van xx lib.
par.
3. Item, so waer dat huussoekinghe ghevallet bi daghe,
daer gheen man doot blijft, no let verliest, dat de belee-
dere wort ghehouden van XL lb. par., ende elc van sinen
volghers, van xx lb. par.
4. Item, so waer dat huussoekinghe ghevallet bi
nachte, daer man doot blijft, dat men alle diere of bevon-
den worden, sal moghen verwinnen van moordaden, ende
als dat fait in ware es ghedaen metten eersten bezoeke,
so mach die claghere of de here, als de claghere ver-
minct es, commen up eenen claghedagh ende claghcn
omme een wettelyc besouc met zondagheschen gebode, up
eenen dach in de weke, sonder svrindaghes ende tsater-
daghes, ter stede daer tfait ghevel, met v scepenen van
den Vryen, of meer, diere de wet daer toe nemen sal ende
met manne van sheren weghe, omme den lieden haren
eed te doen doene ende daer te inquireerne ende te besoe-
kene wie van dien faite besculdich moghen wesen, ende
dat men dit besouc daer opslute ende beseghele, ende, up
enen claghedach, dat bringhe voor de wet van den Vrien
die daer voor oghen zullen wesen, ende dat men daer
ontluke, ende, also verre als de wet daer dinken zal dat
elc souffisantelike bevonden es van die faite, dat men
dien mach te wette stellen, te ghonen steghere, omme te
verwinnen ghelyc dat vorseit es, ende ne ghenen andren.
N. B. Dans ses origines germaniques, le murdrum,
mord ou moordaet implique l'idée d'un crime clandestin :
l'homicide commis la nuit, ou en lieu écarté : " murtre si
"est quant home est tué de nuit, ou en lieu respost
"dehors ville ou dedens ville (Ass. Jérusalem, haute cour,
"liv. I, cap. 85), ou en guet-apens : " murdres si est
"quant aucuns tue ou fet tuer autrui en agait apensé, puis
"soleil couquant dusqu'à soleil levant (BEAUMANOIR,
"chap. XXX, 3) ", ou dans son lit (Etab. Saint-Louis,
liv. I, chap. XXV, et XXVII); l'infanticide perpétré par
la femme qui jette son enfant dans l'eau ou l'enfouit en
terre : " quod morth dicunt ". (REGINON, de Eccles. discipl.,
lib. II, n° 5 et 6) ; le recel, par l'homicide, du cadavre de
sa victime : " de homine mordrido, si quis ingenuum
" interfecerit et eum cum ramo cooperuerit, vel in puteo
" seu in quocumque libet loco celare voluerit, quod dicitur
mordridus. (Lex Rip., t. XV) "; le rerof ou vol sur un
cadavre : " qui hominem mortuum, antequam in terra
" mittatur, in furtum expoliavit (Lex Sal., XIV, 7) ", ce
que la glose malbergique appelle friomurdrum (HESSELS
ET KERN, Lex Salica, § 90 du glossaire); l'incendie
nocturne : mordbrand, " qui art meson de nuit " (WARN-
KÖNIG ET STEIN, Franz. Staats-u. Rechtsgesch., t. III, 177).
Par extension on l'appliqua à tout homicide qualifié,
opposé au simple manslacht art. 59, vieux cout. féodal,
v. Ci-après: Comment. du concordat entre Bruges et le
Franc, GILL., Bruges, I. p. 390 et à tout crime excep-
tionnellement odieux. Le moordaet devint le type auquel
on ramenait les crimes les plus graves, occupant le degré,
supérieur dans l'échelle des peines. Le Bouc der tale ende
wedertalè d'Ardenbourg (GILL., Quartier de Bruges,
v. 236) et la Coutume d'Alost (DE LIMBURG-STIRUM, 490)
déterminent ce qui est compris sous la qualification de
moord ou moordadige faiten : la rupture de trèves,
l'attaque d'autrui en son domicile, le meurtre accompagné
de vol ou commis pour voler ; le reerof, le moordbrant,
le viol - ; le meurtre accompli la nuit. (V. au surplus,
DU CANGE, v° murdrum.)
5. Item, ware dat huussoekinghe ghevallet bi nachte
daer man let verliest, dat men daer of enen mach
verwinnen, die tfait doet, van moordaden, ende alle die
bevonden worden metter waerheden, ghelyc dat vorz. es,
dat siere mede waren, dat elc wort in eene boete van
LX lb. par.
6. Item, waer dat huussoekinghe gevallet bi nachte,
daer gheen man doot blijft of let verliest, dat ware up
dobbele boete van der huussoekinghe bi daghe ; ende van
allen desen zaken te informeerne de wet van den Vryen
met eenen besoeke te hoorne ter stede door tfait ghevallen
es, ende daer of te doene een zoendaghes ghebod ter
hooft kerke ; ende et es te wetene wat dat ghedaen wort
binnen husen of binnen belokenen van hofsteden, dat
huussoekinghe sal zyn.
7. Item, dat elc scepene van den Vryen varde mach
nemen met tween ghebuerdighen lieden van den Vrien,
des noot es ; ende diere wederseide hi verbuerde X lb. par.
Jeghen den here ende III lb. par., jeghen den scepene ; ende
es er meer dan een scepene, so verbuert hi III lb. par.
jeghen elken scepene diere worden; ende ontzwighet een
man, hi verbuert de zelve boete.
8. Item, so welken tiden dat ghiselscip ghenomen es
ende gheroupen in de kerke, dat de wettelike varde
smaendaghes, als die zonne rijst, in sal gaen. Ende so wie
twist stokede, strede jof vochte binnen deser wettelike
varde voor de tijt dat de ghisele ghesekert zullen hebben
te ghonen steghere, dat elc die strede jof vochte word
ghehouden Van LX lb. par., ende diere ghelike die strede
jof vochte binnen wetteliker varde, die enich scepene
ghemaekt sal hebben.
9. Item, so wie zoendine of vriendelike varde breict,
dat men dien sal verwinnen ghelyc als van mordaden.
10. Item, so waer twist ghevalt, dat alle die onscul-
dighe maghe varde hebben deen jeghen den andren
XL daghe ; ende de twisters zullen bliven buten allen
varden, ende alle donsculdighe jeghen hem lieden ende
die hierboven, binnen den XL daghen, strede of vochte
daer man doot bleve, die zal men verwinnen van morda-
den, ende dit te behaelne ende te bewettighene ghelyc
den huussoekinghe bi nachte, daer man doot blijft.
11. Item, so wie hier boven strede of vochte, daer man
verminct bleve of let verlore, dat, ware den ghonen, die
tled name of minke dade, op de vust; ende elken van diere
mede worde ende bevonden twisters, up XL lb. par. ; ende
dit te behaelne met eere waerheide dier scepenen toe
nemen zullen; ende so wie die strede of vochte binnen
desen vorz. XL daghen, daer gheen man doot bleve no
verminct, dat ware elken up LX lb. par. Ende dit te
bezoekene metten here ende met II scepene van den
Vryen of met meer, met enen zondaghescen ghebode.
12. Item, so wie die joncvrouwe, vrouwen of yemene
ontvoerde, haers ondanx ende jeghen haren wille, up die
tyt dat mense ontvoerde, dat men alle die daer mede
zullen wesen, sal men verwinnen van mordaden ; ende dit
sal men besoeken ende bewetteghen ghelike der huussoe-
kinghe bi nachte daer man doot blijft ; ende ne willen de
partien niet claghen, die here salt claghen ende achter-
volghen ; ende ware dat het namaels worde sgoens wille
die ontvoerd worde, dat men daer bi niet zoude laten te
verwinne, die tfait ghedaen zullen hebben.
13. Item, so wie claghe doet te wetten van mans doot
ende die clage niet achtervolghede, dat die here voort sal
ghaen met sheren claghe.
14. Item, dat niemene meer dan eenen man zinnen
mach te wetten van ghiselscepe, ende de amman niemene.
15. Item, so wie claghen wille omme deelmanne, dat
hi claghen mach met III scepenen in die vierscarne, ter
aerdstede waer die doot verstaerf; ende die scepenen
zullen hooren eesch ende antworde, ende bringhense up
den naesten dinghedach in die wet, ende eist datter
V scepenen syn, dat men daer pleine wet mach doen.
16. Item, dat men dinghen mach up den donredach,
van wateringhen, van zettinghen ende van dat daer toe
behoort, alst nood word ende het der wet goet sal
dinken.
17. Item, dat elc vrylaet vanghen mach ende stappans
den here bringhen alle vremde lieden of die berucht syn
van quade.
18. Item, so wie yemene mesdade omrne occoisoen van
waerhede, jof van zetterscepe, daer man doot bleve,
dat men alle diere mede worden, sal verwinnen van
mordade; ende dit te besoekene ende te bewetteghene
ghelijc van huussoekinghe bi nachte daer man doot blijft.
Ende die strede jof vochte op yemene omme dit occoisoen
vors., daer man let verlore jof verminct bleve, dat men
den ghonen die tled name jof de minke dade, sal verwin-
nen van der vust, ende elc van sinen hulpers van XL lb. par.;
ende daer gheen man doot blijft no verminct, dat men
elken sal verwinnen van XXX lb. par.
19. Item, so wie tiende gaderen, zal dat bi sinen eed
moeten doen voor twee scepenen van den Vryen, up
III lb. par.
20. Item, so wie wapene draghet in ghebanre vier-
scarne jof te steghere, binden trappen, dat men dien
houden mach over XX scel. par.
21. Item, dat elc meinsche die heerweghe maken
zal jeghen syn land, up III lb. par., ute ghesteken de grote
wateringhe; ende dit te behaelne metten here ende met
II scepenen vanden Vryen tusschen sinte Jans messe ende
den oeste.
22. Item, dat niemene die vrylaet es, aervachtichede
up draghen mach in poorters handen, in kerken handen,
in doder handen; ende waert dat yemene ontfinghe tot
deser vorseid bouf, dat hi verbuere LX lb. par., de twee
deel den here ende tardendeel den lande vanden Vryen.
Ende al ware dese ghifte ghedaen, soe ne ware van
gheenre waerde.
23. Item, dat niemene come in raedcamere, te scepe-
nen rade als sy ghemaent of te rade zyn, up XX sc. par.,
ende dit te inne metten here, stappans, sonder meer
wetten, ende daer over in den steen te doene.
24. Item, so wie quekebarde hout, ligghende bin den
Vryen, eenparelike omme ghelt daer of te makene van
den ghonen diere up queken, ende dit II scepenen van
den Vryen, of meer, kenlic es, dat men dien sal stellen te
wetten bi den here ende bi een vanden buerchmeesters
van den Vryen, ende bannen III jaer uten Vryen, up sine
vuust; ende dat de here desen lieden ghene inlande sal
gheven, binnen desen terminne.
25. Item, so wat manne die here, of man van theren
weghe, vint quekende in dustane quekebarde, dat men
dien houden mach, elken over X sc. par.
26. Item, dat hem gheen man verbinde tandren wetten
dan daer syn lyf ende goed toebehoort, up X lIb. par.
B. Dit syn de cueren die behoren ter duerghingher
waerheden in de wet van den Vryen.
1. Eerst, dat niemene moet dobbelen bin den Vryen, up
XX sc. parisise.
2. Item, dat niemene moet laten dobbelen in syn huus
of binnen sinen belokenen, up III lIb. par.
3. Item, dat niemene moet leeden te ghebedenen
dranke, up III lb. pars., dien leede ; ende dier mede
ghinghe, up XX sc. par.
4. Item, dat niemene duufhuse moet houden staende
int Vrie, hi ne hebbe XX ymete lands jof der boven, up
III lb. par.
5. Item, dat niemene duven vanghen moet, no visschen
in anders watre, up III lb. par.
6. Item, die bi nachte daden, dat ware dobbele boete.
7. Item, dat niemene muelen-paerden, no scepe no
andre saken houden moet int Vrye, up III lb. par.
N. B. Le sens et la portée de eette disposition, assez
énigmatique au premier abord, sont fournis par l'article 67
du cahier primitif, de 1461, de la coutume du Franc,
reproduit par l'article 136 au cahier de 1542, mais omis
par la coutume homologuée, á savoir :
" En is niet gheoorloft eenighe muelnare, noch den
"ghoen die den muelnen toebehoored, noch andere van
"haren weghe, yemants coren noch ander graen te
"haelne of te bringhene teeneghen muelne, noch thuus
"te voerne, met scepen, peerden of waghene, noch
"anders up eenegher manieren, up boete van X p. p. ".
A comparer aussi le règlement pour Eecloo, de 1440 ou
environ, art. 85 (GILL., Quartier de Bruges, II, p. 616) ;
le règlement pour la chatellenie d'Ypres, de 1429, arti-
cle 32 (IB., Chat. d'Ypres, I, 97) et article 126 de la
Coutume (IB. P. 349).
La défense était édictée dans l'intérêt des moulins
banaux et pour empêcher les autres meuniers de solli-
citer, dans le rayon du moulin banal, la clientèle reve-
nant naturellement à ce dernier.
8. Item, dat niemene putiers no hoeren herberghen
moet in t Vrye, up III lb. par.
9. Item, dat niemene hasen, connine, pertrisen, duve-
jonghe, no zwanen vercope int Vrye, up III lb. pars. ;
ende diese vinghe, up XX sc. pars.
10. Item, dat gheen vrylaet mach trecken uten lande
van den Vryen, hine hebbe ghenouch ghedaen den lande,
up 4 lb. par., de eene helt den here, ende dandre helt
den lande.
11. Item, der onbejaerde kinder goet te brieve te brin-
ghene den clere vander vierscarne, binnen XL daghen,
up X lb. par.
12. Item, so wie bedraghen wort van onredeliker wan-
delinghe, bi nachte, dat menne bannen zal, uten lande
van Vlaendren, up VI lb. par.
13. Item, so wie bedraghen wort van quader mate jof
van valschen terninghen, die verbuerd III lb. par.
14. Item, so wie ballinc es van mordaden of van leliken
faite, in kerken ligghende, wiese, sustineerde van
etene, van drinkene, van ghelde te ghevene jof te leene,
dat ware up XX lb par.
15. Item, dat niemene gheen goet onthoude, dat ghesto-
len jof gherovet es, up VI lb. pars., ende restoere te
doene van den goed.
C. Traduction flamande du Keurbrief de 1190.
ART. 1 (1 du Keurbrief). So welke tijt dat de vierscarne
wort ghebannen ende een man taleman neimt ende hi in
zaken word ghetrect, jof van den crichoudere jof van
andren manne, ende scepenen daer up worden ghemaent,
tusschen harer beeder tale, toghe die rechtre den brief
van der wet, so wat dat in den brief es, te dien ghedinghe
toebehorende, dat sal men houden ; ne ware ne toghe de
rechtere danne niet den brief, zo wat dat scepenen up die
zaken wisen dat sal men houden, het ne si dat scepenen
daer of enighe kennesse hebben ghedaen, de welke ken-
nesse men es sculdich te houdene voor alle dinc.
ART. 2 (Ib., 2). Naer scepenen vonnesse, mach men
scepenen nieuwer daghen dat sire commen jof dach houden
zonder bin der vierscarne, van al dat van den scepen-
doeme toe behoort.
ART. 3 (Ib., 3). Naer scepenen vonnesse, wille de
crichoudere enighe scepenen vervalschen, hi machne ver-
valschen met VII scepene, sire gelike, hebbet hise daer.
Ende ne hevet hise daer niet, hi mach borghen of vervur-
sten sine helpe tote up den naesten dinghedach ; ende
hevet sire danne, so mach hine valschen, zo dat die ver-
valschede seepene moet gheven den grave X lb. par., ende
cussen den banc ende gaen achter waert uut,. ende nem-
mermeer te scependoeme te comene. Met, also vele sce-
penen als die crichoudere mach ghecrighen eenen scepene
mede te verwalschene, met also vele seepenen mach hem
die scepene verweeren, tote zevenen. Ne ware gaet die
crichiouidere boven zevenen, jeghen eenen die de scepene
hevet, moeter de grave hebben twee. Ende mach de
crichoudere dien scepene niet verwalschen, hi sal hem
boeten van X lb.
ART. 4 (ib., 4). In niemens huus zalmen dienstman
jof welbode zenden, van alle dien dat ten scependoeme
behoort zonder bi scepenen ; ende die sal zyn wettelijc
dienst man jof welbode. Ende van den huus daer menne
toesent, sal hi nemen zinen leeftucht jof dat wert es,
IX den., staghes. Ende dat sal hi hebben van ghenen huus,
sonder daer hi zelve in es; ne ware in andren huse mach
hi wel zyn, alle esser sys selves lichame niet. Ende
claghedene de man niet uut, ten VIIJ daghen, so sal de
welbode hebben II sc. te sire uutvaerd.
N. B. - Cette disposition n'est claire ni dans le texte
latin, ni dans la traduction. En voiei le sens. Le dienst-
man, serviens, sergent, ou welbode (corruption de wet-
bode), dont il s'agit ici, n'était pas un gardien de saisie,
mais un garde-mangeur, gasteur, commestor, ainsi qu'on
l'appelait en France, c'est-à-dire un suppôt de justice que,
moyennant l'autorisation des échevins, les créanciers pou-
vaient envoyer, par manière de contrainte, chez leur débi-
teur, où il s'implantait et vivait aux dépens de ce dernier,
jusqu'au payement ou cautionnement suffisant de la dette.
Mais il arrivait que la maison, où on l'envoyait, n'offrît pas
de logis convenable ou que l'occupant lui-même aimât
mieux le voir " hors que ens". Dans ce cas, il allait s'hé-
berger ailleurs, et l'obligé devait lui payer l'équivalent en
argent de la prestation de nourriture et de logement,
taxée à neuf deniers par jour; somme dont le welbode
devait se contenter, sans pouvoir réclamer, en sus, part
de table chez le débiteur, dès lors qu'il n'y séjournait point
effectivement et qu'il trouvait une compensation intégrale
dans l'alternative des neuf deniers. Cependant le débiteur,
qui ne s'exécutait pas dans les huit jours de la con-
trainte, était tenu de lui payer, à titre de pénalité, lors
de la sortie, une indemnité fixe et complémentaire de
deux sous.
ART. 5 (ib., 5). De man, die ghedaghet wort bi sce-
penen ten steene, als die amman syn ghebod heeft
ghedaen, ende die ghebannen wart bi scepenen, come
yemene van sinen maghen daer naer, diene quiten wille
van den banne, ende die danne kenesse hebbe van scepenen
dat hi, voort gebod, was uten lande, die man sal quijte zyn
van diene banne, ne waer hebbe hi daer sine helpe niet,
de man sal bliven in die ban, ende de ghone mede diene
der uut lossen wille.
ART. 6 (ib., 7). De burghrave sal riden de ballinghen,
hebbe hijs moete ; jof te neen, sgravens ende sbur-
graven rechters, einde dit eene waerf int jaer; ende dinct
het scepenen goet, twee waerf ; ende, eist ooc noot,
IIJ waerf. So waer dat sijs beghonnen, zo sullen sij vulri-
den, sine mochte sin toghen, jof duer den
grave, jof duer ziechede. Ende omme hoghere zaken mach
men riden so welke tyt dat noot es ende ongheval ghesciet.
Vermoghent ooc sgraven rechters niet ende sburchgraven
niet, so sal riden de burchgrave selve. Ne vermach de
burchgrave niet, so sal de grave selve riden. Als dit ghe-
hent es, so mach die grave hebben sine duerghinghe
waerhede, ende dit een warf int jaer. Ende vulryd men
niet, so ne sal hi se niet hebben. (Le paragraphe
final est omis.)
ART. 7 (ib., 6). Also men in sproefs huus houd van
den lieden van der vierscarne, also houd men van sproofs
lieden in de vierscarne.
ART. 8 (ib., 8). So wat dat men wed vor scepenen, dat
sal men betalen vor scepenen.
Van al dat men wed vor scepenen, moghen II scepenen
kennen tote X lb. ; drie scepenen, tote XV lb. ; viere sce-
penen, tote XX lb. ; ende zeven scepenen, alle dinc. Ende
also vele scepenen als moghen kennen yemens scoud, also
vele moghent kennen vergouden. Ende loochende die
sculdere der scult, ende hier of wart verwonnen, hi sal
boeten den grave III lb.
ART. 9 (ib., 9). So wie eenen lodder herberghet meer
dan eene nacht, wille hi sanderdaghes niet wech gaen, de
here machne werpen int water zonder mesdaet.
ART. 10 (ib., 10). So wie een lodder, jof een speilman,
jof eene hoere, of enighen ydelen man sine clederen te
bruluchte ghevet, jof dat hem enighe ghesent worden van
bruluchten ende hi se hem ghevet, wort, hire of verwon-
nen, hi sal boeten III lb. Ende in elke huwetyt mach die
grave hebben hier up sine waerhede.
ART. 11 (ib.,11). Si een balline te banne ende yemene,
duer nyt, dien man wilde trecken in ghedinghe van andere
zake danne daer of dat hi ghebannen es, wille hi comen
te rechte, hi sal hebben gheleede te rechte, te comene;
mach hi hem zelven quiten bider wet, so es hi quite van
dier zake, newaer niet van den banne daer hi te voren in
was ; ward hi ooc verwonnen hi moet ghenouch doen van
der zake.
ART. 12 (ib., 12). Een vry man, die ghedaghet wort ten
steene, ne sal niet antwoorden bi sammans ghebode, wille
hi jeghen spreken, ne ware biden scoutete. Ende es hi vry
ende hinne ghebiede, hi ne sal niet antwoorden sonder
sinen ghelike ; ende spreict hi niet jeghen tgebod, alne es
die amman niet vry, hi mach ne bannen.
ART. 13 (ib., 13). Die ecnen man doot met ghemeene
rade, men sal den dode zoenen met dies mans goede
diene doodde, behouden nochtanne syns wyfs deel ende
sirer onbejaerder kindren. Sy ooc niet syn goed soo groot,
tsoendinc mede te doene, men salt vuldoen metter goenre
goede die in sine helpe waren, indien datse worden bedra-
ghen vander waerhede, die scepenen daer up zullen nemen ;
ende in dese waerhede sullen die onsculdighe quite zyn.
Ende ware een man ghedoodt zonder raet in eenen stryt,
jof bi onghevalle, de man zal volghen sinen maghen ;
ende men zalne zoenen bi scependoeme.
ART. 14 (Ib., 14). Al onrecht sal of doen, de grave van
sbrievers peneghen, jof van scrichouders, jof van steen-
waerders, jof van allen andren zaken.
ART. 15 (Ib., 15). Die heden van Wulpen ende van
Caedzant, die ghedaghet worden, moghen hem zelven zin-
nen, bi haren eede, up den dinghedach dat sy teerst
moghcn comen van der zee.
ART. l6 (Ib., 17). Al dat eenen wive mach ghebueren
van haren maghen, dat mach ghebueren haren kindren.
So wat dat eenen man ghevet sinen keifskindren, sonder
vorwoorde, dat mach comen up skints moeder maghen,
naer syns vaders doot. Si ooc eenighe vorworde up die
ghifte ghemaect van den vader, die es men sculdich te
houdene naer skints doot.
ART. 17 (Ib., 19). Die bedraghen wort dat hi den
zeedijc scuerd, bider waerhede die scepenen zullen nemen,
sal verliesen sine hand. ende sijn goed sal syn in sgraven
hand.
N. B. Les articles 20, 21 et 22 du texte latin, placés
sous la rubrique « De Palingis », sont omis. Ils compre-
naient : 1° (art. 20) une supplication adressée au comte
de vouloir bien, en considération de la croisade qu'il était
à la veille d'entreprendre, tempérer l'insupportable
rigueur de la législation concernant ses garennes, (palingæ,
enclos palissadés), les dunes, assimilées aux garennes, les
gens déclarés aubains (incommelins) par ses hommes de
fief, l'accroissement de douze deniers au sou, frappant,
dès le second jour de l'échéance, le retard dans le paye-
ment des cens d'épier (de terra viscal ou lyfnere le comte) ;
2° (art. 21 et 22) une énumération des cas réservés à la
justice du comte, nommément les matières féodales, les
cens d'église, les quatre points visés par la suppliue, le
suicide (homicidium unius hominis), l'incendie et le meur-
tre qualifié (mortificatio).
Philippe d'Alsace, pressé de partir pour la Terre Sainte,
où il succomba devant Saint-Jean d'Acre, le 11 juin 1191,
ne put statuer sur l'humble supplique de ses manants ;
mais celle-ci ayant été renouvelée auprès de Louis de
Nevers, la charte confirmative et interprétative du 2 sep-
tembre 1323, y fit droit, à savoir, pour les 1er, 2e et
4e griefs, dans une mesure qui n'est pas spécifiée par le
diplôme, mais qui semble cependant avoir été plus ou
moins radicale, quant aux garennes (et aux dunes, puis-
que l'article 31, notamment, disparut du texte dans la
reproduction, autrement intégrale, de la teneur du Keur-
brief, transcrite au préambule de la charte ; et, pour le
3° grief des incomelins, en réglant à nouveau la matière,
de manière à faire disparaître l'arbitaire et à élucider les
obscurités y relatives. La charte, s'occupant ensuite de la
compétence des cas réservés, qui soulevait aussi des mur-
mures, en déféra l'avant-connaissance (instruction prépa-
ratoire) à quatre hommes de fief et cinq échevins, chargés
d'enquérir si, d'après les circonstances du fait, le cas
devait être laissé à adréchir par le comte ou par la loi ;
- de même pour les meurtres, les méfaits sur le bailli,
par l'occasion de son office, ou sur la sainte Eglise ; et,
à l'avant-connaissance des échevins seuls, aux mêmes
fins, les suicides, incendies et attentats sur personnes de
l'Eglise ; la connaissance intégrale des méfaits sur le comte
ou ses enfants, demeurant un cas réservé absolu.
ART. 18 (Ib., 23). So wie makere van laghe word, daer
man dood in wort ghesleghen, ende die makere daer of
wart verwonnen bi scepenen, hi es manslachtich. Zo wie
sijn in helpe van der laghe, worden sire of verwonnen, sij
sijn in sgraven ghenaden, behouden lyf ende led.
So wie laghe maect daer man led verliest, dat led neimt
led, ende dat es de hant ; also ghelike de makere van der
laghe ende die ghone in wies huus, jof in wies hof, hem
wetende, dit es ghedaen ende verboden mochte. Willen
ooc alle dese te rechte comen, men sal de waerhede nemen
bi scepenen. Wederseghet ooc de rechtere de waerhede,
ende hise vervalschen wille, hi mach borghen sine helpen
toten naesten dinghedaghe, jof stappans doen luden. Ende
hebbe hi helpe van tween scepenen, hi mach vervalschen
eenen godhuusman ; ende, met III scepenen, eenen
vryen man. Ende also vele alser worden vervalscht, elc
sal boeten III lb ; ende also langhe als die grave leeft, ne
sullen sij tgheenre waerhede sijn, ende men sal andre
waerhede nemen in hare stede.
ART. 19 (Ib., 24). Daer men huussoekinghe doet ende
den scepenen cond es, wart daer man ghedoodt, ende de
ghone, diet tghelede doet, niet en doodt, hi moet zoenen
den doden ; ende den ghonen daer hi huussoekinghe up
doet, sal hi gheven X lb., ende al dat hem blijft sal sijn in
sgraven handen, behouden lijf ende led. Newaer blijfter
niemene doot, die tghelede dede sal gheven den ghonen
daer die huussoekinghe up was ghedaen, XI lb. ende den
grave X lb ; ende alle volghers, alse vele alser worden ver-
wonnen, elkerlyc sal gheven II lb.
ART. 20 (Ib., 25). Die eenen wont int hovet, jof in den
lichame, dat men heet duerghingher wonde, wart hire of
verwonnen, hi sal gheven den verwonden VI lb, ende den
grave VI lb. Es het een godshuusman, III lb. Van cleene
wonden bekennet voor scepenen, III lb.
ART. 21 (ib. 26). Die bedragen wort van haerrapene
ende van donslaghe, hi sal gheven eenen gods-
huusman I lb. ; eenen vryen man, II lb. ; so wat dat
dienre (servientes patris familiae) onderlinghe begripen,
maeht hare here verzoenen; si ne sullen te ghenen von-
nesse, staen, het ne si van manslachte jof van sulker quet-
singhe dat ment met rechte toghen moet den rechtere.
ART. 22 (ib., 27). Worpt een godshuusman eenen vryen
man in de wase jof ter erde, hi sal hem boeten VI lb.,
ende den grave VI lb. ; worpe een vry man eenen
godshuusman in de wase jof ter erde, hi salt hem boeten
III lb., ende den grave III lb. ; de vrye man den vrien
man, VI lb. ; de godshuusman, den godshuusman III lb ;
ende also den grave.
N. B. Le texte latin est placé sous la rubrique : De
Wapeldrinc, qui signifie proprement le fait de jeter quel-
qu'un dans l'eau, avec ou sans intention de le noyer,
lorsque la victime échappait au danger sans lésion. C'était
un acte de mauvais gré, déjà prévu et érigé en délit spé-
cial par les lois barbares, et notamment par la loi salique :
" Si quis hominem in puteum aut in vipida jactaverit, et
" vivus inde evascrit ut ad casam suam posset accedere,
"IIII M. sol. Culpabilis judicetur." Vipida semble
correspondre étymologiquement à wapel ou wimpel (anglo-
saxon vapul), eau agitée ou bourbeuse, eau en général.
Quant au suffixe drincken, il a le sens de baigner, plon-
ger et se retrouve dans verdrinken et dans le dérivé ver-
drincking, oppressio (art. 27). On disait aussi waterdo-
pinge. « Il y a, dit une loi frisonne du XIVe siècle, trois
espèces de water-dopinge, selon que l'homme est jeté dans
une eau courante (ebstroom) et que, sans toucher le fond,
il ne voit plus le ciel, ou bien dans une eau non courante,
mais non guéable, on bien dans un simple fossé.
Les noyades étaient autorisées par le keurbrief, dans le
cas prévu à l'article 10, et on infligeait ce supplice aux
personnes de mauvaise vie et aux vagabonds.
Mais le terme de wapeldrinc dévia peu à peu de sa
isgnification originelle et grammaticale; il est employé
extensivement par la rubrique du texte latin de notre
article, et, plus tard, il désigna, en quelques lieux, le
simple fait de mouiller avec de l'eau ou un autre liquide :
"Root of wit wijn, bier of andre drancken der canne up
yemande te werpene, of te uut ter canne yemende in zyn
licht gietene, in evelen wille, dat men heet wapen-
drincke" ; ce que les lois frisonnes appelaient suar-
tesuengh, par opposition au wapeldepene proprement
dit.
ART. 23 (ib., 28). So wie eenen vanghet over dief ende
zweeren mach, met hem VII der welker erve es cont ghe-
nouch scepenen, dat hine vinc als eenen dief met pre-
senten faite, men sal dien dief hangen. Als men waer-
heide neimt van dieven (vol simple et non flagrant), die
bedraghen word hi sal gheven den ghonen wien hi tsine
nam de waerde van sinen goede ende den grave III lb.,
ende twee borghen, goed genouch, dat hys voorwaert
meersal ofstaen (quod deinceps desistet) ; ende elke
borghe over III lb. Ne waer bevallet die ghone daer naer,
ende ne die borghen bringhen, si sullen danne moeten
zweeren dat sine niet mochten ghecrighen
ART. 24 (ib., 29). Die bedraghen wort van rove
(rapina, vol à l'aide de violences), bi der waerheide die de
scepenen zullen nemen, zi de roof beneden XX scel., hi sal
den beroeveden syn goed verzetten drie voud ende den
grave (et castellano, texte latin) gheven IIJ lb ; ende es
de roof boven, hi salne verzetten twee voud ; ende al dat
hem blijft sal sijn in sgraven ghenade, behouden lijf ende
led.
ART. 25 (ib., 30). Die eenen ballinc van groten zaken
herberghet, up dats meer quats ghesciet, hi sal boeten
VI lb., ende van eenen andren balline, IIJ lb..
ART. 26 (ib., 32). Van al dat een mesdoet, ne mach
syn wijf, noch sine kindren niet mesdoen, de kinder ne
waren verjaert ende sine waren mede ter daet.
ART. 27 (ib., 33). Verdrinkenesse (oppressio) van
wiven behoort ten scependoeme.
ART. 28 (ib., 35). Alle ballinghe, die men bannet te
steene, die salmen becondighen te banne in haren kerke ;
jof te neen, si syn quite van den banne.
ART. 29 (ib., 36). Als een amman eenen man voorteescht
ten steene, hi moet zweeren met vijf scepenen, jof orconde
hebben van scepenen dat hine daghede ; ende danne sal
hine heesschen voort eene waerve, ander waerve ende
darde waerve ende nammeer ; ende danne sal hine bannen
na scepenen vonnesse.
N. B. Le texte latin dit : debet jurare cum wischepa,
vel testimonium habere a scabinis. La traduction flamande
a transformé wischepa en vijf scepenen, ce qui est une
redondance. Wischepa signifie témoignage de science
personnelle, par opposition au témoignage de crédibilité
ou de record donné par les échevins. Aussi Vredius, bien
qu'il confonde wiscepa avec wetscepenen, interprête-t-il
correctement par testimonium ex certa scientia. L'amman
avait l'option entre deux moyens de preuves. Sur le mot
witscepe dans le sens que nous disons. (V. Miroir de Saxe,
Lehnrecht, art. 40, § 3 ; 48, § 1 ; 74, § l.) Observons
cependant qu'à Bruges et dans le Franc, on donnait le
nom de wetscepenen aux échevins, chargés de procéder à
certains actes (souveraines vérités, plaids spéciaux), qu'ils
recordaient ensuite de science personnelle (GILL., Arch.
de Bruges, I, p. 344 ; lV, 190, 193 ; et seigneuries encla-
vées, t. II, 22) ; mais cette signification est exclue ici par
les termes de l'alternative.
ART. 30 (ib., 37). So wie dat van wonden, van haer-
rape, jof van donslaghen wort beclaghet, ende scepenen
dit kennen, hi moet gaen in den steen, up de waerheide ;
ende men machne borghen uten steene ; ne waer, eer de
waerheit luut, moet hi weder gaen in den steen.
ART. 31 (ib., 38). Saterdaghes salmen uutgheven de
claghe ende sfrindaghes daer naer, salmen der of dinghen,
ende daer salmen de zake wedernemen up den naesten
vrindach, daer mense danne laet. Est ooc mesdach, so
salmen dinghen up den daeh diere scepenen daar toe
zullen ordineren
ART. 32 (ib., 39). So wie eene onbejaerde joncvrouve te
hemwaert treet omme huwelic, sonder haren maghen
raet ende hire of wort verwonnen, hi sal zijn in sgraven
ghenade van al sinen goede, behouden lijf ende 1ed ; wart
hi ghedaghet ende met en comt, hi sal syn wetteloos.
ART. 33 (ib., 40). Voert hi de joncvrouwe uten lande,
hare naeste maghen zullen hebben haer goed in haren
handen ; ne waer berouwe de joncvrouwe daer naer, ende
soe wederkeert ende wille laten haren onrechten man, es
soe bejaert ofte onbejaert, soe sal hebben haer goed ; ende
blivet soe metten man, men salse nemen haer goed.
ART. 34 (ib., 41). Een man mach niet mesdoen in ver-
weerne sine lechame.
ART. 35 (ib., 42). Naer manslachten es men sculdich
te nemen vardeghiselen an beeder ziden ; einde de ghone
in welken zide de man es ghesleghen mach hem uutbor-
ghen met iiij goede borghen ten minsten, ende zulke
borghen dat schepenen kennen dat sise borghen moghen,
als si sculdich syn te doene ; ende die ghone vander zide
die den man ghesleghem hebben, ne salmen niet uutbor-
ghen eer sy den doden hebben ghesoent, ter maghen wille
of te scepenen vonnesse.
ART. 35 (ib., 42). Van alle twisten machmen die ghise-
len uutborghen, zonder van manslachte alleene.
ART. 37 (ib., 44). Alle de ghone die behoren teens
mans maechshepe die in den steen leghet, zullen ghelden
dien ghisele sinen ghiselteere.
ART. 38 (ib., 46). Alle maten ende waghen sullen zijn,
ghelijk. in dorpen ende in poorten ; ende alle maten sal-
men yken naar die mate vander poort.
ART. 39 (ib., 48). So wie de yemens huuse draghet
onrechte mate, jof onder wien dat soe vonden wort, wart
hys verwonnen, hi salt boeten den claghere naer der
waerhede, ende versetten sine scade.
ART. 40 (ib., 47). So wat ammmanne die bedraghen
wart van onrechter mate, van elker warf sal hi den grave
gheven iiij lb., van lieden vander poort ; ende van den
lande, zullen sie alsuc rechte houden als sie onderlinghe
moghen ghewinnen.
N.-B. Le texte latin ne parle que d'une amende de trois
livres au profit du comte et du châtelain. Il ne contient
pas la distinction entre les gens de la ville et ceux du
terroir ; mais il dispose, à cet égard, dans un aarticle spé-
cial, n° 49, non reproduit par la traduction : " De homi-
nibus oppidorum et hominibus villarum talis jurisdictio
observabitur, qualem ad invicem melius adinvenire
poterunt ".
ART. 41 (ib., 43). Als een mans wijf stervet sonder
kinderen, de have salmen deelen in VIII deelen ; de vijf
deelen sal hebben de man, ende de drie deelen sal hebben
swijfs maghen ; nammeer machse hemlieden ghebueren
van den have. Van den lande wese alst placht te sine.
N. B. Le projet de keures à corriger établit sur d'au-
tres bases et complète, pour les immeubles, le régime suc-
cessoral afférent à la communauté conjugale. Celle-ci est
déclarée, universelle de tous les biens, par le fait de la
consommation du mariage et se partageait, par moitié
entre le survivant et les héritiers du prédécédé, sous les
réserves suivantes. Lorsque, la succession comprenait une
maison provenant du côté de l'un des époux, l'immeuble
était attribué, avec une certaine étendue du fonds y atte-
nant, à ce dernier ou à ses héritiers, sauf récompense pour
la valeur gisante des constructions et abandon de deux
verges contre une pour le restant des terres. Lorsqu'il
constituait un acquêt de la communauté, il était dévolu,
dans les mêmes conditions, au survivant. Après la mort
des deux époux, le même bien revenait au fils aîné, ou, à
défaut de fils,à la fille aînée. Existait-il deux ou plusieurs
maisons, les fils et, après eux, les filles, dans l'ordre de
la primogéniture, avaient successivement le choix jusqu'à
épuisement de la consistance du patrimoine, en fonds
bâtis.
Il est probable que ces dispositions nous offrent l'en-
semble du régime. Toutefois la dérogation que consacre la
généralité de leurs termes, quant aux bases de partage
adoptées par le Keurbrief pour le cas de décès d'un époux
sans enfants, doit avoir rencontré de l'opposition, car
le privilège de 1330 (art. 71) reproduit encore le système
primitif et il ajoute : « Et au tel droit a la fame, quant li
homs muert, ensi comme dit est. » Mais la coutume
homologuée revint à la règle générale du projet de keure
(t. IV, art. 3).
ART. 42 (50). So wie gheboden wart te claghene ende
niet en comt, men sal hem daer of gheen recht doen daer
naer ; nochtanne de grave mach der claghen volghen bin-
der jaere, ende bider waerhede, die scepenen nemen
zullen.
ART. 43 (ib., 52). So wie onghedaghet zwighet een jaer
van soer claghe, men salre hem daer neer niet of ant-
woorden.
ART. 44 (ib., 52). Wille een godshuusman eenen vryen
man beclaghen, hi sal hebben eenen vryen taleman.
ART. 45 (ib., 53). Elc man es sculdich te antwoordene
te sinen ghebode. (Le texte latin ajonte : " Et hoc per
scabinos et quilibet pari suo)".
ART. 46 (ib., 5). So wie ghebannen wart in vier-
scarnen mach boeten sinen ban met IIJ sc. ende I den.,
binnen VIJ daghen. Comt hi niet, hi es wetteloos.
ART. 47 (ib., 54). So wat een man, strijt of twist,
wart hire of bedraghen, hi sal boeten den grave IIJ lb. .
ART. 48 (ib., 55). Kerke rente ende sgraven rente
sullen syen buten scependoene.
N. B. Ici finit la traduction. Elle supprime les arti-
cles 56 et suivants jusqu'au dernier, 65 ; lesquels parlent :
(art. 56) du jour où commençaient les effets de la présence
du comte dans le Franc ; (art. 57) des litiges en
matières de fiefs et de terres foncières, dont l'avant-con-
naissance appartenait à quatre hommes du comte et quatre
du territoire ; (art. 58 à 62), du Gouding ou plaid géné-
ral et annuel (qu'il ne faut pas confondre avec la Deur-
gaende Waerhede) et de l'assise complémentaire consacrée
à l'exécution des interlocutoires prononcés dans le Gou-
ding, par rapport aux duels judiciaires, aux épreuves du
fer ardent et aux bannissements ; (art. 63 , des contestations
soulevées relativement aux donations faites en faveur de
clercs ou de religieux ; (art 64) de la chevauchée des
bannis devant être faite exclusivement par le comte, ou la
comtesse, ou le châtelain (art. 65) ; de la compétence éche-
vinale en toutes matières non prévues au keurbrief.
Tout cela était tombé en désuétude, abrogé ou modifié
par la charte confirmative du 2 septembre 1323, ou frappé
de réprobation par les princes de l'Eglise. Cependant, le
plaid annuel se tenait encore au milieu du XIIIe siècle
(V. notre Histoire du lien féodal entre la Flandre et la
Zèlande, p. 66). Mais il n'en est plus parlé dans la suite.